ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸತ್ಥೇರಸ್ಸ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿ
ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸೋ ದಸಮೇ ಬುದ್ಧವಸ್ಸಸತಕೇ (೯೦೧-೧೦೦೦-ಬು-ವ) ದಕ್ಖಿಣಇನ್ದಿಯರಟ್ಠೇ ಮೋರಣ್ಡಗಾಮೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ ಜಾತೋ, ಸೋ ತೀಸು ವೇದೇಸು ಚೇವ ಸಬ್ಬವಿಜ್ಜಾಸಿಪ್ಪಗನ್ಥೇಸು ಚ ಪಾರಙ್ಗತೋ ಹುತ್ವಾ ಬುದ್ಧಸಾಸನಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ತಮ್ಪಿ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತುಕಾಮೋ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ದಕ್ಖಿಣಇನ್ದಿಯರಟ್ಠೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಥೇರವಾದಿಕವಿಹಾರೇ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ ರೇವತತ್ಥೇರಪ್ಪಮುಖಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜ್ಜಞ್ಚೇವ ಉಪಸಮ್ಪದಞ್ಚ ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಪಿಟಕತ್ತಯಪಾಳಿಮುಗ್ಗಣ್ಹಿ। ಸೋ ಏವಂ ಪಿಟಕತ್ತಯಪಾಳಿಮುಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋಯೇವ ಅಞ್ಞಾಸಿ ‘‘ಅಯಮೇಕಾಯನಮಗ್ಗೋ ದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ನಿಬ್ಬಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯಾ’’ತಿ। ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾ ಚ ತಸ್ಸ ವಿಸಿಟ್ಠಞಾಣಪ್ಪಭಾವಸಮ್ಪನ್ನಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ಕಿತ್ತಿಘೋಸೋ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ವಿಯ ಪವತ್ತಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸಮ್ಪಸ್ಸಮಾನಾ ‘‘ಬುದ್ಧಘೋಸೋ’’ತಿ ನಾಮಮಕಂಸು। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬುದ್ಧಘೋಸೋತಿ ಗರೂಹಿ ಗಹಿತನಾಮಧೇಯ್ಯೇನಾ’’ತಿ।
ಸೋ ಏವಂ ಪಿಟಕತ್ತಯಪಾಳಿಮುಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಮದರಸ ನಗರಸಮೀಪಟ್ಠಾನಭೂತೇ ಮಯೂರದೂತಪಟ್ಟನಮ್ಹಿ ಚ ಕಞ್ಚಿಪುರಾದೀಸು ಚ ವಸನ್ತೋ ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯ ಪರಿಚಯಂ ಕತ್ವಾ ತಾಯ ಅಸನ್ತುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ ಸೀಹಳಟ್ಠಕಥಾಸುಪಿ ಪರಿಚಯಂ ಕಾತುಕಾಮೋ ತಾ ಚ ಪಾಳಿಭಾಸಮಾರೋಪೇತ್ವಾ ಅಭಿನವೀಕಾತುಮಾಸೀಸನ್ತೋ ಸೀಹಳದೀಪಮಗಮಾಸಿ। ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಕಾಲೇ ಸೀಹಳದೀಪೇ ಮಹಾನಾಮೋ ನಾಮ ರಾಜಾ ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇತಿ, ಸೋ ಚ ರಾಜಾ ಅಭಯಗಿರಿವಾಸೀಸು ಪಸನ್ನೋ ತೇಯೇವ ವಿಸೇಸತೋ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ।
