ವಿಮುತ್ತಿಮಗ್ಗಪಕರಣಂ
ಕೋ ಸೋ ವಿಮುತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ನಾಮ? ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ ವಿಯ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾನಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದೀಪಕೋ ಏಕೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಗನ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಹಿ –
‘‘ಸೀಲಂ ಸಮಾಧಿ ಪಞ್ಞಾ ಚ, ವಿಮುತ್ತಿ ಚ ಅನುತ್ತರಾ।
ಅನುಬುದ್ಧಾ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ, ಗೋತಮೇನ ಯಸಸ್ಸಿನಾ’’ತಿ
ಇಮಂ ಚಿನರಟ್ಠೇಯೇವ ದಿಟ್ಠೋ, ಚಿನಭಾಸಾಯ ಚ ಪರಿವತ್ತಿತೋ (೧೦೪೮-ಬು-ವ) ಸಙ್ಘಪಾಲೇನ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖುನಾ। ಕೇನ ಪನ ಸೋ ಕುತೋ ಚ ತತ್ಥ ಆನೀತೋತಿ ನ ಪಾಕಟಮೇತಂ। ತಸ್ಸ ಪನ ಸಙ್ಘಪಾಲಸ್ಸ ಆಚರಿಯೋ ಗುಣಭದ್ರೋ ನಾಮ ಮಹಾಯಾನಿಕೋ ಭಿಕ್ಖು ಮಜ್ಝಿಮಇನ್ದಿಯದೇಸಿಕೋ, ಸೋ ಇನ್ದಿಯರಟ್ಠತೋ ಚಿನರಟ್ಠಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಪಠಮಂ ಸೀಹಳದೀಪಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತತೋ (೯೭೮-ಬು-ವ) ಚಿನರಟ್ಠಂ ಗತೋ। ತದಾ ಸೋ ತೇನ ಆನೀತೋ ಭವೇಯ್ಯ
ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವಿಮುತ್ತಿಮಗ್ಗೇ ಪುಬ್ಬಾಚಿಣ್ಣನಿದಾನದಸ್ಸನಂ ಧಾತುನಿದಾನದಸ್ಸನಞ್ಚ ಯಥೇವ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಏಕಚ್ಚೇವಾದೋ, ತಥೇವಾಗತಂ। ದೋಸನಿದಾನದಸ್ಸನೇ ಪನ ‘‘ಸೇಮ್ಹಾಧಿಕೋ ರಾಗಚರಿತೋ, ಪಿತ್ತಾಧಿಕೋ ದೋಸಚರಿತೋ, ವಾತಾಧಿಕೋ ಮೋಹಚರಿತೋ। ಸೇಮ್ಹಾಧಿಕೋ ವಾ ಮೋಹಚರಿತೋ, ವಾತಾಧಿಕೋ ರಾಗಚರಿತೋ’’ತಿ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ರಾಗದೋಸಮೋಹಾನಂ ದೋಸನಿಯಮೋ ವುತ್ತೋ। ಆಚರಿಯಬುದ್ಧಘೋಸೇನ ದಿಟ್ಠವಿಮುತ್ತಿಮಗ್ಗಪೋತ್ಥಕೇ ಪನ ‘‘ಪಿತ್ತಾಧಿಕೋ ದೋಸಚರಿತೋ’’ತಿ ಪಾಠೋ ಊನೋ ಭವೇಯ್ಯ।
ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಬಹೂನಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ ತತ್ಥ ವಿಮುತ್ತಿಮಗ್ಗೇ ಗಹೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಕಥಂ?
ಸೀಲನಿದ್ದೇಸೇ (೧, ೮-ಪಿಟ್ಠೇ) ‘‘ಅಞ್ಞೇ ಪನ ಸಿರಟ್ಠೋ ಸೀಲತ್ಥೋ, ಸೀತಲತ್ಥೋ ಸೀಲತ್ಥೋತಿ ಏವಮಾದಿನಾಪಿ ನಯೇನೇತ್ಥ ಅತ್ಥಂ ವಣ್ಣಯನ್ತೀ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಅತ್ಥೋಪಿ ತತ್ಥ ಗಹೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ದಿಸ್ಸತಿ।
ತಥಾ ಧುತಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೇ (೧, ೭೮-ಪಿಟ್ಠೇ) ‘‘ಯೇಸಮ್ಪಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕವಿನಿಮುತ್ತಂ ಧುತಙ್ಗಂ, ತೇಸಂ ಅತ್ಥತೋ ಧುತಙ್ಗಮೇವ ನತ್ಥಿ, ಅಸನ್ತಂ ಕಸ್ಸ ಧುನನತೋ ಧುತಙ್ಗಂ ನಾಮ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಧುತಗುಣೇ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತತೀತಿ ವಚನವಿರೋಧೋಪಿ ಚ ನೇಸಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಧುತಙ್ಗಮ್ಪಿ ತತ್ಥ ದಿಸ್ಸತಿ। ಮಹಾಟೀಕಾಯಂ (೧-೧೦೪) ಪನ ‘‘ಯೇಸನ್ತಿ ಅಭಯಗಿರಿವಾಸಿಕೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ, ತೇ ಹಿ ಧುತಙ್ಗಂ ನಾಮ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ವದನ್ತೀ’’ತಿ ವಣ್ಣಿತಂ।
ತಥಾ ಪಥವೀಕಸಿಣನಿದ್ದೇಸೇ (೧, ೧೪೪) ‘‘ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ ಸಸಮ್ಭಾರಿಕೋ ಉಪಚಾರೋ, ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾ ನಾಮ ಅಪ್ಪನಾ, ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ನಾಮ
ತಥಾ ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೇ (೨, ೮೦-ಪಿಟ್ಠೇ) ‘‘ಬಲರೂಪಂ ಸಮ್ಭವರೂಪಂ ಜಾತಿರೂಪಂ ರೋಗರೂಪಂ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಮತೇನ ಮಿದ್ಧರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ರೂಪಾನಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಯಂ ತೇಸಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಭಾವೋ ಪಕಾಸಿತೋ। ಮಹಾಟೀಕಾಯಂ ‘‘ಏಕಚ್ಚಾನನ್ತಿ ಅಭಯಗಿರಿವಾಸೀನ’’ನ್ತಿ ವಣ್ಣಿತಂ। ತೇಸು ಜಾತಿರೂಪಂ ಮಿದ್ಧರೂಪಞ್ಚ ವಿಮುತ್ತಿಮಗ್ಗೇ ದಸ್ಸಿತಂ। ನ ಕೇವಲಂ ದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇವ, ಅಥ ಖೋ ಮಿದ್ಧರೂಪಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವೋಪಿ ‘‘ಮಿದ್ಧಂ ನಾಮ ತಿವಿಧಂ ಆಹಾರಜಂ ಉತುಜಂ ಚಿತ್ತಜಞ್ಚಾತಿ। ತೇಸು ಚಿತ್ತಜಮೇವ ನೀವರಣಂ ಹೋತಿ, ಸೇಸಾ ಪನ ದ್ವೇ ಅರಹತೋಪಿ ಭವೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಾಧಿತೋ।
ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ವಿಮುತ್ತಿಮಗ್ಗೇ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮಾನತ್ಥಾನಂ ವುತ್ತಭಾವೋ ಚ ಅಭಯಗಿರಿವಾಸೀಹಿ ತಸ್ಸ ಗನ್ಥಸ್ಸ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಭಾವೋ ಚ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತುಂ। ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಪನ ಈದಿಸಾನಿ ಅಸಮಾನವಚನಾನಿ ಬಹೂನಿ ತತ್ಥ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿಯೇವ, ತಾನಿ ಪನ ಸಬ್ಬಾನಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಇಧ ದಸ್ಸೇತುಂ।
ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪನಸ್ಸ ಕರಣಪ್ಪಕಾರೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಿಯ ಹೋತಿ। ಯಾ ಯಾ ಹಿ ಪಾಳಿ ಅಭಿಧಮ್ಮವಿಭಙ್ಗತೋ ವಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗತೋ ವಾ ಅಞ್ಞಸುತ್ತನ್ತೇಹಿ ವಾ ಆನೇತ್ವಾ ಸಾಧಕಭಾವೇನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ದಸ್ಸಿಯತಿ, ತತ್ಥಪಿ ಸಾ ಸಾ ಪಾಳಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ದಿಸ್ಸತೇವ। ತಾಸು ಕಞ್ಚಿಮತ್ತಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಅನುಮಿನನತ್ಥಾಯ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮ।
ಯಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (೧, ೪೭-ಪಿಟ್ಠೇ) ‘‘ಪಞ್ಚ ಸೀಲಾನಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಸೀಲ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಪಾಳಿ ದಸ್ಸಿತಾ, ಸಾ ವಿಮುತ್ತಿಮಗ್ಗೇಪಿ ದಿಸ್ಸತೇವ।
ಯಞ್ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (೧, ೧೩೭-ಪಿಟ್ಠೇ) ‘‘ಸಮಾಧಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ…ಪೇ॰… ವಿಚಾರೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಪೇಟಕೇ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಂ, ತಞ್ಚ ತತ್ಥಪಿ ತಥೇವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ತಿಪೇಟಕೇ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ। ತಿಪೇಟಕೇತಿ ನಾಮಞ್ಚ ಪೇಟಕೋಪದೇಸಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ಭವೇಯ್ಯ। ತತ್ಥ ಹಿ ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀತಿ ಪಾಠಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ‘‘ಅಲೋಭಸ್ಸ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಕಾಮೇಹಿ ವಿವೇಕೋ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅದೋಸಸ್ಸ। ಅಮೋಹಸ್ಸ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ವಿವೇಕೋ
ಯಥಾ ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (೧, ೨೫೮-ಪಿಟ್ಠೇ) ‘‘ಅಯಮ್ಪಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿ ಭಾವಿತೋ’’ತಿಆದಿಕಾ ಪಾಳಿ ಮಹಾವಗ್ಗಸಂಯುತ್ತಕತೋ ಆನೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ತಥೇವ ತತ್ಥಪಿ।
ಯಥಾ ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (೧, ೨೭೨-ಪಿಟ್ಠೇ) ‘‘ಅಸ್ಸಾಸಾದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ ಸತಿಯಾ ಅನುಗಚ್ಛತೋ’’ತಿಆದಿ ಪಾಳಿ ಚ (೧, ೨೭೩-ಪಿಟ್ಠೇ) ಕಕಚೂಪಮಪಾಳಿ ಚ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗತೋ ಆನೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ತಥೇವ ತತ್ಥಪಿ।
ಯಥಾ ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (೨, ೬೯-ಪಿಟ್ಠೇ) ‘‘ಕತಮಾ ಚಿನ್ತಾಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ಚ ಪಾಳಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಆಯಕೋಸಲ್ಲ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾ ಚ ಪಾಳಿ (೨, ೭೧-ಪಿಟ್ಠೇ) ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ಚ ಪಾಳಿ ಅಭಿಧಮ್ಮವಿಭಙ್ಗತೋ ಆನೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ತಥೇವ ತತ್ಥಪಿ। ಸಬ್ಬಾಪಿ ಚ ತತ್ಥ ವುತ್ತಾ ಏಕವಿಧದುವಿಧಾದಿಪಞ್ಞಾಪಭೇದಕಥಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತಕಥಾಯ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸಮಾನಾಯೇವ।
‘‘ಯೇನ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೇನ, ರೂಪಾನಿ ಮನುಪಸ್ಸತಿ।
ಪರಿತ್ತಂ ಸುಖುಮಂ ಏತಂ, ಊಕಾಸಿರಸಮೂಪಮ’’ನ್ತಿ
ಅಯಮ್ಪಿ ಗಾಥಾ ವಿಮುತ್ತಿಮಗ್ಗೇಪಿ ಆಯಸ್ಮತಾ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೇನ ಭಾಸಿತಭಾವೇನೇವ ದಸ್ಸಿತಾ। ಊಕಾಸಿರಸಮೂಪಮನ್ತಿ ಪದಂ ಪನ ಊಕಾಸಮೂಪಮನ್ತಿ ತತ್ಥ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಞ್ಚ ಪರಮ್ಪರಲೇಖಕಾನಂ ಪಮಾದಲೇಖಮತ್ತಮೇವ ಸಿಯಾ।
ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವಿಯ ವಚನತ್ಥತೋ ಲಕ್ಖಣತೋ ಅನೂನಾಧಿಕತೋ ಕಮತೋ ಅನ್ತೋಗಧಾನಂ ಪಭೇದತೋ ಉಪಮಾತೋ ಚ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಸೋ ಚ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇನ
ಯಥಾ ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (೨, ೨೪೨-೨೪೫) ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಕಥಾಯಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಅತೀತಾದಿಏಕಾದಸವಿಧೇನ ಚ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣತ್ತಯೇನ ಚ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಸಮ್ಮಸನನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತಥೇವ ತತ್ಥಪಿ। ಚಕ್ಖಾದಿಜರಾಮರಣಪರಿಯೋಸಾನೇಸು ಪನ ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮವಿಚಾರಪರಿಯೋಸಾನಾನಂ ಸಟ್ಠಿಯಾ ಏವ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣತ್ತಯೇನ ಸಮ್ಮಸನನಯೋ ತತ್ಥ ದಸ್ಸಿತೋ।
ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ
ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (೨, ೨೬೧-೨-ಪಿಟ್ಠೇಸು) ಅರೂಪಸತ್ತಕೇಸು ಅರಿಯವಂಸಕಥಾನಯೇನ ವುತ್ತೋ ಕಲಾಪತೋ ಚ ಯಮಕತೋ ಚ ಸಮ್ಮಸನನಯೋ ವಿಮುತ್ತಿಮಗ್ಗೇ ಏತ್ಥೇವ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಕಥಾಯಂ ದಸ್ಸಿತೋ।
ವಿಮುತ್ತಿಮಗ್ಗೇ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಕಥಾಯಂ ಲೋಕವಿದೂತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಯಂ ಸತ್ತಲೋಕಸಙ್ಖಾರಲೋಕವಸೇನ ದ್ವೇಯೇವ ಲೋಕಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ನ ಪನ ಓಕಾಸಲೋಕೋ ಯಥಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (೧, ೧೯೯-೨೦೦-ಪಿಟ್ಠೇಸು)।
ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ವಿಮುತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ನಾಮ ಗನ್ಥೋ ಕೀದಿಸೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ಅನುಮಿನಿತುಂ। ಸೋ ಪನ ಯಥಾ ನ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ ಗನ್ಥೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಮಹಾಯಾನಿಕಾನಮ್ಪಿ ನ ಹೋತಿಯೇವ ಥೇರವಾದಪಿಟಕಮೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕತಭಾವತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತತ್ಥ ನ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಸೀಹಳದೀಪಿಕಂ ನಾಮಂ ವಾ ಥೇರವಾದೋ ವಾ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಸೀಹಳದೀಪೇ ಕತಗನ್ಥೋಪಿ ನ ಹೋತಿ। ಇನ್ದಿಯರಟ್ಠಿಕಂ ಪನ ನಾಮಞ್ಚ ವೋಹಾರೋ ಚ ತತ್ಥ ಬಹೂಸು ಠಾನೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇನ್ದಿಯರಟ್ಠೇ ಕತಗನ್ಥೋವ ಭವೇಯ್ಯ। ಯಸ್ಮಾ ಚಸ್ಸ ಪೇಟಕೋಪದೇಸಂ ನಿಸ್ಸಿತಭಾವೋ ಬಹೂಸು ಠಾನೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ, ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಮಿದ್ಧರೂಪಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ಚ, ಅರಹತೋಪಿ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ಚ ತಮೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ದಸ್ಸೀಯತಿ, ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಗಣ್ಠಿಪದೇ ಚ ಪೇಟಕೇತಿ ಪದಸ್ಸ ಮಹಿಸಾಸಕಾನಂ ಗನ್ಥೋ’’ತಿ ವಣ್ಣಿತೋ। ತಸ್ಮಾ ಏಸೋ ವಿಮುತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಮಹಿಸಾಸಕನಿಕಾಯಿಕೇನ ಕತೋ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಮತಿ।