೩. ಕಾರಕಕಣ್ಡ
ಪಠಮಾವಿಭತ್ತಿರಾಸಿ
ಅಥ ನಾಮವಿಭತ್ತೀನಂ ಅತ್ಥಭೇದಾ ವುಚ್ಚನ್ತೇ।
ಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಪಠಮಾ?
೨೮೯. ಪಠಮತ್ಥಮತ್ತೇ
ನಾಮಸ್ಸ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಮತ್ತೇ ಪಠಮಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ।
ರುಕ್ಖೋ, ಮಾಲಾ, ಧನಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ಮತ್ತಸದ್ದೇನ ಕತ್ತು, ಕಮ್ಮಾದಿಕೇ ವಿಭತ್ಯತ್ಥೇ ನಿವತ್ತೇತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥಮತ್ತನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗತ್ಥೋಯೇವ ವುಚ್ಚತಿ।
ತತ್ಥ ಅನುಚ್ಚಾರಿತೇ ಸತಿ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಅವಿದಿತೋ ಅತ್ಥೋ ಲೀನತ್ಥೋ ನಾಮ। ತಂ ಲೀನಮತ್ಥಂ ಗಮೇತಿ ಬೋಧೇತೀತಿ ಲಿಙ್ಗಂ, ಉಚ್ಚಾರಿತಪದಂ।
ತಂ ಪನ ಪಕತಿಲಿಙ್ಗಂ, ನಿಪ್ಫನ್ನಲಿಙ್ಗನ್ತಿ ದುವಿಧಂ। ತತ್ಥ ವಿಭತ್ತಿರಹಿತಂ ಪಕತಿಲಿಙ್ಗಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ಲಿಙ್ಗ, ವಿಭತ್ತೀನಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ವಿಭಾಗಟ್ಠಾನತ್ತಾ।
ಲೀನಂ ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗಂ। ತತ್ಥ ‘ಲೀನ’ನ್ತಿ ಅಪಾಕಟಂ। ‘ಅಙ್ಗ’ನ್ತಿ ಅವಯವೋ। ಲಿಙ್ಗಂ, ನಾಮಂ, ಪಾಟಿಪದಿಕನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ।
ಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಪರಮತ್ಥೋ, ಪಞ್ಞತ್ತಿಅತ್ಥೋತಿ ದುವಿಧೋ। ತಥಾ ವಿಸೇಸನತ್ಥೋ, ವಿಸೇಸ್ಯತ್ಥೋತಿ।
ತತ್ಥ ವಿಸೇಸನತ್ಥೋ ನಾಮ ಸಕತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ಪಟಿನಿಯತೋ ಪಾಟಿಪುಗ್ಗಲಿಕತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೋಯೇವ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಆದಿಮ್ಹಿ ಸದ್ದುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚಿರಕಾಲಞ್ಚ ಸದ್ದಪವತ್ತಿಯಾ ನಿಬದ್ಧಕಾರಣತ್ತಾ ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ
ವಿಸೇಸ್ಯತ್ಥೋ ನಾಮ ಸಾಮಞ್ಞತ್ಥೋ, ಬಹುನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಸಾಧಾರಣತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಸೋಯೇವ ತಂತಂನಿಮಿತ್ತಯೋಗಾ ನೇಮಿತ್ತಕತ್ಥೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಜಾತಿ, ಗುಣ, ದಬ್ಬ, ಕ್ರಿಯಾ, ನಾಮವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧೋ। ಗೋ, ಸುಕ್ಕೋ, ದಣ್ಡೀ, ಪಾಚಕೋ, ತಿಸ್ಸೋತಿ।
ತತ್ಥ ಗೋಸದ್ದೋ ಯದಾ ಜಾತಿಮತ್ತಂ ವದತಿ ಗೋ ಜಾತೀತಿ, ತದಾ ಸುತಿ ವಿಸೇಸನಂ। ಯದಾ ದಬ್ಬಂ ವದತಿ ಗೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ, ತದಾ ಸುತಿ ಚ ಜಾತಿ ಚ ವಿಸೇಸನಂ।
ಸುಕ್ಕಸದ್ದೋ ಯದಾ ಗುಣಮತ್ತಂ ವದತಿ ಸುಕ್ಕೋ ಗುಣೋತಿ, ತದಾ ಸುತಿ ವಿಸೇಸನಂ। ಯದಾ ಗುಣವಿಸೇಸಂ ವದತಿ ಗೋಸ್ಸ ಸುಕ್ಕೋತಿ, ತದಾ ಸುತಿ ಚ ಗುಣಜಾತಿ ಚ ವಿಸೇಸನಂ। ಯದಾ ಗುಣವನ್ತಂ ದಬ್ಬಂ ವದತಿ ಸುಕ್ಕೋ ಗೋತಿ, ತದಾ ಸುತಿ ಚ ಗುಣಜಾತಿ ಚ ಗುಣವಿಸೇಸೋ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಚ ವಿಸೇಸನಂ।
ದಣ್ಡೀಸದ್ದೋ ಯದಾ ಜಾತಿಮತ್ತಂ ವದತಿ ದಣ್ಡೀ ಜಾತೀತಿ, ತದಾ ಸುತಿ ಚ ದಬ್ಬಞ್ಚ ವಿಸೇಸನಂ। ಯದಾ ದಬ್ಬವನ್ತಂ ದಬ್ಬಂ ವದತಿ ದಣ್ಡೀ ಪುರಿಸೋತಿ, ತದಾ ಸುತಿ ಚ ದಬ್ಬಞ್ಚ ಜಾತಿ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಚ ವಿಸೇಸನಂ।
ಪಾಚಕಸದ್ದೋ ಯದಾ ಜಾತಿಮತ್ತಂ ವದತಿ ಪಾಚಕೋ ಜಾತೀತಿ, ತದಾ ಸುತಿ ಚ ಕ್ರಿಯಾ ಚ ವಿಸೇಸನಂ। ಯದಾ ಕ್ರಿಯಾನಿಪ್ಫಾದಕಂ ದಬ್ಬಂ ವದತಿ ಪಾಚಕೋ ಪುರಿಸೋತಿ, ತದಾ ಸುತಿ ಚ ಕ್ರಿಯಾ ಚ ಜಾತಿ ಚ ಕ್ರಿಯಾಕಾರಕಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಚ ವಿಸೇಸನಂ।
ತಿಸ್ಸಸದ್ದೋ ಯದಾ ನಾಮಮತ್ತಂ ವದತಿ ತಿಸ್ಸೋ ನಾಮನ್ತಿ, ತದಾ ಸುತಿ ವಿಸೇಸನಂ। ಯದಾ ನಾಮವನ್ತಂ ದಬ್ಬಂ ವದತಿ, ತಿಸ್ಸೋ ಭಿಕ್ಖೂತಿ, ತದಾ ಸುತಿ ಚ ನಾಮಜಾತಿ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಚ ವಿಸೇಸನಂ।
ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯಂ ಯಂ ವದತೀತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ತಂ ವಿಸೇಸ್ಯನ್ತಿ ಚ ದಬ್ಬನ್ತಿ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಸುತಿ ನಾಮ ಸದ್ದಸಭಾವಾ ಏವ ಹೋತಿ, ಸದ್ದಪಕ್ಖಿಕಾ
ತತ್ಥ ಲಿಙ್ಗಂ ನಾಮ ಯೇ ಇತ್ಥಿ, ಪುರಿಸಾನಂ ಲಿಙ್ಗ, ನಿಮಿತ್ತ, ಕುತ್ತಾ’ಕಪ್ಪಾ ನಾಮ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತಾ, ಯೇ ಚ ನಪುಂಸಕಾನಂ ಲಿಙ್ಗ, ನಿಮಿತ್ತ, ಕುತ್ತಾ’ಕಪ್ಪಾ ನಾಮ ಅವುತ್ತಸಿದ್ಧಾ, ಯೇ ಚ ಸದ್ದೇಸು ಚೇವ ಅತ್ಥೇಸು ಚ ವಿಸದಾ’ವಿಸದಾಕಾರ, ಮಜ್ಝಿಮಾಕಾರಾ ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಲಿಙ್ಗಂ ನಾಮ।
ಏವಂ ವಿಸೇಸನ, ವಿಸೇಸ್ಯವಸೇನ ದುವಿಧೋ ಅತ್ಥೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸದ್ದಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ನಾಮ, ಸೋ ಸಲಿಙ್ಗೋ, ಸಸಙ್ಖ್ಯೋ, ಸಪರಿಮಾಣೋ ಚಾತಿ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ।
ತತ್ಥ ಸಲಿಙ್ಗೋ ಯಥಾ? ಸಞ್ಞಾ, ಫಸ್ಸೋ, ಚಿತ್ತಂ। ಕಞ್ಞಾ, ಪುರಿಸೋ, ಕುಲಂ। ಮಾಲಾ, ರುಕ್ಖೋ, ಧನನ್ತಿ।
ಸಸಙ್ಖ್ಯೋ ಯಥಾ? ಏಕೋ, ದ್ವೇ, ತಯೋ, ಬಹೂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಸಪರಿಮಾಣೋ ಯಥಾ? ವಿದತ್ಥಿ, ಹತ್ಥೋ, ದೋಣೋ, ಆಳ್ಹಕಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಅಪಿ ಚ ಸುದ್ಧೋ, ಸಂಸಟ್ಠೋತಿ ದುವಿಧೋ ಲಿಙ್ಗತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಾದಿಸಂಸಗ್ಗರಹಿತೋ ಸುದ್ಧೋ ನಾಮ। ಸೋ ಸಲಿಙ್ಗೋ, ಸಸಙ್ಖ್ಯೋ, ಸಪರಿಮಾಣೋ, ಉಪಸಗ್ಗತ್ಥೋ, ನಿಪಾತತ್ಥೋ, ಪಾಟಿ-ಪದಿಕತ್ಥೋತಿ ಛಬ್ಬಿಧೋ। ಅತ್ಥಿ, ಸಕ್ಕಾ, ಲಬ್ಭಾಇಚ್ಚಾದಿ ಇಧ ಪಾಟಿಪದಿಕಂ ನಾಮ। ತುನ, ತ್ವಾನ, ತ್ವಾ, ತವೇ, ತುಂ, ಖತ್ತುಂಪಚ್ಚಯನ್ತಾಪಿ ನಿಪಾತೇಸು ಗಯ್ಹನ್ತಿ।
ಸಂಸಟ್ಠೋ
ಅವುತ್ತಸಂಸಟ್ಠೋಪಿ ಕತ್ತುಸಂಸಟ್ಠೋ, ಕಮ್ಮಸಂಸಟ್ಠೋತಿಆದಿನಾ ಅನೇಕವಿಧೋ। ಸೋ ದುತಿಯಾದೀನಂ ಏವ ವಿಸಯೋತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ವಿಭತ್ತಿಯಾ ವಿನಾ ಕೇವಲೋ ಸದ್ದೋ ಪಯೋಗಂ ನಾರಹತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಪಯೋಗಾರಹತ್ಥಮೇವ ಛಬ್ಬಿಧೇ ಸುದ್ಧೇ ಚತುಬ್ಬಿಧೇ ಚ ವುತ್ತಸಂಸಟ್ಠೇ ಪಠಮಾ ಪಯುಜ್ಜತಿ, ನ ಅತ್ಥಜೋತನತ್ಥಂ।
ಕೇನಚಿ ವಾಚಕೇನ ಅವುತ್ತಾನಿ ಪನ ಕಮ್ಮಾದೀನಿ ವಿಭತ್ತೀಹಿ ವಿನಾ ವಿದಿತಾನಿ ನ ಹೋನ್ತೀತಿಕತ್ವಾ ಅತ್ಥಜೋತನತ್ಥಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಾದೀಸು ದುತಿಯಾದಯೋ ಪಯುಜ್ಜನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥಮತ್ತೇತಿ ಇಧ ದೇಸನ್ತರಾವಚ್ಛೇದಕೇ ವಿಸಯಮತ್ತೇ ಭುಮ್ಮಂ। ಕಮ್ಮೇ ದುತಿಯಾಇಚ್ಚಾದೀಸು ಪನ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೇ ಪಯೋಜನೇ ಭುಮ್ಮನ್ತಿ ಏವಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಭುಮ್ಮಾನಂ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ।
೨೯೦. ಆಮನ್ತನೇ
ಪಗೇವ ಸಿದ್ಧಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ನಾಮೇನ ವಾ ನಿಪಾತೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಅಭಿಮುಖೀಕರಣಂ ಆಮನ್ತನಂ ನಾಮ। ಅಧಿಕಾಮನ್ತನೇ ಅತ್ಥಮತ್ತೇ ಪಠಮಾ ಹೋತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಆಮನ್ತನಪದಂ ನಾಮ ಕ್ರಿಯಾಪೇಕ್ಖಂ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಾರಕಸಞ್ಞಂ ನ ಲಭತಿ।
ತಂ ಪನ ದುವಿಧಂ ಸಾದರಾ’ನಾದರವಸೇನ। ಏಹಿ ಸಮ್ಮ, ಏಹಿ ಜೇತಿ।
ತಥಾ
ತಥಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾ’ಪಚ್ಚಕ್ಖವಸೇನ, ಭೋ ಪುರಿಸ, ಕಹಂ ಏಕಪುತ್ತಕ, ಕಹಂ ಏಕಪುತ್ತಕಾತಿ
ತಥಾ ನಿಯಮಾ’ನಿಯಮವಸೇನ, ಭೋ ಪುರಿಸ, ಅಚ್ಛರಿಯಂ ವತ ಭೋ ಅಬ್ಭುತಂ ವತ ಭೋ
ಪಠಮಾವಿಭತ್ತಿರಾಸಿ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ದುತಿಯಾವಿಭತ್ತಿರಾಸಿ
ಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ದುತಿಯಾ?
