ಪತಞ್ಜಲಿವಾದವಿಚಾರಣಾ
೩. ಅಥ ತೇನ ‘‘ಪಾತಞ್ಜಲೀಮತಂ ಪರಿವತ್ತೇತೀ’’ತಿ ವಚನಮ್ಪಿ ಏವಂ ವಿಚಾರಿತಂ।
(ಕ) ‘‘ಬುದ್ಧಘೋಸೋ ಪತಞ್ಜಲಿಸ್ಸ ವಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಾ ಉತ್ತರಇನ್ದಿಯರಟ್ಠಿಕಾನಂ ವಾದಂ ಅಪ್ಪಕಮೇವ ಅಞ್ಞಾಸಿ। ಪತಞ್ಜಲಿವಾದೇಸು ಹಿ ಅಣಿಮಾ ಲಘಿಮಾತಿ ಇದಮೇವ ದ್ವಯಂ ದಸ್ಸೇಸಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಪನ ಪಞ್ಞಾಭೂಮಿನಿದ್ದೇಸೇ ‘ಪಕತಿವಾದೀನಂ ಪಕತಿ ವಿಯಾ’ತಿ
ತಂ ಪನ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಕೇವಲಂ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖಣಮತ್ತಮೇವ। ಅತಿಗಮ್ಭೀರಸ್ಸ ಹಿ ಅತಿಗರುಕಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಸ್ಸ ಪಿಟಕತ್ತಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಸುಪರಿಸುದ್ಧೋಯೇವ ಪಾಳಿನಯೋ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೋ ಚ ಪೋರಾಣಥೇರವಾದಾ ಚಾತಿ ಈದಿಸಾಯೇವ ಅತ್ಥಾ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬಾ, ಯಂ ವಾ ಪನ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಉಪಕಾರಕಂ ಸದ್ದವಿನಿಚ್ಛಯಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ಲೋಕಿಯಗನ್ಥವಚನಂ, ತದೇವ ಚ ಯಥಾರಹಂ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬಂ, ನ ಪನ ಅನುಪಕಾರಾನಿಪಿ ತಂತಂಗನ್ಥತಕ್ಕತ್ತುನಾಮಾನಿ ಚ, ತೇಹಿ ವುತ್ತವಚನಾನಿ ಚ ಬಹೂನಿ, ನ ಚ ತೇಸಂ ಅಪ್ಪಕಾಸನೇನ ‘‘ನ ತೇ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೋ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಯದಿ ಹಿ ಯಂ ಯಂ ಲೋಕಿಯಗನ್ಥಂ ಅತ್ತನಾ ಜಾನಾತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಅನುಪಕಾರಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮಾನೇತ್ವಾ ಪಕಾಸೇಯ್ಯ, ಅತಿವಿತ್ಥಾರಾ ಚ ಸಾ ಭವೇಯ್ಯ ಅಪರಿಸುದ್ಧಾ ಚ ಅಸಮ್ಮಾನಿತಾ ಚ ಸಾಸನಿಕವಿಞ್ಞೂಹೀತಿ ಆಚರಿಯೇನ ಪತಞ್ಜಲಿವಾದಾದಯೋ ನ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಪಕಾಸಿತಾತಿ ಞಾತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಯೇಹಿ ಯೇಹಿ ಲೋಕಿಯಗನ್ಥೇಹಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಆಚರಿಯೇನ ಆನೇತ್ವಾ ಪಕಾಸಿತಂ, ತೇ ತೇ ಚ ಗನ್ಥಾ, ಅಞ್ಞೇಪಿ ಚ ತಾದಿಸಾ ಆಚರಿಯೇನ ಞಾತಾತ್ವೇವ ಜಾನಿತಬ್ಬಾ ವಿಞ್ಞೂಹಿ, ಯಥಾ ಸಮುದ್ದಸ್ಸ ಏಕದೇಸಂ ದಿಸ್ವಾ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಸಮುದ್ದೋ ಏದಿಸೋತಿ ಞಾಯತಿ। ಆಚರಿಯೋ ಪನ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ವೇದಪಟಿಸಂಯುತ್ತವಚನಾನಿ ಆಗತಾನಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವೇದಗನ್ಥೇಹಿಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಆನೇತ್ವಾ ಪಕಾಸೇಸಿಯೇವ। ತಥಾ ಹಿ ಆಚರಿಯೇನ ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಂ ನಾಮ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ –
‘‘ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನನ್ತಿ ಇರುವೇದಯಜುವೇದಸಾಮವೇದಾನ’’ನ್ತಿ
‘‘ಇತಿಹಾಸಪಞ್ಚಮಾನನ್ತಿ ಅಥಬ್ಬಣವೇದಂ ಚತುತ್ಥಂ ಕತ್ವಾ ಇತಿಹ ಆಸ ಇತಿಹ ಆಸಾತಿ ಈದಿಸವಚನಪಟಿಸಂಯುತ್ತೋ ಪುರಾಣಕಥಾಸಙ್ಖಾತೋ ಇತಿಹಾಸೋ ಪಞ್ಚಮೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಇತಿಹಾಸಪಞ್ಚಮಾ, ತೇಸಂ ಇತಿಹಾಸಪಞ್ಚಮಾನಂ ವೇದಾನ’’ನ್ತಿ
‘‘ಯಿಟ್ಠಂ ವುಚ್ಚತಿ ಮಹಾಯಾಗೋ’’ತಿ
‘‘ಅಗ್ಗಿಹೋಮನ್ತಿ
‘‘ಸಾಸಪಾದೀನಿ ಪನ ಮುಖೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಗ್ಗಿಮ್ಹಿ ಪಕ್ಖಿಪನಂ, ವಿಜ್ಜಂ ಪರಿಜಪ್ಪಿತ್ವಾ ಜುಹನಂ ವಾ ಮುಖಹೋಮ’’ನ್ತಿ
ಏವಮಾದಿನಾ ವೇದಪಟಿಸಂಯುತ್ತವಚನಾನಿ ವೇದಗನ್ಥಾನುರೂಪತೋ ವಣ್ಣಿತಾನಿ। ತಾನಿ ಚ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾತೋ ಭಾಸಾಪರಿವತ್ತನವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿಪಿ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ವೇದಗನ್ಥೇಸು ಪನ ಅಕೋವಿದೇನ ಯಾಥಾವತೋ ಭಾಸಾಪರಿವತ್ತನಂ ಕಾತುಮ್ಪಿ ನ ಸುಕರಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ವೇದಗನ್ಥೇಸು ಕೋವಿದಭಾವೋಪಿ ಪಾಕಟೋಯೇವ। ಏವಂ ವೇದಗನ್ಥೇಸು ಚ ತದಞ್ಞಲೋಕಿಯಗನ್ಥೇಸು ಚ ಸುಕೋವಿದಸ್ಸೇವ ಸಮಾನಸ್ಸ ತೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಅಪ್ಪಕಾಸನಂ ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣೇನೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಅಪಿ ಚ ಆಚರಿಯೋ ಅತ್ತನೋ ಗನ್ಥಾರಮ್ಭೇಯೇವ –
‘‘ತತೋ ಚ ಭಾಸನ್ತರಮೇವ ಹಿತ್ವಾ,
ವಿತ್ಥಾರಮಗ್ಗಞ್ಚ ಸಮಾಸಯಿತ್ವಾ।
ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಸಬ್ಬಮಸೇಸಯಿತ್ವಾ…ಪೇ॰…
ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಹೇಸ್ಸತಿ ವಣ್ಣನಾಪೀ’’ತಿ
‘‘ಅಪನೇತ್ವಾನ ತತೋಹಂ, ಸೀಹಳಭಾಸಂ ಮನೋರಮಂ ಭಾಸಂ।
ತನ್ತಿನಯಾನುಚ್ಛವಿಕಂ, ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಿಗತದೋಸಂ॥
ಸಮಯಂ ಅವಿಲೋಮೇನ್ತೋ, ಥೇರಾನಂ ಥೇರವಂಸಪದೀಪಾನಂ।
ಸುನಿಪುಣವಿನಿಚ್ಛಯಾನಂ, ಮಹಾವಿಹಾರೇ ನಿವಾಸಿನಂ।
ಹಿತ್ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಾಗತ-ಮತ್ಥಂ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ
ಏವಂ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾನಂ ಭಾಸಾಪರಿವತ್ತನಸಂಖಿಪನವಸೇನೇವ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಅಭಿನವಟ್ಠಕಥಾಯೋ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪಟಿಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಾತಮೇವ ಅಕಾಸಿ, ನ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣಪ್ಪಭಾವೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾತಿಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು