೪. ಸಮಾಸಕಣ್ಡ
ಅಥ
ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಸಮಾಸ
ತತ್ಥ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ ಪಠಮಂ ವುಚ್ಚತೇ। ಬ್ಯಯೋ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಕಾರೋ, ನತ್ಥಿ ಬ್ಯಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಬ್ಯಯೋ, ಅಬ್ಯಯೋ ಹುತ್ವಾ ಭವತೀತಿ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ, ನಾನಾಲಿಙ್ಗ, ವಿಭತ್ತಿ, ವಚನೇಸು ರೂಪವಿಕಾರರಹಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಸಬ್ಬಲಿಙ್ಗ,-ವಿಭತ್ತಿ, ವಚನೇಸುಪಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಏಕರೂಪೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಅಬ್ಯಯನ್ತಿ ವಾ ಉಪಸಗ್ಗನಿಪಾತಾನಂ ಏವ ನಾಮಂ, ಅಯಂ ಪನ ಪಕತಿ ಅಬ್ಯಯಂ ನ ಹೋತಿ, ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಹಿ ಸಹ ಏಕತ್ಥತಾವಸೇನ ಅಬ್ಯಯಂ ಹೋತಿ, ಇತಿ ಅನಬ್ಯಯಮ್ಪಿ ಅಬ್ಯಯಂ ಭವತೀತಿ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ।
೩೩೧. ಸ್ಯಾದಿಸ್ಯಾದಿನೇಕತ್ಥಂ
ಅಧಿಕಾರಸುತ್ತಮಿದಂ। ಸ್ಯಾದಿ ವುಚ್ಚತಿ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪದಂ, ‘ಸ್ಯಾದಿನಾ’ತಿ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪದೇನ, ಏಕೋ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ತಂ ಏಕತ್ಥಂ, ಸ್ಯಾದಿಪದಂ ಸ್ಯಾದಿಪದೇನ ಸಹ ಏಕತ್ಥಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘ಸ್ಯಾದೀ’ತಿ ವಚನೇನ ಉಪಸಗ್ಗ, ನಿಪಾತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಬ್ಬಾನಿ ನಾಮಿಕಪದಾನಿ ನಾಮಪಟಿರೂಪಕಾನಿ ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪದಾನಿ ನಿವತ್ತೇತಿ।
ತತ್ಥ
‘ಏಕತ್ಥ’ನ್ತಿ ಏತೇನ ದ್ವನ್ದಸಮಾಸೇಪಿ ಪದಾನಂ ಏಕಕತ್ತು, ಏಕಕಮ್ಮಾದಿಭಾವೇನ ಏಕತ್ಥೀಭಾವೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ।
೩೩೨. ಅಸಙ್ಖ್ಯಂ ವಿಭತ್ತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮೀಪಸಾಕಲ್ಯಾಭಾವಯಥಾಪಚ್ಛಾಯುಗಪದತ್ಥೇ
‘ಅಸಙ್ಖ್ಯ’ನ್ತಿ ಉಪಸಗ್ಗಪದಂ ನಿಪಾತಪದಞ್ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ತಂ ದ್ವಯಮ್ಪಿ ಹಿ ಏಕತ್ತ, ಬಹುತ್ತಸಙ್ಖ್ಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪವಿಕಾರರಹಿತತ್ತಾ ‘ಅಸಙ್ಖ್ಯ’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವಿಭತ್ಯತ್ಥೇ, ಸಮ್ಪತ್ಯತ್ಥೇ, ಸಮೀಪತ್ಥೇ, ಸಾಕಲ್ಯತ್ಥೇ, ಅಭಾವತ್ಥೇ, ಯಥಾತ್ಥೇ, ಪಚ್ಛಾತ್ಥೇ, ಯುಗಪದತ್ಥೇ ಪವತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯಂ ನಾಮ ಸ್ಯಾದಿಪದಂ ಅಞ್ಞೇನ ಸ್ಯಾದಿಪದೇನ ಸಹ ಏಕತ್ಥಂ ಹೋತಿ। ಅಯಞ್ಚ ಸಮಾಸೋ ಅನ್ವತ್ಥವಸೇನ ‘ಅಸಙ್ಖ್ಯೋ’ತಿ ಚ ‘ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ।
ವಿಭತ್ಯತ್ಥೇ ತಾವ –
ಅಧಿತ್ಥಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಅಧಿತೋ ಸಿ, ತಸ್ಸ ‘ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಹಿ ಸಬ್ಬಾಸ’ನ್ತಿ ಸುತ್ತೇನ ಲೋಪೋ, ಇತ್ಥಿತೋ ಸು, ‘ಅಧಿ ಇತ್ಥೀಸೂ’ತಿ ವಾಕ್ಯಂ, ತಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥಂ ಕಥೇನ್ತೇನ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸತ್ತಾ ಅಞ್ಞಪದೇನ ವಿಗ್ಗಹೋ ಕಾತಬ್ಬೋ ‘‘ಇತ್ಥೀಸು ಪವತ್ತಾ ಕಥಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಇತ್ಥೀಸು ಪವತ್ತೋ ವಚನಪಥೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಇತ್ಥೀಸು ಪವತ್ತಂ ವಚನ’’ನ್ತಿ ವಾ, ತತೋ ಪುರಿಮಸುತ್ತೇನ ಏಕತ್ಥಸಞ್ಞಾ, ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತೇನ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಕತ್ಥಸಞ್ಞಾ ಚ ಕರಿಯತೇ, ಏಕತ್ಥಸಞ್ಞಾಯ ಪನ ಕತಾಯ ವಾಕ್ಯತ್ಥಾಯ ಪಯುತ್ತಾನಂ ವಿಭತ್ತೀನಂ ಅತ್ಥೋ ಏಕತ್ಥಪದೇನ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ತದಾ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ವುತ್ತತ್ಥಾ ನಾಮ।
ಇದಾನಿ
೩೩೩. ಏಕತ್ಥತಾಯಂ
ಏಕೋ ಅತ್ಥೋ ಯೇಸಂ ತಾನಿ ಏಕತ್ಥಾನಿ, ‘ಅತ್ಥೋ’ತಿ ಚೇತ್ಥ ಪದನ್ತರೇ ಕತ್ತು, ಕಮ್ಮಾದಿಭಾವೇನ ವಿಧೇಯ್ಯೋ ಪಧಾನತ್ಥೋ ಏವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘ರಾಜಪುತ್ತೋ’ತಿ ಏತ್ಥ ಪುತ್ತಸದ್ದತ್ಥೋ ಏವ ತಥಾವಿಧೇಯ್ಯೋ ಹೋತಿ, ನ ರಾಜಸದ್ದತ್ಥೋ, ಸಬ್ಬಞ್ಚ ವಚನವಾಕ್ಯಂ ನಾಮ ವಿಧೇಯ್ಯತ್ಥೇಹಿ ಏವ ಸಿಜ್ಝತಿ, ನೋ ಅಞ್ಞಥಾ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ‘ರಾಜಪುತ್ತೋ’ತಿ ಏತಂ ಪುತ್ತಸದ್ದತ್ಥಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ ಹೋತಿ, ನ ರಾಜಸದ್ದತ್ಥಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ಏಕೋ ಪಧಾನಭೂತೋ ಪುತ್ತಸದ್ದತ್ಥೋ ಏವ ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸದ್ದಾನಂ ಅತ್ಥೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ರಾಜಸದ್ದತ್ಥೋತಿ, ಏಕತ್ಥಾನಂ ಭಾವೋ ಏಕತ್ಥತಾ, ಏಕತ್ಥೀಭಾವೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೋ ತಿವಿಧೋ ಸಮಾಸೋ, ತದ್ಧಿತೋ, ಧಾತುಪಚ್ಚಯನ್ತೋ ಚಾತಿ। ತಿಸ್ಸಂ ತಿವಿಧಾಯಂ ಏಕತ್ಥತಾಯಂ ಸಬ್ಬಾಸಂ ವುತ್ತತ್ಥಾನಂ ಸ್ಯಾದಿವಿಭತ್ತೀನಂ ಲೋಪೋ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಸುಸ್ಸ ಲೋಪೋ। ಬಹುಲಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ಪನ ಅಲುತ್ತಸಮಾಸೋಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ।
೩೩೪. ತಂ ನಪುಂಸಕಂ
ತಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯಂ ನಾಮ ಏಕತ್ಥಂ ನಪುಂಸಕಂ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿತ್ಥೀಸದ್ದಸ್ಸ ನಪುಂಸಕಭಾವಂ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಸ್ಯಾದ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ।
೩೩೫. ಸ್ಯಾದೀಸು ರಸ್ಸೋ
ನಪುಂಸಕಸ್ಸ ಏಕತ್ಥಸ್ಸ ರಸ್ಸೋ ಹೋತಿ ಸ್ಯಾದೀಸು ವಿಭತ್ತೀಸೂತಿ ಇಮಿನಾ ಈಕಾರಸ್ಸ ರಸ್ಸೋ।
೩೩೬. ಪುಬ್ಬಸ್ಮಾಮಾದಿತೋ
ಪುಬ್ಬಅಮಾದಿ
ಅಧಿತ್ಥಿ ತಿಟ್ಠತಿ, ಇತ್ಥೀಸು ಪವತ್ತಾ ಕಥಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಧಿತ್ಥಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಇತ್ಥೀಸು ಪವತ್ತಾ ಕಥಾಯೋ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸವಿಭತ್ತೀಸು ಸೇಸವಚನೇಸು ಸೇಸಲಿಙ್ಗೇಸು ಚ। ಏವಂ ಸಬ್ಬಲಿಙ್ಗೇಸು ಸಬ್ಬವಿಭತ್ತೀಸು ಸಬ್ಬವಚನೇಸು ಚ ಏಕೇನೇವ ರೂಪೇನ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಸಮಾಸೋ ರೂಪವಿಕಾರರಹಿತತ್ತಾ ‘ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ವಿಭತ್ಯತ್ಥೋ ನಾಮ ‘‘ಅಧಿತ್ಥಿ, ಬಹಿಗಾಮಂ, ಉಪರಿಗಙ್ಗ’’ ಮಿಚ್ಚಾದೀಸು ಸಮ್ಪತ್ಯಾದೀಹಿ ವಿಸೇಸತ್ಥೇಹಿ ರಹಿತೋ ಕೇವಲೋ ವಿಭತ್ತೀನಂ ಅತ್ಥೋ ವುಚ್ಚತಿ। ವಿಗ್ಗಹೇ ಪನ ‘‘ಕಥಾ, ಪವತ್ತಾ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಸಮಾಸಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ವಿದಿತಾನಿ ಅತ್ಥಪದಾನಿ ನಾಮ, ಅಧಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಪದಾನೀತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಏವಂ ಅಧಿಕುಮಾರಿ, ಅಧಿವಧು, ಅಧಿಜಮ್ಬುಇಚ್ಚಾದಿ।
ಅತ್ತನಿ ಪವತ್ತೋ ಧಮ್ಮೋ, ಪವತ್ತಾ ವಾಧಮ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೇ ವಿಭತ್ತೀನಂ ಲೋಪೇ ಕತೇ ಅಧಿಅತ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ನಪುಂಸಕಭಾವಂ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಸ್ಯಾದ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ, ‘ಪುಬ್ಬಸ್ಮಾಮಾದಿತೋ’ತಿ ಸ್ಯಾದೀನಂ ಲೋಪೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ –
೩೩೭. ನಾತೋಮಪಞ್ಚಮಿಯಾ
ಅಕಾರನ್ತಮ್ಹಾ
ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮೋ ಜಾಯತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮಾ ಜಾಯನ್ತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮೇ ಪಸ್ಸನ್ತಿ।
ಅಪಞ್ಚಮಿಯಾತಿ ಕಿಂ? ಅಜ್ಝತ್ತಾ ಅಪೇತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತೇಹಿ ಅಪೇತಿ।
೩೩೮. ವಾ ತತಿಯಾಸತ್ತಮೀನಂ
ಅಕಾರನ್ತಮ್ಹಾ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಕತ್ಥಾ ಪರಂ ತತಿಯಾ, ಸತ್ತಮೀನಂ ವಿಕಪ್ಪೇನ ಅಂ ಹೋತಿ।
ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮೇನ ವತ್ತತಿ ಅಜ್ಝತ್ತೇನ ವಾ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮೇಹಿ ವತ್ತತಿ ಅಜ್ಝತ್ತೇಹಿ ವಾ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ದೇತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ದೇತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಪೇತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಪೇತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸನ್ತಕಂ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸನ್ತಕಂ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮೇ ತಿಟ್ಠತಿ ಅಜ್ಝತ್ತೇ ವಾ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮೇಸು ತಿಟ್ಠತಿ ಅಜ್ಝತ್ತೇಸು ವಾ। ಏತ್ಥ ಚ ‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮೋ’ತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಭೂತೋ ಧಮ್ಮೋ, ‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮಾ’ತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಪವತ್ತೋ ಪವತ್ತಾತಿ ವಾ ವುತ್ತೇಪಿ ಅತ್ತಸ್ಸ ಆಧಾರಭಾವೋ ಸಿಜ್ಝತಿಯೇವ। ಏವಂ ಅಧಿಚಿತ್ತಂ, ಅತ್ತನಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪವತ್ತಂ ಪವತ್ತಾನಿ ವಾ ಪಚ್ಚತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವುಟ್ಠಾತಿ, ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವುಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ
ಸಮ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥೇ –
ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಬ್ರಹ್ಮಂ ಸಬ್ರಹ್ಮಂ, ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ನ್ತಿ ವೇದೋ ವುಚ್ಚತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘ಅಕಾಲೇ ಸಕತ್ಥಸ್ಸಾ’ತಿ ಸುತ್ತೇನ ಸಹಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾದೇಸೋ, ಭಿಕ್ಖಾನಂ ಸಮಿದ್ಧಿ ಸುಭಿಕ್ಖಂ, ‘ಸ್ಯಾದೀಸು ರಸ್ಸೋ’ತಿ ಸುತ್ತೇನ ಕತನಪುಂಸಕಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ।
ಸಮೀಪೇ –
ನಗರಸ್ಸ ಸಮೀಪಂ ಉಪನಗರಂ, ಕುಮ್ಭಸ್ಸ ಸಮೀಪಂ ಉಪಕುಮ್ಭಂ, ಮಣಿಕಾಯ ಸಮೀಪಂ ಉಪಮಣಿಕಂ, ವಧುಯಾ ಸಮೀಪಂ ಉಪವಧು, ಗುನ್ನಂ ಸಮೀಪಂ ಉಪಗು, ‘ಗೋಸ್ಸೂ’ತಿ ಸುತ್ತೇನ ಓಸ್ಸ ಉತ್ತಂ।
ಸಾಕಲ್ಯೇ –
ತಿಣೇನ ಸಹ ಸಕಲಂ ಸತಿಣಂ, ತಿಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಕಲಂ ವತ್ಥುಂ ಅಜ್ಝೋಹರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಹಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾದೇಸೋ।
ಅಭಾವೇ –
ಮಕ್ಖಿಕಾನಂ ಅಭಾವೋ ನಿಮ್ಮಕ್ಖಿಕಂ, ದರಥಾನಂ ಅಭಾವೋ ನಿದ್ದರಥಂ, ಭಿಕ್ಖಾನಂ ಅಭಾವೋ ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಂ, ಅಭಾವತ್ಥೋಪಿ ದುಸದ್ದೋ ಅತ್ಥಿ। ಯಥಾ? ದುಸ್ಸೀಲೋ ದುಪ್ಪಞ್ಞೋತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸದ್ದಬ್ಯಾಕರಣೇಸು ಅತ್ಥವಚನಂ ಸದ್ದತ್ಥವಿಭಾವನಮತ್ತಂ। ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ಪನ ಇಮೇಸಂ ಪದಾನಂ ಯುತ್ತಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥಂ ಞತ್ವಾ ತದನುರೂಪಂ ಅತ್ಥವಚನಮ್ಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಯಥಾಸದ್ದತ್ಥೇ –
ರೂಪಸ್ಸ ಸಭಾವಸ್ಸ ಯೋಗ್ಯಂ ಅನುರೂಪಂ, ಅತ್ತಾನಂ ಅತ್ತಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪವತ್ತಂ ಪಚ್ಚತ್ತಂ, ಅಡ್ಢಮಾಸಂ ಅಡ್ಢಮಾಸಂ ಅನುಗತಂ ಅನ್ವಡ್ಢಮಾಸಂ, ಘರಂ ಘರಂ ಅನುಗತಂ ಅನುಘರಂ, ವಸ್ಸಂ ವಸ್ಸಂ ಅನುಗತಂ ಅನುವಸ್ಸಂ, ಜೇಟ್ಠಾನಂ
ಪಚ್ಛಾಪದತ್ಥೇ –
ರಥಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ಅನುರಥಂ।
ಯುಗಭೂತೋ ಪದತ್ಥೋ ಯುಗಪದತ್ಥೋ, ಸಹಭಾವೀಅತ್ಥದ್ವಯಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ। ತತ್ಥ ಅಸನಿಫಲೇನ ಸಹ ಪವತ್ತಂ ಚಕ್ಕಂ ಸಚಕ್ಕಂ, ಗದಾವುಧೇನ ಯುಗಳಪವತ್ತಂ ವಾಸುದೇವಸ್ಸ ಚಕ್ಕಾವುಧನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ
೩೩೯. ಯಥಾ ನತುಲ್ಯೇ
ತುಲ್ಯತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಪವತ್ತೋ ಯಥಾಸದ್ದೋ ಸ್ಯಾದಿನಾ ಸಹ ಏಕತ್ಥೋ ಹೋತಿ
ಯಥಾಸತ್ತಿ, ಯಥಾಬಲಂ, ಯಥಾಕ್ಕಮಂ, ಯೇ ಯೇ ವುಡ್ಢಾ ಯಥಾವುಡ್ಢಂ, ವುಡ್ಢಾನಂ ಪಟಿಪಾಟಿ ವಾ ಯಥಾವುಡ್ಢಂ।
ನತುಲ್ಯೇತಿ ಕಿಂ? ಯಥಾ ದೇವದತ್ತೋ, ತಥಾ ಯಞ್ಞದತ್ತೋ।
೩೪೦. ಯಾವಾವಧಾರಣೇ
ಅವಧಾರಣಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನಂ, ಅವಧಾರಣೇ ಪವತ್ತೋ ಯಾವಸದ್ದೋ ಸ್ಯಾದಿನಾ ಸಹ ಏಕತ್ಥೋ ಭವತಿ।
ಯತ್ತಕಂ
೩೪೧. ಪರಾಪಾಬಹಿತಿರೋಪುರೇಪಚ್ಛಾ ವಾ ಪಞ್ಚಮ್ಯಾ
ಪರಿ, ಅಪ, ಆಇಚ್ಚಾದಯೋ ಸದ್ದಾ ಪಞ್ಚಮ್ಯನ್ತೇನ ಸ್ಯಾದಿನಾ ಸಹ ಏಕತ್ಥಾ ಭವನ್ತಿ ವಾ।
ಪಬ್ಬತತೋ ಪರಿ ಸಮನ್ತಾ ವಸ್ಸೀತಿ ದೇವೋ ಪರಿಪಬ್ಬತಂ ಪರಿಪಬ್ಬತಾ ವಾ, ಪಬ್ಬತಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ವಸ್ಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಬ್ಬತತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಪಪಬ್ಬತಂ ಅಪಪಬ್ಬತಾ ವಾ, ಪಾಟಲಿಪುತ್ತತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ವಸ್ಸೀತಿ ದೇವೋ ಆಪಾಟಲಿಪುತ್ತಂ ಆಪಾಟಲಿಪುತ್ತಾ ವಾ, ಆಕುಮಾರೇಹಿ ಕಚ್ಚಾಯನಸ್ಸ ಯಸೋ ವತ್ತತೀತಿ ಆಕುಮಾರಂ ಆಕುಮಾರಾ ವಾ, ಆಭವಗ್ಗಾ ಭಗವತೋ ಯಸೋ ವತ್ತತೀತಿ ಆಭವಗ್ಗಂ ಆಭವಗ್ಗಾ ವಾ, ಆಪಾಣಕೋಟಿಯಾ ಸರಣಗಮನಂ ವತ್ತತೀತಿ ಆಪಾಣಕೋಟಿಕಂ, ಕಾಗಮೋ। ಗಾಮತೋ ಬಹಿ ಬಹಿಗಾಮಂ ಬಹಿಗಾಮಾ ವಾ, ಏವಂ ಬಹಿನಗರಂ, ಬಹಿಲೇಣಂ, ಪಬ್ಬತತೋ ತಿರೋ ತಿರೋಪಬ್ಬತಂ ತಿರೋಪಬ್ಬತಾ ವಾ, ಏವಂ ತಿರೋಪಾಕಾರಂ, ತಿರೋಕುಟ್ಟಂ। ಏತ್ಥ ಚ ‘ತಿರೋ’ತಿ ಪರಭಾಗೋ ವುಚ್ಚತಿ। ಭತ್ತಮ್ಹಾ ಪುರೇ ಪುರೇಭತ್ತಂ ಪುರೇಭತ್ತಾ ವಾ, ಅರುಣಮ್ಹಾ ಪುರೇ ಪುರಾರುಣಂ ಪುರಾರುಣಾ ವಾ, ಭತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಾ ವಾ।
೩೪೨. ಸಮೀಪಾಯಾಮೇಸ್ವನು
ಸಮೀಪೇ ಆಯಾಮೇ ಚ ಪವತ್ತೋ ಅನುಸದ್ದೋ ಸ್ಯಾದಿನಾ ಸಹ ಏಕತ್ಥೋ ಭವತಿ ವಾ।
ವನಸ್ಸ ಸಮೀಪಂ ಅನುವನಂ, ಅಸನಿ ಅನುವನಂ ಗತಾ, ಗಙ್ಗಂ ಅನುಯಾತಾ ಅನುಗಙ್ಗಂ, ಬಾರಾಣಸೀ।
೩೪೩. ಓರೋ ಪರಿ ಪಟಿ ಪಾರೇ ಮಜ್ಝೇ ಹೇಟ್ಠುದ್ಧಾಧೋನ್ತೋ ವಾ ಛಟ್ಠಿಯಾ
ಓರಾದಯೋ ಸದ್ದಾ ಛಟ್ಠೀಯನ್ತೇನ ಸ್ಯಾದಿನಾ ಸಹ ಏಕತ್ಥಾ ಭವನ್ತಿ ವಾ।