೨೯೧. ಕಮ್ಮೇ ದುತಿಯಾ
ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ। ಕರಿಯತೇತಿ ಕಮ್ಮಂ, ತಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಮ್ಮಂ, ವಿಕತಿಕಮ್ಮಂ, ಪತ್ತಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ।
ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಮ್ಮಂ ಯಥಾ? ಇದ್ಧಿಮಾ ಹತ್ಥಿವಣ್ಣಂ ಮಾಪೇತಿ, ರಾಜಾ ನಗರಂ ಮಾಪೇತಿ, ಮಾತಾ ಪುತ್ತಂ ವಿಜಾಯತಿ, ಬೀಜಂ ರುಕ್ಖಂ ಜನೇತಿ, ಕಮ್ಮಂ ವಿಪಾಕಂ ಜನೇತಿ, ಆಹಾರೋ ಬಲಂ ಜನೇತಿ, ಜನೋ ಪುಞ್ಞಂ ಕರೋತಿ, ಪಾಪಂ ಕರೋತಿ, ಬುದ್ಧೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ, ವಿನಯಂ ಪಞ್ಞಪೇಸಿ, ಭಿಕ್ಖು ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಮಗ್ಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ವಿಕತಿಕಮ್ಮಂ
ಪತ್ತಿಕಮ್ಮಂ ಯಥಾ? ಗಾಮಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಗೇಹಂ ಪವಿಸತಿ, ರುಕ್ಖಂ ಆರೋಹತಿ, ನದಿಂ ತರತಿ, ಆದಿಚ್ಚಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ, ಬುದ್ಧಂ ವನ್ದತಿ ಪಯಿರುಪಾಸತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಪಕತಿಕಮ್ಮಂ, ವಿಕತಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ದುವಿಧಂ। ಸುವಣ್ಣಂ ಕಟಕಂ ಕರೋತಿ, ಕಟ್ಠಂ ಅಙ್ಗಾರಂ ಕರೋತಿ, ಪುರಿಸಂ ಠಿತಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಪುರಿಸಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಭಿಕ್ಖುಂ ಪಸ್ಸತಿ ಸತಂ, ಸಮ್ಪಜಾನಂ, ಅಭಿಕ್ಕಮನ್ತಂ, ಪಟಿಕ್ಕಮನ್ತಂ, ಆಲೋಕೇನ್ತಂ, ವಿಲೋಕೇನ್ತಂ, ಸಮಿಞ್ಜೇನ್ತಂ, ಪಸಾರೇನ್ತಂ।
ಏತ್ಥ ‘ಪುರಿಸಂ, ಭಿಕ್ಖು’ನ್ತಿ ಪಕತಿಕಮ್ಮಂ, ‘ಠಿತಂ, ಸತಂ’ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ವಿಕತಿಕಮ್ಮಾನಿ।
ಧಾತುಕಮ್ಮಂ, ಕಾರಿತಕಮ್ಮನ್ತಿ ದುವಿಧಂ। ಗಾಮಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಪುರಿಸಂ ಗಾಮಂ ಗಮೇತಿ।
ಧಾತುಕಮ್ಮಞ್ಚ ದ್ವಿಕಮ್ಮಿಕಧಾತೂನಂ ದುವಿಧಂ ಪಧಾನಕಮ್ಮಂ, ಅಪ್ಪಧಾನಕಮ್ಮನ್ತಿ। ಅಜಪಾಲೋ ಅಜಂ ಗಾಮಂ ನೇತಿ, ಪುರಿಸೋ ಭಾರಂ ಗಾಮಂ ವಹತಿ, ಹರತಿ, ಗಾಮಂ ಸಾಖಂ ಕಡ್ಢತಿ, ಗಾವಿಂ ಖೀರಂ ದೋಹತಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಕಮ್ಬಲಂ ಯಾಚತಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಭತ್ತಂ ಭಿಕ್ಖತಿ, ಗಾವಿಯೋ ವಜಂ ಅವರುನ್ಧತಿ, ಭಗವನ್ತಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ರುಕ್ಖಂ ಫಲಾನಿ ಓಚಿನಾತಿ, ಸಿಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮಂ ಬ್ರವೀತಿ, ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಏತದವೋಚ
ಏತ್ಥ ಚ ‘ಅಜಂ, ಖೀರಂ’ ಇಚ್ಚಾದಿ ಪಧಾನಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಕತ್ತಾರಾ ಪರಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಇಟ್ಠತರತ್ತಾ। ‘ಗಾಮಂ, ಗಾವಿಂ’ಇಚ್ಚಾದಿ ಅಪ್ಪಧಾನಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ತಥಾ ಅನಿಟ್ಠತರತ್ತಾ।
ತತ್ಥ
ಕಮ್ಮೇ ದುತಿಯಾತಿ ವತ್ತತೇ।
೨೯೨. ಗತಿಬೋಧಾಹಾರಸದ್ದತ್ಥಾ ಕಮ್ಮಕ ಭಜ್ಜಾದೀನಂ ಪಯೋಜ್ಜೇ
ನಿಚ್ಚವಿಧಿಸುತ್ತಮಿದಂ। ಗಮನತ್ಥಾನಂ ಬೋಧನತ್ಥಾನಂ ಆಹಾರತ್ಥಾನಂ ಸದ್ದತ್ಥಾನಂ ಅಕಮ್ಮಕಾನಂ ಭಜ್ಜಾದೀನಞ್ಚ ಧಾತೂನಂ ಪಯೋಜ್ಜೇ ಕಮ್ಮನಿ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಯೋಜ್ಜಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಕಾರಿತಕಮ್ಮಂ ವುಚ್ಚತಿ।
ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸಂ ಗಾಮಂ ಗಮಯತಿ, ಸಾಮಿಕೋ ಅಜಪಾಲಂ ಅಜಂ ಗಾಮಂ ನಯಾಪೇತಿ, ಆಚರಿಯೋ ಸಿಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮಂ ಬೋಧೇತಿ, ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸಂ ಭತ್ತಂ ಭೋಜೇತಿ, ಆಚರಿಯೋ ಸಿಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಾಠೇತಿ, ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸಂ ಸಯಾಪೇತಿ, ಅಚ್ಛಾಪೇತಿ, ಉಟ್ಠಾಪೇತಿ, ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸಂ ಧಞ್ಞಂ ಭಜ್ಜಾಪೇತಿ, ಕೋಟ್ಟಾಪೇತಿ, ಉದ್ಧರಾಪೇತಿ।
ಏತೇಸಮೀತಿ ಕಿಂ? ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸೇನ ಓದನಂ ಪಾಚೇತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಗಮನತ್ಥಾದೀನಂ ಪಯೋಜ್ಜೇ ತತಿಯಾಪಿ ರೂಪಸಿದ್ಧಿಯಂ
ಯದಾ
೨೯೩. ಹರಾದೀನಂ ವಾ
ಹರಾದೀನಂ ಪಯೋಜ್ಜೇ ಕಮ್ಮನಿ ವಿಕಪ್ಪೇನ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ।
ಸಾಮಿಕೋ ಪುರಿಸಂ ಭಾರಂ ಹಾರೇತಿ ಪುರಿಸೇನ ವಾ, ಪುರಿಸಂ ಆಹಾರಂ ಅಜ್ಝೋಹಾರೇತಿ ಪುರಿಸೇನ ವಾ, ಪುರಿಸಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಾರೇತಿ ಪುರಿಸೇನ ವಾ, ರಾಜಾ ಪುರಿಸಂ ಅತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಪುರಿಸೇನ ವಾ, ಪುರಿಸಂ ಬುದ್ಧಂ ವನ್ದಾಪೇತಿ ಪುರಿಸೇನ ವಾ।
೧೯೪. ನ ಖಾದಾದೀನಂ
ಖಾದಾದೀನಂ ಪಯೋಜ್ಜೇ ಕಮ್ಮನಿ ನ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ।
ಸಾಮಿಕೋ ಪುರಿಸೇನ ಖಜ್ಜಂ ಖಾದಾಪೇತಿ, ಅದ-ಭಕ್ಖನೇ, ಭತ್ತಂ ಆದೇತಿ, ಸಾಮಿಕೋ ದಾಸೇನ ಪುರಿಸಂ ಅವ್ಹಾಪೇತಿ, ಸದ್ದಾಯಾಪೇತಿ, ಕನ್ದಯತಿ, ನಾದಯತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘ಸದ್ದಾಯಾಪೇತೀ’ತಿ ಸದ್ದಂ ಕಾರಾಪೇತಿ, ನಾಮಧಾತು ಚೇಸಾ। ಕನ್ದ, ನದಾಪಿ ಸದ್ದತ್ಥಾಯೇವ।
೨೯೫. ವಹಿಸ್ಸಾನಿಯನ್ತುಕೇ
ವಹಿಸ್ಸಾತಿ ಧಾತುನಿದ್ದೇಸೋ ಇ-ಕಾರೋ, ನಿಯಾಮೇತಿ ಪಯೋಜೇತೀತಿ ನಿಯನ್ತಾ, ನತ್ಥಿ ನಿಯನ್ತಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅನಿಯನ್ತುಕೋ। ಯಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇನ ಪಯೋಜಕೇನ ಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ಸಯಮೇವ ಞತ್ವಾ ವಹತಿ, ಸೋ ಅನಿಯನ್ತುಕೋ ನಾಮ, ವಹಧಾತುಸ್ಸ ತಾದಿಸೇ ಅನಿಯನ್ತುಕೇ ಪಯೋಜ್ಜೇ ಕಮ್ಮನಿ ದುತಿಯಾ ನ ಹೋತಿ।
ಸಾಮಿಕೋ
ಅನಿಯನ್ತುಕೇತಿ ಕಿಂ? ಬಲೀಬದ್ದೇ ಭಾರಂ ವಾಹೇತಿ।
೨೯೬. ಭಕ್ಖಿಸ್ಸಾಹಿಂಸಾಯಂ
ಭಕ್ಖಿತುಂ ಇಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಭಕ್ಖಾಪನಂ ಹಿಂಸಾ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಅನಿಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಭಕ್ಖಾಪನಂ ಹಿಂಸಾ ನಾಮ, ಭಕ್ಖಧಾತುಸ್ಸ ಪಯೋಜ್ಜೇ ಕಮ್ಮನಿ ಅಹಿಂಸಾವಿಸಯೇ ದುತಿಯಾ ನ ಹೋತಿ।
ಸಾಮಿಕೋ ಪುರಿಸೇನ ಮೋದಕೇ ಭಕ್ಖಾಪೇತಿ।
ಅಹಿಂಸಾಯನ್ತಿ ಕಿಂ? ಬಲೀಬದ್ದೇ ಸಸ್ಸಂ ಭಕ್ಖಾಪೇತಿ। ಏತ್ಥ ‘ಸಸ್ಸ’ನ್ತಿ ಥೂಲತರಂ ಸಸ್ಸನ್ತಿ ವದನ್ತಿ।
ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾನ
೨೯೭. ಝಾದೀಹಿ ಯುತ್ತಾ
ಧೀಇಚ್ಚಾದೀಹಿ ನಿಪಾತೋಪಸಗ್ಗೇಹಿ ಯುತ್ತಾ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ।
ಧೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಹನ್ತಾರಂ
ತಥಾ
