ಅಧಮ್ಮವಾದುಪ್ಪತ್ತಿ

ಅಯಂ ಪನ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಾಸನಮಲಭೂತಾನಂ ಅಧಮ್ಮವಾದಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ। ಅಸೋಕರಞ್ಞೋ ಹಿ ಕಾಲೇ ಉಪ್ಪಬ್ಬಾಜೇತ್ವಾ ನಿಕ್ಕಡ್ಢಿತಾ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ಅಲದ್ಧಪತಿಟ್ಠಾ ಕೋಧಾಭಿಭೂತಾ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ರಾಜಗಹಸಮೀಪೇ ನಾಲನ್ದಾಯಂ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ಏವಂ ಸಮ್ಮನ್ತಯಿಂಸು ‘‘ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ಅನವಗಾಹತ್ಥಾಯ ಸಕ್ಯಾನಂ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ ನಾಸೇತಬ್ಬೋ, ತಞ್ಚ ಖೋ ತೇಸಂ ಸಮಯಂ ಅಜಾನನ್ತೇಹಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕಾತುಂ, ತಸ್ಮಾ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಉಪಾಯೇನ ಪುನಪಿ ತತ್ಥ ಪಬ್ಬಜಿತಬ್ಬಮೇವಾ’’ತಿ। ತೇ ಏವಂ ಸಮ್ಮನ್ತಯಿತ್ವಾ ಪುನ ಆಗನ್ತ್ವಾ ವಿಸುದ್ಧತ್ಥೇರವಾದೀನಮನ್ತರಂ ಪವಿಸಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾ ತದಞ್ಞೇಸಂ ಸತ್ತರಸನ್ನಂ ಮಹಾಸಙ್ಘಿಕಾದಿನಿಕಾಯಾನಂ ಸನ್ತಿಕಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಭಾವಂ ಅಜಾನಾಪೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಪಿಟಕತ್ತಯಮುಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ತಞ್ಚ ವಿಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ತತೋ ಕೋಸಮ್ಬಿಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಧಮ್ಮವಿನಯನಾಸನಾಯ ಉಪಾಯಂ ಮನ್ತಯಿತ್ವಾ ೨೫೩-ಬುದ್ಧವಸ್ಸೇ ಛಸು ಠಾನೇಸು ವಸನ್ತಾ (೧) ಹೇಮವತಿಕೋ (೨) ರಾಜಗಿರಿಕೋ (೩) ಸಿದ್ಧತ್ಥಿಕೋ (೪) ಪುಬ್ಬಸೇಲಿಯೋ (೫) ಅಪರಸೇಲಿಯೋ (೬) ವಾಜಿರಿಯೋ (೭) ವೇತುಲ್ಲೋ (೮) ಅನ್ಧಕೋ (೯) ಅಞ್ಞಮಹಾಸಙ್ಘಿಕೋತಿ ನವ ಅಭಿನವೇ ನಿಕಾಯೇ ಉಪ್ಪಾದೇಸುಂ ನಿಕಾಯಸಙ್ಗಹೇ ೯-ಪಿಟ್ಠೇ। ತೇಸಂ ನಾಮಾನಿ ಚ ಲದ್ಧಿಯೋ ಚ ಕಥಾವತ್ಥುಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತಾಯೇವ।

ತೇಸು ಹೇಮವತಿಕಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಪತಿರೂಪಕಂ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ

(೧) ವಣ್ಣಪಿಟಕಂ ನಾಮ ಗನ್ಥಂ ಅಕಂಸು।

ರಾಜಗಿರಿಕಾ (೨) ಅಙ್ಗುಲಿಮಾಲಪಿಟಕಂ,

ಸಿದ್ಧತ್ಥಿಕಾ (೩) ಗೂಳ್ಹವೇಸ್ಸನ್ತರಂ,

ಪುಬ್ಬಸೇಲಿಯಾ (೪) ರಟ್ಠಪಾಲಗಜ್ಜಿತಂ,

ಅಪರಸೇಲಿಯಾ (೫) ಆಳವಕಗಜ್ಜಿತಂ,

ವಜಿರಪಬ್ಬತವಾಸಿನೋ ವಾಜಿರಿಯಾ (೬) ಗೂಳ್ಹವಿನಯಂ ನಾಮ ಗನ್ಥಂ ಅಕಂಸು।

ತೇಯೇವ ಸಬ್ಬೇ ಮಾಯಾಜಾಲತನ್ತ-ಸಮಾಜತನ್ತಾದಿಕೇ ಅನೇಕೇ ತನ್ತಗನ್ಥೇ ಚ, ಮರೀಚಿಕಪ್ಪ-ಹೇರಮ್ಭಕಪ್ಪಾದಿಕೇ ಅನೇಕೇ ಕಪ್ಪಗನ್ಥೇ ಚ ಅಕಂಸು।

ವೇತುಲ್ಲವಾದಿನೋ ಪನ (೭) ವೇತುಲ್ಲಪಿಟಕಮಕಂಸು।

ಅನ್ಧಕಾ ಚ (೮) ರತನಕೂಟಾದಿಕೇ ಗನ್ಥೇ,

ಅಞ್ಞಮಹಾಸಙ್ಘಿಕಾ ಚ (೯) ಅಕ್ಖರಸಾರಿಯಾದಿಸುತ್ತನ್ತೇ ಅಕಂಸು ನಿಕಾಯಸಙ್ಗಹೇ ೯-ಪಿಟ್ಠೇ।

ತೇಸು ಪನ ಸದ್ಧಮ್ಮಪತಿರೂಪಕೇಸು ವೇತುಲ್ಲವಾದೋ, ವಾಜಿರಿಯವಾದೋ, ರತನಕೂಟಸತ್ಥನ್ತಿ ಇಮಾನಿಯೇವ ತೀಣಿ ಲಙ್ಕಾದೀಪಮುಪಾಗತಾನಿ, ಅಞ್ಞಾನಿ ಪನ ವಣ್ಣಪಿಟಕಾದೀನಿ ಜಮ್ಬುದೀಪೇಯೇವ ನಿವತ್ತನ್ತೀತಿ ನಿಕಾಯಸಙ್ಗಹೇ ವುತ್ತಂ। ವಣ್ಣಪಿಟಕಾದೀನಮ್ಪಿ ಪನ ಲಙ್ಕಾದೀಪಮುಪಾಗತಚ್ಛಾಯಾ ದಿಸ್ಸತೇವ। ತಥಾ ಹಿ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ (೩, ೯-ಪಿಟ್ಠೇ)

‘‘ವಣ್ಣಪಿಟಕ ಅಙ್ಗುಲಿಮಾಲಪಿಟಕರಟ್ಠಪಾಲಗಜ್ಜಿತಆಳವಕಗಜ್ಜಿತಗೂಳ್ಹಮಗ್ಗಗೂಳ್ಹವೇಸ್ಸನ್ತರ ಗೂಳ್ಹವಿನಯ ವೇದಲ್ಲಪಿಟಕಾನಿ ಏತ್ಥ ‘‘ವೇಪುಲ್ಲ, ವೇದಲ್ಲಂ, ವೇತುಲ್ಲನ್ತಿ ಅತ್ಥಕೋ ಏಕಂ, ಬೋಧಿಸತ್ತಪಿಟಕಸ್ಸೇವ ನಾಮ’’ನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಅಸಙ್ಗೇನ ನಾಮ ಆಚರಿಯೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮಸಮುಚ್ಚಯೇ ನಾಮ ಮಹಾಯಾನಿಕಗನ್ತೇ (೭೯-ಪಿಟ್ಠೇ) ‘‘ವೇಪುಲ್ಲಂ ಕತಮಂ? ಬೋಧಿಸತ್ತಪಿಟಕಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಭಾಸಿತಂ। ಯದುಚ್ಚತೇ ವೇಪುಲ್ಲಂ, ತಂ ವೇದಲ್ಲಮಪ್ಯುಚ್ಚತೇ, ವೇತುಲ್ಲಮಪ್ಯುಚ್ಚತೇ। ಕಿಮತ್ಥಂ ವೇಪುಲ್ಲಮುಚ್ಚತೇ? ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಸುಖಾಧಿಟ್ಠಾನತೋ, ಉದಾರಗಮ್ಭೀರಧಮ್ಮದೇಸನಾತೋ ಚ। ಕಿಮತ್ಥಮುಚ್ಚತೇ ವೇದಲ್ಲಂ? ಸಬ್ಬಾವರಣವಿದಲನತೋ। ಕಿಮತ್ಥಮುಚ್ಚತೇ ವೇತುಲ್ಲಂ? ಉಪಮಾನಧಮ್ಮಾನಂ ತುಲನಾಭಾವತೋ’’ತಿ ಪನ ಅಬುದ್ಧವಚನಾನಿಯೇವಾತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ।

ಸಾರತ್ಥಪ್ಪಕಾಸಿನಿಯಾ ಸಂಯುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ (೨, ೧೮೬-ಪಿಟ್ಠೇ)

‘‘ಗೂಳ್ಹವಿನಯಂ ಗೂಳ್ಹವೇಸ್ಸನ್ತರಂ ಗೂಳ್ಹಮಹೋಸಧಂ ವಣ್ಣಪಿಟಕಂ ಅಙ್ಗುಲಿಮಾಲಪಿಟಕಂ ರಟ್ಠಪಾಲಗಜ್ಜಿತಂ ಆಳವಕಗಜ್ಜಿತಂ ವೇದಲ್ಲಪಿಟಕನ್ತಿ ಅಬುದ್ಧವಚನಂ ಸದ್ಧಮ್ಮಪತಿರೂಪಕಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ಚ–

ತೇಸಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ನ ಹಿ ತಾನಿ ಅಸುತ್ವಾ, ತೇಸಞ್ಚ ಅತ್ಥಂ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಸೀಹಳಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ತಾನಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ನಾಪಿ ತಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನಂ ಜಮ್ಬುದೀಪಿಕಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾನಂ ವಚನಂ ಭವಿತುಂ, ಮಹಾಮಹಿನ್ದತ್ಥೇರಸ್ಸ ಸೀಹಳದೀಪಂ ಗಮನಸಮಯೇ ತೇಸಂಯೇವ ಅಭಾವತೋ। ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಚ ತದಞ್ಞಾನಿ ಚ ಮಹಾಯಾನಿಕಪಿಟಕಾನಿ ತಂಕಾಲಿಕಾನಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸೀಹಳದೀಪಮುಪಾಗತಾನೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ। ತೇಸು ಚ ವಜ್ಜಿಪುತ್ತಕಗಣಪರಿಯಾಪನ್ನಸ್ಸ ಧಮ್ಮರುಚಿನಿಕಾಯಸ್ಸ ಪಿಟಕಾನಂ ತದುಪಾಗಮನಂ ಪುಬ್ಬೇವ ವುತ್ತಂ। ತದಞ್ಞೇಸಂ ಪನ ತದುಪಾಗಮನಂ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।