ದಕ್ಖಿಣಇನ್ದಿಯರಟ್ಠಿಕಭಾವಯುತ್ತಿ
ಬಹೂ ಪನ ಆಧುನಿಕಾ ವಿಚಕ್ಖಣಾ ಧಮ್ಮಾನನ್ದಾದಯೋ ‘‘ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸತ್ಥೇರೋ ದಕ್ಖಿಣಇನ್ದಿಯರಟ್ಠಿಕೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಯುತ್ತಿ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾಕಾರಾ ಥೇರಾ ದಕ್ಖಿಣಇನ್ದಿಯರಟ್ಠಿಕಾಯೇವ। ತಥಾ ಆಚರಿಯಬುದ್ಧದತ್ತತ್ಥೇರೋ ಚೋಳರಟ್ಠೇ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿನದಿಯಂ ಉರಗನಗರೇ ಜಾತೋ ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸೇನ ಏಕಕಾಲಿಕೋ ಚ। ಪರಮತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯ-ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದ-ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹಾನಂ ಕಾರಕೋ ಆಚರಿಯಅನುರುದ್ಧತ್ಥೇರೋ ಕಞ್ಚಿವರರಟ್ಠೇ ಕಾವೇರಿನಗರಜಾತಿಕೋ। ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನಉದಾನಾದಿಪಾಳಿಯಾ ಸಂವಣ್ಣನಾಭೂತಾಯ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಿಯಾ ಕಾರಕೋ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೋಪಿ ದಕ್ಖಿಣಇನ್ದಿಯರಟ್ಠೇ ಕಞ್ಚಿಪುರಜಾತಿಕೋ। ತಥೇವಾಯಮ್ಪೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಮನೋರಥಪೂರಣಿಯಾ ನಾಮ ಅಙ್ಗುತ್ತರಟ್ಠಕಥಾಯ ನಿಗಮನೇ –
‘‘ಆಯಾಚಿತೋ ಸುಮತಿನಾ, ಥೇರೇನ ಭದನ್ತಜೋತಿಪಾಲೇನ।
ಕಞ್ಚಿಪುರಾದೀಸು ಮಯಾ, ಪುಬ್ಬೇ ಸದ್ಧಿಂ ವಸನ್ತೇನಾ’’ತಿ॥
ಏತ್ಥ ಚ ಕಞ್ಚಿಪುರಂ ನಾಮ ಮದರಸನಗರಸ್ಸ ಈಸಕಂ ಪಚ್ಛಿಮನಿಸ್ಸಿತೇ ದಕ್ಖಿಣದಿಸಾಭಾಗೇ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸಮಿಲಪ್ಪಮಾಣೇ ಪದೇಸೇ ಇದಾನಿ ಕಞ್ಜೀವರ ಇತಿ ವೋಹರಿತನಗರಮೇವ।
ತಥಾ ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ನಾಮ ಮಜ್ಝಿಮಟ್ಠಕಥಾಯ ನಿಗಮನೇಪಿ –
‘‘ಆಯಾಚಿತೋ ಸುಮತಿನಾ, ಥೇರೇನ ಬುದ್ಧಮಿತ್ತೇನ।
ಪುಬ್ಬೇ ಮಯೂರದೂತ
ಏತ್ಥ ಚ ಮಯೂರದೂತಪಟ್ಟನಂ ನಾಮ ಇದಾನಿ ಮದರಸನಗರಸಮೀಪೇ ಮಿಲಪೋರ ಇತಿ ವೋಹರಿತಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪೋರಾಣಪ್ಪವತ್ತಿಗವೇಸೀಹಿ ವುತ್ತಂ।
ಇಮಾಹಿ ಪನ ನಿಗಮನಗಾಥಾಹಿ ದಕ್ಖಿಣಇನ್ದಿಯರಟ್ಠೇಯೇವ ನಿವುತ್ಥಪುಬ್ಬತಂ ಪಕಾಸೇತಿ, ಬೋಧಿಮಣ್ಡಸಮೀಪೇ ವಾ, ಮರಮ್ಮರಟ್ಠೇ ವಾ ನಿವುತ್ಥಪುಬ್ಬತಾಯ ಪಕಾಸನಞ್ಚ ನ ದಿಸ್ಸತಿ। ತೇನ ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸೋ ದಕ್ಖಿಣಇನ್ದಿಯರಟ್ಠಿಕೋ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ।
ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಮ್ಪಿ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ (೩, ೧೩) ಆಚರಿಯೇನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಯಂ
ಇಮಿನಾ ಪನ ವಚನೇನ ‘‘ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾ ಅನ್ಧಕರಟ್ಠಿಕೇಹಿ ಥೇರೇಹಿ ಕತಾ’’ತಿ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ, ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸೋಪಿ ಚ ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯ ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತಮ್ಪಿ ತನ್ದೇಸಿಕಗಬ್ಭಪಾಳಿಸನ್ನಿವೇಸಾಕಾರಮ್ಪಿ ಸುಟ್ಠು ಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ತನ್ದೇಸಿಕೋ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ।