ಉಪಸಗ್ಗಪುಬ್ಬಾನಂ ಅಕಮ್ಮಕಧಾತೂನಂ ಪಯೋಗೇ ಆಧಾರೇ ದುತಿಯಾ, ಪಥವಿಂ ಅಧಿಸೇಸ್ಸತಿ, ಗಾಮಂ ಅಧಿತಿಟ್ಠತಿ, ರುಕ್ಖಂ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ, ಮಞ್ಚಂ ವಾ ಪೀಠಂ ವಾ ಅಭಿನಿಸೀದೇಯ್ಯ ವಾ ಅಭಿನಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ವಾ
ತಪ್ಪಾನ, ಚಾರೇಪಿ ದುತಿಯಾ, ನದಿಂ ಪಿವತಿ, ಸಮುದ್ದಂ ಪಿವತಿ, ಗಾಮಂ ಚರತಿ, ಅರಞ್ಞಂ ಚರತಿ, ನದಿಯಂ, ಗಾಮೇತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಕಾಲ, ದಿಸಾಸುಪಿ ಆಧಾರೇ ಏವ ದುತಿಯಾ, ತಂ ಖಣಂ, ತಂ ಮುಹುತ್ತಂ, ತಂ ಕಾಲಂ, ಏಕಮನ್ತಂ
೨೯೮. ಲಕ್ಖಣಿತ್ಥಮ್ಭೂತವಿಚ್ಛಾಸ್ವಭಿನಾ
ಲಕ್ಖಣಾದೀಸು ಅತ್ಥೇಸು ಪವತ್ತೇನ ಅಭಿನಾ ಯುತ್ತಾ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ।
ಲಕ್ಖೀಯತಿ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ಅನೇನಾತಿ ಲಕ್ಖಣಂ। ಅಯಂ ಪಕಾರೋ ಇತ್ಥಂ, ಈದಿಸೋ ವಿಸೇಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತ್ಥಂ ಭೂತೋ ಪತ್ತೋತಿ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತೋ। ಭಿನ್ನೇ ಅತ್ಥೇ ಬ್ಯಾಪಿತುಂ ಇಚ್ಛಾ ವಿಚ್ಛಾ।
ತತ್ಥ ಲಕ್ಖಣೇ –
ರುಕ್ಖಮಭಿ ವಿಜ್ಜೋತತೇ ವಿಜ್ಜು, ರುಕ್ಖಂ ಅಭಿ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ವಿಜ್ಜೋತತೇತಿ ಅತ್ಥೋ, ವಿಜ್ಜೋಭಾಸೇನ ಬ್ಯಾಪಿತೋ ರುಕ್ಖೋ ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ ಸಞ್ಞಾಣಂ ಹೋತಿ।
ಇತ್ಥಮ್ಭೂತೇ –
ಸಾಧು ದೇವದತ್ತೋ ಮಾತರಮಭಿ, ಮಾತರಂ ಅಭಿ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ ಸಾಧೂತಿ ಅತ್ಥೋ, ದೇವದತ್ತೋ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಮಾತುಪಟ್ಠಾನೇ ಅಗ್ಗಪುರಿಸೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಂ ಖೋ ಪನ ಭವನ್ತಂ ಗೋತಮಂ ಏವಂ ಕಲ್ಯಾಣೋ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋ
ವಿಚ್ಛಾಯಂ –
ರುಕ್ಖಂ
ಏತ್ಥ ಚ ಲಕ್ಖಣಾದಿಅತ್ಥಾ ಅಭಿಸದ್ದೇನ ಜೋತನೀಯಾ ಪಿಣ್ಡತ್ಥಾ ಏವ, ನ ವಚನೀಯತ್ಥಾ, ಬ್ಯಾಪನಾದಿಅತ್ಥಾ ಏವ ವಚನೀಯತ್ಥಾತಿ।
೨೯೯. ಪತಿಪರೀಹಿ ಭಾಗೇ ಚ
ಲಕ್ಖಣಿ’ತ್ಥಮ್ಭೂತ, ವಿಚ್ಛಾಸು ಚ ಭಾಗೇ ಚ ಪವತ್ತೇಹಿ ಪತಿ, ಪರೀಹಿ ಯುತ್ತಾ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ।
ಲಕ್ಖಣೇ –
ರುಕ್ಖಂ ಪತಿ ವಿಜ್ಜೋತತೇ ವಿಜ್ಜು, ರುಕ್ಖಂ ಪರಿ ವಿಜ್ಜೋತತೇ ವಿಜ್ಜು। ತತ್ಥ ‘ಪತೀ’ತಿ ಪಟಿಚ್ಚ, ‘ಪರೀ’ತಿ ಫರಿತ್ವಾ।
ಇತ್ಥಮ್ಭೂತೇ –
ಸಾಧು ದೇವದತ್ತೋ ಮಾತರಂ ಪತಿ, ಸಾಧು ದೇವದತ್ತೋ ಮಾತರಂ ಪರಿ।
ವಿಚ್ಛಾಯಂ –
ರುಕ್ಖಂ ರುಕ್ಖಂ ಪತಿ ವಿಜ್ಜೋತತೇ ಚನ್ದೋ, ರುಕ್ಖಂ ರುಕ್ಖಂ ಪರಿ ವಿಜ್ಜೋತತೇ ಚನ್ದೋ।
ಭಾಗೇ –
ತಂ ದೀಯತು, ಯದೇತ್ಥ ಮಂ ಪತಿ ಸಿಯಾ, ತಂ ದೀಯತು, ಯದೇತ್ಥ ಮಂ ಪರಿ ಸಿಯಾ। ತತ್ಥ ‘ಪತೀ’ತಿ ಪಟಿಚ್ಚ, ‘ಪರೀ’ತಿ ಪರಿಚ್ಚ, ಉದ್ದಿಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ‘ಠಪಿತ’ನ್ತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ಏತ್ಥ ಮಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಯಂ
೩೦೦. ಅನುನಾ
ಲಕ್ಖಣಿ’ತ್ಥಮ್ಭೂತ, ವಿಚ್ಛಾಸು ಚ ಭಾಗೇ ಚ ಪವತ್ತೇನ ಅನುನಾ ಯುತ್ತಾ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ।
ಲಕ್ಖಣೇ –
ರುಕ್ಖಂ ಅನು ವಿಜ್ಜೋತತೇ ವಿಜ್ಜು, ರುಕ್ಖಂ ಅನು ಫರಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚತುರಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಸಮ್ಬುದ್ಧಮನುಪಬ್ಬಜುಂ
ಇತ್ಥಮ್ಭೂತೇ –
ಸಾಧು ದೇವದತ್ತೋ ಮಾತರಮನು। ತತ್ಥ ‘ಅನೂ’ತಿ ಅನ್ವಾಯ ಪಟಿಚ್ಚ।
ವಿಚ್ಛಾಯಂ –
ರುಕ್ಖಂ ರುಕ್ಖಂ ಅನು ವಿಜ್ಜೋತತೇ ಚನ್ದೋ। ತತ್ಥ ‘ಅನೂ’ತಿ ಅನು ಫರಿತ್ವಾ।
ಭಾಗೇ –
ಯದೇತ್ಥ
೩೦೧. ಸಹತ್ಥೇ
ಸಹತ್ಥೇ ಅನುನಾ ಯುತ್ತಾ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ।
ಪಬ್ಬತಂ ಅನು ತಿಟ್ಠತಿ
೩೦೨. ಹೀನೇ
ಹೀನೇ ಪವತ್ತೇನ ಅನುನಾ ಯುತ್ತಾ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ।
ಅನು ಸಾರಿಪುತ್ತಂ ಪಞ್ಞವನ್ತೋ, ಅನುಗತಾ ಪಚ್ಛತೋ ಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಸಬ್ಬೇ ಪಞ್ಞವನ್ತೋ ಸಾರಿಪುತ್ತತೋ ಹೀನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೩೦೩. ಉಪೇನ
ಹೀನೇ ಉಪೇನ ಯುತ್ತಾ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ।
ಉಪ ಸಾರಿಪುತ್ತಂ ಪಞ್ಞವನ್ತೋ, ಉಪೇಚ್ಚ ಗತಾ ಸಮೀಪೇ ಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಹೀನಾತ್ವೇವ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಅಭಿಇಚ್ಚಾದಯೋ ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯಾತಿ ಸದ್ದಸತ್ಥೇಸು ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಪಕಾರೇನ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಪವಚನೀಯಂ, ಪಕಾರೋ ಚ ಲಕ್ಖಣಿ’ತ್ಥಮ್ಭೂತ, ವಿಚ್ಛಾದಿಕೋ ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋ ವುಚ್ಚತಿ, ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಬ್ಯಾಪನಾದಿಕ್ರಿಯಾ, ಕಮ್ಮಂ ಪವಚನೀಯಂ ಯೇಹಿ ತೇ ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯಾ।
ತತ್ಥ
೩೦೪. ಕಾಲದ್ಧಾನಮಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ
ಕಾಲಸ್ಸ ವಾ ಅದ್ಧುನೋ ವಾ ದಬ್ಬ, ಗುಣ, ಕ್ರಿಯಾಹಿ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ನಿರನ್ತರಂ ಸಂಯೋಗೇ ಕಾಲ’ದ್ಧಾನವಾಚೀಹಿ ಲಿಙ್ಗೇಹಿ ಪರಂ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ।
ಕಾಲೇ –
ಸತ್ತಾಹಂ ಗವಪಾನಂ, ಮಾಸಂ ಮಂಸೋದನಂ, ಸರದಂ ರಮಣೀಯಾ ನದೀ, ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ರಮಣೀಯಂ ನನ್ದನಂ, ಮಾಸಂ ಸಜ್ಝಾಯತಿ, ವಸ್ಸಸತಂ ಜೀವತಿ, ತಯೋ ಮಾಸೇ ಅಭಿಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ।
ಅದ್ಧಾನೇ –
ಯೋಜನಂ ವನರಾಜಿ, ಯೋಜನಂ ದೀಘೋ ಪಬ್ಬತೋ, ಕೋಸಂ ಸಜ್ಝಾಯತಿ।
ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇತಿ ಕಿಂ? ಮಾಸೇ ಮಾಸೇ ಭುಞ್ಜತಿ, ಯೋಜನೇ ಯೋಜನೇ ವಿಹಾರೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ಕ್ರಿಯಾವಿಸೇಸನಮ್ಪಿ ಕತ್ತಾರಾ ಸಾಧೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಕಮ್ಮಗತಿಕಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ‘ಕಮ್ಮೇ ದುತಿಯಾ’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಸದ್ದೇನ ಗಯ್ಹತಿ।
ಸುಖಂ ಸೇತಿ, ದುಕ್ಖಂ ಸೇತಿ, ಸೀಘಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಖಿಪ್ಪಂ ಗಚ್ಛತಿ, ದನ್ಧಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಮುದುಂ ಪಚತಿ, ಗರುಂ ಏಸ್ಸತಿ, ಲಹುಂ ಏಸ್ಸತಿ, ಸನ್ನಿಧಿಕಾರಕಂ ಭುಞ್ಜತಿ, ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಕಂ ಓತಾಪೇತಿ, ಕಾಯಪ್ಪಚಾಲಕಂ ಗಚ್ಛತಿ
ದುತಿಯಾವಿಭತ್ತಿರಾಸಿ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ತತಿಯಾವಿಭತ್ತಿರಾಸಿ
ಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ತತಿಯಾ?