ಏತ್ಥ ಚ ಓರೇ, ಪಾರೇ, ಮಜ್ಝೇಸದ್ದೇಸು ‘ತದಮಿನಾದೀನೀ’ತಿ ಸುತ್ತೇನ ಏಕಾರೋ, ಗಙ್ಗಾಯ ಓರಂ ಓರೇಗಙ್ಗಂ, ಸಿಖರಸ್ಸ ಉಪರಿ ಉಪರಿಸಿಖರಂ। ಏವಂ ಉಪರಿಪಾಸಾದಂ, ಉಪರಿಮಞ್ಚಂ, ಉಪರಿಪಬ್ಬತಂ, ಸೋತಸ್ಸ ಪಟಿಲೋಮಂ ಪಟಿಸೋತಂ। ಏವಂ ಪಟಿವಾತಂ, ಯಮುನಾಯ ಪಾರಂ ಪಾರೇಯಮುನಂ, ಗಙ್ಗಾಯ ಮಜ್ಝಂ ಮಜ್ಝೇಗಙ್ಗಂ, ಪಾಸಾದಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಹೇಟ್ಠಾಪಾಸಾದಂ, ಹೇಟ್ಠಾಮಞ್ಚಂ, ಗಙ್ಗಾಯ ಉದ್ಧಂ ಉದ್ಧಂಗಙ್ಗಂ, ಗಙ್ಗಾಯ ಅಧೋ ಅಧೋಗಙ್ಗಂ, ಪಾಸಾದಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಅನ್ತೋಪಾಸಾದಂ। ಏವಂ ಅನ್ತೋಗಾಮಂ, ಅನ್ತೋನಗರಂ, ಅನ್ತೋವಸ್ಸಂ।
ವಾತಿ ಕಿಂ? ಗಙ್ಗಾಓರಂ, ಮಜ್ಝೇಸಮುದ್ದಸ್ಮಿಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
೩೪೪. ತಿಟ್ಠಗ್ವಾದೀನಿ
ತಿಟ್ಠಗುಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಕತ್ಥೇ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿ।
ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಗಾವೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ತಿಟ್ಠಗು, ವಹನ್ತಿ ಗಾವೋಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ವಹಗು, ‘ಗೋಸ್ಸೂ’ತಿ ಸುತ್ತೇನ ಓಸ್ಸ ಉತ್ತಂ। ಆಯತಿಂ ಯವೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇತಿ ಆಯತಿಯವೋ, ಖಲೇ ಯವೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇತಿ ಖಲೇಯವಂ। ಪುಬ್ಬಪದೇ ವಿಭತ್ತಿಅಲೋಪೋ। ಲುನಾ ಯವಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇತಿ ಲುನಯವಂ, ಏತ್ಥ ‘ಲುನಾ’ತಿ ಲಾವಿತಾ, ಲುಯಮಾನಾ ಯವಾ ಯಸ್ಮಿನ್ತಿ ಲುಯಮಾನಯವಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ತಥಾ ಪಾತೋ ನಹಾನಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇತಿ ಪಾತನಹಾನಂ। ಏವಂ ಸಾಯನಹಾನಂ, ಪಾತೋ ಕಮ್ಮಕರಣಕಾಲೋ ಯಸ್ಮಿನ್ತಿ
ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಸಮಾಸೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ತಪ್ಪುರಿಸಸಮಾಸ
ದುತಿಯಾತಪ್ಪುರಿಸ
ಅಥ ಅಮಾದಿಸಮಾಸೋ ವುಚ್ಚತೇ, ಸೋ ತಪ್ಪುರಿಸೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಸ ಪುರಿಸೋ ತಪ್ಪುರಿಸೋ, ತಪ್ಪುರಿಸಸದ್ದೇನ ಸದಿಸತ್ತಾ ಅಯಂ ಸಮಾಸೋ ತಪ್ಪುರಿಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ತಪ್ಪುರಿಸಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸನಪದತ್ಥಂ ಜಹಿತ್ವಾ ವಿಸೇಸ್ಯಪದತ್ಥೇ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಂ ಅಯಂ ಸಮಾಸೋಪೀತಿ।
೩೪೫. ಅಮಾದಿ
ಅಮಾದಿವಿಭತ್ತಿಯುತ್ತಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪದಂ ಪಠಮನ್ತೇನ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪದೇನ ಸಹ ಏಕತ್ಥಂ ಭವತಿ, ಅಯಞ್ಚ ಸಮಾಸೋ ಅನ್ವತ್ಥವಸೇನ ‘‘ಅಮಾದಿಸಮಾಸೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ತಪ್ಪುರಿಸಸಮಾಸೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಇಮಿನಾ ಅಮಾದಿಸಹಿತಸ್ಸ ವಾಕ್ಯಸ್ಸ ಅಮಾದೇಕತ್ಥಸಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ಥಾನಂ ವಿಭತ್ತೀನಂ ಲೋಪೋ, ತತೋ ಏಕತ್ಥಪದನ್ತೇ ಸ್ಯಾದ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ ಹೋತಿ।
ಸೋ
ತತ್ಥ ದುತಿಯಾತಪ್ಪುರಿಸೋ ಕತ್ತುವಾಚಕೇಸು ಗತ, ನಿಸ್ಸಿತ,-ಅತೀತ, ಅತಿಕ್ಕನ್ತ, ಪತ್ತ, ಆಪನ್ನಇಚ್ಚಾದೀಸು ಪರೇಸು ಹೋತಿ।
ಗಾಮಂ ಗತೋತಿ ಗಾಮಗತೋ ಗಾಮಂ ಗತೋ ವಾ। ಏವಂ ಅರಞ್ಞಗತೋ, ಭೂಮಿಗತೋ, ರಾಜಾನಂ ನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ರಾಜನಿಸ್ಸಿತೋ। ಏವಂ ಅತ್ಥನಿಸ್ಸಿತೋ, ಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತೋ। ಭವಂ ಅತೀತೋ ಭವಾತೀತೋ। ಏವಂ ಭಯಾತೀತೋ, ಕಾಲಾತೀತೋ, ಖಣಾತೀತೋ, ಪಮಾಣಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋತಿ ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತೋ, ಸುಖಂ ಪತ್ತೋತಿ ಸುಖಪ್ಪತ್ತೋ। ಏವಂ ದುಕ್ಖಪ್ಪತ್ತೋ, ಸೋತಂ ಆಪನ್ನೋತಿ ಸೋತಾಪನ್ನೋ। ಏವಂ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನೋ, ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ, ರುಕ್ಖಂ ಆರೂಳ್ಹೋತಿ ರುಕ್ಖಾರೂಳ್ಹೋ, ರಥಾರೂಳ್ಹೋ, ಓಘಂ ತಿಣ್ಣೋತಿ ಓಘತಿಣ್ಣೋ ಓಘಂ ತಿಣ್ಣೋ ವಾ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಕಮ್ಮುಪಪದವಿಹಿತೇಹಿ ಕಿತನ್ತಪದೇಹಿ ಪನ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸೋಯೇವ, ಕುಮ್ಭಂ ಕರೋತೀತಿ ಕುಮ್ಭಕಾರೋ, ರಥಕಾರೋ, ಪತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಪತ್ತಗ್ಗಾಹೋ, ಅತ್ಥಂ ಕಾಮೇತೀತಿ ಅತ್ಥಕಾಮೋ, ಧಮ್ಮಕಾಮೋ, ವಿನಯಂ ಧಾರೇತೀತಿ ವಿನಯಧರೋ, ಧಮ್ಮಧರೋ, ಬ್ರಹ್ಮಂ ಚರತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ, ಭವಪಾರಂ ಗಚ್ಛತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಭವಪಾರಗೂ, ಸಬ್ಬಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ, ಅತ್ಥಞ್ಞೂ, ಧಮ್ಮಞ್ಞೂಇಚ್ಚಾದಿ।
ಬಹುಲಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ತ, ತವನ್ತು, ತಾವೀ, ಅನ್ತ, ಮಾನ, ತುನ, ತ್ವಾನ, ತ್ವಾ, ತುಂ, ತವೇಪಚ್ಚಯನ್ತೇಸು ಪರೇಸು ಸಮಾಸೋ ನ ಹೋತಿ, ವಸ್ಸಂ ವುತ್ಥೋ, ಓದನಂ ಭುತ್ತೋ, ಓದನಂ ಭುತ್ತವಾ, ಓದನಂ ಭುತ್ತಾವೀ, ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತೋ, ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಮಾನೋ
ಇತಿ ದುತಿಯಾತಪ್ಪುರಿಸೋ।
ತತಿಯಾತಪ್ಪುರಿಸ
ತತಿಯಾತಪ್ಪುರಿಸೋ ಕಮ್ಮವಾಚಕೇಸು ಕಿತನ್ತೇಸು ಚ ಸಮ್ಪನ್ನ, ಸಹಗತಾದೀಸು ಚ ಪುಬ್ಬ, ಸದಿಸ, ಸಮ, ಊನತ್ಥ, ಕಲಹ, ನಿಪುಣ,-ಮಿಸ್ಸಕ, ಸಖಿಲಾದೀಸು ಚ ಪರೇಸು ಹೋತಿ।
ಬುದ್ಧೇನ ಭಾಸಿತೋ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತೋ। ಏವಂ ಬುದ್ಧದೇಸಿತೋ, ಬುದ್ಧಪಞ್ಞತ್ತೋ, ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತೋ, ಸತ್ಥಾರಾ ವಣ್ಣಿತೋ ಸತ್ಥುವಣ್ಣಿತೋ, ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಗರಹಿತೋ ವಿಞ್ಞುಗರಹಿತೋ, ವಿಞ್ಞುಪಸತ್ಥೋ, ಇಸ್ಸರೇನ ಕತಂ ಇಸ್ಸರಕತಂ, ಅತ್ತನಾ ಕತಂ ಸಯಂಕತಂ, ಪರೇಹಿ ಕತಂ ಪರಂಕತಂ, ಬಿನ್ದಾಗಮೋ। ಸುಕೇಹಿ ಆಹಟಂ ಸುಕಾಹಟಂ, ರಞ್ಞಾ ಹತೋ ರಾಜಹತೋ, ರೋಗೇನ ಪೀಳಿತೋ ರೋಗಪೀಳಿತೋ, ಅಗ್ಗಿನಾ ದಡ್ಢೋ ಅಗ್ಗಿದಡ್ಢೋ, ಸಪ್ಪೇನ ದಟ್ಠೋ ಸಪ್ಪದಟ್ಠೋ, ಸಲ್ಲೇನ ವಿದ್ಧೋ ಸಲ್ಲವಿದ್ಧೋ, ಇಚ್ಛಾಯ ಅಪಕತೋ ಅಭಿಭೂತೋ ಇಚ್ಛಾಪಕತೋ।
ಸೀಲೇನ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ। ಏವಂ ಸುಖಸಹಗತಂ, ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ಮಿತ್ತಸಂಸಗ್ಗೋ, ಪಿಯಸಮ್ಪಯೋಗೋ, ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗೋ, ಜಾತಿಯಾ ಅನ್ಧೋ ಜಚ್ಚನ್ಧೋ, ಗುಣಹೀನೋ, ಗುಣವುಡ್ಢೋ, ಚತುವಗ್ಗೇನ ಸಙ್ಘೇನ ಕರಣೀಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಚತುವಗ್ಗಕರಣೀಯಂ। ಏವಂ ಪಞ್ಚವಗ್ಗಕರಣೀಯಂ, ಕಾಕೇಹಿ ಪೇಯ್ಯಾ ಕಾಕಪೇಯ್ಯಾ, ನದೀ।
ಏಕಕ್ಖರೇಸು ಪರಪದೇಸು ನಿಚ್ಚಸಮಾಸೋ, ಉರೇನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಉರಗೋ, ಪಾದೇನ ಪಿವತೀತಿ ಪಾದಪೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಕ್ವಚಿ ಮಜ್ಝೇಪದಲೋಪೋ, ಗುಳೇನ ಸಂಸಟ್ಠೋ ಓದನೋ ಗುಳೋದನೋ। ಏವಂ ಖೀರೋದನೋ, ಅಸ್ಸೇನ ಯುತ್ತೋ ರಥೋ ಅಸ್ಸರಥೋ। ಏವಂ ಆಜಞ್ಞರಥೋ, ಮಗ್ಗೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ
ಪುಬ್ಬಾದೀಸು – ಮಾಸೇನ ಪುಬ್ಬೋ ಮಾಸಪುಬ್ಬೋ, ಮಾತರಾ ಸದಿಸೋ ಮಾತುಸದಿಸೋ। ಏವಂ ಮಾತುಸಮೋ, ಪಿತುಸಮೋ, ಏಕೇನ ಊನಾ ವೀಸತಿ ಏಕೂನವೀಸತಿ, ಸೀಲೇನ ವಿಕಲೋ ಸೀಲವಿಕಲೋ, ಅಸಿನಾ ಕಲಹೋ ಅಸಿಕಲಹೋ, ವಾಚಾಯ ನಿಪುಣೋ ವಾಚಾನಿಪುಣೋ। ಏವಂ ಯಾವಕಾಲಿಕಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ, ವಾಚಾಸಖಿಲೋ, ಸತ್ಥಾರಾ ಸದಿಸೋ ಸತ್ಥುಕಪ್ಪೋ, ಪುಞ್ಞೇನ ಅತ್ಥೋ ಪುಞ್ಞತ್ಥೋ, ಪುಞ್ಞೇನ ಅತ್ಥಿಕೋ ಪುಞ್ಞತ್ಥಿಕೋ। ಏವಂ ಸೇಯ್ಯತ್ಥಿಕೋ, ಮಹಗ್ಘತ್ಥಿಕೋ, ಗುಣೇನ ಅಧಿಕೋ ಗುಣಾಧಿಕೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಬಹುಲಾಧಿಕಾರಾ ಕ್ವಚಿ ಸಮಾಸೋ ನ ಹೋತಿ, ಫರಸುನಾ ಛಿನ್ನಂ, ಕಾಕೇಹಿ ಪಾತಬ್ಬಾ, ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ, ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಇತಿ ತತಿಯಾತಪ್ಪುರಿಸೋ।
ಚತುತ್ಥೀತಪ್ಪುರಿಸ
ಚತುತ್ಥೀತಪ್ಪುರಿಸೋ ತದತ್ಥೇ ವಾ ಅತ್ಥ, ಹಿತ, ದೇಯ್ಯಾದೀಸು ವಾ ಪರೇಸು ಹೋತಿ।
ಕಥಿನಸ್ಸ ದುಸ್ಸಂ ಕಥಿನದುಸ್ಸಂ, ಕಥಿನತ್ಥಾಯ ಆಭಟಂ ದುಸ್ಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಕಥಿನಚೀವರಂ, ಕಥಿನಾಯ ದುಸ್ಸಂ, ಕಥಿನಾಯ ಚೀವರನ್ತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ, ಕಥಿನತ್ಥಾರಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚೀವರಾಯ ದುಸ್ಸಂ ಚೀವರದುಸ್ಸಂ। ಏವಂ ಚೀವರಮೂಲಂ
ಸಙ್ಘಸ್ಸ
ಇತಿ ಚತುತ್ಥೀತಪ್ಪುರಿಸೋ।
ಪಞ್ಚಮೀತಪ್ಪುರಿಸ
ಪಞ್ಚಮೀತಪ್ಪುರಿಸೋ ಅಪಗಮನ, ಭಯ, ವಿರತಿ, ಮೋಚನಾದಿಅತ್ಥೇಸು ಪರೇಸು ಹೋತಿ।
ಮೇಥುನಾ ಅಪೇತೋತಿ ಮೇಥುನಾಪೇತೋ, ಪಲಾಸತೋ ಅಪಗತೋತಿ ಪಲಾಸಾಪಗತೋ, ನಗರಮ್ಹಾ ನಿಗ್ಗತೋತಿ ನಗರನಿಗ್ಗತೋ, ಪಿಣ್ಡಪಾತತೋ ಪಟಿಕ್ಕನ್ತೋತಿ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪ್ಪಟಿಕ್ಕನ್ತೋ। ಏವಂ ಗಾಮನಿಕ್ಖನ್ತೋ, ರುಕ್ಖಪತಿತೋ, ಸಾಸನಮ್ಹಾ ಚುತೋತಿ ಸಾಸನಚುತೋ, ಆಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಾನಂ ಆಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನಂ, ಉದಕತೋ ಉಗ್ಗತೋ ಉದಕುಗ್ಗತೋ, ಭವತೋ ನಿಸ್ಸಟೋ ಭವನಿಸ್ಸಟೋ, ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹತೋ ನಿಸ್ಸಟನ್ತಿ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹನಿಸ್ಸಟಂ, ಚೋರಮ್ಹಾ ಭೀತೋತಿ ಚೋರಭೀತೋ, ಪಾಪತೋ ಭಾಯತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಪಾಪಭೀರುಕೋ, ಪಾಪತೋ ಜಿಗುಚ್ಛತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಪಾಪಜಿಗುಚ್ಛೀ, ವಟ್ಟತೋ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತೀತಿ ವಟ್ಟನಿಬ್ಬಿನ್ನೋ, ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತತೋ ವಿರತಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತವಿರತಿ। ಏವಂ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತವಿರತಿ, ಬನ್ಧನಾ ಮುತ್ತೋ ಬನ್ಧನಮುತ್ತೋ। ಏವಂ ಬನ್ಧನಮೋಕ್ಖೋ, ಕಮ್ಮತೋ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಿತಂ
ಕ್ವಚಿ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸೋ ಹೋತಿ, ಮಾತಿತೋ ಜಾತೋ ಮಾತುಜೋ। ಏವಂ ಪಿತುಜೋ, ಕಮ್ಮಜಂ, ಚಿತ್ತಜಂ, ಉತುಜಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಇತಿ ಪಞ್ಚಮೀತಪ್ಪುರಿಸೋ।
ಛಟ್ಠೀತಪ್ಪುರಿಸ
ರಞ್ಞೋ ಪುತ್ತೋ ರಾಜಪುತ್ತೋ। ಏವಂ ರಾಜಪುರಿಸೋ, ಬುದ್ಧಸಾವಕೋ, ಸಮುದ್ದಘೋಸೋ, ಧಞ್ಞಾನಂ ರಾಸಿ ಧಞ್ಞರಾಸಿ, ಮತ್ತಿಕಾಯ ಪತ್ತೋತಿ ಮತ್ತಿಕಾಪತ್ತೋ, ವಿಕಾರಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಛಟ್ಠೀ, ಮತ್ತಿಕಾಮಯಪತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಸುವಣ್ಣಕಟಾಹಂ, ಸುವಣ್ಣಭಾಜನಂ, ಪಾನೀಯಸ್ಸ ಥಾಲಕಂ ಪಾನೀಯಥಾಲಕಂ।
ಸಮಾಸಮಜ್ಝೇ ಈ, ಊನಂ ಬಹುಲಂ ರಸ್ಸತ್ತಂ, ದಣ್ಡಿನೋ ಕುಲಂ ದಣ್ಡಿಕುಲಂ, ಹತ್ಥಿಪದಂ, ಇತ್ಥಿರೂಪಂ, ನದಿಕೂಲಂ, ನದಿತೀರಂ, ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಸಙ್ಘೋ ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘೋ, ಜಮ್ಬುಯಾ ಸಾಖಾ ಜಮ್ಬುಸಾಖಾ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಅನ್ತ, ಮಾನ, ನಿದ್ಧಾರಣಿಯ, ಪೂರಣ, ಭಾವ, ಸುಹಿತತ್ಥೇಹಿ ಸಮಾಸೋ ನ ಹೋತಿ, ಮಮಂ ಅನುಕುಬ್ಬನ್ತೋ, ಮಮಂ ಅನುಕುರುಮಾನೋ, ಗುನ್ನಂ ಕಣ್ಹಾ ಸಮ್ಪನ್ನಖೀರತಮಾ। ವಿಭತ್ತಾವಧಿಛಟ್ಠಿಯಾ ಪನ ಹೋತಿಯೇವ, ನರಾನಂ ಉತ್ತಮೋ ನರುತ್ತಮೋ, ನರಸೇಟ್ಠೋ, ನರವರೋ, ಗಣಾನಂ ಉತ್ತಮೋ ಗಣುತ್ತಮೋ, ದ್ವಿಪದಾನಂ ಉತ್ತಮೋ ದ್ವಿಪದುತ್ತಮೋ ಇಚ್ಚಾದಿ। ಸಿಸ್ಸಾನಂ ಪಞ್ಚಮೋ ಸಿಸ್ಸೋ, ಕಪ್ಪಸ್ಸ ತತಿಯೋ ಭಾಗೋ, ಪಕ್ಖಸ್ಸ ಅಟ್ಠಮೀ, ಪಟಸ್ಸ ಸುಕ್ಕತಾ, ರೂಪಸ್ಸ ಲಹುತಾ, ರೂಪಸ್ಸ
‘‘ಭಟೋ ರಞ್ಞೋ ಪುತ್ತೋ ದೇವದತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘ರಾಜಪುತ್ತೋ’ತಿ ನ ಹೋತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನಪೇಕ್ಖತ್ತಾ। ‘‘ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ಕಣ್ಹಾ ದನ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘ದೇವದತ್ತಕಣ್ಹದನ್ತಾ’ತಿ ನ ಹೋತಿ ಅಞ್ಞಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ
ಇತಿ ಛಟ್ಠೀತಪ್ಪುರಿಸೋ।
ಸತ್ತಮೀತಪ್ಪುರಿಸ
ಸತ್ತಮೀತಪ್ಪುರಿಸೇ ರೂಪೇ ಸಞ್ಞಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಕಾರಕಾನಂ ಕ್ರಿಯಾಸಾಧನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಕ್ರಿಯಾಪದೇಹೇವ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಕ್ರಿಯವಾಚಕೇನ ಪರಪದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಾಸೇ ಜಾತೇ ಮಜ್ಝೇ ಅನುರೂಪಂ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಯಥಾ
ಉಪಪದಕಿತನ್ತೇಸು ನಿಚ್ಚಸಮಾಸೋ
ಇತಿ ಸತ್ತಮೀತಪ್ಪುರಿಸೋ।
ಲುತ್ತತಪ್ಪುರಿಸ
ತಪ್ಪುರಿಸಪದಾನಂ ಮಹಾವುತ್ತಿಸುತ್ತೇನ ಕ್ವಚಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ।
ಉಪರಿಗಙ್ಗಾ, ಹೇಟ್ಠಾನದೀ, ಅನ್ತೋವಿಹಾರೋ, ಅನ್ತೋಸಮಾಪತ್ತಿ, ಹಂಸಾನಂ ರಾಜಾ ರಾಜಹಂಸೋ ಹಂಸರಾಜಾ ವಾ, ಮಾಸಸ್ಸ ಅಡ್ಢಂ ಅಡ್ಢಮಾಸಂ, ಕಹಾಪಣಸ್ಸ ಅಡ್ಢಂ ಅಡ್ಢಕಹಾಪಣಂ, ಅಡ್ಢಮಾಸಂ, ರತ್ತಿಯಾ ಅಡ್ಢಂ ಅಡ್ಢರತ್ತಂ। ಏವಂ ಪುಬ್ಬರತ್ತಂ, ಪರರತ್ತಂ, ಇಸ್ಸ ಅತ್ತಂ। ಕಾಯಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ಪುಬ್ಬಕಾಯೋ, ಪರಕಾಯೋ, ಅಹಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೋ ಪುಬ್ಬಣ್ಹೋ, ಮಜ್ಝಣ್ಹೋ, ಸಾಯನ್ಹೋ, ಪುಬ್ಬೇದಿಟ್ಠೋ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬೋ, ತಥಾಗತಂ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬೋ ಥೇರೋ, ತಥಾಗತೋ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬೋ ಥೇರೇನ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಇತಿ ಲುತ್ತತಪ್ಪುರಿಸೋ।
ಅಲುತ್ತತಪ್ಪುರಿಸ
ಇದಾನಿ
ದೀಪಙ್ಕರೋ, ಪಭಙ್ಕರೋ, ಅಮತನ್ದದೋ, ಪುರಿನ್ದದೋ, ವೇಸ್ಸನ್ತರೋ, ಅತ್ತನ್ತಪೋ, ಪರನ್ತಪೋ, ರಣಞ್ಜಹೋ, ಜುತಿನ್ಧರೋ, ವಿಜ್ಜನ್ಧರೋ, ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಧಮ್ಮೋ, ಕುತೋಜೋ, ತತೋಜೋ, ಇತೋಜೋ, ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಂ, ಕಟತ್ತಾಕಮ್ಮಂ, ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ, ಪರಸ್ಸಪದಂ, ಅತ್ತನೋಪದಂ, ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ, ದೇವಾನಂಪಿಯತಿಸ್ಸೋ, ಗವಮ್ಪತಿತ್ಥೇರೋ, ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸೋ, ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣಂ, ದೂರೇರೂಪಂ, ಸನ್ತಿಕೇರೂಪಂ, ದೂರೇನಿದಾನಂ, ಸನ್ತಿಕೇನಿದಾನಂ, ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೋ, ಜನೇಸುತೋ, ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ ಇಚ್ಚಾದಿ
ಇತಿ ಅಲುತ್ತತಪ್ಪುರಿಸೋ।
ಸಬ್ಬೋ ಚಾಯಂ ಅಮಾದಿತಪ್ಪುರಿಸೋ ಅಭಿಧೇಯ್ಯವಚನೋ ಪರಪದಲಿಙ್ಗೋ ಚ।
ಅಮಾದಿತಪ್ಪುರಿಸೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸ
ಅಥ ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಞ್ಞಿತೋ ಪಠಮಾತಪ್ಪುರಿಸೋ ವುಚ್ಚತೇ।
ಕಮ್ಮಮಿವ ದ್ವಯಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಕಮ್ಮಧಾರಯೋ। ಯಥಾ ಕಮ್ಮಂ ಕ್ರಿಯಞ್ಚ ಪಯೋಜನಞ್ಚ ದ್ವಯಂ ಧಾರೇತಿ ಕಮ್ಮೇ ಸತಿ ತಸ್ಸ ದ್ವಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ, ತಥಾ ಅಯಂ ಸಮಾಸೋ ಏಕಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದ್ವೇ ನಾಮಾನಿ ಧಾರೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಸೇ ಸತಿ ಏಕತ್ಥಜೋತಕಸ್ಸ ನಾಮದ್ವಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋತಿ
ಅಪಿ ಚ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಕಮ್ಮಂ, ಧಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಧಾರಿಯಂ, ಕಮ್ಮಞ್ಚ ತಂ ಧಾರಿಯಞ್ಚಾತಿ ಕಮ್ಮಧಾರಿಯಂ, ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಹಿತಕಮ್ಮಂ, ಕಮ್ಮಧಾರಿಯಸದ್ದಸದಿಸತ್ತಾ ಕಮ್ಮಧಾರಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಇಸ್ಸ ಅತ್ತಂ ಕತ್ವಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಕಮ್ಮಧಾರಿಯಸದ್ದೋ ಏಕಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದ್ವೇ ನಾಮಾನಿ ಧಾರೇತಿ, ತಥಾ ಅಯಂ ಸಮಾಸೋಪೀತಿ। ಸೋ ಏವ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಪಧಾನತಾಸಙ್ಖಾತೇನ ತಪ್ಪುರಿಸಲಕ್ಖಣೇನ ಯುತ್ತತ್ತಾ ‘ತಪ್ಪುರಿಸೋ’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಭಿನ್ನಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಪವತ್ತಿ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣತಾ ನಾಮ, ತೇನ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಲಕ್ಖಣೇನ ಯುತ್ತತ್ತಾ ‘ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಸಮಾಸೋ’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೋ ಏವ ಚ ವಿಸೇಸನಪದವಸೇನ ಗುಣವಿಸೇಸದೀಪನತ್ತಾ ‘ವಿಸೇಸನಸಮಾಸೋ’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ವಿಸೇಸನಸಮಾಸೇ –
೩೪೬. ವಿಸೇಸನಮೇಕತ್ಥೇನ
ವಿಸೇಸನಭೂತಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪದಂ ಏಕತ್ಥೇನ ವಿಸೇಸ್ಯಭೂತೇನ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತ್ಥಂ ಹೋತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ವಿಸೇಸೀಯತಿ ದಬ್ಬಂ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಕರೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಿಸೇಸನಂ। ಏಕೋ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಏಕತ್ಥಂ, ‘ಏಕೋ’ತಿ ಸಮಾನೋ, ‘ಅತ್ಥೋ’ತಿ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥೋ, ನೇಮಿತ್ತಕತ್ಥೋ, ಸೋಯೇವ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ‘ಅಧಿಕರಣ’ನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಾನಞ್ಚ ಅಧಿಟ್ಠಾನತ್ತೇ ಸತಿ ಪದಾನಮ್ಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನತಾ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ। ಇತಿ ಏಕತ್ಥನ್ತಿ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಂ, ಸಮಾನಾಧಿಕರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತೇನ ಏಕತ್ಥೇನ। ‘ಏಕತ್ಥಂ ಹೋತೀ’ತಿ ಏಕತ್ಥೀಭೂತಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸೋ ಚ ಸಮಾಸೋ ನವವಿಧೋ ವಿಸೇಸನಪುಬ್ಬಪದೋ, ವಿಸೇಸನುತ್ತರಪದೋ, ವಿಸೇಸನೋಭಯಪದೋ, ಉಪಮಾನುತ್ತರಪದೋ, ಸಮ್ಭಾವನಾಪುಬ್ಬಪದೋ, ಅವಧಾರಣಪುಬ್ಬಪದೋ, ನನಿಪಾತಪುಬ್ಬಪದೋ, ಕುನಿಪಾತಪುಬ್ಬಪದೋ, ಪಾದಿಪುಬ್ಬಪದೋ ಚಾತಿ।
ತತ್ಥ ವಿಸೇಸನಪುಬ್ಬಪದೋ ಯಥಾ? ಮಹಾಪುರಿಸೋ, ಮಹಾನದೀ, ಮಹಬ್ಭಯಂ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸಾ ಸೇನಾ ದಿಸ್ಸತೇ ಮಹಾ
ಏತ್ಥ ಚ ದ್ವೀಹಿ ಚಸದ್ದೇಹಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಸಕತ್ಥನಾನಾತ್ತಂ ದೀಪೇತಿ। ತಂಸದ್ದೇನ ಸಕತ್ಥನಾನಾತ್ತೇಪಿ ಸಕತ್ಥಾನಂ ಅಧಿಕರಣಭೂತಸ್ಸ ದಬ್ಬತ್ಥಸ್ಸ ಏಕತ್ತಂ ದೀಪೇತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬ್ಯಾಕರಣೇ ವಿಸುಂ ರೂಪವಿಧಾನಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಂತಂಸುತ್ತವಿಧಾನಞ್ಚ ತದನುರೂಪಂ ದಸ್ಸಿತವಿಗ್ಗಹವಾಕ್ಯಞ್ಚ ದಿಸ್ವಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಞಾತೇ ರೂಪವಿಧಾನಕಿಚ್ಚಂ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ, ಸನ್ತೋ ಚ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಚಾತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸೋ, ಸೇತಹತ್ಥೀ, ನೀಲುಪ್ಪಲಂ, ಲೋಹಿತಚನ್ದನಂ।
ವಿಸದಿಸಲಿಙ್ಗ, ವಚನಾಪಿ ಸದ್ದಾ ಏಕತ್ಥಾ ಹೋನ್ತಿ, ವಿನಯೋ ಚ ಸೋ ಪರಿಯತ್ತಿ ಚಾತಿ ವಿನಯಪರಿಯತ್ತಿ, ವಿನಯೋ ಚ ಸೋ ಪಿಟಕಞ್ಚಾತಿ ವಿನಯಪಿಟಕಂ, ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ಸಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯೋ, ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ಸಾ ನೀವರಣಞ್ಚಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಂ। ಏವಂ ಇತ್ಥಿರತನಂ, ಸೀಲಞ್ಚ ತಂ ಗುಣೋ ಚಾತಿ ಸೀಲಗುಣೋ, ಸೀಲಞ್ಚ ತಂ ಪತಿಟ್ಠಾ ಚಾತಿ ಸೀಲಪತಿಟ್ಠಾ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ತಥಾ
ಇಧ ನ ಹೋತಿ
ಕ್ವಚಿ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸೋ, ಕಣ್ಹಸಪ್ಪೋ, ಲೋಹಿತಮಾಲಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ವಿಸೇಸನುತ್ತರಪದೋ ಯಥಾ? ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ, ಬುದ್ಧಘೋಸಾಚರಿಯೋ, ಆಚರಿಯಗುತ್ತಿಲೋ ವಾ, ಮಹೋಸಧಪಣ್ಡಿತೋ, ಪುರಿಸುತ್ತಮೋ, ಪುರಿಸವರೋ, ಪುರಿಸವಿಸೇಸೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ವಿಸೇಸನೋಭಯಪದೋ ಯಥಾ? ಛಿನ್ನಞ್ಚ ತಂ ಪರೂಳ್ಹಞ್ಚಾತಿ ಛಿನ್ನಪರೂಳ್ಹಂ, ಸೀತಞ್ಚ ತಂ ಉಣ್ಹಞ್ಚಾತಿ ಸೀತುಣ್ಹಂ, ಖಞ್ಜೋ ಚ ಸೋ ಖುಜ್ಜೋ ಚಾತಿ ಖಞ್ಜಖುಜ್ಜೋ। ಏವಂ ಅನ್ಧಬಧಿರೋ, ಕತಞ್ಚ ತಂ ಅಕತಞ್ಚಾತಿ ಕತಾಕತಂ, ಛಿದ್ದಾವಛಿದ್ದಂ, ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಂ, ಸಿತ್ತಞ್ಚ ತಂ ಸಮ್ಮಟ್ಠಞ್ಚಾತಿ ಸಿತ್ತಸಮ್ಮಟ್ಠಂ, ಸನ್ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಚ್ಚಂ, ಅಖೇಮಟ್ಠೇನ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ತಂ ಅವಿಪರೀತಟ್ಠೇನ ಸಚ್ಚಞ್ಚಾತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಉಪಮಾನುತ್ತರಪದೋ ಯಥಾ? ಸೀಹೋ ವಿಯಾತಿ ಸೀಹೋ, ಮುನಿ ಚ ಸೋ ಸೀಹೋ ಚಾತಿ ಮುನಿಸೀಹೋ। ಏವಂ ಮುನಿಪುಙ್ಗವೋ, ಬುದ್ಧನಾಗೋ, ಬುದ್ಧಾದಿಚ್ಚೋ, ರಂಸಿ ವಿಯಾತಿ ರಂಸಿ, ಸದ್ಧಮ್ಮೋ ಚ ಸೋ ರಂಸಿ ಚಾತಿ ಸದ್ಧಮ್ಮರಂಸಿ। ಏವಂ ವಿನಯಸಾಗರೋ, ಸಮಣಪದುಮೋ, ಸಮಣಪುಣ್ಡರೀಕೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಸಮ್ಭಾವನಾಪುಬ್ಬಪದೋ ಯಥಾ? ಹೇತು ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ। ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ, ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ, ದೇವಭೂತೋ, ಧಮ್ಮೋ ಇತಿ ಸಙ್ಖಾತೋ ಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೋ, ಧಮ್ಮಸಮ್ಮತೋ, ಧಮ್ಮಸಞ್ಞಿತೋ
ಅವಧಾರಣಪುಬ್ಬಪದೋ ಯಥಾ? ಗುಣೋ ಏವ ಧನಂ ನ ಮಣಿಸುವಣ್ಣಾದೀತಿ ಗುಣಧನಂ। ಏವಂ ಸದ್ಧಾಧನಂ, ಸೀಲಧನಂ, ಚಕ್ಖು ಏವ ದ್ವಾರಂ ನ ಗಾಮದ್ವಾರಾದೀತಿ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಂ। ಏವಂ ಚಕ್ಖುವತ್ಥು, ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ, ಚಕ್ಖಾಯತನಂ, ಚಕ್ಖುಧಾತು, ಖನ್ಧಾ ಏವ ಭಾರಾ ಖನ್ಧಭಾರಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಯದಿ ಭರಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಭಾರಾ ನಾಮ ಸಿಯುಂ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಏವ ಭಾರಾ ನಾಮ ಸಿಯುಂ, ನ ಸೀಸಭಾರ, ಅಂಸಭಾರಾದಯೋ। ಖನ್ಧಾ ಹಿ ನಿಚ್ಚಭಾರಾ ಹೋನ್ತಿ, ಇತರೇ ತಾವಕಾಲಿಕಾ, ಖನ್ಧಮೂಲಿಕಾ ಚಾತಿ। ಏವಂ ಅತಿಸಯತ್ಥಸಮ್ಭಾವನತ್ಥಂ ಖನ್ಧಾ ಏವ ಭಾರಾತಿ ಅವಧಾರಣವಾಕ್ಯಂ ಪಯುಜ್ಜತಿ, ನ ಸೀಸಭಾರಾದೀನಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಭಾರಭಾವಪಟಿಕ್ಖಿಪನತ್ಥನ್ತಿ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ, ಅವಿಜ್ಜಾ ಏವ ಮಲಂ ನ ಕಂಸಮಲಾದಿಕನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಮಲಂ, ಅವಿಜ್ಜಾ ಏವ ಆಸವೋ ನ ಮಧ್ವಾಸವಾದಿಕೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ। ಏವಂ ತಣ್ಹಾಸಲ್ಲಂ, ಪಞ್ಞಾಸತ್ಥಂ, ಪಞ್ಞಾಲೋಕೋ, ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತೋ, ರಾಗಗ್ಗಿ, ದೋಸಗ್ಗಿ, ಮೋಹಗ್ಗಿ ಇಚ್ಚಾದಿ। ಗರೂ ಪನ ‘‘ಧನಂ ವಿಯಾತಿ ಧನಂ, ಸದ್ಧಾ ಏವ ಅರಿಯಾನಂ ಧನಂ ಸದ್ಧಾಧನಂ, ಸತ್ಥಂ ವಿಯಾತಿ ಸತ್ಥಂ, ಪಞ್ಞಾ ಏವ ಸತ್ಥಂ ಪಞ್ಞಾಸತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಯೋಜೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಅತಿಸಯಸಮ್ಭಾವನತ್ಥೋ ನ ಸಿಜ್ಝತಿ
೩೪೭. ನನಿಪಾತಪುಬ್ಬಪದೇ ನಉ
ಞಾನುಬನ್ಧೋ
೩೪೮. ಟ ನಉಸ್ಸ
ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ ನಉಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಟಾನುಬನ್ಧೋ ಅ ಹೋತೀತಿ ನಸ್ಸ ಅತ್ತಂ।
ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ – ಕಿಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ವಾಯಂ ನಿಸೇಧೋ, ಉದಾಹು ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ವಾತಿ, ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ – ಯದಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ನಿಸೇಧೋ, ಏವಂ ಸತಿ ಲೋಕೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಾ ಸಬ್ಬೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ನಾಮ ಭವೇಯ್ಯುಂ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಇಧ ಜನೋ ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ತತ್ಥ ಜನೋ ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿಆದಿನಾ ದೇಸಾದಿನಿಯಮಂ ವಿನಾ ಲೋಕೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ನಿಸೇಧೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ಅಥ ಲೋಕೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ನಿಸೇಧೋ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಕಿಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ನಿಸೇಧೇನ ನಿಸೇಧನೀಯಸ್ಸೇವ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ತಂಸದಿಸಾದಿಅತ್ಥೇಸು ತಬ್ಬೋಹಾರಸ್ಸೇವಾಯಂ ನಿಸೇಧೋ। ತಥಾ ಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸದಿಸೇ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಞ್ಞಾ ಸಣ್ಠಾತಿ, ಸಞ್ಞಾನುರೂಪಞ್ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೋಹಾರೋ ತಸ್ಮಿಂ ಪವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೋಹಾರಸ್ಸ ಅಯಂ ಪಟಿಸೇಧೋ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ತಂ? ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಬಾಲಜನಾನಂ ಮಿಚ್ಛಾಸಞ್ಞಾವಸೇನ ಮಿಚ್ಛಾವೋಹಾರೋ ಪವತ್ತತಿಯೇವ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತಾ, ವೇದನಾ ಅತ್ತಾ’’ ಇಚ್ಚಾದಿ, ತೇಸಂ ತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಭಾವಖ್ಯಾಪನತ್ಥಂ ಪಟಿಸೇಧೋ ಯೋಜಿಯತಿ ‘‘ರೂಪಂ ಅನತ್ತಾ, ವೇದನಾ ಅನತ್ತಾ’’
ತತ್ಥ ತದಞ್ಞತ್ಥೇ –
ಸಙ್ಖತಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಮ್ಮಾ
ತಬ್ಬಿರುದ್ಧೇ –
ಅಕುಸಲೋ, ಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ತದಭಾವೇ –
ನ ಕತ್ವಾ ಅಕತ್ವಾ, ಕರಣೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದುವಿಧೋ ಪಟಿಸೇಧೋ ಪಸಜ್ಜಪಟಿಸೇಧೋ, ಪಯಿರುದಾಸಪಟಿಸೇಧೋ ಚಾತಿ।
ತತ್ಥ ಅತ್ತನಾ ಯುತ್ತಪದತ್ಥಂ ಪಸಜ್ಜ ಲಗ್ಗೇತ್ವಾ ಪಟಿಸೇಧೇತೀತಿ ಪಸಜ್ಜಪಟಿಸೇಧೋ, ತದಭಾವಮತ್ತಜೋತಕೋ ನಕಾರೋ, ಕ್ರಿಯಾಮತ್ತನಿಸೇಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಕತ್ವಾ, ಅಕಾತುಂ, ಅಕರೋನ್ತೋ, ನ ಕರೋತಿ, ನ ಕಾತಬ್ಬಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಪಸಜ್ಜಮತ್ತೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ತಂಸದಿಸಾದಿಕೇ ಪರಿತೋಭಾಗೇ ಉಗ್ಗಯ್ಹ ನಿಸೇಧೇತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥಂ ಅಸತಿ ಖಿಪತಿ ಛಡ್ಡೇತೀತಿ ಪಯಿರುದಾಸೋ, ತಂಸದಿಸಾದಿಜೋತಕೋ, ದಬ್ಬನಿಸೇಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಇಚ್ಚಾದಿ। ಏವಂ ಅಸಮಣೋ, ಅಸಕ್ಯಪುತ್ತಿಯೋ, ಅಮಿತ್ತೋ, ಮಿತ್ತಧಮ್ಮವಿಧುರೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
೩೪೯. ಅನ ಸರೇ
ಸರೇ ಪರೇ ನಉಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಅನ ಹೋತಿ।
ನ
ಬಹುಲಾಧಿಕಾರಾ ಅಯುತ್ತತ್ಥಾನಮ್ಪಿ ಸಮಾಸೋ ಹೋತಿ
‘‘ಪುನ ಗಾಯಿತಬ್ಬಾತಿ ಪುನಗೇಯ್ಯಾ, ನ ಪುನಗೇಯ್ಯಾ ಅಪುನಗೇಯ್ಯಾ। ಅತ್ಥಂ ಕಾಮೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥಕಾಮಾ, ನ ಅತ್ಥಕಾಮಾ ಅನತ್ಥಕಾಮಾ। ಅಥ ವಾ ನ ಅತ್ಥೋ ಅನತ್ಥೋ, ಅನತ್ಥಂ ಕಾಮೇನ್ತೀತಿ ಅನತ್ಥಕಾಮಾ’’ ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ವಾಕ್ಯೇ ಯೋಜಿತೇ ಪನ ಯುತ್ತಸಮಾಸಾ ಹೋನ್ತಿ। ಗರೂ ಪನ ‘‘ಅತ್ಥಂ ನ ಕಾಮೇನ್ತಿ ಅನತ್ಥಮೇವ ಕಾಮೇನ್ತೀತಿ ಅನತ್ಥಕಾಮಾ, ಹಿತಂ ನ ಕಾಮೇನ್ತಿ ಅಹಿತಮೇವ ಕಾಮೇನ್ತೀತಿ ಅಹಿತಕಾಮಾ, ಫಾಸುಂ ನ ಕಾಮೇನ್ತಿ ಅಫಾಸುಮೇವ ಕಾಮೇನ್ತೀತಿ ಅಫಾಸುಕಾಮಾ’’ತಿ ಯೋಜೇಸುಂ, ದ್ವಾಧಿಪ್ಪಾಯಪದಂ ನಾಮೇತಂ।
ಕುನಿಪಾತಪುಬ್ಬಪದೇ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸತ್ತಾ ಅಞ್ಞಪದೇನ ವಿಗ್ಗಹೋ, ಖುದ್ದಕಾ ನದೀ ಕುನ್ನದೀ, ಖುದ್ದಕೋ ಸೋಮ್ಭೋ ಕುಸೋಮ್ಭೋ, ಖುದ್ದಕಂ ವನಂ ಕುಬ್ಬನಂ।
೩೫೦. ಸರೇ ಕದ ಕುಸ್ಸುತ್ತರತ್ಥೇ
ಸರಾದಿಕೇ
ಕುಚ್ಛಿತಂ ಅನ್ನಂ ಕದನ್ನಂ, ಕುಚ್ಛಿತಂ ಅಸನಂ ಕದಸನಂ, ಕುಚ್ಛಿತೋ ಅರಿಯೋ ಕದರಿಯೋ, ಮಚ್ಛರೀ।
ಸರೇತಿ ಕಿಂ? ಕುಪುತ್ತಾ, ಕುದಾರಾ, ಕುದಾಸಾ।
ಉತ್ತರತ್ಥೇತಿ ಕಿಂ? ಕುಚ್ಛಿತೋ ಓಟ್ಠೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಕುಓಟ್ಠೋ।
೩೫೧. ಕಾಪ್ಪತ್ಥೇ
ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ ಉತ್ತರಪದತ್ಥೇ ಠಿತಸ್ಸ ಅಪ್ಪತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಕುನಿಪಾತಸ್ಸ ಕಾ ಹೋತಿ ವಾ।
ಅಪ್ಪಕಂ ಲವಣಂ ಕಾಲವಣಂ। ಏವಂ ಕಾಪುಪ್ಫಂ।