ತಥಾ ಇಮಸ್ಸಪಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿಗಮನೇ – ‘‘ಮೋರಣ್ಡಖೇಟಕವತ್ತಬ್ಬೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಖೇಟೋತಿ ಪದಸ್ಸ ಗಾಮೋತಿ ವಾ, ಜಾನಪದಾನಂ ಕಸ್ಸಕಾನಂ ನಿವಾಸೋತಿ ವಾ, ಖುದ್ದಕನಗರನ್ತಿ ವಾ ತಯೋ ಅತ್ಥಾ ಸಕ್ಕತಾಭಿಧಾನೇ ಪಕಾಸಿತಾ, ದಕ್ಖಿಣಇನ್ದಿಯರಟ್ಠೇಸು ಚ ಯಾವಜ್ಜತನಾಪಿ ಗಾಮೋ ಖೇಡಾತಿ ವೋಹರೀಯತಿ। ತಸ್ಮಾ ಮೋರಣ್ಡವ್ಹಯೇ ಖೇಟೇ ಜಾತೋ ಮೋರಣ್ಡಖೇಟಕೋ, ಮೋರಣ್ಡಖೇಟಕೋ ಇತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಮೋರಣ್ಡಖೇಟಕವತ್ತಬ್ಬೋ, ತೇನ ಮೋರಣ್ಡಖೇಟಕವತ್ತಬ್ಬೇನಾತಿ ವಚನತ್ಥಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಮೋರಣ್ಡಗಾಮೇ ಜಾತೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇನ ಥೇರೇನಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಇದಾನಿ ಪನ ದಕ್ಖಿಣಇನ್ದಿಯರಟ್ಠೇ ಗುನ್ತಾಜನಪದೇ ನಾಗಾರಜುನಕೋಣ್ಡತೋ ಏಕಪಣ್ಣಾಸಮಿಲಮತ್ತೇ (೫೧) ಅಮರವತಿತೋ ಚ ಅಟ್ಠಪಣ್ಣಾಸಮಿಲಮತ್ತೇ (೫೮) ಪದೇಸೇ ಕೋತನೇಮಲಿಪುರೀತಿ ಚ ಗುನ್ದಲಪಲ್ಲೀತಿ ಚ ವೋಹರಿತಂ ಠಾನದ್ವಯಮತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ಚ ಬಹೂನಿ ಬುದ್ಧಸಾಸನಿಕಪೋರಾಣಸನ್ತಕಾನಿ ದಿಟ್ಠಾನಿ, ನೇಮಲೀತಿ ತೇಲಗುವೋಹಾರೋ ಚ ಮೋರಸ್ಸ, ಗುನ್ದಲು ಇತಿ ಚ ಅಣ್ಡಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಠಾನದ್ವಯಮೇವ ಪುಬ್ಬೇ ಮೋರಣ್ಡಖೇಟೋತಿ ವೋಹರಿತೋ ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸಸ್ಸ ಜಾತಿಗಾಮೋ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಪೋರಾಣಟ್ಠಾನಗವೇಸೀಹಿ ಗಹಿತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತಂ ‘‘ಮೋರಣ್ಡಖೇಟಕವತ್ತಬ್ಬೇನಾ’’ತಿ ಪದಂ ‘‘ಮೋರಣ್ಡಗಾಮಜಾತೇನಾ’’ತಿ ಪದಂ ವಿಯ ಪಾಳಿನಯಾನುಚ್ಛವಿಕಂ ನ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞೇಹಿ ಚ ಬಹೂಹಿ ವಿಸೇಸನಪದೇಹಿ ಏಕತೋ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ವಿಸೇಸ್ಯಪದಸ್ಸ ಪಚ್ಛತೋ ವಿಸುಂ ಠಿತಂ, ಆಗಮಟ್ಠಕಥಾದೀಸು ಚ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏತಂ ಕೇನಚಿ ತಂಕಾಲಿಕೇನ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಜಾತಿಟ್ಠಾನಂ ಸಞ್ಜಾನನ್ತೇನ ಪಕ್ಖಿತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತೀತಿ।
ಇಮೇಸು ಪನ ತೀಸು ‘‘ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸೋ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಸಮೀಪೇ ಜಾತೋತಿ ಚ ಮರಮ್ಮರಟ್ಠಿಕೋತಿ ಚ ದಕ್ಖಿಣಇನ್ದಿಯರಟ್ಠಿಕೋ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತವಚನೇಸು ಪಚ್ಛಿಮಮೇವ ಬಲವತರಂ ಹೋತಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸೇವ ವಚನನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