೩೦೫. ಕತ್ತುಕರಣೇಸು ತತಿಯಾ
ಕತ್ತರಿ ಕರಣೇ ಚ ತತಿಯಾ ಹೋತಿ। ಕತ್ತಾತಿ ಚ ಕಾರಕೋತಿ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ ‘‘ಕರೋತೀತಿ ಕತ್ತಾ, ಕರೋತೀತಿ ಕಾರಕೋ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕತ್ತುಕಾರಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪರಿಯಾಯಸದ್ದಾನಂ ವಸೇನ ಅಯಮೇವ ಕ್ರಿಯಂ ಏಕನ್ತಂ ಕರೋತಿ, ಸಾಮೀ ಹುತ್ವಾ ಕರೋತಿ, ಅತ್ತಪ್ಪಧಾನೋ ಹುತ್ವಾ ಕರೋತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ತತೋ ಕ್ರಿಯಾ ನಾಮ ಕತ್ತುನೋ ಏವ ಬ್ಯಾಪಾರೋ, ನ ಅಞ್ಞೇಸನ್ತಿ ಚ, ಅಞ್ಞೇ ಪನ ಕ್ರಿಯಾಸಾಧನೇ ಕತ್ತುನೋ ಉಪಕಾರಕತ್ತಾ ಕಾರಕಾ ನಾಮಾತಿ ಚ, ತಥಾ ಅನುಪಕಾರಕತ್ತಾ ಅಕಾರಕಾ ನಾಮಾತಿ ಚ ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತೀತಿ।
ತತ್ಥ ಕತ್ತಾ ತಿವಿಧೋ ಸಯಂಕತ್ತಾ, ಪಯೋಜಕಕತ್ತಾ, ಕಮ್ಮಕತ್ತಾತಿ।
ತತ್ಥ ಧಾತ್ವತ್ಥಂ ಸಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ಸಯಂಕತ್ತಾ ನಾಮ, ಪುರಿಸೋ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ।
ಪರಂ ಪಯೋಜಕಕತ್ತಾ ನಾಮ, ಪುರಿಸೋ ದಾಸಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಾರೇತಿ।
ಕಮ್ಮಕತ್ತಾ ನಾಮ ಪಯೋಜ್ಜಕಕತ್ತಾಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಪುರಿಸೋ ದಾಸೇನ ಕಮ್ಮಂ ಕಾರೇತಿ ದಾಸಸ್ಸ ವಾ, ಯೋ ಚ ಅಞ್ಞೇನ ಕತಂ ಪಯೋಗಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಮ್ಮಭೂತೋಪಿ ಸುಕರತ್ತಾ ವಾ ಕಮ್ಮಭಾವೇನ ಅವತ್ತುಕಾಮತಾಯ ವಾ ಅಜಾನನತಾಯ ವಾ ವಞ್ಚೇತುಕಾಮತಾಯ ವಾ ಕತ್ತುಭಾವೇನ ವೋಹರೀಯತಿ, ಸೋ ಕಮ್ಮಕತ್ತಾ ನಾಮ, ಕುಸೂಲೋ ಸಯಮೇವ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಘಟೋ ಸಯಮೇವ ಭಿಜ್ಜತಿ। ಅಪಿಚ ಸುಕರೋ ವಾ ಹೋತು ದುಕ್ಕರೋ ವಾ, ಯೋ ಕಮ್ಮರೂಪಕ್ರಿಯಾಪದೇ ಪಠಮನ್ತೋ ಕತ್ತಾ, ಸೋ ಕಮ್ಮಕತ್ತಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸದ್ದರೂಪೇನ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ತಂ ಅತ್ಥರೂಪೇನ ಕತ್ತಾ ಚಾತಿ ಕಮ್ಮಕತ್ತಾ, ಕುಸೂಲೋ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಘಟೋ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಪಚ್ಚತಿ ಮುನಿನೋ ಭತ್ತಂ, ಥೋಕಂ ಥೋಕಂ ಘರೇ ಘರೇ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಸದ್ದತ್ಥೋ ದುವಿಧೋ ಪರಮತ್ಥೋ, ಪಞ್ಞತ್ತತ್ಥೋತಿ। ತತ್ಥ ಪರಮತ್ಥೋ ಏಕನ್ತೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನೋಯೇವ। ಪಞ್ಞತ್ತತ್ಥೋ ಪನ ಕೋಚಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೋತಿ ಸಮ್ಮತೋ। ಯಥಾ? ರಾಜಪುತ್ತೋ, ಗೋವಿಸಾಣಂ, ಚಮ್ಪಕಪುಪ್ಫನ್ತಿ। ಕೋಚಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋತಿ ಸಮ್ಮತೋ। ಯಥಾ? ವಞ್ಝಾಪುತ್ತೋ, ಸಸವಿಸಾಣಂ, ಉದುಮ್ಬರಪುಪ್ಫನ್ತಿ। ಸದ್ದೋ ಚ ನಾಮ ವತ್ತಿಚ್ಛಾಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತೀ ಹೋತಿ, ವತ್ತಮಾನೋ ಚ ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥಂ ನ ದೀಪೇತೀತಿ ನತ್ಥಿ, ಸಙ್ಕೇತೇ ಸತಿ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿಸಯಂ ಬುದ್ಧಿಂ ನ ಜನೇತೀತಿ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸಮ್ಮತೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸದ್ದಬುದ್ಧೀನಂ ವಿಸಯಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ಏವ ಹೋತಿ। ಇತರಥಾ ‘ವಞ್ಝಾಪುತ್ತೋ’ತಿ ಪದಂ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ತದತ್ಥವಿಸಯಂ ಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ನ ಪವತ್ತೇಯ್ಯಾತಿ, ಸದ್ದಬುದ್ಧೀನಞ್ಚ ವಿಸಯಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ನಾಮ ಅತ್ಥೋ ಸದ್ದನಾನಾತ್ತೇ ಬುದ್ಧಿನಾನಾತ್ತೇ ಚ ಸತಿ ನಾನಾ ಹೋತಿ, ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏವಂ ಸದ್ದಬುದ್ಧಿವಿಸಯಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಞ್ಚ ನಾನಾಭೂತಞ್ಚ ಅತ್ಥಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಾರಕನಾನಾತ್ತಂ ಕ್ರಿಯಾಕಾರಕನಾನಾತ್ತಞ್ಚ ಹೋತಿ
ಕಯಿರತೇ ಅನೇನಾತಿ ಕರಣಂ, ಕ್ರಿಯಾಸಾಧನೇ ಕತ್ತುನೋ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಂ ದುವಿಧಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಕರಣಂ, ಬಾಹಿರಕರಣನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ಕತ್ತುನೋ ಅಙ್ಗಭೂತಂ ಕರಣಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ನಾಮ, ಪುರಿಸೋ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಮನಸಾ ಧಮ್ಮಂ ವಿಜಾನಾತಿ, ಹತ್ಥೇನ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಪಾದೇನ ಮಗ್ಗಂ ಗಚ್ಛತಿ, ರುಕ್ಖೋ ಫಲಭಾರೇನ ಓಣಮತಿ।
ಕತ್ತುನೋ ಬಹಿಭೂತಂ ಬಾಹಿರಂ ನಾಮ, ಪುರಿಸೋ ಯಾನೇನ ಗಚ್ಛತಿ, ಫರಸುನಾ
೩೦೬. ಸಹತ್ಥೇನ
ಸಹಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ಸೋತಿ ಸಹತ್ಥೋ, ಸಹತ್ಥೇನ ಸದ್ದೇನ ಯುತ್ತಾ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ತತಿಯಾ ಹೋತಿ। ಸಹಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ನಾಮ ಸಮವಾಯತ್ಥೋ।
ಸೋ ತಿವಿಧೋ ದಬ್ಬಸಮವಾಯೋ, ಗುಣಸಮವಾಯೋ, ಕ್ರಿಯಾಸಮವಾಯೋತಿ। ಪುತ್ತೇನ ಸಹ ಧನವಾ ಪಿತಾ, ಪುತ್ತೇನ ಸಹ ಥೂಲೋ ಪಿತಾ, ಪುತ್ತೇನ ಸಹ ಆಗತೋ ಪಿತಾ। ಸಹ, ಸದ್ಧಿಂ, ಸಮಂ, ನಾನಾ, ವಿನಾಇಚ್ಚಾದಿಕೋ ಸಹತ್ಥಸದ್ದೋ ನಾಮ।
ನಿಸೀದಿ ಭಗವಾ ಸದ್ಧಿಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ
೩೦೭. ಲಕ್ಖಣೇ
ಲಕ್ಖಣಂ
ಅಸ್ಸುಪುಣ್ಣೇಹಿ ನೇತ್ತೇಹಿ, ಪಿತರಂ ಸೋ ಉದಿಕ್ಖತಿ
ಅಙ್ಗವಿಕಾರೋಪಿ ಇಧ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ
೩೦೮. ಹೇತುಮ್ಹಿ
ಹಿನೋತಿ ಪವತ್ತತಿ ಫಲಂ ಏತೇನಾತಿ ಹೇತು, ತಸ್ಮಿಂ ತತಿಯಾ ಹೋತಿ।
ಅನ್ನೇನ ವಸತಿ, ವಿಜ್ಜಾಯ ಸಾಧು, ಕಮ್ಮುನಾ ವತ್ತತಿ ಲೋಕೋ, ಕಮ್ಮುನಾ ವತ್ತತಿ ಪಜಾ
ಏತ್ಥ ಚ ಕರಣಂ ತಿವಿಧಂ ಕ್ರಿಯಾಸಾಧಕಕರಣಂ, ವಿಸೇಸನಕರಣಂ, ನಾನಾತ್ತಕರಣನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ಕ್ರಿಯಾಸಾಧಕಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಮೇವ।
ವಿಸೇಸನಕರಣಂ ಯಥಾ? ಆದಿಚ್ಚೋ ನಾಮ ಗೋತ್ತೇನ, ಸಾಕಿಯೋ ನಾಮ ಜಾತಿಯಾ
ನಾನಾತ್ತಕರಣಂ ಯಥಾ? ಕಿಂ ಮೇ ಏಕೇನ ತಿಣ್ಣೇನ, ಪುರಿಸೇನ ಥಾಮದಸ್ಸಿನಾ
ತಥಾ ಕಮ್ಮಾ’ವಧಿ, ಆಧಾರ’ಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗ, ಕ್ರಿಯಾಪವಗ್ಗಾಪಿ ನಾನಾತ್ತಕರಣೇ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ।
ಕಮ್ಮೇ ತಾವ –
ತಿಲೇಹಿ ಖೇತ್ತೇ ವಪ್ಪತಿ, ತನ್ತವಾಯೇಹಿ ಚೀವರಂ ವಾಯಾಪೇತಿ, ಸುನಖೇಹಿ ಖಾದಾಪೇನ್ತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಅವಧಿಮ್ಹಿ –
ಸುಮುತ್ತಾ ಮಯಂ ತೇನ ಮಹಾಸಮಣೇನ
ಆಧಾರೇ –
ತೇನ ಖಣೇನ ತೇನ ಲಯೇನ ತೇನ ಮುಹುತ್ತೇನ
ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ –
ಮಾಸೇನ ಭುಞ್ಜತಿ, ಯೋಜನೇನ ಧಾವತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಕ್ರಿಯಾಪವಗ್ಗೋ
ತತಿಯಾವಿಭತ್ತಿರಾಸಿ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ಚತುತ್ಥೀವಿಭತ್ತಿರಾಸಿ
ಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಚತುತ್ಥೀ?
೩೦೯. ಸಮ್ಪದಾನೇ ಚತುತ್ಥೀ
ಸಮ್ಪದಾನೇ ಚತುತ್ಥೀ ಹೋತಿ। ಸಮ್ಮಾ ಪದೀಯತೇ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಪದಾನಂ, ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ತಂ ವತ್ಥುಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಕಂ, ಕ್ರಿಯಾಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಕನ್ತಿ ದುವಿಧಂ। ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಚೀವರಂ ದೇತಿ, ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಿಲಾಘತೇ।
ಪುನ ಅನಿರಾಕರಣಂ, ಅನುಮತಿ, ಆರಾಧನನ್ತಿ ತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ನ ನಿರಾಕರೋತಿ ನ ನಿವಾರೇತೀತಿ ಅನಿರಾಕರಣಂ, ದಿಯ್ಯಮಾನಂ ನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಸತಿ ಹಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನೇ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ। ಕಾಯಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಂ ಸಮ್ಪದಾನಂ ಅನುಮತಿ ನಾಮ। ವಿವಿಧೇಹಿ ಆಯಾಚನವಚನೇಹಿ ಪರಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಆರಾಧೇತ್ವಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತಂ ಆರಾಧನಂ ನಾಮ। ಬೋಧಿರುಕ್ಖಸ್ಸ ಜಲಂ ದೇತಿ, ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಅನ್ನಂ ದೇತಿ, ಯಾಚಕಸ್ಸ ಅನ್ನಂ ದೇತಿ।
ಕ್ರಿಯಾಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಕಂ ನಾನಾಕ್ರಿಯಾವಸೇನ ಬಹುವಿಧಂ।
ತತ್ಥ
ತಞ್ಚ ಅಮ್ಹಾಕಂ ರುಚ್ಚತಿ ಚೇವ ಖಮತಿ ಚ
ಧಾರಣಪ್ಪಯೋಗೇ –
ಛತ್ತಗ್ಗಾಹೋ ರಞ್ಞೋ ಛತ್ತಂ ಧಾರೇತಿ, ಸಮ್ಪತಿಜಾತಸ್ಸ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ದೇವಾ ಛತ್ತಂ ಧಾರಯಿಂಸು।
ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಿಲಾಘತೇ, ಥೋಮೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತುಯ್ಹಂ ಹನುತೇ, ತುಣ್ಹಿಭಾವೇನ ವಞ್ಚೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಭಿಕ್ಖುನೀ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಭುಞ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಪಾನೀಯೇನ ವಾ ವಿಧೂಪನೇನ ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ
ದೇವಾಪಿ
ತಸ್ಸ ಕುಜ್ಝ ಮಹಾವೀರ
ಪತಿ, ಆಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಸು-ಧಾತುಸ್ಸ ಅನು, ಪತಿಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಚ ಗೀ-ಧಾತುಸ್ಸ ಯೋಗೇ ಸಮ್ಪದಾನೇ ಚತುತ್ಥೀ। ತತ್ರ ಖೋ ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇಸಿ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೋ’’ತಿ, ‘‘ಭದ್ದನ್ತೇ’’ತಿ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಗವತೋ ಪಚ್ಚಸ್ಸೋಸುಂ
ಆರೋಚನತ್ಥಯೋಗೇ –
ಆರೋಚಯಾಮಿ ವೋ ಭಿಕ್ಖವೇ
೩೧೦. ತದತ್ಥೇ
ತಸ್ಸಾ ತಸ್ಸಾ ಕ್ರಿಯಾಯ ಅತ್ಥೋತಿ ತದತ್ಥೋ, ತದತ್ಥೇ ಸಮ್ಪದಾನೇ ಚತುತ್ಥೀ ಹೋತಿ।
೩೧೧. ಸಸ್ಸಾಯ ಚತುತ್ಥಿಯಾ
ಅಕಾರನ್ತತೋ ಚತುತ್ಥೀಭೂತಸ್ಸ ಸಸ್ಸ ಆಯೋ ಹೋತಿ ವಾ।
ವಿನಯೋ ಸಂವರತ್ಥಾಯ, ಸಂವರೋ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರತ್ಥಾಯ, ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ಪಾಮುಜ್ಜತ್ಥಾಯ, ಪಾಮುಜ್ಜಂ ಪೀತತ್ಥಾಯ, ಪೀತಿ ಪಸ್ಸದ್ಧತ್ಥಾಯ, ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಸುಖತ್ಥಾಯ, ಸುಖಂ ಸಮಾಧತ್ಥಾಯ, ಸಮಾಧಿ ಯಥಾಭೂತಞಾಣದಸ್ಸನತ್ಥಾಯ, ಯಥಾಭೂತಞಾಣದಸ್ಸನಂ ನಿಬ್ಬಿದತ್ಥಾಯ, ನಿಬ್ಬಿದಾ ವಿರಾಗತ್ಥಾಯ, ವಿರಾಗೋ ವಿಮುತ್ತತ್ಥಾಯ, ವಿಮುತ್ತಿ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನತ್ಥಾಯ, ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಾಯ
ತುಮತ್ಥೋಪಿ
ಅಲಮತ್ಥಯೋಗೇ –
ಅಲಂ ಮಲ್ಲೋ ಮಲ್ಲಸ್ಸ, ಅರಹತಿ ಮಲ್ಲೋ ಮಲ್ಲಸ್ಸ, ಅಲಂ ತೇ ಇಧ ವಾಸೇನ
ಮಞ್ಞನಾಪಯೋಗೇ ಅನಾದರೇ ಅಪಾಣಿಸ್ಮಿಮೇವ ಚತುತ್ಥೀ, ಕಟ್ಠಸ್ಸ ತುವಂ ಮಞ್ಞೇ, ಕಲಿಙ್ಗರಸ್ಸ
ಅನಾದರೇತಿ ಕಿಂ? ಸುವಣ್ಣಂ ತಂ ಮಞ್ಞೇ।
ಅಪಾಣಿಸ್ಮಿನ್ತಿ ಕಿಂ? ಗದ್ರಭಂ ತುವಂ ಮಞ್ಞೇ।
ಗತ್ಯತ್ಥಾನಂ ನಯನತ್ಥಾನಞ್ಚ ಧಾತೂನಂ ಕಮ್ಮನಿ ಚತುತ್ಥೀ, ಅಪ್ಪೋ ಸಗ್ಗಾಯ ಗಚ್ಛತಿ
ಆಸೀಸನಕ್ರಿಯಾಯೋಗೇ –
ಆಯು ಭವತೋ ಹೋತು, ಭದ್ದಂ ತೇ ಹೋತು, ಭದ್ದಮತ್ಥು ತೇ
ಸಮ್ಮುತಿಯೋಗೇ
ಆವಿಕರಣಾದಿಯೋಗೇ –
ತುಯ್ಹಞ್ಚಸ್ಸ ಆವಿ ಕರೋಮಿ, ತಸ್ಸ ಮೇ ಸಕ್ಕೋ ಪಾತುರಹೋಸಿ, ತಸ್ಸ ಪಹಿಣೇಯ್ಯ, ಭಿಕ್ಖೂನಂ ದೂತಂ ಪಾಹೇಸಿ, ಕಪ್ಪತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಆಯೋಗೋ, ವಟ್ಟತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಆಯೋಗೋ, ಪತ್ಥೋದನೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ತಿಣ್ಣಂ ನಪ್ಪಹೋತಿ, ಏಕಸ್ಸ ಪಹೋತಿ, ಏಕಸ್ಸ ಪರಿಯತ್ತೋ, ಉಪಮಂ ತೇ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ
ಚತುತ್ಥೀವಿಭತ್ತಿರಾಸಿ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ಪಞ್ಚಮೀವಿಭತ್ತಿರಾಸಿ
ಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಪಞ್ಚಮೀ?