ಪಾದಿಪುಬ್ಬಪದೋ ಚ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸೋವ, ಪಕಟ್ಠಂ ವಚನಂ ಪಾವಚನಂ, ದೀಘತ್ತಂ, ಪಕಟ್ಠಂ ಹುತ್ವಾ ನೀತಂ ಪಣೀತಂ, ಪಮುಖಂ ಹುತ್ವಾ ಧಾನಂ ಪಧಾನಂ। ಏವಂ ಪಟ್ಠಾನಂ, ವಿವಿಧಾ ಮತಿ ವಿಮತಿ, ಅಧಿಕೋ ದೇವೋ ಅಧಿದೇವೋ, ಅತಿರೇಕೋ ವಿಸೇಸೋ ವಾ ಧಮ್ಮೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ, ಸುನ್ದರೋ ಗನ್ಧೋ ಸುಗನ್ಧೋ, ಕುಚ್ಛಿತೋ ಗನ್ಧೋ ದುಗ್ಗನ್ಧೋ। ಸೋಭಣಂ ಕತಂ ಸುಕತಂ, ಕುಚ್ಛಿತಂ ಕತಂ ದುಕ್ಕಟಂ, ವಿಪರೀತೋ ಪಥೋ ಉಪ್ಪಥೋ। ಏವಂ ಉಮ್ಮಗ್ಗೋ, ಉದ್ಧಮ್ಮೋ, ಉಬ್ಬಿನಯೋಇಚ್ಚಾದಿ।
ಅಯಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸೋ ಅಭಿಧೇಯ್ಯವಚನೋ ಪರಪದಲಿಙ್ಗೋ ಚ।
ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ದಿಗುಸಮಾಸ
ಅಥ
ದ್ವೇ ಗಾವೋ ದಿಗು, ಸಙ್ಖ್ಯಾಪುಬ್ಬತ್ತೇನ ನಪುಂಸಕೇಕತ್ತೇನ ಚ ದಿಗುಸದ್ದಸದಿಸತ್ತಾ ಸಬ್ಬೋ ಚಾಯಂ ಸಮಾಸೋ ದಿಗೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
೩೫೨. ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿ
ಸಮಾಹಾರೇಕತ್ಥೇ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪುಬ್ಬಕಂ ಏಕತ್ಥಂ ನಪುಂಸಕಂ ಹೋತಿ, ಸಮಾಹಾರವಚನೇನೇವ ಏಕತ್ತಞ್ಚ ಸಿದ್ಧಂ।
ದ್ವೇ ಗಾವೋ ದಿಗು, ‘ಗೋಸ್ಸೂ’ತಿ ಸುತ್ತೇನ ಓಸ್ಸ ಉತ್ತಂ, ತಯೋ ಲೋಕಾ ತಿಲೋಕಂ, ತಯೋ ಲೋಕಾ ಞಾಣಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಹಟಾ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಾತಿ ತಿಲೋಕಂ, ತಿಣ್ಣಂ ಲೋಕಾನಂ ಸಮಾಹಾರೋತಿ ತಿಲೋಕಂ, ತಯೋ ಚ ತೇ ಲೋಕಾ ಚಾತಿ ತಿಲೋಕಂ। ಏವಂ ತಿಭವಂ, ತಿಪುರಿಸಂ, ತೀಣಿ ಮಲಾನಿ ತಿಮಲಂ, ತಿರತನಂ, ತಿಸ್ಸೋ ಸಞ್ಞಾಯೋತಿಸಞ್ಞಂ, ‘ಸ್ಯಾದೀಸು ರಸ್ಸೋ’ತಿ ರಸ್ಸತ್ತಂ। ಚತ್ತಾರೋ ಪಥಾ ಚತುಪ್ಪಥಂ, ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಚತುಸಚ್ಚಂ, ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾ ಚತುದ್ದಿಸಂ। ಏವಂ ಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದಂ, ಸಳಾಯತನಂ, ಸತ್ತಾಹಂ, ಅಟ್ಠಪದಂ, ನವಲೋಕುತ್ತರಂ, ದಸಸಿಕ್ಖಾಪದಂ, ಸತಯೋಜನಂ, ಸಹಸ್ಸಯೋಜನಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಹಾರದಿಗುಮ್ಹಿ ಸಬ್ಬಂ ನಪುಂಸಕಮೇವ ರಸ್ಸನ್ತಮೇವ ಏಕವಚನನ್ತಮೇವ ಚಾತಿ।
ಅಸಮಾಹಾರದಿಗು
ಸಙ್ಖ್ಯಾಠಾನೇ ಪನ
ದ್ವೇ
ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ – ದಿಗು ನಾಮ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪುಬ್ಬಮೇವ ಸಿಯಾ, ಇಮೇಸು ಚ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪದಮೇವ ಹೋತೀತಿ? ದಿಗುಮ್ಹಿ ಪುಬ್ಬಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪದಮೇವ ಸಿಯಾ, ಪರಪದಂ ಪನ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪದಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಯುಜ್ಜತೀತಿ।
ದಿಗುಸಮಾಸೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ಬಹುಬ್ಬೀಹಿಸಮಾಸ
ಅಥ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿಸಮಾಸೋ ವುಚ್ಚತೇ।
ಬಹವೋ ವೀಹಯೋ ಯಸ್ಮಿಂ ದೇಸೇ ಸೋಯಂ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿ, ತಾದಿಸೋ ಗಾಮೋ ವಾ ದೇಸೋ ವಾ ಜನಪದೋ ವಾ, ಬಹುಬ್ಬೀಹಿಸದ್ದಸದಿಸತ್ತಾ ಸಬ್ಬೋ ಚಾಯಂ ಸಮಾಸೋ ಬಹುಬ್ಬೀಹೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿಸದ್ದೋ ಸಮಾಸಪದತ್ಥೇ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಗಾಮ, ದೇಸ, ಜನಪದಇಚ್ಚಾದೀನಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥೇಸು ತಿಟ್ಠತಿ, ತಥಾ ಅಯಂ ಸಮಾಸೋಪಿ। ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಪಧಾನೋ ಹಿ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿಸಮಾಸೋ।
ಸೋ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ದುವಿಧೋ ತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣೋ, ಅತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣೋ ಚಾತಿ।
ತತ್ಥ ‘ಗುಣೋ’ತಿ ಅಪ್ಪಧಾನಭೂತೋ ಸಮಾಸಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ, ಸೋ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಭೂತತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸ್ಸ ಗುಣೋತಿ ತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣೋ। ಯಥಾ? ಛಿನ್ನಹತ್ಥೋ ಪುರಿಸೋ, ಬುದ್ಧಪ್ಪಮುಖಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಭತ್ತಂ ದೇತಿ, ಸಪುತ್ತದಾರೋ ಆಗತೋ, ಪಾದಯೋ ಉಪಸಗ್ಗಾ ನಾಮಾತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘ಬುದ್ಧಪ್ಪಮುಖಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಭತ್ತಂ ದೇತೀ’ತಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ಭತ್ತಂ ದೇತಿ, ಪಮುಖಭೂತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಚ ಭತ್ತಂ ದೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘ಸಪುತ್ತದಾರೋ ಆಗತೋ’ತಿ ಪುತ್ತದಾರಾ ಚ ಆಗತಾ, ಪುರಿಸೋ ಚ ಆಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘ಪಾದಯೋ ಉಪಸಗ್ಗಾ ನಾಮಾ’ತಿ ಪ-ಕಾರೋ ಚ ಉಪಸಗ್ಗೋ ನಾಮ, ಪರಾದಯೋ ಚ ಉಪಸಗ್ಗಾ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಯೋಜನಾರಹತಾ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೇನ ಸಹ ಸಮಾಸಪದತ್ಥಸ್ಸ ವಿಧೇಯ್ಯತಾ ನಾಮಾತಿ।
ಅತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣೋ ಯಥಾ? ದಿನ್ನಸುಙ್ಕೋ ರಾಜಾ ದಾನಂ ದೇತಿ, ಪಬ್ಬತಾದೀನಿ ಖೇತ್ತಾನಿ ಕಸ್ಸತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ। ಇಮೇಸು ಪನ ಸಮಾಸಪದತ್ಥೋ ಅವಿಧೇಯ್ಯೋ, ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೋ ಏವ ವಿಧೇಯ್ಯೋ।
ಪಠಮಾಬಹುಬ್ಬೀಹಿ
ಪಠಮಾಬಹುಬ್ಬೀಹಿ, ದುತಿಯಾಬಹುಬ್ಬೀಹಿ, ತತಿಯಾಬಹುಬ್ಬೀಹಿ, ಚತುತ್ಥೀಬಹುಬ್ಬೀಹಿ, ಪಞ್ಚಮೀಬಹುಬ್ಬೀಹಿ, ಛಟ್ಠೀಬಹುಬ್ಬೀಹಿ, ಸತ್ತಮೀಬಹುಬ್ಬೀಹಿ ಚಾತಿ ಸತ್ತವಿಧೋ।
ತತ್ಥ ಪಠಮಾಬಹುಬ್ಬೀಹಿ ಸಹಪುಬ್ಬಪದ, ಉಪಮಾನಪುಬ್ಬಪದ, ಸಙ್ಖ್ಯೋಭಯಪದ, ದಿಸನ್ತರಾಳತ್ಥ, ಬ್ಯತಿಹಾರಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧೋ।
ತತ್ಥ –
೩೫೩. ವಾನೇಕಮಞ್ಞತ್ಥೇ
ಅನೇಕಂ
ಸಹ ವಿತಕ್ಕೇನಾತಿ ಸವಿತಕ್ಕೋ, ವಿತಕ್ಕೇನ ಸಹ ಯೋ ವತ್ತತೀತಿ ವಾ ಸವಿತಕ್ಕೋ, ಸಮಾಧಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘ಸಹ ವಿತಕ್ಕೇನಾ’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಠಮಾವಿಭತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥಭೂತೋ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೋ ವಾಕ್ಯಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ಸಿಜ್ಝತಿ। ನ ಹಿ ಕ್ರಿಯಾಕಾರಕರಹಿತಂ ವಾಕ್ಯಂ ನಾಮ ಸಮ್ಭವತಿ, ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತೇನ ಸಹಪದ, ವಿತಕ್ಕಪದಾನಂ ಸಮಾಧಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೇನ ಏಕತ್ಥೀಭಾವೋ ಹೋತಿ, ಏಕತ್ಥೀಭಾವೇ ಚ ಹೋನ್ತೇ ವಾಕ್ಯೇ ಠಿತಾನಂ ಅಞ್ಞಪದಾನಂ ವಿಭತ್ತೀನಞ್ಚ ಸಬ್ಬೇ ಅತ್ಥಾ ಏಕತ್ಥಭೂತೇನ ಸಮಾಸೇನ ವುತ್ತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಪದಾನಿ ಚ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಚ ವುತ್ತತ್ಥಾ ನಾಮ, ವುತ್ತತ್ಥಾನಞ್ಚ ಅತ್ಥರಹಿತತ್ತಾ ಪಯೋಗಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ‘ಏಕತ್ಥತಾಯ’ನ್ತಿ ಸುತ್ತೇನ ವಿಭತ್ತೀನಂ ಲೋಪೋ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಸಮಾಸೇಸು ವಾಕ್ಯೇದಿಸ್ಸಮಾನಾನಂ ಯ, ತ, ಏತ, ಇಮ, ಇತಿ, ಏವ, ಇವ, ವಿಯ, ಚ, ವಾಇಚ್ಚಾದೀನಂ ಅಞ್ಞಪದಾನಂ ಮಹಾವುತ್ತಿಸುತ್ತೇನ ಲೋಪೋ, ವಿಭತ್ತೀನಞ್ಚ ಲೋಪೇ ಸತಿ ಸರನ್ತಾನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಾನಞ್ಚ ಸಮಾಸಪದಾನಂ ಸಯಮೇವ ಪಕತಿಭಾವೋ, ಇಧ ಪನ ‘ಸಹಸ್ಸ ಸೋಞ್ಞತ್ಥೇ’ತಿ ಸುತ್ತೇನ ಸಹಸದ್ದಸ್ಸ ಸತ್ತಂ, ತತೋ ಸ್ಯಾದ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ, ಸವಿತಕ್ಕೋ ಸಮಾಧಿ, ಸವಿತಕ್ಕಾ ಸಮಾಧಯೋ, ಸವಿತಕ್ಕಾ ಪಞ್ಞಾ, ಸವಿತಕ್ಕಾ ಪಞ್ಞಾಯೋ, ಸವಿತಕ್ಕಂ ಝಾನಂ, ಸವಿತಕ್ಕಾನಿ ಝಾನಾನಿ ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಸಬ್ಬಲಿಙ್ಗ, ವಿಭತ್ತಿ, ವಚನೇಹಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಪಯೋಗಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಉಪಮಾನಪುಬ್ಬಪದೋ ಯಥಾ? ಕಾಯಬ್ಯಾಮಾನಂ ಸಮಪಮಾಣತ್ತಾ ನಿಗ್ರೋಧೋ ಇವ ಪರಿಮಣ್ಡಲೋ ನಿಗ್ರೋಧಪರಿಮಣ್ಡಲೋ, ನಿಗ್ರೋಧೋ ಇವ ವಾ ಪರಿಮಣ್ಡಲೋ ಯೋ ಹೋತೀತಿ ಸೋ ನಿಗ್ರೋಧಪರಿಮಣ್ಡಲೋ, ರಾಜಕುಮಾರೋ, ಸಙ್ಖೋ ಇವ ಪಣ್ಡರೋ ಸಙ್ಖಪಣ್ಡರೋ, ಕಾಕೋ
ಸಙ್ಖ್ಯೋಭಯಪದೋ ಯಥಾ? ದ್ವೇ ವಾ ತಯೋ ವಾ ಪತ್ತಾ ದ್ವಿತ್ತಿಪ್ಪತ್ತಾ, ಇಧ ವಾಸದ್ದಾಯೇವ ಅಞ್ಞಪದಾನಿ ನಾಮ, ಅನಿಯಮಭೂತೋ ತೇಸಂ ಅತ್ಥೋ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೋ ನಾಮ। ದ್ವೀಹಂ ವಾ ತೀಹಂ ವಾ ದ್ವೀಹತೀಹಂ, ಛ ವಾ ಪಞ್ಚ ವಾ ವಾಚಾ ಛಪ್ಪಞ್ಚವಾಚಾ। ಏವಂ ಸತ್ತಟ್ಠಮಾಸಾ, ಏಕಯೋಜನದ್ವಿಯೋಜನಾನಿ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ದಿಸನ್ತರಾಳತ್ಥೋ ಯಥಾ? ದಕ್ಖಿಣಸ್ಸಾ ಚ ಪುಬ್ಬಸ್ಸಾ ಚ ಯದನ್ತರಾಳಂ ಹೋತಿ ಸಾ ದಕ್ಖಿಣಪುಬ್ಬಾ। ಏವಂ ಪುಬ್ಬುತ್ತರಾ, ಪಚ್ಛಿಮುತ್ತರಾ, ಅಪರದಕ್ಖಿಣಾ, ಮಹಾವುತ್ತಿನಾ ಪುಬ್ಬಪದೇ ರಸ್ಸತ್ತಂ। ದಕ್ಖಿಣಾ ಚ ಸಾ ಪುಬ್ಬಾ ಚಾತಿ ದಕ್ಖಿಣಪುಬ್ಬಾ ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಕಮ್ಮಧಾರಯೋಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ।
ಬ್ಯತಿಹಾರಲಕ್ಖಣೇ
೩೫೪. ತತ್ಥ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇನ ಪಹರಿತ್ವಾ ಯುದ್ಧೇ ಸರೂಪಂ।
ಸತ್ತಮ್ಯನ್ತಂ ತತಿಯನ್ತಞ್ಚ ಸಮಾನರೂಪಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪದಂ ತತ್ಥ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇನ ಪಹರಿತ್ವಾ ಯುದ್ಧೇ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೇ ಏಕತ್ಥಂ ಹೋತಿ ವಾ।
೩೫೫. ಙಿ ವೀತಿಹಾರೇ
ಅಞ್ಞಪದತ್ಥವಿಸಯೇ ಕ್ರಿಯಾಬ್ಯತಿಹಾರೇ ಗಮ್ಯಮಾನೇ ಪದನ್ತೇ ಙಾನುಬನ್ಧೋ ಇಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಏತ್ಥ ಇಕಾರೋ ರಸ್ಸೋ ಏವ।
೩೫೬. ಙಿ ಸ್ಮಿಂಚ
ವಿಪಚ್ಚಯನ್ತೇ
ಕೇಸೇಸು ಚ ಕೇಸೇಸು ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಇದಂ ಯುದ್ಧಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಕೇಸಾಕೇಸಿ, ದಣ್ಡೇಹಿ ಚ ದಣ್ಡೇಹಿ ಚ ಪಹರಿತ್ವಾ ಇದಂ ಯುದ್ಧಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ದಣ್ಡಾದಣ್ಡಿ। ಏವಂ ಮುಟ್ಠಾಮುಟ್ಠಿ, ಮುಸಲಾಮುಸಲಿ।
ಇತಿ ಪಠಮಾಬಹುಬ್ಬೀಹಿ।
ದುತಿಯಾಬಹುಬ್ಬೀಹಿ
ಆಗತಾ ಸಮಣಾ ಇಮಂ ಸಙ್ಘಾರಾಮಂ ಸೋಯಂ ಆಗತಸಮಣೋ, ಸಙ್ಘಾರಾಮೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಸಮಾಸಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ದುವಿಧೋ ವಾಚ್ಚತ್ಥೋ, ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥೋ ಚಾತಿ।
ತತ್ಥ ಸಙ್ಘಾರಾಮಸ್ಸ ಸಮಣೇಹಿ ಪತ್ತಬ್ಬಭಾವಸಙ್ಖಾತಾ ಕಮ್ಮಸತ್ತಿ ವಾಚ್ಚತ್ಥೋ ನಾಮ, ಸತ್ತಿಮನ್ತಭೂತೋ ಸಙ್ಘಾರಾಮೋ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥೋ ನಾಮ।
ತತ್ಥ ಆಗತಸಮಣಸದ್ದೋ ವಾಚ್ಚತ್ಥಮೇವ ಉಜುಂ ವದತಿ, ನ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥಂ, ಆಗತಸಮಣೋತಿ ಸುತ್ವಾ ಸಮಣೇಹಿ ಪತ್ತಬ್ಬಭಾವಮತ್ತಂ ಜಾನಾತಿ, ಸಙ್ಘಾರಾಮದಬ್ಬಂ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥೋ ಅಞ್ಞೇನ ಸಙ್ಘಾರಾಮಸದ್ದೇನ ಆಚಿಕ್ಖಿಯತಿ, ವಾಚ್ಚತ್ಥಸ್ಸ ಪನ ತೇನ ಉಜುಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪುನ ವತ್ತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ದುತಿಯಾವಿಭತ್ತಿಯಾ ಆಚಿಕ್ಖನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಙ್ಘಾರಾಮಪದೇ ದುತಿಯಾವಿಭತ್ತಿಸಮ್ಭವೋ ನತ್ಥಿ, ಲಿಙ್ಗತ್ಥಮತ್ತವಿಸಯಾ ಪಠಮಾವಿಭತ್ತಿ ಏವ ಪವತ್ತತಿ, ಪುನ ಪದನ್ತರಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸತಿ ‘‘ಸಙ್ಘಾರಾಮಂ ಪಸ್ಸತಿ ಆಗತಸಮಣಂ, ಸಙ್ಘಾರಾಮೇನ ಗಾಮೋ ಸೋಭತಿ ಆಗತಸಮಣೇನ, ಸಙ್ಘಾರಾಮಸ್ಸ ಪೂಜೇತಿ ಆಗತಸಮಣಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತತೋ ಸಬ್ಬಾ ವಿಭತ್ತಿಯೋ
ಆಗತಸಮಣಾ ಸಾವತ್ಥಿ, ಆಗತಸಮಣಂ ಜೇತವನಂ, ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ ಸಮಣಾ ಇಮನ್ತಿ ವಾ ಆಗತಸಮಣೋ, ವಿಹಾರೋ। ಆರೂಳ್ಹಾ ವಾನರಾ ಇಮಂ ರುಕ್ಖನ್ತಿ ಆರೂಳ್ಹವಾನರೋ, ರುಕ್ಖೋ। ಸಮ್ಪತ್ತಾ ಗಾಮಿಕಾ ಯಂ ಗಾಮನ್ತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಗಾಮಿಕೋ। ಏವಂ ಪವಿಟ್ಠಗಾಮಿಕೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಇತಿ ದುತಿಯಾಬಹುಬ್ಬೀಹಿ।
ತತಿಯಾಬಹುಬ್ಬೀಹಿ
ಜಿತಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಯೇನಾತಿ ಜಿತಿನ್ದ್ರಿಯೋ, ಸಮಣೋ। ದಿಟ್ಠೋ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೋ ಯೇನಾತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋ। ಏವಂ ಪತ್ತಧಮ್ಮೋ, ವಿದಿತಧಮ್ಮೋ, ಪರಿಯೋಗಾಳ್ಹಧಮ್ಮೋ, ಕತಾನಿ ಚತುಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಾನಿ ಯೇನಾತಿ ಕತಕಿಚ್ಚೋ, ಬಹುವಚನೇ ಸತಿ ಕತಾನಿ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಯೇಹಿ ತೇ ಕತಕಿಚ್ಚಾ, ಅರಹನ್ತೋ। ಧಮ್ಮೇನ ಅಧಿಗತಾ ಭೋಗಾ ಯೇನಾತಿ ಧಮ್ಮಾಧಿಗತಭೋಗೋ, ಪುರಿಸೋ। ಏವಂ ಅಧಮ್ಮಾಧಿಗತಭೋಗೋ। ಏವಂ ಕತ್ತರಿ। ಕರಣೇ ಪನ ಛಿನ್ನೋ ರುಕ್ಖೋ ಯೇನಾತಿ ಛಿನ್ನರುಕ್ಖೋ, ಫರಸು ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಇತಿ ತತಿಯಾಬಹುಬ್ಬೀಹಿ।
ಚತುತ್ಥೀಬಹುಬ್ಬೀಹಿ
ದಿನ್ನೋ ಸುಙ್ಕೋ ಯಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಸೋಯಂ ದಿನ್ನಸುಙ್ಕೋ, ಉಪನೀತಂ ಭೋಜನಂ ಯಸ್ಸಾತಿ ಉಪನೀತಭೋಜನೋ, ನತ್ಥಿ ತುಲೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅತುಲೋ, ‘ಟ ನಞ್ಸ್ಸಾ’ತಿ ನ-ಕಾರಸ್ಸ ಟತ್ತಂ, ನತ್ಥಿ ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ, ನತ್ಥಿ ಸೀಲಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ದುಸ್ಸೀಲೋ, ನತ್ಥಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪಞ್ಞಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ದುಪ್ಪಞ್ಞೋ, ‘ಘಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸಾಪ್ಪಧಾನಸ್ಸಾ’ತಿ ಸುತ್ತೇನ ಘಸಞ್ಞಸ್ಸ ಆಸ್ಸ
ಇಧ ಬಾಹಿರತ್ಥಬಹುಬ್ಬೀಹಿ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ, ಸತ್ತಾಹಂ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸತ್ತಾಹಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ, ಅಚಿರಂ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಚಿರಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ, ಮಾಸೋ ಜಾತಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾತಿ ಮಾಸಜಾತೋ, ದ್ವೇಮಾಸಜಾತೋ, ಏಕೋ ಮಾಸೋ ಅಭಿಸಿತ್ತಸ್ಸ ಅಸ್ಸ ರಞ್ಞೋತಿ ಏಕಮಾಸಾಭಿಸಿತ್ತೋ, ಏಕಾಹಂ ಮತಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾತಿ ಏಕಾಹಮತಂ। ಏವಂ ದ್ವೀಹಮತಂ, ತೀಹಮತಂ, ಏಕಾಹಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾಯ ಅಸ್ಸಾತಿ ಏಕಾಹಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾ। ಏವಂ ದ್ವೀಹಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾ, ಆಪತ್ತಿ। ಯೋಜನಂ ಗತಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾತಿ ಯೋಜನಗತೋ, ದ್ವಿಯೋಜನಗತೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಇತಿ ಚತುತ್ಥೀಬಹುಬ್ಬೀಹಿ।