ಏಕಚ್ಚೇ ಪನ ಆಧುನಿಕಾ ವಿಚಕ್ಖಣಾ ಏವಂ ವದನ್ತಿ ‘‘ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸಸ್ಸ ಸೀಹಳದೀಪಾಗಮನೇನ ಸಿರಿಮೇಘವಣ್ಣರಾಜಕಾಲತೋ (೮೪೬-ಬು-ವ) ಪುರೇತರಂಯೇವ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಇದಞ್ಚ ನೇಸಂ ಕಾರಣಂ, ತಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ನವವಸ್ಸಕಾಲೇ (೮೫೫-ಬು-ವ) ಬುದ್ಧಸ್ಸ ದಾಠಾಧಾತುಕಲಿಙ್ಗರಟ್ಠತೋ ಸೀಹಳದೀಪಮಾನೀತಾ, ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸೀಹಳರಾಜಾನೋ ಅನುಸಂವಚ್ಛರಂ ಮಹನ್ತಂ ಧಾತುಪೂಜಾಉಸ್ಸವಂ ಕರೋನ್ತಿ। ಯದಿ ಚ ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸೋ ತತೋ ಪಚ್ಛಾ ಸೀಹಳದೀಪಮಾಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ತಮ್ಪಿ ಪಾಸಾದಿಕಂ ಮಹುಸ್ಸವಂ ದಿಸ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಗನ್ಥೇಸು ಪಕಾಸೇಯ್ಯ ಯಥಾ ಫಾಹಿಯಂ ನಾಮ ಚಿನಭಿಕ್ಖು ಮಹಾನಾಮರಾಜಕಾಲೇ (೯೫೩-೯೭೫-ಬು-ವ) ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಅದ್ಧಾನಕ್ಕಮಕಥಾಯಂ ಪಕಾಸೇಸಿ, ನ ಪನ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಗನ್ಥೇಸು
ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸೋ ಪನ ಸೀಹಳದೀಪಂ ಪತ್ತಕಾಲೇ (೯೬೫-ಬು-ವ) ಮಹಾವಿಹಾರಮೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ತತ್ಥ ಸೀಹಳಮಹಾಥೇರಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಸೀಹಳಟ್ಠಕಥಾಯೋ ಸುಣಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಂ –
‘‘ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಞ್ಚೇವ, ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಮೇವ ಚ।
ಕುರುನ್ದಿಞ್ಚಾತಿ ತಿಸ್ಸೋಪಿ, ಸೀಹಳಟ್ಠಕಥಾ ಇಮಾ॥
ಬುದ್ಧಮಿತ್ತೋತಿ ನಾಮೇನ, ವಿಸ್ಸುತಸ್ಸ ಯಸಸ್ಸಿನೋ।
ವಿನಯಞ್ಞುಸ್ಸ ಧೀರಸ್ಸ, ಸುತ್ವಾ ಥೇರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ’’ತಿ
ಇಮಿನಾ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇನ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾದೀನಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಂಯೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾನಂ ಸುತಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಂ ಪನ ಸಙ್ಖೇಪಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾನಮ್ಪಿ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ದಸ್ಸಿತೋಯೇವ, ಕಸ್ಮಾ ಪನ ತಾ ಆಚರಿಯೇನ ಸೀಹಳತ್ಥೇರಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ನ ಸುತಾತಿ? ತಾಸು ಹಿ ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾ ತಾವ ಅನ್ಧಕರಟ್ಠಿಕಭಾವತೋ, ಕತಪರಿಚಯಭಾವತೋ ಚ ನ ಸುತಾತಿ ಪಾಕಟೋಯೇವಾಯಮತ್ಥೋ। ಸಙ್ಖೇಪಟ್ಠಕಥಾ ಪನ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಟ್ಠಕಥಾಯ ಸಂಖಿತ್ತಮತ್ತಭಾವತೋ ನ ಸುತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಹಿ ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ಸಾರತ್ಥದೀಪನೀ-ವಿಮತಿವಿನೋದನೀಟೀಕಾಸು ಸಙ್ಖೇಪಟ್ಠಕಥಾ ನಾಮ ಜಾತಾ ಭವೇಯ್ಯ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಾ ಸುತಾಯ ಸಾಪಿ ಸುತಾಯೇವ ಹೋತೀತಿ ನ ಸಾ ಆಚರಿಯೇನ ಸುತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಏವಂ ಸೀಹಳಟ್ಠಕಥಾಯೋ ಸುಣನ್ತಸ್ಸೇವ ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸಸ್ಸ ತಿಕ್ಖಗಮ್ಭೀರಜವನಞಾಣಪ್ಪಭಾವವಿಸೇಸಸಮ್ಪನ್ನಭಾವಞ್ಚ ಪರಮವಿಸುದ್ಧಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿವೀರಿಯಪಟಿಮಣ್ಡಿತಸೀಲಾಚಾರಜ್ಜವಮದ್ದವಾದಿಗುಣಸಮುದಯ- ಸಮುದಿತಭಾವಞ್ಚ ಸಕಸಮಯಸಮಯನ್ತರಗಹನಜ್ಝೋಗಾಹಣಸಮತ್ಥಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿ- ಯಸಮನ್ನಾಗತಭಾವಞ್ಚ ಅನೇಕಸತ್ಥನ್ತರೋಚಿತಸಂವಣ್ಣನಾನಯಸುಕೋವಿದಭಾವಞ್ಚ ಞತ್ವಾ ತಂಸವನಕಿಚ್ಚಪರಿನಿಟ್ಠಿತಕಾಲೇ ಸಙ್ಘಪಾಲಾದಯೋ ಥೇರಾ ತಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಾದಿಗನ್ಥಾನಂ ಕರಣತ್ಥಾಯ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಆಯಾಚಿಂಸು। ಏತ್ಥ ಚ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಗುಣೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನಭಾವೋ ಅತ್ತನೋ ವಚನೇನೇವ ಪಾಕಟೋ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಗನ್ಥನಿಗಮನೇಸು –
‘‘ಪರಮವಿಸುದ್ಧಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿವೀರಿಯಪಟಿಮಣ್ಡಿತೇನ ಸೀಲಾಚಾರಜ್ಜವಮದ್ದವಾದಿಗುಣಸಮುದಯಸಮುದಿತೇನ ಸಕಸಮಯಸಮಯನ್ತರಗಹನಜ್ಝೋಗಾಹಣಸಮತ್ಥೇನ ಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಸಮನ್ನಾಗತೇನಾ’’ತಿಆದಿ।
ತತ್ಥ ಸಕಸಮಯಸಮಯನ್ತರಗಹನಜ್ಝೋಗಾಹಣಸಮತ್ಥೇನಾತಿ ಪದೇನ ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸತ್ಥೇರೋ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ ವಿಸುದ್ಧತ್ಥೇರವಾದೀನಂ ದೇಸನಾನಯಸಙ್ಖಾತೇ ಸಕಸಮಯೇ ಚ ಮಹಾಸಙ್ಘಿಕಾದಿಮಹಾಯಾನಿಕಪರಿಯೋಸಾನಾನಂ ನಿಕಾಯನ್ತರಭೂತಾನಂ ಪರೇಸಂ ಪಿಟಕಗನ್ಥನ್ತರವಾದನಯಸಙ್ಖಾತೇ ಪರಸಮಯೇ ಚ ತಥಾ ತಂಕಾಲಿಕಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ವೇದತ್ತಯಾದಿಸಙ್ಖಾತೇ ಪರಸಮಯೇ ಚ ಕೋವಿದೋ, ತೇಸಂ ಸಕಸಮಯಪರಸಮಯಾನಂ ದುರೋಗಾಹದುಬ್ಬೋಧತ್ಥಸಙ್ಖಾತೇ ಗಹನಟ್ಠಾನೇಪಿ ಚ ಓಗಾಹಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋತಿ ದೀಪೇತಿ। ಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಪದೇನ ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸತ್ಥೇರೋ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಯೋ ಸಙ್ಖಿಪಿತುಞ್ಚ ಪಟಿಸಙ್ಖರಿತುಞ್ಚ ಸಮತ್ಥೋತಿ ದೀಪೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।