೩೧೨. ಪಞ್ಚಮ್ಯಾವಧಿಸ್ಮಿಂ
ಅವಧಿಯತಿ ವವತ್ಥಿಯತಿ ಪದತ್ಥೋ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಅವಧಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಚಮೀ ಹೋತಿ, ಅವಧೀತಿ ಚ ಅಪಾದಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ।
ಅಪನೇತ್ವಾ ಇತೋ ಅಞ್ಞಂ ಆದದಾತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಅಪಾದಾನಂ। ತಂ ತಿವಿಧಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠವಿಸಯಂ, ಉಪ್ಪಾಟವಿಸಯಂ, ಅನುಮೇಯ್ಯವಿಸಯನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ನಿದ್ದಿಟ್ಠವಿಸಯಂ। ಯಥಾ? ಗಾಮಾ ಅಪೇನ್ತಿ ಮುನಯೋ, ನಗರಾ ನಿಗ್ಗತೋ ರಾಜಾ।
ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸೋ ಪಾಠಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ಅಜ್ಝಾಹರಿತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ, ತಂ ಉಪ್ಪಾಟವಿಸಯಂ। ಯಥಾ? ವಲಾಹಕಾ ವಿಜ್ಜೋತತೇ ವಿಜ್ಜು, ಅಗಾರಸ್ಮಾ ಅನಗಾರಿಯಂ ಪಬ್ಬಜಿತೋತಿ
ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ಚ ನ ಹೋತಿ, ಅಜ್ಝಾಹರಿತುಞ್ಚ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಅಥ ಖೋ ಅತ್ಥತೋ ಅನುಮಾನವಸೇನ ಸೋ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಹೋತಿ, ತಂ ಅನುಮೇಯ್ಯವಿಸಯಂ। ಯಥಾ? ಮಾಥುರಾ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಕೇಹಿ ಅಭಿರೂಪತರಾ, ಸೀಲಮೇವ ಸುತಾ ಸೇಯ್ಯೋ
ಪುನ ಚಲಾ’ಚಲವಸೇನ ದುವಿಧಂ।
ಚಲಂ ಯಥಾ? ಪುರಿಸೋ ಧಾವತಾ ಅಸ್ಸಾ ಪತತಿ, ದ್ವೇ ಮೇಣ್ಡಾ ಯುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞತೋ ಅಪಸಕ್ಕನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಯದಿ ಚಲಂ ಸಿಯಾ, ಕಥಂ ಅವಧಿ ನಾಮ ಭವೇಯ್ಯ। ಅಚ್ಚುತಿಲಕ್ಖಣೋ ಹಿ ಅವಧೀತಿ? ವುಚ್ಚತೇ-ದ್ವೇ ಮೇಣ್ಡಾ ಸಕಸಕಕ್ರಿಯಾಯ ಚಲನ್ತಿ, ಇತರೀತರಕ್ರಿಯಾಯ ಅವಧೀ ಹೋನ್ತೀತಿ ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಅವಧಿಲಕ್ಖಣವಿರೋಧೋತಿ।
ಅಚಲಂ ಯಥಾ? ಗಾಮಾ ಅಪೇನ್ತಿ ಮುನಯೋ, ನಗರಾ ನಿಗ್ಗತೋ ರಾಜಾ।
ಪುನ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಪುಬ್ಬಕಂ, ಚಿತ್ತಸಂಸಗ್ಗಪುಬ್ಬಕನ್ತಿ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ, ಗಾಮಾ ಅಪೇನ್ತಿ ಮುನಯೋ, ಚೋರಾ ಭಯಂ ಜಾಯತೇ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಕಿಂವ
ಯತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಿಪ್ಪಂ ವಾ ವಿಜ್ಜಂ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಕ್ಖಾತರಿ ಪಞ್ಚಮೀ, ಉಪಜ್ಝಾಯಾ ಅಧೀತೇ, ಉಪಜ್ಝಾಯಾ ಸಿಪ್ಪಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ದ್ವಾಸೀತಿ ಬುದ್ಧತೋ ಗಣ್ಹಿಂ, ದ್ವೇ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಭಿಕ್ಖುತೋ। ಚತುರಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಯೇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಪವತ್ತಿನೋ
ಯತೋ ಸುಣಾತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಚಮೀ, ಛಟ್ಠೀ ಚ, ಇತೋ ಸುತ್ವಾ, ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ವಾ ವಾ, ಯಮ್ಹಾ ಧಮ್ಮಂ ವಿಜಾನೇಯ್ಯ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧದೇಸಿತಂ
ಯತೋ ಲಭತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಚಮೀ, ಸಙ್ಘತೋ ಲಭತಿ, ಗಣತೋ ಲಭತಿ।
ಯತೋ ಪರಾಜಯತಿ, ಯತೋ ಪಭವತಿ, ಯತೋ ಜಾಯತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಚಮೀ, ಬುದ್ಧಸ್ಮಾ ಪರಾಜಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ, ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಪರಾಜಿಯೋಗೇ ಅಪಾದಾನಂ ಪಾಠಸೇಸವಸೇನ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ
ಅಞ್ಞತ್ಥಾನಂ ಯೋಗೇ ಪಞ್ಚಮೀ, ತತೋ ಅಞ್ಞಂ, ತತೋ ಪರಂ
ಉಪಸಗ್ಗಾನಂ ಯೋಗೇ ಪನ –
೩೧೩. ಅಪಪರೀಹಿ ವಜ್ಜನೇ
ವಜ್ಜನೇ ಪವತ್ತೇಹಿ ಅಪ, ಪರೀಹಿ ಯೋಗೇ ಪಞ್ಚಮೀ ಹೋತಿ।
ಅಪಪಬ್ಬತಾ ವಸ್ಸತಿ ದೇವೋ, ಪರಿಪಬ್ಬತಾ ವಸ್ಸತಿ ದೇವೋ, ಅಪಸಾಲಾಯ ಆಯನ್ತಿ ವಾಣಿಜಾ, ಪರಿಸಾಲಾಯ ಆಯನ್ತಿ ವಾಣಿಜಾ, ಪಬ್ಬತಂ ಸಾಲಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಚ್ಚಾಯನೇ ಪನ ‘‘ಉಪರಿಪಬ್ಬತಾ ದೇವೋ ವಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪಾಠೋ
೩೧೪. ಪಟಿನಿಧಿಪಟಿದಾನೇಸು ಪತಿನಾ
ಪಟಿನಿಧಿ
ಬುದ್ಧಸ್ಮಾ ಪತಿ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ತೇಲಸ್ಮಾ ಪತಿ ಘತಂ ದೇತಿ।
೩೧೫. ರಿತೇ ದುತಿಯಾ ಚ
ರಿತೇಸದ್ದೇನ ಯೋಗೇ ಪಞ್ಚಮೀ ಹೋತಿ ದುತಿಯಾ ಚ।
ರಿತೇ ಸದ್ಧಮ್ಮಾ, ರಿತೇ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ।
೩೧೬. ವಿನಾಞ್ಞತ್ರೇಹಿ ತತಿಯಾ ಚ
ವಜ್ಜನೇ ಪವತ್ತೇಹಿ ವಿನಾ, ಅಞ್ಞತ್ರಸದ್ದೇಹಿ ಯೋಗೇ ಪಞ್ಚಮೀ, ದುತಿಯಾ, ತತಿಯಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ।
ವಿನಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಾ, ವಿನಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ, ವಿನಾ ಸದ್ಧಮ್ಮೇನ, ಅಞ್ಞತ್ರ ಸದ್ಧಮ್ಮಾ, ಅಞ್ಞತ್ರ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ, ಅಞ್ಞತ್ರ ಸದ್ಧಮ್ಮೇನ।
೩೧೭. ಪುಥುನಾನಾಹಿ ಚ
ವಜ್ಜನೇ ಪವತ್ತೇಹಿ ಪುಥು, ನಾನಾಸದ್ದೇಹಿ ಚ ಯೋಗೇ ಪಞ್ಚಮೀ, ತತಿಯಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ।
ಪುಥಗೇವ ಜನಸ್ಮಾ, ಪುಥಗೇವ ಜನೇನ, ನಾನಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಾ, ನಾನಾ ಸದ್ಧಮ್ಮೇನ, ಪಿಯೇಹಿ ಮನಾಪೇಹಿ ನಾನಾಭಾವೋ ವಿನಾಭಾವೋ
ಮರಿಯಾದಾ’ಭಿವಿಧೀಸು
ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಅವಧಿನೋ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀ ಕ್ರಿಯಾ, ತಂ ಬಹಿಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ, ಸೋ ಮರಿಯಾದೋ। ಯಥಾ? ಆಪಬ್ಬತಾ ಖೇತ್ತಂ ತಿಟ್ಠತಿ ಆಪಬ್ಬತಂ ವಾ, ಯಾವಪಬ್ಬತಾ ಖೇತ್ತಂ ತಿಟ್ಠತಿ ಯಾವಪಬ್ಬತಂ ವಾ।
ಯಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀ ಕ್ರಿಯಾ, ತಂ ಅನ್ತೋಕತ್ವಾ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ, ಸೋ ಅಭಿವಿಧಿ। ಯಥಾ? ಆಭವಗ್ಗಾ ಭಗವತೋ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋ ಆಭವಗ್ಗಂ ವಾ, ಭವತೋ ಆಭವಗ್ಗಂ ಧಮ್ಮತೋ ಆಗೋತ್ರಭುಂ ಸವನ್ತೀತಿ ಆಸವಾ, ಯಾವಭವಗ್ಗಾ ಯಾವಭವಗ್ಗಂ ವಾ, ತಾವದೇವ ಯಾವಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋ।
ಆರಬ್ಭೇ, ಸಹತ್ಥೇ ಚ ಪಞ್ಚಮೀ, ಯತೋಹಂ ಭಗಿನಿ ಅರಿಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಜಾತೋ
ಸಹತ್ಥೇ –
ಸಹ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪ್ಪಟಿಲಾಭಾ, ಸಹ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಾ
‘‘ಉಪ್ಪಾದಾ ವಾ ತಥಾಗತಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾ ವಾ ತಥಾಗತಾನ’’ನ್ತಿ
‘‘ಸಹತ್ಥಾ ದಾನಂ ದೇತಿ, ಸಹತ್ಥಾ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕರಣೇ।
‘‘ಅಜ್ಜತಗ್ಗೇ ಪಾಣುಪೇತಂ
‘‘ಯತ್ವಾಧಿಕರಣಂ
ದ್ವಿನ್ನಂ ಕಾರಕಾನಂ ಕ್ರಿಯಾನಞ್ಚ ಮಜ್ಝೇ ಪವತ್ತಕಾಲದ್ಧಾನವಾಚೀಹಿ ಪಞ್ಚಮೀ, ಲುದ್ದಕೋ ಪಕ್ಖಸ್ಮಾ ಮಿಗಂ ವಿಜ್ಝತಿ, ಕೋಸಾ ಕುಞ್ಜರಂ ವಿಜ್ಝತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಲುದ್ದಕೋ ಸಕಿಂ ಮಿಗಂ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪಕ್ಖಬ್ಭನ್ತರಮ್ಹಿ ನ ವಿಜ್ಝಿ, ಪಕ್ಖೇ ಪರಿಪುಣ್ಣೇ ಪುನ ವಿಜ್ಝತಿ, ಪಕ್ಖಸದ್ದೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಿಜ್ಝನವಾರಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಕಾಲವಾಚೀ ಹೋತಿ, ದ್ವೇಪಿ ವಿಜ್ಝನಕ್ರಿಯಾ ಕಾರಕೇಹಿ ಸಹೇವ ಸಿಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಕಾರಕಾನಞ್ಚ ಮಜ್ಝೇತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವುತ್ತಿಯಂ ಪನ ‘‘ಅಜ್ಜ ಭುತ್ವಾ ದೇವದತ್ತೋ ದ್ವಿಹೇ ಭುಞ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ದ್ವಿಹಾ ಭುಞ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ಅತ್ರಟ್ಠೋ’ಯಮಿಸ್ಸಾಸೋ ಕೋಸೇ ಲಕ್ಖಂ ವಿಜ್ಝತಿ, ಕೋಸಾ ಲಕ್ಖಂ ವಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ
ರಕ್ಖನತ್ಥಾನಂ ಯೋಗೇ –
ಯಞ್ಚ ವತ್ಥುಂ ಗುತ್ತಂ ಇಚ್ಛಿಯತೇ, ಯತೋ ಚ ಗುತ್ತಂ ಇಚ್ಛಿಯತೇ, ತತ್ಥ ಪಞ್ಚಮೀ, ಯವೇಹಿ ಗಾವೋ ರಕ್ಖತಿ ವಾರೇತಿ, ತಣ್ಡುಲಾ ಕಾಕೇ ರಕ್ಖತಿ ವಾರೇತಿ, ತಂ ಮಂ ಪುಞ್ಞಾ ನಿವಾರೇಸಿ, ಪಾಪಾ ಚಿತ್ತಂ ನಿವಾರಯೇ
ಅನ್ತರಧಾನತ್ಥಯೋಗೇ –
ಯಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನಂ ಇಚ್ಛಿಯತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಚಮೀ, ಉಪಜ್ಝಾಯಾ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ ಸಿಸ್ಸೋ, ನಿಲೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಯಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನಂ ಇಚ್ಛಿಯತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಛಟ್ಠೀ ಏವ- ‘‘ಅನ್ತರಧಾಯಿಸ್ಸಾಮಿ ಸಮಣಸ್ಸ
ಯಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಮೀ ಏವ ದಿಸ್ಸತಿ, ಅತಿಖಿಪ್ಪಂ ಲೋಕೇ ಚಕ್ಖು ಅನ್ತರಧಾಯಿಸ್ಸತಿ
ದೂರತ್ಥಯೋಗೇ –
ಕಿಂವ ದೂರೋ ಇತೋ ಗಾಮೋ, ಕಚ್ಚಿ ಆರಾ ಪಮಾದಮ್ಹಾ
ದೂರತ್ಥೇ –
ದೂರತೋವ ನಮಸ್ಸನ್ತಿ, ಅದ್ದಸಾ ಖೋ ಭಗವನ್ತಂ ದೂರತೋವ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ
ಅನ್ತಿಕತ್ಥಯೋಗೇ –
ಅನ್ತಿಕಂ ಗಾಮಾ, ಆಸನ್ನಂ ಗಾಮಾ, ಸಮೀಪಂ ಗಾಮಾ। ದುತಿಯಾ ಚ ತತಿಯಾ ಚ ಛಟ್ಠೀ ಚ, ಅನ್ತಿಕಂ ಗಾಮಂ, ಅನ್ತಿಕಂ ಗಾಮೇನ, ಅನ್ತಿಕಂ ಗಾಮಸ್ಸ।
ಕಾಲದ್ಧಾನಂ ಪರಿಮಾಣವಚನೇ –
ಇತೋ ಮಥುರಾಯ ಚತೂಸು ಯೋಜನೇಸು ಸಙ್ಕಸ್ಸಂ, ರಾಜಗಹತೋ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸಯೋಜನೇ ಸಾವತ್ಥಿ, ಇತೋ ಏಕನವುತಿಕಪ್ಪೇ
ಪಮಾಣತ್ಥೇ –
ಆಯಾಮತೋ ಚ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಯೋಜನಂ, ಪರಿಕ್ಖೇಪತೋ ನವಯೋಜನಸತಪರಿಮಾಣೋ ಮಜ್ಝಿಮದೇಸೋ ಪರಿಕ್ಖೇಪೇನ ವಾ, ದೀಘಸೋ ನವವಿದತ್ಥಿಯೋ
ತ್ವಾಲೋಪೇಪಿ ಪಞ್ಚಮೀ। ಏತ್ಥ ಚ ತ್ವಾಲೋಪೋ ನಾಮ ಪರಿಪುಣ್ಣವಾಕ್ಯೇ ಲದ್ಧಬ್ಬಸ್ಸ ತ್ವಾನ್ತಪದಸ್ಸ ಅಪರಿಪುಣ್ಣವಾಕ್ಯೇ ನತ್ಥಿ ಭಾವೋ, ಯಞ್ಚ ಪದಂ ತ್ವಾನ್ತಪದೇ ಸತಿ ಕಮ್ಮಂ ವಾ ಹೋತಿ ಅಧಿಕರಣಂ ವಾ। ತಂ ತ್ವಾನ್ತಪದೇ ಅಸತಿ ಪದನ್ತರೇ ಅವಧಿ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಚಮೀ, ಪಾಸಾದಾ ವಾ ಪಾಸಾದಂ ಸಙ್ಕಮೇಯ್ಯ
ದಿಸತ್ಥಯೋಗೇ ದಿಸತ್ಥೇ ಚ ಪಞ್ಚಮೀ, ಇತೋ ಸಾ ಪುರಿಮಾ ದಿಸಾ
ದಿಸತ್ಥೇ –
ಪುರಿಮತೋ ಗಾಮಸ್ಸ, ದಕ್ಖಿಣತೋ ಗಾಮಸ್ಸ, ಉಪರಿತೋ ಪಬ್ಬತಸ್ಸ, ಹೇಟ್ಠತೋ ಪಾಸಾದಸ್ಸ, ಪುರತ್ಥಿಮತೋ, ದಕ್ಖಿಣತೋ, ಯತೋ ಖೇಮಂ, ತತೋ ಭಯಂ
ಪುಬ್ಬಾದಿಯೋಗೇಪಿ ಪಞ್ಚಮೀ, ಪುಬ್ಬೇವ ಮೇ ಸಮ್ಬೋಧಾ
ವಿಭತ್ತತ್ಥೇ ಚ ಪಞ್ಚಮೀ ಛಟ್ಠೀ ಚ। ವಿಭತ್ತಿ ನಾಮ ಪಗೇವ ವಿಸುಂಭೂತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಕೇನಚಿ ಅಧಿಕೇನ ವಾ ಹೀನೇನ ವಾ ಭಾಗೇನ ತದಞ್ಞತೋ ಪುಥಕ್ಕರಣಂ, ಮಾಥುರಾ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಕೇಹಿ ಅಭಿರೂಪತರಾ, ಯತೋ ಪಣೀತತರೋ ವಾ ವಿಸಿಟ್ಠತರೋ ವಾ ನತ್ಥಿ, ಅತ್ತದನ್ತೋ ತತೋ ವರಂ
ವಿರಮಣತ್ಥಯೋಗೇ –
ಆರತೀ ವಿರತೀ ಪಾಪಾ
ಸುದ್ಧತ್ಥಯೋಗೇ –
ಲೋಭನೀಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸುದ್ಧೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಮೋಚನತ್ಥಯೋಗೇ ಪಞ್ಚಮೀ ತತಿಯಾ ಚ, ಸೋ ಪರಿಮುಚ್ಚತಿ ಜಾತಿಯಾ ಜರಾಯ ಮರಣೇನ ಸೋಕೇಹಿ ಪರಿದೇವೇಹಿ ದುಕ್ಖೇಹಿ ದೋಮನಸ್ಸೇಹಿ ಉಪಾಯಾಸೇಹಿ, ಪರಿಮುತ್ತೋ ಸೋ ದುಕ್ಖಸ್ಮಾತಿ ವದಾಮಿ
ಹೇತ್ವತ್ಥೇ –
ಕಸ್ಮಾ ಹೇತುನಾ, ಕೇನ ಹೇತುನಾ, ಕಸ್ಮಾ ನು ತುಮ್ಹಂ ಕುಲೇ ದಹರಾ ನ ಮಿಯ್ಯರೇ
ವಿವೇಚನತ್ಥಯೋಗೇ –
ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ ವಿವಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ
ಬನ್ಧನತ್ಥಯೋಗೇ
೩೧೮. ಪಞ್ಚಮೀಣೇ ವಾ
ಇಣಭೂತೇ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಪಞ್ಚಮೀ ಹೋತಿ ವಾ।
ಸತಸ್ಮಾ ಬನ್ಧೋ ನರೋ ಸತೇನ ವಾ।
೩೧೯. ಗುಣೇ
ಅಜ್ಝತ್ತಭೂತೋ ಹೇತು ಗುಣೋ ನಾಮ, ಅಗುಣೋಪಿ ಇಧ ಗುಣೋತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಚಮೀ ಹೋತಿ ವಾ।
ಜಳತ್ತಾ ಬನ್ಧೋ ನರೋ ಜಳತ್ತೇನ ವಾ, ಅತ್ತನೋ ಬಾಲತ್ತಾಯೇವ ಬನ್ಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ಪಞ್ಞಾಯ ಬನ್ಧನಾ ಮುತ್ತೋ, ವಾಚಾಯ ಮರತಿ, ವಾಚಾಯ ಮುಚ್ಚತಿ, ವಾಚಾಯ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ, ವಾಚಾಯ ದೇಸ್ಸೋ, ಇಸ್ಸರಿಯಾ ಜನಂ ರಕ್ಖತಿ ರಾಜಾ ಇಸ್ಸರಿಯೇನ ವಾ, ಸೀಲತೋ ನಂ ಪಸಂಸನ್ತಿ
ಪಞ್ಹಾ, ಕಥನೇಸುಪಿ ಪಞ್ಚಮೀ, ಕುತೋ ಭವಂ, ಅಹಂ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತತೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಥೋಕತ್ಥೇಪಿ ಅಸತ್ವವಚನೇ ಪಞ್ಚಮೀ, ಸತ್ವಂ ವುಚ್ಚತಿ ದಬ್ಬಂ, ಥೋಕಾ ಮುಚ್ಚತಿ ಥೋಕೇನ ವಾ, ಮುಚ್ಚನಮತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ‘‘ನದಿಂ ತರನ್ತೋ ಮನಂ ವುಳ್ಹೋ’’ತಿ
ಅಸತ್ವವಚನೇತಿ
‘‘ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಮೇಧಾವೀ, ಥೋಕಂ ಥೋಕಂ ಖಣೇ ಖಣೇ
ಅಕತ್ತರಿಪಿ ಪಞ್ಚಮೀ, ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾ ವಿಪುಲತ್ತಾ ತಥಾಗತೋ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಪಾದೋ ಹೋತಿ
ಭಿಯ್ಯತ್ಥಯೋಗೇ –
ಯೋಧ ಸೀತಞ್ಚ ಉಣ್ಹಞ್ಚ, ತಿಣಾ ಭಿಯ್ಯೋ ನ ಮಞ್ಞತಿ
ಪಞ್ಚಮೀವಿಭತ್ತಿರಾಸಿ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ಛಟ್ಠೀವಿಭತ್ತಿರಾಸಿ
ಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಛಟ್ಠೀ?