ಪಞ್ಚಮೀಬಹುಬ್ಬೀಹಿ
ನಿಗ್ಗತಾ ಜನಾ ಅಸ್ಮಾ ಗಾಮಾತಿ ನಿಗ್ಗತಜನೋ, ಅಪಗತಂ ಕಾಳಕಂ ಇತೋತಿ ಅಪಗತಕಾಳಕೋ, ಪಟೋ। ಅಪಗತಕಾಳಕಂ, ವತ್ಥಂ। ಅಪೇತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಯಮ್ಹಾತಿ ಅಪೇತವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಮತಸರೀರಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಇತಿ ಪಞ್ಚಮೀಬಹುಬ್ಬೀಹಿ।
ಛಟ್ಠೀಬಹುಬ್ಬೀಹಿ
ಛಿನ್ನೋ ಹತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ಸೋತಿ ಛಿನ್ನಹತ್ಥೋ, ಹತ್ಥಚ್ಛಿನ್ನೋ, ಜಾತೋ ಛನ್ದೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಜಾತಛನ್ದೋ, ಛನ್ದಜಾತೋ, ಸಞ್ಜಾತಂ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ ಯಸ್ಸಾತಿ ಸಞ್ಜಾತಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸೋ, ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಸಞ್ಜಾತೋ, ವಿಸುದ್ಧಂ ಸೀಲಂ ಯಸ್ಸಾತಿ ವಿಸುದ್ಧಸೀಲೋ
ಇಧ ಉಪಮಾನಪುಬ್ಬಪದೋ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ, ಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ವಿಯ ವಣ್ಣೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋ, ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ವಿಯ ಸರೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರೋ, ನಾಗಸ್ಸ ವಿಯ ಗತಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ನಾಗಗತಿ। ಏವಂ ಸೀಹಗತಿ, ನಾಗವಿಕ್ಕಮೋ, ಸೀಹವಿಕ್ಕಮೋ, ಸೀಹಸ್ಸ ವಿಯ ಹನು ಅಸ್ಸಾತಿ ಸೀಹಹನು, ಏಣಿಸ್ಸ ವಿಯ ಜಙ್ಘಾ ಯಸ್ಸಾತಿ ಏಣಿಜಙ್ಘೋ, ಉಸಭಸ್ಸ ವಿಯ ಅಸ್ಸ ಖನ್ಧೋತಿ ಉಸಭಕ್ಖನ್ಧೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ರೂಪಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸಭಾವೋ, ಯಾದಿಸಂ ರೂಪಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾರೂಪಂ। ಏವಂ ತಥಾರೂಪಂ, ಏವಂ ರೂಪಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಏವರೂಪಂ, ಬಿನ್ದುಲೋಪೋ। ಏವಂ ಆದಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಏವಮಾದಿ। ತಥಾ ಇಚ್ಚಾದಿ, ಇಚ್ಚೇವಮಾದಿ, ಈದಿಸಂ ನಾಮಂ ಯಸ್ಸಾತಿ ಇತ್ಥನ್ನಾಮೋ, ಏವಂನಾಮೋ, ಕೀದಿಸಂ ನಾಮಂ ಯಸ್ಸಾತಿ ಕಿನ್ನಾಮೋ, ‘ಕೋನಾಮೋ’ತಿ ಏತ್ಥ ಮಹಾವುತ್ತಿನಾ ಕಿಂಸದ್ದಸ್ಸ ಕೋತ್ತಂ।
ಕೋ ಸಮುದಯೋ ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಕಿಂಸಮುದಯೋ, ಕಾ ಜಾತಿ ಯಸ್ಸಾತಿ ಕಿಂಜಾತಿಕೋ, ಕಿಂನಿದಾನಂ ಯಸ್ಸಾತಿ ಕಿಂನಿದಾನೋ, ಕತಿ ವಸ್ಸಾನಿ ಯಸ್ಸಾತಿ ಕತಿವಸ್ಸೋ, ಕೋ ಅತ್ಥೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಕಿಮತ್ಥಂ, ವಚನಂ। ‘ಕ್ವತ್ಥೋ’ತಿ ಮಹಾವುತ್ತಿನಾ ಕಿಂಸದ್ದಸ್ಸ ಕೋತ್ತಂ, ಯಾದಿಸೋ ಅತ್ಥೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಯದತ್ಥೋ, ತಾದಿಸೋ ಅತ್ಥೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ತದತ್ಥೋ, ಏದಿಸೋ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ವಿನಯಸ್ಸಾತಿ ಏತದತ್ಥೋ, ವಿನಯೋ। ಏತದತ್ಥಾ, ವಿನಯಕಥಾ। ಏತದತ್ಥಂ, ಸೋತಾವಧಾನಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಇತಿ ಛಟ್ಠೀಬಹುಬ್ಬೀಹಿ।
ಸತ್ತಮೀಬಹುಬ್ಬೀಹಿ
ಸಮ್ಪನ್ನಾನಿ ಸಸ್ಸಾನಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಜನಪದೇ ಸೋಯಂ ಸಮ್ಪನ್ನಸಸ್ಸೋ, ಸುಲಭಾ ಭಿಕ್ಖಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಜನಪದೇ ಸೋಯಂ ಸುಭಿಕ್ಖೋ
ಇತಿ ಸತ್ತಮೀಬಹುಬ್ಬೀಹಿ।
ಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣಬಹುಬ್ಬೀಹಿ
ಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣಬಹುಬ್ಬೀಹಿ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ, ಏಕರತ್ತಿಂ ವಾಸೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಏಕರತ್ತಿವಾಸೋ, ಸಮಾನೇನ ಜನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವಾಸೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಮಾನವಾಸೋ, ಉಭತೋ ಕಮ್ಮತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನದ್ವಯಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನೋ, ಅಲುತ್ತಸಮಾಸೋ। ಏವಂ ಕಣ್ಠಸ್ಮಿಂ ಕಾಳೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಕಣ್ಠೇಕಾಳೋ, ಉರಸ್ಮಿಂ ಲೋಮಾನಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಉರಸಿಲೋಮೋ, ಯಸ್ಸ ಹತ್ಥೇ ಪತ್ತೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಪತ್ತಹತ್ಥೋ। ಏವಂ ಅಸಿಹತ್ಥೋ, ದಣ್ಡಹತ್ಥೋ, ಛತ್ತಂ ಪಾಣಿಮ್ಹಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಛತ್ತಪಾಣಿ। ಏವಂ ಸತ್ಥಪಾಣಿ, ದಣ್ಡಪಾಣಿ, ವಜಿರಪಾಣಿ, ದಾನೇ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ದಾನಜ್ಝಾಸಯೋ, ದಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕೋ, ಬುದ್ಧೇಸು ಭತ್ತಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಬುದ್ಧಭತ್ತಿಕೋ, ಬುದ್ಧೇ ಗಾರವೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಬುದ್ಧಗಾರವೋ, ಧಮ್ಮಗಾರವೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ತಿಪದಬಹುಬ್ಬೀಹಿ
ತಿಪದಬಹುಬ್ಬೀಹಿ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ, ಪರಕ್ಕಮೇನ ಅಧಿಗತಾ ಸಮ್ಪದಾ ಯೇಹಿ ತೇ ಪರಕ್ಕಮಾಧಿಗತಸಮ್ಪದಾ, ಧಮ್ಮೇನ ಅಧಿಗತಾ ಭೋಗಾ ಯೇಹಿ ತೇ ಧಮ್ಮಾಧಿಗತಭೋಗಾ, ಓಣೀತೋ ಪತ್ತಮ್ಹಾ ಪಾಣಿ ಯೇನ ಸೋ ಓಣೀತಪತ್ತಪಾಣಿ, ಸೀಹಸ್ಸ ಪುಬ್ಬದ್ಧಂ ವಿಯ ಕಾಯೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸೀಹಪುಬ್ಬದ್ಧಕಾಯೋ, ಮತ್ತಾ ಬಹವೋ ಮಾತಙ್ಗಾ ಯಸ್ಮಿಂ ವನೇತಿ ಮತ್ತಬಹುಮಾತಙ್ಗಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಬಹುಬ್ಬೀಹಿಸಮಾಸೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ದ್ವನ್ದಸಮಾಸ
ಅಥ
ದ್ವೇ ಚ ದ್ವೇ ಚ ಪದಾನಿ ದ್ವನ್ದಾ, ದ್ವೇ ಚ ದ್ವೇ ಚ ಅತ್ಥಾ ವಾ ದ್ವನ್ದಾ, ಮಹಾವುತ್ತಿನಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿಸದ್ದಾನಂ ದ್ವನ್ದಾದೇಸೋ। ದ್ವನ್ದಸದ್ದಸದಿಸತ್ತಾ ಸಬ್ಬೋ ಚಾಯಂ ಸಮಾಸೋ ದ್ವನ್ದೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಅಥ ವಾ ದ್ವೇ ಅವಯವಾ ಅನ್ದಿಯನ್ತಿ ಬನ್ಧಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ದ್ವನ್ದೋ, ಯುಗಳಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ ‘‘ಪಾದದ್ವನ್ದಂ ಮುನಿನ್ದಸ್ಸ, ವನ್ದಾಮಿ ಸಿರಸಾಮಹ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ, ಇಧ ಪನ ಪದಯುಗಳಂ ಅತ್ಥಯುಗಳಞ್ಚ ಗಯ್ಹತಿ। ಉಭಯಪದತ್ಥಪಧಾನೋ ಹಿ ದ್ವನ್ದೋ।
ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ – ಯದಿ ಉಭಯಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನೋ ದ್ವನ್ದೋ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ದ್ವನ್ದೇ ಕಥಂ ಏಕತ್ಥೀಭಾವಲಕ್ಖಣಂ ಸಿಯಾತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಅಭಿನ್ನವಿಧೇಯ್ಯತ್ಥತ್ತಾ। ವಚನಪಥಞ್ಹಿ ಪತ್ವಾ ಕತ್ತುಭಾವಕಮ್ಮಭಾವಾದಿಕೋ ವಿಧೇಯ್ಯತ್ಥೋ ಏವ ಪದಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಪ್ಪಧಾನತ್ಥೋ ಹೋತಿ ವಚನವಾಕ್ಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಧಾನಙ್ಗತ್ತಾ, ಸೋ ಚ ವಿಧೇಯ್ಯತ್ಥೋ ದ್ವನ್ದೇಪಿ ಅಭಿನ್ನೋ ಏವ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೇ ಪಸ್ಸತಿ’’ ಇಚ್ಚಾದೀಸು ದ್ವೇ ಅತ್ಥಾ ಏಕವಿಭತ್ತಿಯಾ ವಿಸಯಾ ಹುತ್ವಾ ಏಕಕತ್ತು, ಏಕಕಮ್ಮಾದಿಭಾವೇನ ಏಕತ್ತಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಏವಂ ದ್ವನ್ದೇಪಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಬಹುನ್ನಂ ವಾ ಪದಾನಂ ಏಕತ್ಥೀಭಾವಲಕ್ಖಣಂ ಲಬ್ಭತಿಯೇವಾತಿ।
೩೫೭. ಚತ್ಥೇ
ಅನೇಕಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪದಂ ಚಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೇ ಏಕತ್ಥಂ ಹೋತಿ ವಾ।
ಏತ್ಥ ಚ ಸಮುಚ್ಚಯೋ, ಅನ್ವಾಚಯೋ, ಇತರೀತರಯೋಗೋ, ಸಮಾಹಾರೋತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಚಸದ್ದತ್ಥಾ ಹೋನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ಸಮುಚ್ಚಯೋ ಯಥಾ? ಚೀವರಞ್ಚ ಪಿಣ್ಡಪಾತಞ್ಚ ಸೇನಾಸನಞ್ಚ ದೇತೀತಿ। ಅನ್ವಾಚಯೋ ಯಥಾ? ದಾನಞ್ಚ ದೇತಿ, ಸೀಲಞ್ಚ ರಕ್ಖತೀತಿ। ಇಮೇ
ದ್ವನ್ದೇ ಪಣೀತತರಂ ಪುಬ್ಬೇ ನಿಪತತಿ। ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಚ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ ಚ ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಾ, ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೇ, ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೇಹಿ ಇಚ್ಚಾದಿ। ಏವಂ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಕಾ, ಖತ್ತಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ, ದೇವಮನುಸ್ಸಾ, ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ।
ಅಪ್ಪಕ್ಖರ, ಬಹ್ವಕ್ಖರೇಸು ಅಪ್ಪಕ್ಖರಂ ಕ್ವಚಿ ಪುಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ಗಾಮನಿಗಮಾ, ಗಾಮಜನಪದಾ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಕ್ವಚಿ ಇವಣ್ಣು’ವಣ್ಣನ್ತಾ ಪುಬ್ಬೇ ಹೋನ್ತಿ, ಅಗ್ಗಿ ಚ ಧೂಮೋ ಚ ಅಗ್ಗಿಧೂಮಾ, ರತ್ತಿದಿವಾ, ಧಾತುಲಿಙ್ಗಾನಿ।
ಅವಣ್ಣನ್ತೇಸು ಸರಾದಿಪದಂ ಪುಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ಅತ್ಥೋ ಚ ಧಮ್ಮೋ ಚ ಅತ್ಥಧಮ್ಮಾ, ಧಮ್ಮತ್ಥಾ ವಾ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಅಯಞ್ಚ
ಸಮಾಹಾರದ್ವನ್ದೇ –
೩೫೮. ಸಮಾಹಾರೇ ನಪುಂಸಕಂ
ಚತ್ಥೇ ಸಮಾಹಾರೇ ಏಕತ್ಥಪದಂ ನಪುಂಸಕಂ ಹೋತಿ, ಏಕವಚನನ್ತತ್ತಂ ಪನ ಸಮಾಹಾರವಚನೇನೇವ ಸಿದ್ಧಂ, ಅಯಞ್ಚ ಸಮಾಹಾರೋ ಪಾಣ್ಯಙ್ಗಾದೀನಂ ದ್ವನ್ದೇಸು ನಿಚ್ಚಂ ಲಬ್ಭತಿ, ರುಕ್ಖತಿಣಾದೀನಂ ದ್ವನ್ದೇಸು ವಿಕಪ್ಪೇನ ಲಬ್ಭತಿ।
ತತ್ಥ ನಿಚ್ಚಲದ್ಧೇಸು ತಾವ ಪಾಣ್ಯಙ್ಗದ್ವನ್ದೇ –
ಚಕ್ಖು ಚ ಸೋತಞ್ಚ ಚಕ್ಖುಸೋತಂ, ಮುಖಞ್ಚ ನಾಸಿಕಾ ಚ ಮುಖನಾಸಿಕಂ, ‘ಸ್ಯಾದೀಸು ರಸ್ಸೋ’ತಿ ರಸ್ಸತ್ತಂ। ಹನು ಚ ಗೀವಾ ಚ ಹನುಗೀವಂ। ಏವಂ ಕಣ್ಣನಾಸಂ, ಛವಿ ಚ ಮಂಸಞ್ಚ ಲೋಹಿತಞ್ಚ ಛವಿಮಂಸಲೋಹಿತಂ, ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ನಾಮರೂಪಂ, ಜರಾ ಚ ಮರಣಞ್ಚ ಜರಾಮರಣಂ। ಬಹುಲಾಧಿಕಾರಾ ಕ್ವಚಿ ವಿಕಪ್ಪರೂಪಮ್ಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ಹತ್ಥಾ ಚ ಪಾದಾ ಚ ಹತ್ಥಪಾದಂ, ಹತ್ಥಪಾದಾ ವಾ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ತೂರಿಯಙ್ಗದ್ವನ್ದೇ –
ನಚ್ಚಞ್ಚ ಗೀತಞ್ಚ ವಾದಿತಞ್ಚ ನಚ್ಚಗೀತವಾದಿತಂ। ಏವಂ ಸಮ್ಮತಾಳಂ, ‘ಸಮ್ಮ’ನ್ತಿ ಕಂಸತಾಳಂ, ‘ತಾಳ’ನ್ತಿ ಹತ್ಥತಾಳಂ, ಸಙ್ಖೋ ಚ ಪಣವೋ ಚ ಡಿಣ್ಡಿಮೋ ಚ ಸಙ್ಖಪಣವಡಿಣ್ಡಿಮಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಯೋಗ್ಗಙ್ಗದ್ವನ್ದೇ –
ಫಾಲೋ ಚ ಪಾಚನಞ್ಚ ಫಾಲಪಾಚನಂ, ಯುಗಞ್ಚ ನಙ್ಗಲಞ್ಚ ಯುಗನಙ್ಗಲಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಸೇನಙ್ಗದ್ವನ್ದೇ –
ಹತ್ಥಿನೋ
ಖುದ್ದಕಪಾಣದ್ವನ್ದೇ –
ಡಂಸಾ ಚ ಮಕಸಾ ಚ ಡಂಸಮಕಸಂ। ಏವಂ ಕುನ್ಥಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಂ
ನಿಚ್ಚವೇರಿದ್ವನ್ದೇ –
ಅಹಿ ಚ ನಕುಲೋ ಚ ಅಹಿನಕುಲಂ, ಬಿಳಾರೋ ಚ ಮೂಸಿಕಾ ಚ ಬಿಳಾರಮೂಸಿಕಂ, ರಸ್ಸತ್ತಂ। ಕಾಕೋಲೂಕಂ, ಸಪ್ಪಮಣ್ಡೂಕಂ, ನಾಗಸುಪಣ್ಣಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಸಭಾಗದ್ವನ್ದೇ –
ಸೀಲಞ್ಚ ಪಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಸೀಲಪಞ್ಞಾಣಂ, ಸಮಥೋ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ, ವಿಜ್ಜಾ ಚ ಚರಣಞ್ಚ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಂ। ಏವಂ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ, ಹಿರಿಓತ್ತಪ್ಪಂ, ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ, ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ವಿವಿಧವಿರುದ್ಧದ್ವನ್ದೇ –
ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ, ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜಂ, ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಂ, ಹೀನಪಣೀತಂ, ಛೇಕಬಾಲಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಏಕಸಙ್ಗೀತಿದ್ವನ್ದೇ –
ದೀಘೋ ಚ ಮಜ್ಝಿಮೋ ಚ ದೀಘಮಜ್ಝಿಮಂ, ಅಙ್ಗುತ್ತರಸಂಯುತ್ತಕಂ, ಖನ್ಧಕವಿಭಙ್ಗಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಮಾಣದ್ವನ್ದೇ –
ಏಕಕದುಕಂ, ದುಕತಿಕಂ, ತಿಕಚತುಕ್ಕಂ, ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಪಚನಚಣ್ಡಾಲದ್ವನ್ದೇ –
ಓರಬ್ಭಿಕಾ
ಲಿಙ್ಗವಿಸಭಾಗದ್ವನ್ದೇ –
ಇತ್ಥಿಪುಮಂ, ದಾಸಿದಾಸಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ದಿಸಾದ್ವನ್ದೇ –
ಪುಬ್ಬಾ ಚ ಅಪರಾ ಚ ಪುಬ್ಬಾಪರಂ। ಏವಂ ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರಂ, ಪುಬ್ಬದಕ್ಖಿಣಂ, ಪುಬ್ಬುತ್ತರಂ, ಅಪರದಕ್ಖಿಣಂ, ಅಪರುತ್ತರಂ।
ನದೀದ್ವನ್ದೇ –
ಗಙ್ಗಾಯಮುನಂ, ಮಹಿಸರಭು, ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಪುಂಸಕತ್ತಾ ಅನ್ತೇ ದೀಘಾನಂ ರಸ್ಸತ್ತಂ ಸತ್ತಸು ವಿಭತ್ತೀಸು ಏಕವಚನನ್ತಞ್ಚ।
ಇತಿ ನಿಚ್ಚಸಮಾಹಾರರಾಸಿ।
ವಿಕಪ್ಪಲದ್ಧೇಸು
ಉಸೀರಾನಿ ಚ ಬೀರಣಾನಿ ಚ ಉಸೀರಬೀರಣಂ, ಉಸೀರಬೀರಣಾ। ಏವಂ ಮುಞ್ಜಪಬ್ಬಜಂ, ಮುಞ್ಜಪಬ್ಬಜಾ, ಕಾಸಕುಸಂ, ಕಾಸಕುಸಾ।
ರುಕ್ಖವಿಸೇಸದ್ವನ್ದೇ –
ಖದಿರೋ ಚ ಪಲಾಸೋ ಚ ಖದಿರಪಲಾಸಂ, ಖದಿರಪಲಾಸಾ, ಧವೋ ಚ ಅಸ್ಸಕಣ್ಣೋ ಚ ಧವಸ್ಸಕಣ್ಣಂ, ಧವಸ್ಸಕಣ್ಣಾ, ಪಿಲಕ್ಖನಿಗ್ರೋಧಂ, ಪಿಲಕ್ಖನಿಗ್ರೋಧಾ, ಅಸ್ಸತ್ಥಕಪೀತನಂ
ಪಸುವಿಸೇಸದ್ವನ್ದೇ –
ಗಜಾ
ಸಕುಣವಿಸೇಸದ್ವನ್ದೇ –
ಹಂಸಬಿಲವಂ, ಹಂಸಬಿಲವಾ, ಕಾರಣ್ಡವಚಕ್ಕವಾಕಂ, ಕಾರಣ್ಡವಚಕ್ಕವಾಕಾ, ಬಕಬಲಾಕಂ, ಬಕಬಲಾಕಾ।
ಧನದ್ವನ್ದೇ –
ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಂ, ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಾ, ಮಣಿ ಚ ಸಙ್ಖೋ ಚ ಮುತ್ತಾ ಚ ವೇಳುರಿಯಞ್ಚ ಮಣಿಸಙ್ಖಮುತ್ತವೇಳುರಿಯಂ, ಮಣಿಸಙ್ಖಮುತ್ತವೇಳುರಿಯಾ, ಜಾತರೂಪರಜತಂ, ಜಾತರೂಪರಜತಾ।
ಧಞ್ಞದ್ವನ್ದೇ –
ಸಾಲಿಯವಂ, ಸಾಲಿಯವಾ, ತಿಲಮುಗ್ಗಮಾಸಂ, ತಿಲಮುಗ್ಗಮಾಸಾ, ನಿಪ್ಫಾವಕುಲತ್ಥಂ, ನಿಪ್ಫಾವಕುಲತ್ಥಾ।
ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ ದ್ವನ್ದೇ –
ಮಚ್ಛಮಂಸಂ, ಮಚ್ಛಮಂಸಾ, ಸಾಕಸೂಪಂ, ಸಾಕಸೂಪಾ, ಗಬ್ಯಮಾಹಿಸಂ, ಗಬ್ಯಮಾಹಿಸಾ, ಏಣೇಯ್ಯವಾರಾಹಂ, ಏಣೇಯ್ಯವಾರಾಹಾ, ಮಿಗಮಾಯೂರಂ, ಮಿಗಮಾಯೂರಾ।
ಜನಪದದ್ವನ್ದೇ –
ಕಾಸಿಕೋಸಲಂ, ಕಾಸಿಕೋಸಲಾ, ವಜ್ಜಿಮಲ್ಲಂ, ವಜ್ಜಿಮಲ್ಲಾ, ಚೇತವಂಸಂ, ಚೇತವಂಸಾ, ಮಜ್ಝಞ್ಚ ಸೂರಸೇನಞ್ಚ ಮಜ್ಝಸೂರಸೇನಂ, ಮಜ್ಝಸೂರಸೇನಾ, ಕುರುಪಞ್ಚಾಲಂ, ಕುರುಪಞ್ಚಾಲಾ।
ಇತಿ ವಿಕಪ್ಪಸಮಾಹಾರರಾಸಿ।
ದ್ವನ್ದಸಮಾಸೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ವಿಸೇಸವಿಧಾನ
ಇದಾನಿ
ನಪುಂಸಕೇಕತ್ತಂ, ಸಮಾಸನ್ತರಸ್ಸೋ, ಪುಮ್ಭಾವಾತಿದೇಸೋ, ಸಮಾಸನ್ತೇ ಕ, ಸಮಾಸನ್ತೇ ಅ, ನಾನಾದೇಸೋ, ಅಬ್ಯಯೋ, ಸಙ್ಖ್ಯಾ।
ನಪುಂಸಕೇಕತ್ತರಾಸಿ
ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೋ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ ಏವ, ಸಮಾಹಾರಭೂತಾ ದಿಗು, ದ್ವನ್ದಾ ನಪುಂಸಕಾ ಚ ಏಕತ್ತಸಙ್ಖ್ಯಾ ಚ।
೩೫೯. ಕ್ವಚೇಕತ್ತಞ್ಚ ಛಟ್ಠಿಯಾ
ಛಟ್ಠೀಸಮಾಸೇ ಕ್ವಚಿ ನಪುಂಸಕತ್ತಂ ಏಕತ್ತಞ್ಚ ಹೋತಿ।
ಛಾಯಾ, ಸಭಾಸ್ವೇವಾಯಂ ವಿಧಿ, ಸಲಭಾನಂ ಛಾಯಾ ಸಲಭಚ್ಛಾಯಂ
ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ? ರಾಜಪರಿಸಾ।
ಇತಿ ನಪುಂಸಕೇಕತ್ತರಾಸಿ।
ಸಮಾಸನ್ತರಸ್ಸರಾಸಿ
‘ಸ್ಯಾದೀಸು ರಸ್ಸೋ’ತಿ ಸುತ್ತೇನ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವ, ಸಮಾಹಾರದಿಗು, ದ್ವನ್ದಾನಂ ಕಸ್ಸಚಿ ತಪ್ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚ ಸ್ಯಾದೀಸು ರಸ್ಸೋ।
ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೇ –
ಉಪಮಣಿಕಂ
ಸಮಾಹಾರದಿಗುಮ್ಹಿ –
ಚತುದ್ದಿಸಂ, ದಸಿತ್ಥಿ, ದಸವಧು।
ಸಮಾಹಾರದ್ವನ್ದೇ –
ಮುಖನಾಸಿಕಂ, ಹನುಗೀವಂ।
ತಪ್ಪುರಿಸೇ –
ಸಲಭಚ್ಛಾಯಂ, ಬ್ರಹ್ಮಸಭಂ।
೩೬೦. ಘಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸಾಪ್ಪಧಾನಸ್ಸ
ಸ್ಯಾದೀಸು ಅನ್ತಭೂತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಧಾನಭೂತಸ್ಸ ಚ ಘಪಸ್ಸ ರಸ್ಸೋ ಹೋತಿ।
ಬಹುಬ್ಬೀಹಿಮ್ಹಿ –
ಬಹುಕಞ್ಞೋ, ಪೋಸೋ, ಬಹುಇತ್ಥಿ, ಕುಲಂ, ಬಹುವಧು, ಕುಲಂ।
ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೇ –
ಉಪಮಣಿಕಂ, ಅಧಿತ್ಥಿ, ಉಪವಧು।
ಅನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಕಿಂ? ಸದ್ಧಾಧನೋ, ಪುರಿಸೋ।
ಅಪ್ಪಧಾನಸ್ಸಾತಿ ಕಿಂ? ರಾಜಕಞ್ಞಾ, ರಾಜಕುಮಾರೀ, ಬ್ರಹ್ಮಬನ್ಧೂ।
೩೬೧. ಗೋಸ್ಸು
ಸ್ಯಾದೀಸು ಅನ್ತಭೂತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಧಾನಭೂತಸ್ಸ ಚ ಗೋಸ್ಸ ಉ ಹೋತಿ।
ತಿಟ್ಠಗು
ಅಪ್ಪಧಾನಸ್ಸಾತಿ ಕಿಂ? ರಾಜಗವೋ।
ಅನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಕಿಂ? ಗೋಕುಲಂ।
ಇತಿ ಸಮಾಸನ್ತರಸ್ಸರಾಸಿ।
ಪುಮ್ಭಾವಾತಿದೇಸರಾಸಿ
೩೬೨. ಇತ್ಥಿಯಂ ಭಾಸಿತಪುಮಿತ್ಥೀ ಪುಮಾವೇಕತ್ಥೇ
‘ಏಕತ್ಥೇ’ತಿ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ, ಇತ್ಥಿಯಂ ವತ್ತಮಾನೇ ಏಕತ್ಥೇ ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ ಕದಾಚಿ ಭಾಸಿತಪುಮೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಸದ್ದೋ ಪುಮಾ ಇವ ಹೋತಿ। ಚತುರಙ್ಗಮಿದಂ ವಿಧಾನಂ, ಪುಬ್ಬಪದಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಞ್ಚ ಭಾಸಿತಪುಮಞ್ಚ ಸಿಯಾ, ಪರಪದಂ ನಿಯತಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಪದೇನ ಏಕತ್ಥಞ್ಚ ಸಿಯಾತಿ।
ದೀಘಾ ಜಙ್ಘಾ ಯಸ್ಸ ಸೋ ದೀಘಜಙ್ಘೋ, ಪುರಿಸೋ, ದೀಘಜಙ್ಘಾ, ಇತ್ಥೀ, ದೀಘಜಙ್ಘಂ, ಕುಲಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ಯೇ ಸದ್ದಾ ಕತ್ಥಚಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗರೂಪಾ ಹೋನ್ತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಇತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಯುತ್ತಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗರೂಪಾ, ತೇ ಭಾಸಿತಪುಮಾ ನಾಮ। ದೀಘೋ ಮಗ್ಗೋ, ದೀಘಾ ರತ್ತಿ, ಗತೋ ಪುರಿಸೋ, ಗತಾ ಇತ್ಥೀ, ಕುಮಾರೋ, ಕುಮಾರೀ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಯೇ ಪನ ಇತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಯುತ್ತಾ ನಿಚ್ಚಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗರೂಪಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಭಾಸಿತಪುಮಾ ನಾಮ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಕಞ್ಞಾ, ಪಞ್ಞಾ, ಸದ್ಧಾ, ನದೀ, ಇತ್ಥೀ, ಪಥವೀ ಇಚ್ಚಾದಿ। ತಥಾ ಸಭಾವಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾಪಿ ನಿಯತಪುನ್ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಾಪಿ ಭಾಸಿತಪುಮಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ದೇವತಾ, ರತ್ತಿ, ಧೇನು, ವಧೂ, ಸಕ್ಕೋ, ದೇವೋ, ಬ್ರಹ್ಮಾ, ರತನಂ, ಸರಣಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಇಧ ಪನ ದೀಘಸದ್ದೋ ‘‘ದೀಘೋ ಬಾಲಾನ ಸಂಸಾರೋ’’ತಿ
ಇತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಕಿಂ? ಕುಮಾರೀ ರತನಂ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಕುಮಾರೀರತನೋ, ಪುರಿಸೋ, ಇಧ ಪರಪದಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುಮ್ಭಾವಾತಿದೇಸೋ ನ ಕಾತಬ್ಬೋ, ಯದಿ ಕರೇಯ್ಯ, ಕುಮಾರೋ ರತನಂ ಯಸ್ಸ ಕುಮಾರರತನೋತಿ ಏವಂ ಅನಿಟ್ಠತ್ಥೋ ಭವೇಯ್ಯ।
ಏಕತ್ಥೇತಿ ಕಿಂ? ಕುಮಾರೀಸು ಭತ್ತಿ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಕುಮಾರೀಭತ್ತಿಕೋ। ಏವಂ ಸಮಣೀಭತ್ತಿಕೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀಭತ್ತಿಕೋ, ಸಮಾಸನ್ತೇ ಕೋ, ಇಧ ಪರಪದಂ ಪುಬ್ಬಪದೇನ ಏಕತ್ಥಂ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುಮ್ಭಾವಾತಿದೇಸೋ ನ ಕಾತಬ್ಬೋ, ಯದಿ ಕರೇಯ್ಯ, ಕುಮಾರೇಸು ಭತ್ತಿ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಕುಮಾರಭತ್ತಿಕೋತಿ ಏವಂ ಅನಿಟ್ಠತ್ಥೋ ಭವೇಯ್ಯ।
ಇತ್ಥೀತಿ ಕಿಂ? ದಟ್ಠಬ್ಬಟ್ಠೇನ ದಿಟ್ಠಿ, ಗಾಮಣಿಕುಲಂ ದಿಟ್ಠಿ ಯೇನ ಸೋ ಗಾಮಣಿದಿಟ್ಠಿ, ಇಧ ಗಾಮಣಿಸದ್ದೋ ಭಾಸಿತಪುಮೋ ಹೋತಿ, ಇಧ ಪನ ಕುಲವಾಚಕತ್ತಾ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇ ತಿಟ್ಠತಿ, ಇತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುಮ್ಭಾವಾತಿದೇಸಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ।
ಭಾಸಿತಪುಮೋತಿ ಕಿಂ? ಸದ್ಧಾ ಪಕತಿ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಸದ್ಧಾಪಕತಿಕೋ। ಏವಂ ಪಞ್ಞಾಪಕತಿಕೋ, ಇಧ ಪುಬ್ಬಪದಂ ನಿಯತಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗತ್ತಾ ಭಾಸಿತಪುಮಂ ನ ಹೋತೀತಿ। ಸದ್ಧಾಧನೋ, ಪಞ್ಞಾಧನೋ, ಸದ್ಧಾಧುರೋ ಪಞ್ಞಾಧುರೋ ಇಚ್ಚತ್ರ ದುವಙ್ಗವೇಕಲ್ಲಂ ಹೋತಿ।
ಕಮ್ಮಧಾರಯಮ್ಹಿ
ಇತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಕಿಂ? ಕುಮಾರೀ ಚ ಸಾ ರತನಞ್ಚಾತಿ ಕುಮಾರೀರತನಂ। ಏವಂ ಸಮಣೀಪದುಮಂ।
ಇತ್ಥೀತಿ ಕಿಂ? ಗಾಮಣಿಕುಲಞ್ಚ ತಂ ದಿಟ್ಠಿ ಚಾತಿ ಗಾಮಣಿದಿಟ್ಠಿ।
ಭಾಸಿತಪುಮೋತಿ ಕಿಂ? ಸದ್ಧಾಪಕತಿ, ಗಙ್ಗಾನದೀ, ತಣ್ಹಾನದೀ, ಪಥವೀಧಾತು।
ಸಞ್ಞಾಸದ್ದೇಸು ಪನ ಚತುರಙ್ಗಯುತ್ತೇಪಿ ವಿಧಾನಂ ನ ಹೋತಿ, ನನ್ದಾದೇವೀ, ನನ್ದಾಪೋಕ್ಖರಣೀ, ಕಾಯಗತಾಸತಿ, ಪಠಮಾವಿಭತ್ತಿ, ದುತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ, ಪಞ್ಚಮೀವಿಭತ್ತಿ, ಛಟ್ಠೀವಿಭತ್ತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ।
೩೬೩. ಕ್ವಚಿ ಪಚ್ಚಯೇ
ಪಚ್ಚಯೇ ಪರೇ ಕದಾಚಿ ಭಾಸಿತಪುಮೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಸದ್ದೋ ಕ್ವಚಿ ಪುಮಾವ ಹೋತಿ।
ಬ್ಯತ್ತತರಾ, ಬ್ಯತ್ತತಮಾ, ಏತ್ಥ ಚ ಬ್ಯತ್ತಾನಂ ಇತ್ಥೀನಂ ಅತಿಸಯೇನ ಬ್ಯತ್ತಾತಿ ಬ್ಯತ್ತತರಾ, ಬ್ಯತ್ತತಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಪಣ್ಡಿತತರಾ, ಪಣ್ಡಿತತಮಾ ಇಚ್ಚಾದಿ।
೩೬೪. ಸಬ್ಬಾದಯೋ ವುತ್ತಿಮತ್ತೇ
ವುತ್ತಿಮತ್ತೇ ಠಾನೇ ಸಬ್ಬಾದಿನಾಮಕಾ ಸಬ್ಬನಾಮಸದ್ದಾ ಪುಮಾವ ಹೋನ್ತಿ।
ಸಾ ಪಮುಖಾ ಯಸ್ಸ ಸೋ ತಪ್ಪಮುಖೋ। ಏವಂ ತಪ್ಪಧಾನೋ, ತಾಯ ತಾಹಿ ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ। ಸಾ ಏವ ಪಮುಖಾ ತಪ್ಪಮುಖಾ। ಏವಂ ತಪ್ಪಧಾನಾ, ತಸ್ಸಾ ಮುಖಂ ತಮ್ಮುಖಂ, ತಸ್ಸಂ ಗಾಥಾಯಂ
ಏತ್ಥ ಚ ವುತ್ತಿ ನಾಮ ಸಮಾಸ, ತದ್ಧಿತಾ’ ಯಾದಿಧಾತುಪಚ್ಚಯನ್ತ, ವಿಭತ್ತಿಪಚ್ಚಯನ್ತಾನಂ ನಾಮಂ।
ಇತಿ ಪುಮ್ಭಾವಾತಿದೇಸರಾಸಿ।
ಸಮಾಸನ್ತಕಪಚ್ಚಯರಾಸಿ
೩೬೫. ಲ್ತಿತ್ಥಿಯೂಹಿ ಕೋ
ಅಞ್ಞಪದತ್ಥವಿಸಯೇ ಕತ್ತುಇಚ್ಚಾದೀಹಿ ಲ್ತುಪಚ್ಚಯನ್ತೇಹಿ ಇತ್ಥಿಯಂ ಈ, ಊಕಾರನ್ತೇಹಿ ಚ ಬಹುಲಂ ಕಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ।
ಬಹವೋ ಕತ್ತಾರೋ ಯಸ್ಮಿಂ ದೇಸೇ ಸೋ ಬಹುಕತ್ತುಕೋ। ಏವಂ ಬಹುವತ್ತುಕೋ, ಬಹುಕಾ ನದಿಯೋ ಯಸ್ಮಿಂ ದೇಸೇ ಸೋ ಬಹುನದಿಕೋ। ಏವಂ ಬಹುಇತ್ಥಿಕೋ, ಗಾಮೋ, ಬಹುಇತ್ಥಿಕಾ, ಸಭಾ, ಬಹುಇತ್ಥಿಕಂ, ಕುಲಂ। ಏವಂ ಬಹುಕುಮಾರಿಕಂ, ಬಹುಬ್ರಹ್ಮಬನ್ಧುಕೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘ಬ್ರಹ್ಮಬನ್ಧೂ’ತಿ ರಸ್ಸಪದಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವದತಿ, ದೀಘಪದಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಂ ವದತಿ, ಕಪಚ್ಚಯೇ ಪರೇ ದೀಘಾನಂ ಮಹಾವುತ್ತಿನಾ ರಸ್ಸತ್ತಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ।
ಬಹುಲನ್ತಿ ಕಿಂ? ಬಹುಕತ್ತಾ, ಗಾಮೋ।
೩೬೬. ವಾಞ್ಞತೋ
ಅಞ್ಞಪದತ್ಥವಿಸಯೇ ಲ್ತಿತ್ಥಿಯೂಹಿ ಅಞ್ಞತೋ ಅವಣ್ಣಿವಣ್ಣುವಣ್ಣನ್ತೇಹಿ ಬಹುಲಂ ಕಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ವಾ।
ಅವಣ್ಣನ್ತಮ್ಹಾ
ಅಗಾಮಕಂ, ಅರಞ್ಞಂ, ಬಹುಗಾಮಕೋ, ಜನಪದೋ, ಸಸೋತಕೋ, ಅಸೋತಕೋ, ಸಲೋಮಕೋ, ಸಪಕ್ಖಕೋ, ಬಹುಮಾಲಕೋ, ಬಹುಮಾಲೋ, ಬಹುಮಾಯಕೋ, ಬಹುಮಾಯೋ।
ಇವಣ್ಣನ್ತಮ್ಹಾ –
ಸುನ್ದರಾ ದಿಟ್ಠಿ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕೋ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕೋ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ, ಮತಪತಿಕಾ, ಇತ್ಥೀ, ಸದ್ಧಾಪಕತಿಕೋ, ಪಞ್ಞಾಪಕತಿಕೋ, ಬಹುಹತ್ಥಿಕೋ, ಬಹುದಣ್ಡಿಕೋ।
ಉವಣ್ಣನ್ತಮ್ಹಾ –
ಸಹೇತುಕೋ, ಅಹೇತುಕೋ, ಸಚಕ್ಖುಕೋ, ಅಚಕ್ಖುಕೋ, ಸಭಿಕ್ಖುಕೋ, ಅಭಿಕ್ಖುಕೋ, ದೀಘಾಯುಕೋ, ಅಪ್ಪಾಯುಕೋ, ಬಹುಧೇನುಕೋ, ವಜೋ, ಬಹುರತ್ತಞ್ಞುಕೋ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ।
ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇ ಕಮ್ಹಿ ಪರೇ ಅಕಾರಸ್ಸ ಮಹಾವುತ್ತಿನಾ ವಾ ‘ಅಧಾತುಸ್ಸ ಕೇ…’ತಿ ಸುತ್ತೇನ ವಾ ಬಹುಲಂ ಇಕಾರತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಬಹುಪುತ್ತಿಕಾ, ಇತ್ಥೀ, ಬಹುಪುತ್ತಕಾ ವಾ, ಏಕಪುತ್ತಿಕಾ, ಏಕಪುತ್ತಕಾ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಇತಿ ಸಮಾಸನ್ತಕಪಚ್ಚಯರಾಸಿ।
ಸಮಾಸನ್ತಅಪಚ್ಚಯರಾಸಿ
೩೬೭. ಸಮಾಸನ್ತ
‘ಸಮಾಸನ್ತೋ+ಅ’ ಇತಿ ದ್ವಿಪದಮಿದಂ, ಸಮಾಸನ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಅಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಧಿಕಾರಸುತ್ತಮಿದಂ।
೩೬೮. ಪಾಪಾದೀಹಿ ಭೂಮಿಯಾ
ಪಾಪಾದೀಹಿ
ಪಾಪಾನಂ ಭೂಮಿ ಪಾಪಭೂಮಂ, ಪಾಪಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಭೂಮಿತ್ಯತ್ಥೋ, ಜಾತಿಯಾ ಭೂಮಿ ಜಾತಿಭೂಮಂ, ಸತ್ಥುಜಾತರಟ್ಠಂ। ಏವಂ ಪಚ್ಛಾಭೂಮಂ, ಮಜ್ಝಿಮದೇಸೇ ಪಚ್ಛಾಭಾಗರಟ್ಠಂ।
೩೬೯. ಸಙ್ಖ್ಯಾಹಿ
ಸಙ್ಖ್ಯಾಹಿ ಪರಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಸಮಾಸನ್ತೋ ಅ ಹೋತಿ।
ದ್ವೇ ಭೂಮಿಯೋ ಏತ್ಥಾತಿ ದ್ವಿಭೂಮೋ, ದ್ವಿಭೂಮಕೋ, ಪಾಸಾದೋ, ದ್ವಿಭೂಮಿಕೋ ವಾ, ತಿಸ್ಸೋ ಭೂಮಿಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ವಾ ತೀಸು ಭೂಮಿಸು ಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ವಾ ತೇಭೂಮಕಾ, ಧಮ್ಮಾ, ಚತುಭೂಮಕಾ, ಧಮ್ಮಾ, ತೇಭೂಮಿಕಾ, ಚತುಭೂಮಿಕಾ ವಾ। ದಿಗುಮ್ಹಿ-ದ್ವೇ ಭೂಮಿಯೋ ದ್ವಿಭೂಮಂ, ತಿಸ್ಸೋ ಭೂಮಿಯೋ ತಿಭೂಮಂ, ಚತಸ್ಸೋ ಭೂಮಿಯೋ ಚತುಭೂಮಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
೩೭೦. ನದೀಗೋಧಾವರೀನಂ
ಸಙ್ಖ್ಯಾಹಿ ಪರಾಸಂ ನದೀ, ಗೋಧಾವರೀನಂ ಸಮಾಸನ್ತೋ ಅ ಹೋತಿ।
ಪಞ್ಚ ನದಿಯೋ ಪಞ್ಚನದಂ, ಪಞ್ಚ ವಾ ನದಿಯೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಸೋ ಪಞ್ಚನದೋ, ಸತ್ತ ಗೋಧಾವರಿಯೋ ಸತ್ತಗೋಧಾವರಂ।
೩೭೧. ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಹಿ ಚಙ್ಗುಲ್ಯಾನಞ್ಞಾಸಙ್ಖ್ಯತ್ಥೇಸು
ಅಞ್ಞತ್ಥೋ ಚ ಅಸಙ್ಖ್ಯತ್ಥೋ ಚ ಅಞ್ಞಾಸಙ್ಖ್ಯತ್ಥಾ। ತತ್ಥ ‘ಅಞ್ಞತ್ಥೋ’ತಿ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೋ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿಸಮಾಸೋ, ‘ಅಸಙ್ಖ್ಯತ್ಥೋ’ತಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯತ್ಥಸಮಾಸೋ
ಅಙ್ಗುಲೀಹಿ ನಿಗ್ಗತಂ ನಿರಙ್ಗುಲಂ, ಅಙ್ಗುಲಿಯೋ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಅಚ್ಚಙ್ಗುಲಂ, ಇಮೇ ದ್ವೇ ಅಮಾದಿಸಮಾಸಾ, ದ್ವೇ ಅಙ್ಗುಲಿಯೋ ಸಮಾಹಟಾತಿ ದ್ವಙ್ಗುಲಂ।
ಅನಞ್ಞಾಸಙ್ಖ್ಯತ್ಥೇಸೂತಿ ಕಿಂ? ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗುಲಿಯೋ ಅಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪಞ್ಚಙ್ಗುಲಿ, ಹತ್ಥೋ। ಅಙ್ಗುಲಿಯಾ ಸಮೀಪಂ ಉಪಙ್ಗುಲಿ। ‘‘ಚತುರಙ್ಗುಲಂ ಕಣ್ಣಂ ಓಸಾರೇತ್ವಾ
೩೭೨. ದಾರುಮ್ಹಙ್ಗುಲ್ಯಾ
ದಾರುಸಙ್ಖಾತೇ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೇ ಪವತ್ತಾಯ ಅಙ್ಗುಲಿಯಾ ಸಮಾಸನ್ತೋ ಅಹೋತಿ।
ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗುಲಿಯೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಚಙ್ಗುಲಂ, ದಾರು। ಏತ್ಥ ಚ ಅಙ್ಗುಲಿಪಮಾಣಾವಯವೋ ಧಞ್ಞಾದೀನಂ ಮಾನವಿಸೇಸೋ ‘ದಾರೂ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
೩೭೩. ದೀಘಾಹೋವಸ್ಸೇಕದೇಸೇಹಿ ಚ ರತ್ಯಾ
ದೀಘೋ ಚ ಅಹೋ ಚ ವಸ್ಸೋ ಚ ಏಕದೇಸೋ ಚಾತಿ ದ್ವನ್ದೋ, ಏಕದೇಸೋ ನಾಮ ಪುಬ್ಬ, ಪರಾದಿ, ಅನಞ್ಞಾಸಙ್ಖ್ಯತ್ಥೇಸು ದೀಘಾದೀಹಿ ಚ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಹಿ ಚ ಸಙ್ಖ್ಯಾಹಿ ಚ ಪರಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ಸಮಾಸನ್ತೋ ಅ ಹೋತಿ। ಚಸದ್ದೇನ ‘‘ಚಿರರತ್ತ’’ನ್ತಿ ಸಿಜ್ಝತಿ।
ದೀಘಾ
ಅನಞ್ಞಾಸಙ್ಖ್ಯತ್ಥೇಸೂತಿ ಕಿಂ? ದೀಘಾ ರತ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ದೀಘರತ್ತಿ, ಹೇಮನ್ತೋ। ರತ್ತಿಯಾ ಸಮೀಪಂ ಉಪರತ್ತಿ।
೩೭೪. ಗೋ ತ್ವಚತ್ಥೇ ಚಾಲೋಪೇ
ಅಚತ್ಥೇ ಚ ಅನಞ್ಞಾ’ಸಙ್ಖ್ಯತ್ಥೇಸು ಚ ಪವತ್ತಾ ಗೋಸದ್ದಮ್ಹಾ ಅಲೋಪಟ್ಠಾನೇ ಸಮಾಸನ್ತೋ ಅ ಹೋತಿ।
ರಞ್ಞೋ ಗೋ ರಾಜಗವೋ, ಅತ್ತನೋ ಗೋ ಸಗವೋ, ಪರೇಸಂ ಗೋ ಪರಗವೋ, ಪಞ್ಚಗವೋ, ಪಞ್ಚಗವಂ। ಏವಂ ದಸಗವಂ।
ಅಲೋಪೇತಿ ಕಿಂ? ಪಞ್ಚಹಿ ಗೋಹಿ ಕೀತೋ ಪಞ್ಚಗು। ಏತ್ಥ ಚ ತೇನ ಕೀತೋತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ತದ್ಧಿತಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಲೋಪೋ, ತೇನ ಅಯಂ ಅಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ‘ಗೋಸ್ಸೂ’ತಿ ಓಸ್ಸುತ್ತಂ।
ಅಚತ್ಥೇತಿ ಕಿಂ? ಗವಜಾ ಚ ಗಾವೋ ಚ ಗವಜಗವೋ, ಯೋಮ್ಹಿ ಗೋಸ್ಸ ಗವತ್ತಂ।
ಅನಞ್ಞಾಸಙ್ಖ್ಯತ್ಥೇಸೂತಿ ಕಿಂ? ಚಿತ್ತಗು, ಉಪಗು।
೩೭೫. ರತ್ತಿದಿವ ದಾರಗವ ಚತುರಸ್ಸಾ
ಏತೇ ತಯೋ ಸದ್ದಾ ಅಅನ್ತಾ ನಿಪಚ್ಚನ್ತೇ।
ರತ್ತಿ ಚ ದಿವಾ ಚ ರತ್ತಿದಿವಂ, ದಾರಾ ಚ ಗಾವೋ ಚ ದಾರಗವಂ, ಚತಸ್ಸೋ ಅಸ್ಸಿಯೋ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಚತುರಸ್ಸೋ, ಅಪಚ್ಚಯೋ, ಅಸ್ಸಿಸ್ಸ ಇಸ್ಸ ಅತ್ತಂ।
೩೭೬. ಆಯಾಮೇನುಗವಂ
ಆಯಾಮೇ
ಗೋಹಿ ಅನುಟ್ಠಿತಂ ಸಕಟಂ ಅನುಗವಂ।
ಆಯಾಮೇತಿ ಕಿಂ? ಗುನ್ನಂ ಪಚ್ಛಾ ಅನುಗು।
೩೭೭. ಅಕ್ಖಿಸ್ಮಾಞ್ಞತ್ಥೇ
ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೇ ಪವತ್ತಾ ಅಕ್ಖಿಮ್ಹಾ ಸಮಾಸನ್ತೋ ಅ ಹೋತಿ।
ವಿಸಾಲಾನಿ ಅಕ್ಖೀನಿ ಯಸ್ಸ ಸೋ ವಿಸಾಲಕ್ಖೋ, ವಿರೂಪಾನಿ ಅಕ್ಖೀನಿ ಯಸ್ಸ ಸೋ ವಿರೂಪಕ್ಖೋ, ಅನೇಕಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅಕ್ಖೀನಿ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಸಹಸ್ಸಕ್ಖೋ, ಲೋಹಿತಾನಿ ಅಕ್ಖೀನಿ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಲೋಹಿತಕ್ಖೋ। ಏವಂ ನೀಲಕ್ಖೋ, ನೀಲಕ್ಖಿ ವಾ। ಬಹುಲಾಧಿಕಾರಾ ಅನಞ್ಞತ್ಥೇಪಿ, ಅಕ್ಖೀನಂ ಪಟಿಮುಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ, ಅಕ್ಖೀನಂ ಪರಭಾಗೋ ಪರೋಕ್ಖಂ, ಅಕ್ಖೀನಂ ತಿರೋಭಾಗೋ ತಿರೋಕ್ಖಂ। ಅಕ್ಖಿಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಗಯ್ಹನ್ತಿ।
ಮಹಾವುತ್ತಿನಾ ಕ್ವಚಿ ಸಮಾಸನ್ತೋ ಅ, ಆ, ಇಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ಅಪಚ್ಚಯೇ –
ವಾಯುನೋ ಸಖಾ ವಾಯುಸಖೋ, ವಾಯುಸಙ್ಖಾತೋ ಸಖಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ವಾ ವಾಯುಸಖೋ, ಅಗ್ಗಿ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಿಯಾ’ಪಿಯಮಜ್ಝತ್ತಾನಂ ಸಖಾತಿ ಸಬ್ಬಸಖೋ, ಸಬ್ಬೇ ವಾ ಸಖಾಯೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಸಖೋ, ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರೀ। ‘‘ಸಬ್ಬಮಿತ್ತೋ ಸಬ್ಬಸಖೋ’’ತಿ
ಆಪಚ್ಚಯೇ –
ಪಚ್ಚಕ್ಖೋ ಧಮ್ಮೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಧಮ್ಮಾ, ಛಾದೇತೀತಿ ಛದೋ, ಮೋಹೋ, ವಿವಟೋ ಛದೋ ಯಸ್ಮಿನ್ತಿ ವಿವಟಚ್ಛದಾ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ।
ಇಪಚ್ಚಯೇ –
ಸುನ್ದರೋ ಗನ್ಧೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಸುಗನ್ಧಿ, ಕುಚ್ಛಿತೋ ಗನ್ಧೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ದುಗ್ಗನ್ಧಿ, ಪೂತಿನೋ ಗನ್ಧೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಪೂತಿಗನ್ಧಿ, ಸುರಭಿನೋ ಗನ್ಧೋ ಸುರಭಿಗನ್ಧಿ। ‘‘ಸರೀರಸ್ಸ ಸುಗನ್ಧಿನೋ, ಗುಣಗನ್ಧಿಯುತ್ತೋ ಅಹ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿ।
ಇತಿ ಸಮಾಸನ್ತಅಪಚ್ಚಯರಾಸಿ।
ನಾನಾದೇಸರಾಸಿ
೩೭೮. ಉತ್ತರಪದೇ
ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ ಪುಬ್ಬಪದೇ ವಿಧಿ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಧಿಕಾರಸುತ್ತಮಿದಂ।
‘‘ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಅನರಿಯೋ, ಅಭಿಕ್ಖುಕೋ, ಅನನ್ತೋ’’ಇಚ್ಚಾದೀಸು ಸಮಾಸೇ ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ ನ-ಕಾರಸ್ಸ ಅ, ಅನ ಹೋನ್ತಿ।
೩೭೯. ನಖಾದಯೋ
ನಖಾದಯೋ ಸದ್ದಾ ನಪಕತಿಕಾ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿ।
ನಾ’ಸ್ಸ ಖಮತ್ಥೀತಿ ನಖೋ, ‘ಖ’ನ್ತಿ ಸುಖಂ, ದುಕ್ಖಞ್ಚ, ನಾ’ಸ್ಸ ಕುಲಮತ್ಥೀತಿ ನಕುಲೋ, ಏವಂನಾಮಕೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಪುಮಸ್ಸ ಸಕಂ ಪುಂಸಕಂ
೩೮೦. ನಗೋ ವಾ ಪಾಣಿನಿ
ಅಪಾಣಿಮ್ಹಿ ನಗೋತಿ ಸಿಜ್ಝತಿ ವಾ।
ನ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ನಗಾ, ರುಕ್ಖಾ। ನಗಾ, ಪಬ್ಬತಾ। ಅಗಾ, ರುಕ್ಖಾ, ಅಗಾ, ಪಬ್ಬತಾ।
ಅಪಾಣಿನೀತಿ ಕಿಂ? ಅಗೋ ವಸಲೋ ಕಿಂ ತೇನ। ಏತ್ಥ ‘ಅಗೋ’ತಿ ದುಗ್ಗತಜನೋ, ‘ವಸಲೋ’ತಿ ಲಾಮಕೋ, ‘ಕಿಂ ತೇನಾ’ತಿ ನಿನ್ದಾವಚನಂ, ‘‘ಸೀತೇನಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಏವಂ ನೇಕೇ, ಅನೇಕೇ, ನೇಕಾನಿ, ಅನೇಕಾನಿ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಇತಿ ನ-ರಾಸಿ।
೩೮೧. ಸಹಸ್ಸ ಸೋಞ್ಞತ್ಥೇ
ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೇ ಸಮಾಸೇ ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ ಸಹಸ್ಸ ಸೋ ಹೋತಿ ವಾ।
ಪುತ್ತೇನ ಸಹ ಯೋ ವತ್ತತೀತಿ ಸಪುತ್ತೋ, ಸಹಪುತ್ತೋ।
ಅಞ್ಞತ್ಥೇತಿ ಕಿಂ? ಸಹ ಕತ್ವಾ, ಸಹ ಯುಜ್ಝಿತ್ವಾ।
೩೮೨. ಸಞ್ಞಾಯಂ
ಸಞ್ಞಾಯಂ ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ ಸಹಸ್ಸ ಸೋ ಹೋತಿ।
ಸಹ
೩೮೩. ಅಪಚ್ಚಕ್ಖೇ
ಅಪಚ್ಚಕ್ಖೇ ಗಮ್ಯಮಾನೇ ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ ಸಹಸ್ಸ ಸೋ ಹೋತಿ।
ಓಡ್ಡಿಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಓಡ್ಡಿ, ಪಾಸೋ। ಓಡ್ಡಿಯಾ ಸಹ ಯೋ ವತ್ತತೀತಿ ಸೋಡ್ಡಿ, ಕಪೋತೋ। ಇಧ ‘ಓಡ್ಡಿ’ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾ। ‘‘ಸಾಗ್ಗಿ ಕಪೋತೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಪಿಚುನಾ ಸಹ ವತ್ತತೀತಿ ಸಪಿಚುಕಾ, ವಾತಮಣ್ಡಲಿಕಾ, ಸಾ ಚ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾ, ಉಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಆಕಾಸೇ ಪರಿಬ್ಭಮನ್ತಂ ಪಿಚುಸಙ್ಘಾಟಂ ದಿಸ್ವಾ ಞಾತಬ್ಬಾ। ‘‘ಸಪಿಸಾಚಾ ವಾತಮಣ್ಡಲಿಕಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಏವಂ ಸರಜಾ, ವಾತಾ, ಸರಕ್ಖಸೀ, ರತ್ತಿ।
೩೮೪. ಅಕಾಲೇ ಸಕತ್ಥಸ್ಸ
ಸಕತ್ಥಪ್ಪಧಾನಸ್ಸ ಸಹಸದ್ದಸ್ಸ ಸೋ ಹೋತಿ ಅಕಾಲೇ ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ।
ಸಬ್ರಹ್ಮಂ, ಸಚಕ್ಕಂ।
ಅಕಾಲೇತಿ ಕಿಂ? ಸಹ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಂ, ಸಹ ಪರಣ್ಹಂ, ಸುನಕ್ಖತ್ತೇನ ಸಹ ಪವತ್ತಂ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಂ, ಪರಣ್ಹನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
೩೮೫. ಗನ್ಥನ್ತಾಧಿಕ್ಯೇ
ಗನ್ಥಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಗನ್ಥನ್ತೋ। ಯಥಾ ತಂ ಕಚ್ಚಾಯನಗನ್ಥಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಉಣಾದಿಕಪ್ಪೋ, ಅಧಿಕಭಾವೋ ಆಧಿಕ್ಯಂ, ಗನ್ಥನ್ತೇ ಚ ಆಧಿಕ್ಯೇ ಚ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಸಹಸದ್ದಸ್ಸ ಸೋ ಹೋತಿ ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ।
ಸಹ
ಆಧಿಕ್ಯೇ – ಸದೋಣಾ, ಖಾರೀ, ಸಕಹಾಪಣಂ, ನಿಕ್ಖಂ, ಸಮಾಸಕಂ, ಕಹಾಪಣಂ। ನಿಚ್ಚತ್ಥಮಿದಂ ಸುತ್ತಂ।
೩೮೬. ಸಮಾನಸ್ಸ ಪಕ್ಖಾದೀಸು ವಾ
ಪಕ್ಖಾದೀಸು ಉತ್ತರಪದೇಸು ಸಮಾನಸ್ಸ ಸೋ ಹೋತಿ ವಾ।
ಸಮಾನೋ ಪಕ್ಖೋ ಸಹಾಯೋ ಸಪಕ್ಖೋ, ಸಮಾನೋ ಪಕ್ಖೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಸಪಕ್ಖೋ, ಸಮಾನಪಕ್ಖೋ ವಾ। ಏವಂ ಸಜಾತಿ, ಸಮಾನಜಾತಿ, ಸಜನಪದೋ, ಸರತ್ತಿ।
ಸಮಾನೋ ಪತಿ ಯಸ್ಸಾ ಸಾ ಸಪತಿ। ಏವಂ ಸನಾಭಿ, ಸಬನ್ಧು, ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ, ಸನಾಮೋ। ಅವ್ಹಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ನಾಮಂ, ಚನ್ದೇನ ಸಮಾನಂ ಅವ್ಹಯಂ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಚನ್ದಸವ್ಹಯೋ, ಸಗೋತ್ತೋ, ಇನ್ದೇನ ಸಮಾನಂ ಗೋತ್ತಂ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಇನ್ದಸಗೋತ್ತೋ, ಸರೂಪಂ, ಸಟ್ಠಾನಂ। ಹರಿ ವುಚ್ಚತಿ ಸುವಣ್ಣಂ, ಹರಿನಾ ಸಮಾನೋ ವಣ್ಣೋ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಹರಿಸ್ಸವಣ್ಣೋ, ಸಸ್ಸ ದ್ವಿತ್ತಂ। ಏವಂ ಸಿಙ್ಗೀನಿಕ್ಖಸವಣ್ಣೋ, ಸವಯೋ, ಸಧನೋ, ಸಧಮ್ಮೋ, ಸಜಾತಿಯೋ।
ಪಕ್ಖಾದೀಸೂತಿ ಕಿಂ? ಸಮಾನಸೀಲೋ।
೩೮೭. ಉದರೇ ಇಯೇ
ಇಯಯುತ್ತೇ ಉದರೇ ಪರೇ ಸಮಾನಸ್ಸ ಸೋ ಹೋತಿ ವಾ।
ಸಮಾನೇ ಉದರೇ ಜಾತೋ ಸೋದರಿಯೋ, ಸಮಾನೋದರಿಯೋ।
ಇಯೇತಿ ಕಿಂ? ಸಮಾನೋದರತಾ।
ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ
ಮಹಾವುತ್ತಿನಾ ಸನ್ತಾದೀನಞ್ಚ ಸೋ ಹೋತಿ, ಸಂವಿಜ್ಜತಿ ಲೋಮಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಲೋಮಕೋ। ಏವಂ ಸಪಕ್ಖಕೋ, ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ ಆಸವಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸಾಸವಾ, ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾ, ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಉತ್ತರಿತರಾ ಧಮ್ಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸಉತ್ತರಾ, ಸನ್ತೋ ಪುರಿಸೋ ಸಪ್ಪುರಿಸೋ। ತಥಾ ಸಜ್ಜನೋ, ಸದ್ಧಮ್ಮೋ, ಸನ್ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಬ್ಭಾವೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಇತಿ ಸ-ರಾಸಿ।
೩೮೮. ಇಮಸ್ಸಿದಂ
ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ ಇಮಸ್ಸ ಇದಂ ಹೋತಿ।
ಅಯಂ ಅತ್ಥೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಇದಮತ್ಥೀ, ಸಮಾಸನ್ತೇ ಈ, ಇದಮತ್ಥಿನೋ ಭಾವೋ ಇದಮತ್ಥಿತಾ। ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ, ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಭಾವೋ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ। ‘‘ಇಮೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ, ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ’’ತಿಪಿ ಯೋಜೇನ್ತಿ। ‘ಇದ’ನ್ತಿ ನಿಪಾತಪದಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ, ‘‘ರೂಪಞ್ಚ ಹಿದಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ಅತ್ತಾ ಅಭವಿಸ್ಸಾ, ವೇದನಾ ಚ ಹಿದಂ। ಸಞ್ಞಾ ಚ ಹಿದಂ। ಸಙ್ಖಾರಾ ಚ ಹಿದಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ಅತ್ತಾ ಅಭವಿಸ್ಸಂಸು’’ ಇಚ್ಚಾದಿ
೩೮೯. ಪುಂ ಪುಮಸ್ಸ ವಾ
ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ ಪುಮಸ್ಸ ಪುಂ ಹೋತಿ ವಾ।
ಪುಮಸ್ಸ ಲಿಙ್ಗಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ, ಪುಮಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪುಮ್ಭಾವೋ, ಪುಮಾ ಚ ಸೋ ಕೋಕಿಲೋ ಚಾತಿ ಪುಙ್ಕೋಕಿಲೋ, ಪುಮಾ ಚ ಸೋ ಗೋ ಚಾತಿ ಪುಙ್ಗವೋ, ‘ಗೋ ತ್ವಚತ್ಥೇ…’ತಿ ಅಪಚ್ಚಯೋ, ನಪುಂಸಕೋ।
ವಾತಿ ಕಿಂ? ಪುಮಿತ್ಥೀ।
೩೯೦. ಟ ನ್ತನ್ತೂನಂ
ಉತ್ತರಪದೇ
ಭವಂ ಪತಿಟ್ಠೋ ಯೇಸಂ ತೇ ಭವಂಪತಿಟ್ಠಾ, ಬಿನ್ದಾಗಮೋ। ಭಗವಾ ಮೂಲಂ ಯೇಸಂ ತೇ ಭಗವಂಮೂಲಕಾ, ಧಮ್ಮಾ। ಏವಂ ಭಗವಂಪಟಿಸರಣಾ, ಧಮ್ಮಾ।
ಬಹುಲಾಧಿಕಾರಾ ತರಾದೀಸು ಚ ಪರೇಸು, ಮಹನ್ತೀನಂ ಅತಿಸಯೇನ ಮಹಾತಿ ಮಹತ್ತರೀ, ರತ್ತಞ್ಞೂನಂ ಮಹನ್ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ರತ್ತಞ್ಞುಮಹತ್ತಂ। ಏವಂ ಜಾತಿಮಹತ್ತಂ, ಗುಣಮಹತ್ತಂ, ಪುಞ್ಞಮಹತ್ತಂ, ಅರಹನ್ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅರಹತ್ತಂ।
೩೯೧. ಅ
ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ ನ್ತ, ನ್ತೂನಂ ಅ ಹೋತಿ।
ಭವನ್ತಪತಿಟ್ಠಾ, ಮಯಂ, ಗುಣವನ್ತಪತಿಟ್ಠಾ, ಮಯಂ।
೩೯೨. ರೀರಿಕ್ಖಕೇಸು
ರೀ, ರಿಕ್ಖ, ಕಪಚ್ಚಯನ್ತೇಸು ಪರೇಸು ಸಮಾನಸ್ಸ ಸೋ ಹೋತಿ।
ನಿಚ್ಚಸಮಾಸತ್ತಾ ಅಞ್ಞಪದೇನ ವಿಗ್ಗಹೋ, ಸಂವಿಜ್ಜತೀತಿ ಸಮಾನೋ, ಪಚ್ಚಕ್ಖೇ ವಿಯ ಚಿತ್ತೇ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮಾನೋ ವಿಯ ಸೋ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಸದೀ, ಸದಿಕ್ಖೋ, ಸದಿಸೋ, ಸಮಾನಾ ವಿಯ ತೇ ದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಸದಿಸಾ।
೩೯೩. ನ್ತಕಿಮಿಮಾನಂ ಟಾಕೀಟೀ
ತೇಸು ಪರೇಸು ನ್ತಪಚ್ಚಯನ್ತಸ್ಸ ಚ ಕಿಂ, ಇಮಸದ್ದಾನಞ್ಚ ಕಮೇನ ಟಾ, ಕೀ, ಟೀ ಹೋನ್ತಿ।
ಭವಂ
೩೯೪. ಸಬ್ಬಾದೀನಮಾ
ತೇಸು ಪರೇಸು ಸಬ್ಬಾದಿನಾಮಕಾನಂ ಯ, ತ, ಏತ, ಅಞ್ಞ, ಅಮ್ಹ, ತುಮ್ಹಸದ್ದಾನಂ ಅನ್ತೋ ಆ ಹೋತಿ।
ಯಾದೀ, ಯಾದಿಕ್ಖೋ, ಯಾದಿಸೋ, ತಾದೀ, ತಾದಿಕ್ಖೋ, ತಾದಿಸೋ, ಏತಾದೀ, ಏತಾದಿಕ್ಖೋ, ಏತಾದಿಸೋ।
೩೯೫. ವೇತಸ್ಸೇಟ
ತೇಸು ಪರೇಸು ಏತಸ್ಸ ಏಟ ಹೋತಿ ವಾ।
ಏದೀ, ಏದಿಕ್ಖೋ, ಏದಿಸೋ, ಅಞ್ಞಾದೀ, ಅಞ್ಞಾದಿಕ್ಖೋ, ಅಞ್ಞಾದಿಸೋ, ಅಮ್ಹಾದೀ, ಅಮ್ಹಾದಿಕ್ಖೋ, ಅಮ್ಹಾದಿಸೋ, ತುಮ್ಹಾದೀ, ತುಮ್ಹಾದಿಕ್ಖೋ, ತುಮ್ಹಾದಿಸೋ।
೩೯೬. ತುಮ್ಹಮ್ಹಾನಂ ತಾಮೇಕಸ್ಮಿಂ
ತೇಸು ಪರೇಸು ಏಕವಚನೇ ಪವತ್ತಾನಂ ತುಮ್ಹ’ ಮ್ಹಸದ್ದಾನಂ ತಾ, ಮಾ ಹೋನ್ತಿ ವಾ।
ಅಹಂ ವಿಯ ಸೋ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಮಾದೀ, ಮಾದಿಕ್ಖೋ, ಮಾದಿಸೋ, ತ್ವಂ ವಿಯ ಸೋ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ತಾದೀ, ತಾದಿಕ್ಖೋ, ತಾದಿಸೋ।
ಏಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಕಿಂ? ಅಮ್ಹೇ ವಿಯ ತೇ ದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅಮ್ಹಾದಿನೋ, ಅಮ್ಹಾದಿಕ್ಖಾ, ಅಮ್ಹಾದಿಸಾ, ತುಮ್ಹೇ ವಿಯ ತೇ ದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ತುಮ್ಹಾದಿನೋ, ತುಮ್ಹಾದಿಕ್ಖಾ, ತುಮ್ಹಾದಿಸಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಉಪಮಾನತ್ಥಸ್ಸೇವ ಏಕತ್ತಂ ಇಚ್ಛೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಹಂ ವಿಯ ತೇ ದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಮಾದಿಸಾ
೩೯೭. ತಂಮಮಞ್ಞತ್ರ
ರೀ, ರಿಕ್ಖ, ಕಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ ತುಮ್ಹ’ಮ್ಹಾನಂ ತಂ, ಮಂಆದೇಸಾ ಹೋನ್ತಿ ಕ್ವಚಿ।
ತ್ವಂ ಲೇಣಂ ಯೇಸಂ ತೇ ತಂಲೇಣಾ, ಅಹಂ ಲೇಣಂ ಯೇಸಂ ತೇ ಮಂಲೇಣಾ
೩೯೮. ಮನಾದ್ಯಾಪಾದೀನಮೋ ಮಯೇ ಚ
ಉತ್ತರಪದೇ ಮಯಪಚ್ಚಯೇ ಚ ಪರೇ ಮನಾದೀನಂ ಆಪಾದೀನಞ್ಚ ಓ ಹೋತಿ।
ಮನೋಸೇಟ್ಠಾ, ಮನೋಮಯಾ, ರಜೋಜಲ್ಲಂ, ರಜೋಮಯಂ, ಸಬ್ಬೋ ಮನೋಗಣೋ ಇಧ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಆಪೋಧಾತು, ಆಪೋಮಯಂ। ಅನುಯನ್ತಿ ದಿಸೋದಿಸಂ
೩೯೯. ಪರಸ್ಸ ಸಙ್ಖ್ಯಾಸು
ಸಙ್ಖ್ಯಾಸು ಪರಾಸು ಪರಸ್ಸ ಓ ಹೋತಿ।
ಪರೋಸತಂ, ಪರೋಸಹಸ್ಸಂ, ಪರೋಪಣ್ಣಾಸ ಧಮ್ಮಾ, ಇಧ ಪರಸದ್ದೋ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ ಅಧಿಕತ್ಥವಾಚಿಸದ್ದನ್ತರಂ, ನ ಸಬ್ಬನಾಮಂ।
೪೦೦. ಜನೇ ಪುಥಸ್ಸು
ಜನೇ
ಅರಿಯೇಹಿ ಪುಥಗೇವಾಯಂ ಜನೋತಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ। ಅಪಿ ಚ ಪಾಳಿನಯೇ ಪುಥುಸದ್ದೋಯೇವ ಬಹುಲಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ಪುಥು ಕಿಲೇಸೇ ಜನೇನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ನಾನಾಸತ್ಥಾರಾನಂ ಮುಖಂ ಉಲ್ಲೋಕೇನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ನಾನಾಓಘೇಹಿ ವುಯ್ಹನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ
೪೦೧. ಸೋ ಛಸ್ಸಾಹಾಯತನೇಸು ವಾ
ಅಹೇ ಚ ಆಯತನೇ ಚ ಪರೇ ಛಸ್ಸ ಸೋ ಹೋತಿ ವಾ।
ಛ ಅಹಾನಿ ಸಾಹಂ। ಅತ್ಥಿ ಸಾಹಸ್ಸ ಜೀವಿತಂ
ವಾತಿ ಕಿಂ? ಛಾಹಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾ ಆಪತ್ತಿ
೪೦೨. ಲ್ತುಪಿತಾದೀನಮಾರಙ್ರಙ
ಸಮಾಸುತ್ತರಪದೇ ಪರೇ ಲ್ತುಪಚ್ಚಯನ್ತಾನಂ ಪಿತಾದೀನಞ್ಚ ಕಮೇನ ಆರಙ, ರಙ ಹೋನ್ತಿ ವಾ।
ಸತ್ಥುನೋ
ವಾತಿ ಕಿಂ? ಸತ್ಥುದಸ್ಸನಂ, ಕತ್ತು ನಿದ್ದೇಸೋ, ಮಾತಾಪಿತರೋ।
೪೦೩. ವಿಜ್ಜಾಯೋನಿಸಮ್ಬನ್ಧೀನಮಾ ತತ್ರ ಚತ್ಥೇ
ಚತ್ಥಸಮಾಸೇ ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಬನ್ಧೀನಂ ಯೋನಿಸಮ್ಬನ್ಧೀನಞ್ಚ ಲ್ತುಪಿತಾದೀನಂ ಆ ಹೋತಿ ತೇಸ್ವೇವ ಪರೇಸು।
ಮಾತಾಪಿತಾ, ಮಾತಾಪಿತರೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ತತ್ರಾತಿ ಕಿಂ? ಮಾತುಯಾ ಭಾತಾ ಮಾತುಭಾತಾ।
ಏತ್ಥ ಚ ವಿಜ್ಜಾಸಿಪ್ಪಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪೇನ್ತಾ ಆಚರಿಯಾ ಸಿಸ್ಸಾನಂ ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಬನ್ಧೀ ಮಾತಾಪಿತರೋ ನಾಮ।
೪೦೪. ಪುತ್ತೇ
ಚತ್ತೇ ಪುತ್ತೇ ಪರೇ ವಿಜ್ಜಾಯೋನಿಸಮ್ಬನ್ಧೀನಂ ಲ್ತುಪಿತಾದೀನಂ ಆ ಹೋತಿ।
ಮಾತಾಪುತ್ತಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಪಿತಾಪುತ್ತಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಮಹಾವುತ್ತಿನಾ ತೇಸಞ್ಚ ಇ ಹೋತಿ, ಮಾತಿಪಕ್ಖೋ, ಪಿತಿಪಕ್ಖೋ। ಮಾತಿಘೋ ಲಭತೇ ದುಖಂ