೩೨೦. ಛಟ್ಠೀ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ
ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೀನಂ ಕೇನಚಿ ಪಕಾರೇನ ಆಯತ್ತಭಾವೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ, ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಜೋತೇತಬ್ಬೇ ವಿಸೇಸನಸಮ್ಬನ್ಧಿಮ್ಹಿ ಛಟ್ಠೀ ಹೋತಿ।
ತತ್ಥ
ತತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ತಿವಿಧೋ ಸಾಮಿಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ನಾನಾತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕ್ರಿಯಾಕಾರಕಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ।
ತತ್ಥ ‘ಸಾಮೀ’ತಿ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ವಿಸೇಸನಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋ ನಾಮಂ, ತಸ್ಮಾ ವಿಸೇಸ್ಯಪದತ್ಥಸ್ಸ ತಂತಂವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಸಾಮಿಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ।
ಸೋ ವಿಸೇಸ್ಯಪದತ್ಥಭೇದೇನ ಅನೇಕವಿಧೋ।
ತತ್ಥ ತಸ್ಸ ಮಾತಾ, ತಸ್ಸ ಪಿತಾಇಚ್ಚಾದಿ ಜನಕಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ।
ತಸ್ಸಾ ಪುತ್ತೋ, ತಸ್ಸಾ ಧೀತಾ ಇಚ್ಚಾದಿ ಜಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ।
ತಸ್ಸ ಭಾತಾ, ತಸ್ಸ ಭಗಿನೀ ಇಚ್ಚಾದಿ ಕುಲಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ।
ಸಕ್ಕೋ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ಸಾಮಿಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ।
ಪಹೂತಂ ಮೇ ಧನಂ ಸಕ್ಕ ಸಂಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ।
ಅಮ್ಬವನಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ ಸನ್ತಿಕೇ ಸಮೀಪಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ।
ಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ರಾಸಿ, ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಮೂಹೋ ಇಚ್ಚಾದಿ ಸಮೂಹಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ।
ಮನುಸ್ಸಸ್ಸೇವ ತೇ ಸೀಸಂ ಅವಯವಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ।
ಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ವಿಕಾರಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ।
ಯವಸ್ಸ ಅಙ್ಕುರೋ, ಮೇಘಸ್ಸ ಸದ್ದೋ, ಪುಪ್ಫಾನಂ ಗನ್ಧೋ, ಫಲಾನಂ ರಸೋ, ಅಗ್ಗಿಸ್ಸ ಧೂಮೋ ಇಚ್ಚಾದಿ ಕಾರಿಯಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ।
ಖನ್ಧಾನಂ ಜಾತಿ, ಖನ್ಧಾನಂ ಜರಾ, ಖನ್ಧಾನಂ ಭೇದೋ ಅವತ್ಥಾಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ।
ಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ವಣ್ಣೋ, ವಣ್ಣೋ ನ ಖೀಯ್ಯೇಥ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಗುಣಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ।
ಪಾದಸ್ಸ ಉಕ್ಖಿಪನಂ, ಹತ್ಥಸ್ಸ ಸಮಿಞ್ಜನಂ, ಧಾತೂನಂ ಗಮನಂ ಠಾನಂ ಇಚ್ಚಾದಿ ಕ್ರಿಯಾಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ।
ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾನಂ ಠಾನಂ ಇಚ್ಚಾದಿ ಠಾನಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ। ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ಸಾಮಿಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಅನೇಕಸಹಸ್ಸಪ್ಪಭೇದೋ, ಸೋ ಚ ಕ್ರಿಯಾಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವಾ ಕಾರಕೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಪಾದಸ್ಸ ಉಕ್ಖಿಪನಂ’’ ಇಚ್ಚಾದಿ ಕ್ರಿಯಾಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮಾತಿ ಇದಂ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಕ್ರಿಯಾಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವಾತಿ ಇದಂ ಸಾಧಕಭಾವೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಸಿದ್ಧಾಯ ಪನ ಕ್ರಿಯಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಸನ್ಧಾಯ ಕ್ರಿಯಾಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ ವುತ್ತೋತಿ।
ನಾನಾತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಪನ ನಾನಾಅತ್ಥೇಸು ಛಟ್ಠೀ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಣೀ, ಆವೀಪಚ್ಚಯಾನಂ ಕಮ್ಮೇ ನಿಚ್ಚಂ ಛಟ್ಠೀ, ಝಾನಸ್ಸ ಲಾಭೀ, ಚೀವರಸ್ಸ ಲಾಭೀ, ಧನಸ್ಸ ಲಾಭೀ, ಆದೀನವಸ್ಸ ದಸ್ಸಾವೀ, ಅತ್ಥಿ ರೂಪಾನಂ ದಸ್ಸಾವೀ, ಅತ್ಥಿ ಸಮವಿಸಮಸ್ಸ ದಸ್ಸಾವೀ, ಅತ್ಥಿ ತಾರಕರೂಪಾನಂ ದಸ್ಸಾವೀ, ಅತ್ಥಿ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಂ ದಸ್ಸಾವೀ।
ತು, ಅಕ, ಅನ, ಣಪಚ್ಚಯಾನಂ ಯೋಗೇ ಕ್ವಚಿ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ಛಟ್ಠೀ।
ತುಪಚ್ಚಯೇ ತಾವ –
ತಸ್ಸ
ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ? ಗಮ್ಭೀರಞ್ಚ ಕಥಂ ಕತ್ತಾ
ಅಕಪಚ್ಚಯೇ –
ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಕೋ ನತ್ಥಿ, ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ ವೇದಕೋ
ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ? ಮಹತಿಂ ಮಹಿಂ ಅನುಸಾಸಕೋ, ಜನಂ ಅಹೇಠಕೋ, ಕಟಂ ಕಾರಕೋ, ಪಸವೋ ಘಾತಕೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಅನಪಚ್ಚಯೇ –
ಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣಂ ಸುಖಂ
ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ? ಭಗವನ್ತಂ ದಸ್ಸನಾಯ
ಣಪಚ್ಚಯೇ –
ಅಚ್ಛರಿಯೋ ಅರಜಕೇನ ವತ್ಥಾನಂ ರಾಗೋ, ಅಗೋಪಾಲಕೇನ ಗಾವೀನಂ ದೋಹೋ, ಅಪ್ಪಪುಞ್ಞೇನ ಲಾಭಾನಂ ಲಾಭೋ, ಹತ್ಥಸ್ಸ ಗಾಹೋ, ಪತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಗ್ಗಾಹೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ತ್ವಾಪಚ್ಚಯೇಪಿ
ಕತ್ತರಿ ತ, ತವನ್ತು, ತಾವೀ, ಮಾನ’ನ್ತಾನಂ ಯೋಗೇ ಪನ ಕಮ್ಮನಿ ದುತಿಯಾ ಏವ, ಸುಖಕಾಮೋ ವಿಹಾರಂ ಕತೋ, ಗಾಮಂ ಗತೋ, ಓದನಂ ಭುತ್ತವಾ ಭುತ್ತಾವೀ, ಕಮ್ಮಂ ಕುರುಮಾನೋ, ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಕ್ವಚಿ ಛಟ್ಠೀಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗುತ್ತೋ ಮೇಧಾವೀ
ಸರ, ಇಸು, ಚಿನ್ತ, ಇಸ, ದಯಧಾತೂನಂ ಕಮ್ಮನಿ ಛಟ್ಠೀ ವಾ, ಮಾತುಸ್ಸ ಸರತಿ, ಮಾತರಂ ಸರತಿ, ಪಿತುಸ್ಸ ಸರತಿ, ಪಿತರಂ ಸರತಿ, ನ ರಜ್ಜಸ್ಸ ಸರಿಸ್ಸಸಿ
ಕರಧಾತುಸ್ಸ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣತ್ಥವಾಚಿನೋ ಕಮ್ಮೇ ಛಟ್ಠೀ, ಉದಕಸ್ಸ ಪಟಿಕುರುತೇ ಉದಕಂ ವಾ, ಕಣ್ಡಸ್ಸ ಪಟಿಕುರುತೇ ಕಣ್ಡಂ ವಾ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ತಪಚ್ಚಯೇ ಪೂಜನತ್ಥಾದಿಧಾತೂನಂ ಕತ್ತರಿ ಛಟ್ಠೀ ವಾ, ರಞ್ಞೋ ಸಮ್ಮತೋ ರಞ್ಞಾ ವಾ, ಗಾಮಸ್ಸ ಪೂಜಿತೋ ಗಾಮೇನ ವಾ, ರಞ್ಞೋ ಸಕ್ಕತೋ ರಞ್ಞಾ ವಾ, ರಞ್ಞೋ ಅಪಚಿತೋ ರಞ್ಞಾ ವಾ, ರಞ್ಞೋ ಮಾನಿತೋ
ತಿಪಚ್ಚಯೇಪಿ
ಪೂಜನತ್ಥಾನಂ ಪೂರಣತ್ಥಾನಞ್ಚ ಕರಣೇ ಛಟ್ಠೀ, ಪುಪ್ಫಸ್ಸ ಬುದ್ಧಂ ಪೂಜೇತಿ ಪುಪ್ಫೇನ ವಾ, ಘತಸ್ಸ ಅಗ್ಗಿಂ ಜುಹೋತಿ ಘತೇನ ವಾ, ಪತ್ತಂ ಉದಕಸ್ಸ ಪೂರೇತ್ವಾ, ಪೂರಂ ನಾನಾಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಅಸುಚಿನೋ
ತಬ್ಬ, ರುಜಾದಿಯೋಗೇ ಪನ ಸಮ್ಪದಾನೇ ಚತುತ್ಥೀ ಏವ, ಯಕ್ಖಸೇನಾಪತೀನಂ ಉಜ್ಝಾಪೇತಬ್ಬಂ ವಿಕ್ಕನ್ದಿತಬ್ಬಂ ವಿರವಿತಬ್ಬಂ
ಭಯತ್ಥಾದೀನಂ ಅಪಾದಾನೇ ಬಹುಲಂ ಛಟ್ಠೀ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಂ ತಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ ಭಾಯಾಮಿ, ಸಬ್ಬೇ ತಸನ್ತಿ ದಣ್ಡಸ್ಸ, ಸಬ್ಬೇ ಭಾಯನ್ತಿ ಮಚ್ಚುನೋ
ಕುಸಲ, ಕೋವಿದ, ಪಸಾದತ್ಥಾನಂ ಆಧಾರೇ ಛಟ್ಠೀ, ಕುಸಲಾ ನಚ್ಚಗೀತಸ್ಸ
೩೨೧. ಛಟ್ಠೀ ಹೇತ್ವತ್ಥೇಹಿ
ಹೇತ್ವತ್ಥೇಹಿ ಯೋಗೇ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಛಟ್ಠೀ ಹೋತಿ।
ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು
೩೨೨. ತುಲ್ಯತ್ಥೇನ ವಾ ತತಿಯಾ
ತುಲ್ಯತ್ಥೇನ ಯೋಗೇ ಛಟ್ಠೀ ಹೋತಿ ತತಿಯಾ ವಾ।
ತುಲ್ಯೋ ಪಿತು ಪಿತರಾ ವಾ, ಸದಿಸೋ ಪಿತು ಪಿತರಾ ವಾ। ಇತಿ ನಾನಾತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಕ್ರಿಯಾಕಾರಕಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ ಕಾರಕಾನಂ ಕ್ರಿಯಾಯ ಸಹ ಸಾಧಕ, ಸಾಧ್ಯಭಾವೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖತಾ ಅವಿನಾಭಾವಿತಾ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಹಿ ಕ್ರಿಯಂ ವಿನಾ ಕಾರಕಂ ನಾಮ ಸಿಜ್ಝತಿ, ನ ಚ ಕಾರಕಂ ವಿನಾ ಕ್ರಿಯಾ ನಾಮ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ, ಸಾ ಪನ ಛಟ್ಠೀವಿಸಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ।
ಛಟ್ಠೀವಿಭತ್ತಿರಾಸಿ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ಸತ್ತಮೀವಿಭತ್ತಿರಾಸಿ
ಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಸತ್ತಮೀ?
೩೨೩. ಸತ್ತಮ್ಯಾಧಾರೇ
ಆಧಾರೋ, ಓಕಾಸೋ, ಅಧಿಕರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ಆಧಾರತ್ಥೇ ಸತ್ತಮೀ ಹೋತಿ। ಕತ್ತುಕಮ್ಮಟ್ಠಂ ಕ್ರಿಯಂ ಭುಸೋ ಧಾರೇತೀತಿ ಆಧಾರೋ।
ಕಟೇ
ಸೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಬ್ಯಾಪಿಕಾಧಾರೋ, ಓಪಸಿಲೇಸಿಕಾಧಾರೋ, ಸಾಮೀಪಿಕಾಧಾರೋ, ವೇಸಯಿಕಾಧಾರೋತಿ।
ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಿಂ ಆಧೇಯ್ಯವತ್ಥು ಸಕಲೇ ವಾ ಏಕದೇಸೇ ವಾ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಸೋ ಬ್ಯಾಪಿಕೋ। ಯಥಾ? ತಿಲೇಸು ತೇಲಂ ತಿಟ್ಠತಿ, ಉಚ್ಛೂಸು ರಸೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ಜಲೇಸು ಖೀರಂ ತಿಟ್ಠತಿ, ದಧಿಮ್ಹಿ ಸಪ್ಪಿ ತಿಟ್ಠತೀತಿ।
ಯಸ್ಮಿಂ ಆಧೇಯ್ಯವತ್ಥು ಅಲ್ಲೀಯಿತ್ವಾ ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅಧಿಟ್ಠಿತಮತ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಸೋ ಓಪಸಿಲೇಸಿಕೋ। ಯಥಾ? ಉಕ್ಖಲಿಯಂ ಆಚಾಮೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ಘಟೇಸು ಉದಕಂ ತಿಟ್ಠತಿ, ಆಸನೇ ನಿಸೀದತಿ ಭಿಕ್ಖು, ಪರಿಯಙ್ಕೇ ರಾಜಾ ಸೇತಿ।
ಯೋ ಪನ ಅತ್ಥೋ ಆಧೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅವತ್ಥುಭೂತೋಪಿ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿದೀಪನತ್ಥಂ ಆಧಾರಭಾವೇನ ವೋಹರಿಯತಿ, ಸೋ ಸಾಮೀಪಿಕೋ ನಾಮ। ಯಥಾ? ಗಙ್ಗಾಯಂ ಘೋಸೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರತಿ ಭಗವಾತಿ
ಯೋ ಚ ಅತ್ಥೋ ಅತ್ತನಾ ವಿನಾ ಆಧೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅಞ್ಞತ್ಥತ್ತಂ ಕ್ರಿಯಂ ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಆಧಾರಭಾವೇನ ವೋಹರಿಯತಿ, ಯೋ ಚ ಆಧೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅನಞ್ಞಾಭಿಮುಖಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ ಆಧಾರಭಾವೇನ ವೋಹರಿಯತಿ, ಸೋ ವೇಸಯಿಕೋ ನಾಮ। ಯಥಾ? ಆಕಾಸೇ ಸಕುಣಾ ಪಕ್ಖನ್ತಿ, ಭೂಮೀಸು ಮನುಸ್ಸಾ ಚರನ್ತಿ
೩೨೪. ನಿಮಿತ್ತೇ
ನಿಮಿನನ್ತಿ ಸಞ್ಜಾನನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ನಿಮಿತ್ತಂ, ನೇಮಿತ್ತಕಸಹಭಾವಿನೋ ಸಞ್ಞಾಣಕಾರಣಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ, ತಸ್ಮಿಂ ನಿಮಿತ್ತೇ ಸತ್ತಮೀ ಹೋತಿ।
ದೀಪಿ ಚಮ್ಮೇಸು ಹಞ್ಞತೇ, ಕುಞ್ಜರೋ ದನ್ತೇಸು ಹಞ್ಞತೇ, ಮುಸಾವಾದೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ
೩೨೫. ಯಮ್ಭಾವೋ ಭಾವಲಕ್ಖಣಂ
ಯಾದಿಸೋ ಭಾವೋ ಯಮ್ಭಾವೋ, ಲಕ್ಖಿಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಲಕ್ಖಣಂ, ಭಾವನ್ತರಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ ಭಾವಲಕ್ಖಣಂ, ಯಮ್ಭಾವೋ ಭಾವನ್ತರಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಭಾವೇ ಗಮ್ಯಮಾನೇ ಸತ್ತಮೀ ಹೋತಿ, ಛಟ್ಠೀಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಅಚಿರಪಕ್ಕನ್ತಸ್ಸ ಸಾರಿಪುತ್ತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಕಾಲಮಕಾಸಿ
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಇದಂ ಹೋತಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ಇದಂ ನ ಹೋತಿ
ಕ್ವಚಿ
ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯೇ ಗತೋ, ಸಾಯನ್ಹಸಮಯೇ ಆಗತೋ ಇಚ್ಚಾದಿ ವೇಸಯಿಕಾಧಾರೋ ಏವ।
ತಥಾ ಅಕಾಲೇ ವಸ್ಸತೀ ತಸ್ಸ, ಕಾಲೇ ತಸ್ಸ ನ ವಸ್ಸತಿ
೩೨೬. ಛಟ್ಠೀ ಚಾನಾದರೇ
‘ಅನಾದರೋ’ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಲಕ್ಖಣ, ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಕ್ರಿಯಾನಂ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಧಿವಚನಂ, ಅನಾದರಭೂತೇ ಭಾವಲಕ್ಖಣೇ ಗಮ್ಯಮಾನೇ ಸತ್ತಮೀ ಛಟ್ಠೀ ಚ ಹೋತಿ।
ಮಚ್ಚು ಗಚ್ಛತಿ ಆದಾಯ, ಪೇಕ್ಖಮಾನೇ ಮಹಾಜನೇ। ಆಕೋಟಯನ್ತೋ ಸೋ ನೇತಿ, ಸಿವಿರಾಜಸ್ಸ ಪೇಕ್ಖತೋ
೩೨೭. ಯತೋ ನಿದ್ಧಾರಣಂ
ಜಾತಿ, ಗುಣ, ಕ್ರಿಯಾ, ನಾಮೇಹಿ ಸಮುದಾಯತೋ ಏಕದೇಸಸ್ಸ ಪುಥಕ್ಕರಣಂ ನಿದ್ಧಾರಣಂ, ಯತೋ ತಂ ನಿದ್ಧಾರಣಂ ಜಾಯತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮುದಾಯೇ ಛಟ್ಠೀ, ಸತ್ತಮಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ।
ಜಾತಿಯಂ
ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಖತ್ತಿಯೋ ಸೂರತಮೋ, ಮನುಸ್ಸೇಸು ಖತ್ತಿಯೋ ಸೂರತಮೋ।
ಗುಣೇ –
ಕಣ್ಹಾ ಗಾವೀನಂ ಸಮ್ಪನ್ನಖೀರತಮಾ, ಕಣ್ಹಾಗಾವೀಸು ಸಮ್ಪನ್ನಖೀರತಮಾ।
ಕ್ರಿಯಾಯಂ –
ಅದ್ಧಿಕಾನಂ ಧಾವನ್ತೋ ಸೀಘತಮೋ, ಅದ್ಧಿಕೇಸು ಧಾವನ್ತೋ ಸೀಘತಮೋ।
ನಾಮೇ –
ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಅರಹತಂ ಅಞ್ಞತರೋ, ಅರಹನ್ತೇಸು ಅಞ್ಞತರೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಇಧ ನಾನಾತ್ತಸತ್ತಮೀ ವುಚ್ಚತೇ।
ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ಸತ್ತಮೀ, ಭಿಕ್ಖೂಸು ಅಭಿವಾದೇನ್ತಿ
ಅಥ ವಾ ‘ಮುದ್ಧನಿ, ಬಾಹಾಸೂ’ತಿ ಆಧಾರೇ ಏವ ಭುಮ್ಮಂ। ಯಥಾ? ರುಕ್ಖಂ ಮೂಲೇ ಛಿನ್ದತಿ, ರುಕ್ಖಂ ಖನ್ಧೇ ಛಿನ್ದತಿ, ಪುರಿಸಂ ಸೀಸೇ ಪಹರತಿ, ಭಗವನ್ತಂ ಪಾದೇಸು ವನ್ದತಿ।
ಕರಣೇ ಚ ಸತ್ತಮೀ, ಹತ್ಥೇಸು ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರನ್ತಿ
ಸಮ್ಪದಾನೇ ಚ ಸತ್ತಮೀ, ಸಙ್ಘೇ ದಿನ್ನೇ ಮಹಪ್ಫಲಂ, ಸಙ್ಘೇ ಗೋತಮೀ ದದೇಯ್ಯಾಸಿ, ಸಙ್ಘೇ ದಿನ್ನೇ ಅಹಞ್ಚೇವ ಪೂಜಿತೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ
ಅಪಾದಾನೇ ಚ ಸತ್ತಮೀ, ಗದಲೀಸು ಗಜೇ ರಕ್ಖನ್ತಿಇಚ್ಚಾದಿ।
ಸಾಮಿಸ್ಸರಾದಿಯೋಗೇ ಪನ ಛಟ್ಠೀ ಸತ್ತಮೀ ಚ ಹೋತಿ, ಗುನ್ನಂ ಸಾಮಿ, ಗೋಸು ಸಾಮಿ, ಗುನ್ನಂ ಇಸ್ಸರೋ, ಗೋಸು ಇಸ್ಸರೋ, ಗುನ್ನಂ ಅಧಿಪತಿ, ಗೋಸು ಅಧಿಪತಿ, ಗುನ್ನಂ ದಾಯಾದೋ, ಗೋಸು ದಾಯಾದೋ, ಗುನ್ನಂ ಸಕ್ಖಿ, ಗೋಸು ಸಕ್ಖಿ, ಗುನ್ನಂ ಪತಿಭೂ, ಗೋಸು ಪತಿಭೂ, ಗುನ್ನಂ ಪಸುತೋ, ಗೋಸು ಪಸುತೋ, ಆಯುತ್ತೋ ಕಟಕರಣಸ್ಸ, ಆಯುತ್ತೋ ಕಟಕರಣೇತಿ, ಏತೇಸು ಪನ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಛಟ್ಠೀ, ವಿಸಯಾಧಾರೇ ಸತ್ತಮೀ। ಞಾಣಸ್ಮಿಂ ಪಸನ್ನೋ, ಞಾಣಸ್ಮಿಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕೋತಿ ವಿಸಯಾಧಾರೇ ಸತ್ತಮೀ। ಞಾಣೇನ ಪಸನ್ನೋ, ಞಾಣೇನ ಉಸ್ಸುಕ್ಕೋತಿ ಕರಣೇ ತತಿಯಾ।
೩೨೮. ಸತ್ತಮ್ಯಾಧಿಕ್ಯೇ
ಅಧಿಕಭಾವತ್ಥೇ ಉಪೇನ ಯುತ್ತಾ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ಸತ್ತಮೀ ಹೋತಿ।
ಉಪ ಖಾರಿಯಂ ದೋಣೋ, ಉಪ ನಿಕ್ಖೇ ಕಹಾಪಣಂ, ಅತಿರೇಕದೋಣಾ ಖಾರೀ, ಅತಿರೇಕಕಹಾಪಣಂ ನಿಕ್ಖನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
೩೨೯. ಸಾಮಿತ್ತೇಧಿನಾ
ಸಾಮಿಭಾವತ್ಥೇ ಅಧಿನಾ ಯುತ್ತಾ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ಸತ್ತಮೀ ಹೋತಿ।
ಅಧಿ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೇ ಪಞ್ಚಾಲಾ, ಅಧಿ ಪಞ್ಚಾಲೇಸು ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೋ, ಅಧಿ ದೇವೇಸು ಬುದ್ಧೋ। ತತ್ಥ ‘ಅಧಿ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೇ ಪಞ್ಚಾಲಾ’ತಿ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತಿಸ್ಸರಾ ಪಞ್ಚಾಲರಟ್ಠವಾಸಿನೋತಿ ವದನ್ತಿ, ‘ಪಞ್ಚಾಲಾ’ತಿ ವಾ ಜನಪದನಾಮತ್ತಾ ಬಹುವಚನಂ, ಕದಾಚಿ ಪಞ್ಚಾಲರಾಜಾ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೇ ಕಾಸಿರಞ್ಞೇ ಇಸ್ಸರೋ, ಕದಾಚಿ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೋ ಪಞ್ಚಾಲರಞ್ಞೇ ಇಸ್ಸರೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
೩೩೦. ಸಬ್ಬಾದಿತೋ ಸಬ್ಬಾ
ಹೇತ್ವತ್ಥೇಹಿ ಯೋಗೇ ಸಬ್ಬಾದೀಹಿ ಸಬ್ಬನಾಮೇಹಿ ಹೇತ್ವತ್ಥೇ ಸಬ್ಬಾ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ।
ಕಿಂ ಕಾರಣಂ, ಕೇನ ಕಾರಣೇನ
ಸತ್ತಮೀವಿಭತ್ತಿರಾಸಿ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ಇತಿ ನಿರುತ್ತಿದೀಪನಿಯಾ ನಾಮ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನದೀಪನಿಯಾ
ಕಾರಕಕಣ್ಡೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।