೪೦೫. ಜಾಯಾಯ ಜಾಯಂ ಪತಿಮ್ಹಿ
ಪತಿಮ್ಹಿ
ಪುತ್ತಂ ಜನೇತೀತಿ ಜಾಯಾ, ಜಾಯಾ ಚ ಪತಿ ಚ ಜಾಯಮ್ಪತೀ
ಯಞ್ಚ ವುತ್ತಿಯಂ ‘‘ಜಾನಿಪತೀತಿ ಪಕತ್ಯನ್ತರೇನ ಸಿದ್ಧಂ, ತಥಾ ದಮ್ಪತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪುತ್ತಂ ಜನೇತೀತಿ ಜಾನೀ। ಜಾನೀ ಚ ಪತಿ ಚ ಜಾನೀಪತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ‘‘ತುದಮ್ಪತೀ’’ತಿ ಪಾಠೋ। ಕಚ್ಚಾಯನೇ ಚ ‘ಜಾಯಾಯ ತು ದಂಜಾನಿ ಪತಿಮ್ಹೀ’ತಿ। ತತ್ಥ ತುಸದ್ದೋ ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ಯುಜ್ಜತಿ।
೪೦೬. ಸಞ್ಞಾಯಮುದೋದಕಸ್ಸ
ಸಞ್ಞಾಯಂ ಗಮ್ಯಮಾನಾಯಂ ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ ಉದಕಸ್ಸ ಉದೋ ಹೋತಿ।
ಉದಕಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಉದಧಿ, ಮಹನ್ತಂ ಉದಕಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಮಹೋದಧಿ, ಉದಕಂ ಪಿವನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಉದಪಾನಂ, ಉದಕಂ ಪಿವನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಉದಪಾತಿ।
೪೦೭. ಕುಮ್ಭಾದೀಸು ವಾ
ಕುಮ್ಭಾದೀಸು ಪರೇಸು ಉದಕಸ್ಸ ಉದೋ ಹೋತಿ ವಾ।
ಉದಕಸ್ಸ
೪೦೮. ಸೋತಾದೀಸು ಲೋಪೋ
ಸೋತಾದೀಸು ಪರೇಸು ಉದಕಸ್ಸ ಉಸ್ಸ ಲೋಪೋ ಹೋತಿ।
ಉದಕಸ್ಸ ಸೋತಂ ದಕಸೋತಂ, ಉದಕೇ ರಕ್ಖಸೋ ದಕರಕ್ಖಸೋ, ಉದಕಂ ಆಸಯೋ ಯೇಸಂ ತೇ ದಕಾಸಯಾ, ಪಾಣಾ। ಮಹಾವುತ್ತಿನಾ ಸ್ಯಾದೀಸುಪಿ, ‘‘ದಕೇ ದಕಾಸಯಾ ಸೇನ್ತೀ’’ತಿ
೪೦೯. ಪುಬ್ಬಾಪರಜ್ಜಸಾಯಮಜ್ಝೇಹಾಹಸ್ಸ ಣ್ಹೋ
ಪುಬ್ಬಾದೀಹಿ ಪರಸ್ಸ ಅಹಸ್ಸ ಣ್ಹೋ ಹೋತಿ।
ಪುಬ್ಬಣ್ಹೋ, ಅಪರಣ್ಹೋ, ಅಜ್ಜಣ್ಹೋ, ಸಾಯಣ್ಹೋ
ನಾನಾದೇಸರಾಸಿ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ಅಬ್ಯಯರಾಸಿ
೪೧೦. ಕುಪಾದಯೋ ನಿಚ್ಚಮಸ್ಯಾದಿವಿಧಿಮ್ಹಿ
ಸ್ಯಾದಿವಿಧಿತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಕುಆದಯೋ ಪಾದಯೋ ಚ ಸದ್ದಾ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತೇನ ಸಹ ನಿಚ್ಚಂ ಏಕತ್ಥಾ ಹೋನ್ತಿ।
ಕುಚ್ಛಿತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಕುಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಈಸಕಂ ಉಣ್ಹಂ ಕದುಣ್ಹಂ, ಪಾಕಟೋ ಹುತ್ವಾ ಭವತೀತಿ ಪಾತುಭೂತೋ, ಆವೀ
ಪಾದಯೋ ಪಕತಾದ್ಯತ್ಥೇ ಪಠಮಾಯ ಏಕತ್ಥಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪಕತೋ ಆಚರಿಯೋ ಪಾಚರಿಯೋ। ಏವಂ ಪಯ್ಯಕೋ, ಪರೋ ಅನ್ತೇವಾಸೀ ಪನ್ತೇವಾಸೀ, ಪರೋ ಪುತ್ತೋ ಪಪುತ್ತೋ, ಪರೋ ನತ್ತಾ ಪನತ್ತಾ।
ಅತ್ಯಾದಯೋ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾದ್ಯತ್ಥೇ ದುತಿಯಾಯ, ಮಞ್ಚಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ ಅತಿಮಞ್ಚೋ। ಏವಂ ಅತಿಬಾಲೋ, ಅತಿವೇಲಾ।
ಅವಾದಯೋ ಕುಟ್ಠಾದ್ಯತ್ಥೇ ತತಿಯಾಯ, ಕೋಕಿಲಾಯ ಅವಕುಟ್ಠಂ ವನಂ ಅವಕೋಕಿಲಂ, ‘ಅವಕುಟ್ಠ’ನ್ತಿ ಛಡ್ಡಿತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಏವಂ ಅವಮಯೂರಂ।
ಪರಿಯಾದಯೋ ಗಿಲಾನಾದ್ಯತ್ಥೇ ಚತುತ್ಥಿಯಾ, ಅಜ್ಝಾಯಿತುಂ ಗಿಲಾನೋ ಪರಿಯಜ್ಝೇನೋ।
ನ್ಯಾದಯೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಾದ್ಯತ್ಥೇ ಪಞ್ಚಮಿಯಾ, ಕೋಸಮ್ಬಿಯಾ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ನಿಕ್ಕೋಸಮ್ಬಿ, ವಾನತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ।
ಅಸ್ಯಾದಿವಿಧಿಮ್ಹೀತಿ ಕಿಂ? ರುಕ್ಖಂ ಪತಿ ವಿಜ್ಜೋತತೇ।
೪೧೧. ಚೀ ಕ್ರಿಯತ್ಥೇಹಿ
ಚೀಪಚ್ಚಯನ್ತೋ ಸದ್ದೋ ಕ್ರಿಯತ್ಥೇಹಿ ಸದ್ದೇಹಿ ಸಹ ಏಕತ್ಥೋ ಹೋತಿ।
ಬಲಸಾ ಕಿರಿಯ ಬಲೀಕಿರಿಯ, ಪಾಕಟೀಕಿರಿಯ, ಪಾಕಟೀಭುಯ್ಯ, ಪಾಕಟೀಭವಿಯ।
೪೧೨. ಭೂಸನಾದರಾನಾದರಾದೀಸ್ವೇಹಿ ಸಹ
ಅಲಮಾದಯೋ
ಭೂಸನಂ ಅಕಾಸೀತಿ ಅಲಂಕಿರಿಯ, ಸಮಂ ಆದರಂ ಅಕಾಸೀತಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚ, ಅಸಮಂ ಅನಾದರಂ ಅಕಾಸೀತಿ ಅಸಕ್ಕಚ್ಚ, ಬಿನ್ದುನೋ ಪರರೂಪತ್ತಂ।
ಭೂಸನಾದೀಸೂತಿ ಕಿಂ? ಅಲಂ ಭುತ್ವಾ ಗತೋ, ‘ಅಲ’ನ್ತಿ ಪರಿಯತ್ತಂ, ಸಕ್ಕತ್ವಾ ಗತೋ, ಸೋಭಣಂ ಕತ್ವಾತ್ಯತ್ಥೋ। ‘‘ಕಚ್ಚ, ಕಿರಿಯ’’ ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಸಂಖಿತ್ತರೂಪೇಹಿ ಉಪಪದೇನ ಸಹ ಸಿದ್ಧೇಹಿ ಏವ ಏಕತ್ಥಸಞ್ಞಾ, ನ ‘‘ಕತ್ವಾ’’ ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಅಸಂಖಿತ್ತರೂಪೇಹಿ ವಿಸುಂ ಸಿದ್ಧೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೪೧೩. ಅಞ್ಞೇ ಚ
ಅಞ್ಞೇ ಚ ಸದ್ದಾ ಕ್ರಿಯತ್ಥೇಹಿ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತೇಹಿ ಸಹ ಬಹುಲಂ ಏಕತ್ಥಾ ಹೋನ್ತಿ।
ಅತಿರೇಕಂ ಅಭವೀತಿ ಪರೋಭುಯ್ಯ। ಏವಂ ತಿರೋಭುಯ್ಯ, ಪರೋಕಿರಿಯ, ತಿರೋಕಿರಿಯ, ಉರಸಿಕಿರಿಯ, ಮನಸಿಕಿರಿಯ, ಮಜ್ಝೇಕಿರಿಯ, ತುಣ್ಹೀಭುಯ್ಯ।
ತ್ಯಾದಿಸದ್ದಾಪಿ ಸಞ್ಞಾಭಾವಂ ಪತ್ತಾ ನಿಪಾತರೂಪಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸ್ಯಾದಿರೂಪಾ ಚ। ತಸ್ಮಾ ತೇಪಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ।
ಅತ್ಥಿಖೀರಾ ಗಾವೀ, ನಸನ್ತಿಪುತ್ತಾ ಇತ್ಥೀ, ಅತ್ಥಿ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ। ಏವಂ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ, ಅಹೋಸಿ ಏವ ಕಮ್ಮಂ ಅಹೋಸಿಕಮ್ಮಂ, ಏಹಿ ಚ ಪಸ್ಸ ಚ ಏಹಿಪಸ್ಸ, ಏಹಿಪಸ್ಸ ಇತಿ ವಿಧಾನಂ ಅರಹತೀತಿ ಏಹಿಪಸ್ಸಿಕೋ, ಅಯಂ ತದ್ಧಿತನ್ತಸಮಾಸೋ ನಾಮ। ಏವಂ ಪರತ್ಥ।
ಏಹಿ
ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ, ಮನಸಿಕರೋತಿ, ಪಾಕಟೀಕರೋತಿ, ಆವೀಕರೋತಿ, ಪಾತುಕರೋತಿ, ಅಲಙ್ಕರೋತಿ, ಸಕ್ಕರೋತಿ, ಪಭವತಿ, ಪರಾಭವತಿ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಮ್ಪಿ ಏಕತ್ಥೀಭಾವಂ ವದನ್ತಿ। ತುಮನ್ತತ್ವನ್ತಾದಿಕಾಪಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಗನ್ತುಂ ಕಾಮೇತೀತಿ ಗನ್ತುಕಾಮೋ, ಕತ್ತುಕಾಮೋ, ದಟ್ಠುಕಾಮೋ, ಗನ್ತುಂ ಮನೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಗನ್ತುಮನೋ, ಸಂವಿಧಾಯ ಅವಹಾರೋ ಸಂವಿಧಾವಹಾರೋ, ಯಲೋಪೋ। ಏವಂ ಉಪಾದಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪಂ, ಅನುಪಾದಾಯ ವಿಮುತ್ತೋ ಅನುಪಾದಾವಿಮುತ್ತೋ, ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ, ಆಹಚ್ಚಭಾಸಿತೋ, ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ
ಅಬ್ಯಯರಾಸಿ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ಸಙ್ಖ್ಯಾರಾಸಿ
ಇದಾನಿ
೪೧೪. ವಿಧಾದೀಸು ದ್ವಿಸ್ಸ ದು
ವಿಧಾದೀಸು ಪರೇಸು ದ್ವಿಸ್ಸ ದು ಹೋತಿ।
ದ್ವೇ ವಿಧಾ ಪಕಾರಾ ಯಸ್ಸಾತಿ ದುವಿಧೋ, ದ್ವೇ ಪಟ್ಟಾನಿ ಯಸ್ಸಾತಿ ದುಪಟ್ಟಂ, ಚೀವರಂ, ದುವಙ್ಗಿಕಂ, ಝಾನಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
೪೧೫. ದಿ ಗುಣಾದೀಸು
ಗುಣಾದೀಸು ದ್ವಿಸ್ಸ ದಿ ಹೋತಿ।
ದ್ವೇ ಗುಣಾ ಪಟಲಾ ಯಸ್ಸಾತಿ ದಿಗುಣಾ, ಸಙ್ಘಾಟಿ, ದ್ವೇ ಗಾವೋ ದಿಗು, ದ್ವೇ ರತ್ತಿಯೋ ದಿರತ್ತಂ, ದ್ವಿರತ್ತಂ ವಾ।
೪೧೬. ತೀಸ್ವ
ತೀಸು ಪರೇಸು ದ್ವಿಸ್ಸ ಅ ಹೋತಿ।
ದ್ವೇ ವಾ ತಯೋ ವಾ ವಾರಾ ದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ, ದ್ವೇ ವಾ ತಯೋ ವಾ ಪತ್ತಾ ದ್ವತ್ತಿಪತ್ತಾ।
೪೧೭. ಆ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಸತಾದೋನಞ್ಞತ್ಥೇ
ಅಞ್ಞಪದತ್ಥವಜ್ಜಿತೇ ಸಮಾಸೇ ಸತಾದಿತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪದೇ ಪರೇ ದ್ವಿಸ್ಸ ಆ ಹೋತಿ।
ದ್ವೇ ಚ ದಸ ಚ ದ್ವಾದಸ, ದ್ವೀಹಿ ವಾ ಅಧಿಕಾ ದಸ ದ್ವಾದಸ, ದ್ವಾವೀಸತಿ, ದ್ವತ್ತಿಂಸ, ರಸ್ಸತ್ತಂ।
ಅಸತಾದೋತಿ ಕಿಂ? ದ್ವಿಸತಂ, ದ್ವಿಸಹಸ್ಸಂ।
ಅನಞ್ಞತ್ಥೇತಿ ಕಿಂ? ದ್ವೇ ದಸ ಯಸ್ಮಿನ್ತಿ ದ್ವಿದಸ।
೪೧೮. ತಿಸ್ಸೇ
ಅನಞ್ಞತ್ಥೇ
ತಯೋ ಚ ದಸ ಚ ತೇರಸ, ತೀಹಿ ವಾ ಅಧಿಕಾ ದಸ ತೇರಸ। ಏವಂ ತೇವೀಸತಿ, ತೇತ್ತಿಂಸ।
೪೧೯. ಚತ್ತಾಲೀಸಾದೋ ವಾ
ಚತ್ತಾಲೀಸಾದೀಸು ಪರೇಸು ತಿಸ್ಸ ಏ ಹೋತಿ ವಾ।
ತೇಚತ್ತಾಲೀಸಂ, ತಿಚತ್ತಾಲೀಸಂ, ತೇಪಞ್ಞಾಸಂ, ತಿಪಞ್ಞಾಸಂ, ತೇಸಟ್ಠಿ, ತಿಸಟ್ಠಿ, ತೇಸತ್ತತಿ, ತಿಸತ್ತತಿ, ತೇಅಸೀತಿ, ತಿಅಸೀತಿ, ತೇನವುತಿ, ತಿನವುತಿ।
೪೨೦. ದ್ವಿಸ್ಸಾ ಚ
ಚತ್ತಾಲೀಸಾದೋ ದ್ವಿಸ್ಸ ಏ ಹೋತಿ ವಾ ಆ ಚ।
ದ್ವೇಚತ್ತಾಲೀಸಂ, ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸಂ, ದ್ವಿಚತ್ತಾಲೀಸಂ, ದ್ವೇಪಞ್ಞಾಸಂ, ದ್ವಿಪಞ್ಞಾಸಂ, ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ, ದ್ವೇಸಟ್ಠಿ, ದ್ವಾಸತ್ತತಿ, ದ್ವೇಸತ್ತತಿ, ದ್ವಾಸೀತಿ, ದ್ವಾನವುತಿ, ದ್ವೇನವುತಿ। ವಾಸದ್ದೇನ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಹಿ ಆತ್ತಂ, ಅಸೀತಿಮ್ಹಿ ಏತ್ತಞ್ಚ ನತ್ಥಿ।
೪೨೧. ಬಾಚತ್ತಾಲೀಸಾದೋ ವಾ
ಅಚತ್ತಾಲೀಸಾದೋ ಪರೇ ದ್ವಿಸ್ಸ ಬಾ ಹೋತಿ ವಾ।
ಬಾರಸ, ದ್ವಾದಸ, ಬಾವೀಸತಿ, ದ್ವಾವೀಸತಿ, ಬಾತ್ತಿಂಸ, ದ್ವತ್ತಿಂಸ।
ಅಚತ್ತಾಲೀಸಾದೋತಿ ಕಿಂ? ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸಂ।
೪೨೨. ಚತುಸ್ಸ ಚುಚೋ ದಸೇ
ದಸೇ
ಚುದ್ದಸ, ಚೋದ್ದಸ, ಚತುದ್ದಸ।
೪೨೩. ವೀಸತಿದಸೇಸು ಪಞ್ಚಸ್ಸ ಪಣ್ಣಪನ್ನಾ
ಏಸು ಪಞ್ಚಸ್ಸ ಪಣ್ಣ, ಪನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ ವಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ।
ಪಣ್ಣವೀಸತಿ, ಪಞ್ಚವೀಸತಿ, ಪನ್ನರಸ, ಪಞ್ಚದಸ।
೪೨೪. ಛಸ್ಸ ಸೋ
ದಸೇ ಪರೇ ಛಸ್ಸ ಸೋ ಹೋತಿ।
ಸೋಳಸ।
೪೨೫. ಏಕಟ್ಠಾನಮಾ
ದಸೇ ಪರೇ ಏಕ, ಅಟ್ಠಾನಂ ಆ ಹೋತಿ।
ಏಕಾದಸ, ಅಟ್ಠಾರಸ।
೪೨೬. ರ ಸಙ್ಖ್ಯಾತೋ ವಾ
ಏಕಾದಿಸಙ್ಖ್ಯಮ್ಹಾ ಪರಸ್ಸ ದಸಸ್ಸ ರ ಹೋತಿ ವಾ।
ಏಕಾರಸ, ಏಕಾದಸ, ಬಾರಸ, ದ್ವಾದಸ, ಪನ್ನರಸ, ಪಞ್ಚದಸ, ಸತ್ತರಸ, ಸತ್ತದಸ, ಅಟ್ಠಾರಸ, ಅಟ್ಠಾದಸ, ಬಾದೇಸೇ ಪನ್ನಾದೇಸೇ ಚ ನಿಚ್ಚಂ। ಇಧ ನ ಹೋತಿ, ಚತುದ್ದಸ।
೪೨೭. ಛತೀಹಿ ಳೋ ಚ
ಛ, ತೀಹಿ ಪರಸ್ಸ ದಸ್ಸ ಳೋ ಹೋತಿ ರೋ ಚ।
ಸೋಳಸ, ತೇರಸ, ತೇಳಸ।
೪೨೮. ಚತುತ್ಥತತಿಯಾನಮಡ್ಢುಡ್ಢತಿಯಾ
‘ಅಡ್ಢುಡ್ಢತಿಯಾ’ತಿ
ಅಡ್ಢೇನ ಚತುತ್ಥೋ ಅಡ್ಢುಡ್ಢೋ, ಅಡ್ಢೇನ ತತಿಯೋ ಅಡ್ಢತಿಯೋ।
ಸಕತ್ಥೇ ಣ್ಯಮ್ಹಿ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯೋ।
೪೨೯. ದುತಿಯಸ್ಸ ಸಹ ದಿಯಡ್ಢದಿವಡ್ಢಾ
ಅಡ್ಢಮ್ಹಾ ಪರಸ್ಸ ದುತಿಯಸ್ಸ ಸಹ ಅಡ್ಢೇನ ದಿಯಡ್ಢ, ದಿವಡ್ಢಾ ಹೋನ್ತಿ।
ಅಡ್ಢೇನ ದುತಿಯೋ ದಿಯಡ್ಢೋ, ದಿವಡ್ಢೋ।
ಯಥಾ ಚ ಏಕ, ದ್ವಿ,ತಿ, ಚತು, ಪಞ್ಚ, ಛ, ಸತ್ತ, ಅಟ್ಠ, ನವ, ದಸಸದ್ದಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥೇಸು ನಿಪತನ್ತಿ, ತಥಾ ವೀಸತಿ, ತಿಂಸತಿ, ಚತ್ತಾಲೀಸ, ಪಞ್ಞಾಸ, ಸಟ್ಠಿ, ಸತ್ತತಿ, ಅಸೀತಿ, ನವುತಿಸದ್ದಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥೇಸು ನಿಪತನ್ತಿ, ದಸಸದ್ದಸ್ಸ ಕಾರಿಯಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಸತಸಹಸ್ಸಸದ್ದಾಪೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ತತೋ ಪರಂ ಪನ ದಸ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ದಸಸಹಸ್ಸಂ, ಇದಂ ‘ನಹುತ’ನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ಸತಂ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಸತಸಹಸ್ಸಂ, ಇದಂ ‘ಲಕ್ಖ’ನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ದಸ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ದಸಸತಸಹಸ್ಸನ್ತಿ ಏವಂ ದಿಗುಸಮಾಸವಸೇನ ಏತಾನಿ ಪದಾನಿ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿ।
ದ್ವೇ ಸತಾನಿ ದ್ವಿಸತಂ, ತೀಣಿ ಸತಾನಿ ತಿಸತಂ, ದ್ವೇ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ದ್ವಿಸಹಸ್ಸಂ, ತೀಣಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ತಿಸಹಸ್ಸಂ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ದಿಗುಮ್ಹಿ ವುತ್ತಾನೇವ।
ಗಣನಪಥೇ ಪನ ಏಕಟ್ಠಾನಂ, ದಸಟ್ಠಾನಂ, ಸತಟ್ಠಾನಂ, ಸಹಸ್ಸಟ್ಠಾನಂ, ದಸಸಹಸ್ಸಟ್ಠಾನಂ, ಸತಸಹಸ್ಸಟ್ಠಾನಂ, ದಸಸತಸಹಸ್ಸಟ್ಠಾನನ್ತಿ
ತದುತ್ತರಿ ಕೋಟಿಭೂಮಿ ನಾಮ। ತತ್ಥಪಿ ಏಕಟ್ಠಾನಂ, ದಸಟ್ಠಾನಂ, ಸತಟ್ಠಾನಂಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಸತ್ತ ಠಾನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಮೂಲಭೂಮಿಯಾ ಅನ್ತಿಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದಸಗುಣಿತೇ ಕತೇ ಕೋಟಿಭೂಮಿಯಂ ಏಕಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಇಧಪಿ ಸತ್ತ ಠಾನಾನಿ ಕಮೇನ ದಸಗುಣಿತಾನಿಯೇವ, ಇಧ ದಸಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಂ ಅನ್ತಿಮಟ್ಠಾನಂ ಭವತಿ।
ತದುತ್ತರಿ ಪಕೋಟಿಭೂಮಿ ನಾಮ। ಏತ್ಥಪಿ ಸತ್ತ ಠಾನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಕೋಟಿಭೂಮಿಯಾ ಅನ್ತಿಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದಸಗುಣಿತೇ ಕತೇ ಪಕೋಟಿಭೂಮಿಯಂ ಏಕಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಇಧಪಿ ಸತ್ತ ಠಾನಾನಿ ದಸಗುಣಿತಾನಿಯೇವ, ದಸಪಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಂ ಅನ್ತಿಮಟ್ಠಾನಂ, ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಭೂಮೀಸು ಉಪರೂಪರಿ ಭೂಮಿಸಙ್ಕನ್ತಿ ಚ ಠಾನಭೇದೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಭೂಮಿಕ್ಕಮೋ-ಮೂಲಭೂಮಿ, ಕೋಟಿಭೂಮಿ, ಪಕೋಟಿಭೂಮಿ, ಕೋಟಿಪಕೋಟಿಭೂಮಿ, ನಹುತಭೂಮಿ, ನಿನ್ನಹುತಭೂಮಿ, ಅಕ್ಖೋಭಿಣೀಭೂಮಿ
ನಿರಯಭೂಮೀನಂ ಕಮೇನ ಪನ ಅಬ್ಬುದಭೂಮಿ, ನಿರಬ್ಬುದಭೂಮಿ, ಅಬಬಭೂಮಿ, ಅಟಟಭೂಮಿ, ಅಹಹಭೂಮಿ, ಕುಮುದಭೂಮಿ, ಸೋಗನ್ಧಿಕಭೂಮಿ, ಉಪ್ಪಲಭೂಮಿ
ತತ್ಥ ಸತಸಹಸ್ಸಾನಂ ಸತಂ ನಾಮ ದಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಂ ದಸಕಮೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಥಾ ಕಥೇನ್ತಾಪಿ ಭೂಮೀನಂ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ದಸಗುಣಸಿದ್ಧಿಮೇವ ಕಥೇನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಗಣನಭೂಮಿಸಙ್ಖಾತೋ ಗಣನಪಥೋ ನಾಮ ನಾನಾದೇಸವಾಸೀನಂ ವಸೇನ ನಾನಾವಿಧೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ದೀಪವಂಸೇ ಅಕ್ಖೋಭಿಣೀ, ಬಿನ್ದು, ಕಥಾನ, ಮಹಾಕಥಾನಾನಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಾಳಿನಯೇನ ಸತ್ತರಸ ಭೂಮಿಯೋವ ವುತ್ತಾ। ಕಚ್ಚಾಯನೇ
ತತ್ಥ ಸಕಸಕಭೂಮಿತೋ ಅತಿರೇಕವತ್ಥೂನಿ ಗಣನಪಥವೀತಿವತ್ತಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ಯೇಸಂ ಪನ ಮೂಲಭೂಮಿಮತ್ತಂ ಅತ್ಥಿ, ತೇಸಂ ಕೋಟಿಮತ್ತಾನಿಪಿ ವತ್ಥೂನಿ ಗಣನಪಥಾತಿಕ್ಕನ್ತಾನಿ ಏವ।
ಅಪಿ ಚ ‘ಗಣನಪಥವೀತಿವತ್ತ’ನ್ತಿ ಚ ‘ಗಣನಪಥಾತಿಕ್ಕನ್ತ’ನ್ತಿ ಚ ‘ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ। ತಸ್ಮಾ ಇಧಪಿ ವೀಸತಿ ಭೂಮಿಯೋ ಏವ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ದಸಗುಣಿತಾ ಗಣನಪಥಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯನ್ತಿ ಪನ ದಸಗುಣವಿನಿಮುತ್ತಾ ಗಣನಪಥಾತಿಕ್ಕನ್ತಭೂಮಿ ಏವ ವುಚ್ಚತಿ। ಮಹಾಕಥಾನಭೂಮಾತಿಕ್ಕನ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ಅನನ್ತಮಹಾಪಥವಿಯಾ ಸಬ್ಬಪಂಸುಚುಣ್ಣಾನಿಪಿ ಇಧ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಭೂಮಿಯಂ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ। ಇತರಥಾ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯನ್ತಿ ಚ ಗಣನಪಥಭೂಮೀತಿ ಚ ವಿರುದ್ಧಮೇತನ್ತಿ।
ದೀಪವಂಸೇ
ಸದ್ದನೀತಿಯಂ
ಏವಞ್ಚಕತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಮ್ಪಿ ಬಕಬ್ರಹ್ಮಾಸುತ್ತೇ
ಇತಿ ನಿರುತ್ತಿದೀಪನಿಯಾ ನಾಮ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಬ್ಯಾಕರಣದೀಪನಿಯಾ
ಸಮಾಸಕಣ್ಡೋ ಚತುತ್ಥೋ।