ಪಚ್ಚಯ ಸಙ್ಗಹ ಪರಮತ್ಥದೀಪನೀ
೧೬೬. ಏವಂ ಯೇಸಂಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನನ್ತಿಆದಿ ಮಾಹ। ಇದಾನಿ ಯೇಸಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಭೂತಾ ಯೇಧಮ್ಮಾ ಯಥಾ ಯೇಹಿ ಹೇತಾದೀಹಿ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೇಹಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಕಾರಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ತಂ ವಿಭಾಗಂ ತೇಸಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭೂತಾನಂ ವಿಭಾಗಞ್ಚ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಭಾಗಞ್ಚ ತೇಸಂಪಚ್ಚಯಾಕಾರಾನಂ ಇಹ ವಿಭಾಗಞ್ಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಪಚ್ಚಯಸಙ್ಗಹೇ ಯಥಾರಹಂ ಪವಕ್ಖಾಮೀತಿ ಯೋಜನಾ।
[೨೨೪] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಪಚ್ಚಯೇ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ತಂ ವಿಭಾಗನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನ ಸಮೇತಿ।
[೨೨೫] ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ
‘‘ಇಹ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಮುಚ್ಚಯ ಸಙ್ಗಹಾನನ್ತರೇ ಠಾನೇ’’ತಿ ಇಹ ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿಭಾವನಂ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।
ಏತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಇದಾನಿ ಸದ್ದೋ ನಿರತ್ಥಕೋ ಹೋತೀತಿ, ಪಟಿಚ್ಚ ಫಲಂ ಸಮುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ। ತತ್ಥ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಅವಿನಾ, ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೋ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋತಿ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ಅಥವಾ, ಸಮುಪ್ಪಜ್ಜನಂ ಸಮುಪ್ಪಾದೋ। ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಹೇವ ಕಲಾಪವಸೇನ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಪಾತುಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾಸಕಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತೇನ ಅವಿನಾಭಾವೀಹುತ್ವಾ ಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಮುಪ್ಪಾದೋ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭೂತಾನಂ ಸಙ್ಖತ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಸಙ್ಖಾತಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಸಾಧಾರಣಂ ಏಕಂ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಂ। ಯಂ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾತಿಚ ವುಚ್ಚತಿ। ತತ್ಥಚ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯ ತಾತಿ ಅಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಅಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏವಂ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋ ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ। ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾ। ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಭಾವೋ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ। ಯಥಾವುತ್ತ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಂ ಏವಾತಿ
ಕತಮೋಚ ಭಿಕ್ಖವೇ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ। ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಭಿಕ್ಖವೇ ಜರಾಮರಣಂ, ಉಪ್ಪಾದಾವಾ ತಥಾಗತಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾವಾ ತಥಾಗತಾನಂ ಠಿತಾವ ಸಾ ಧಾತು, ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತತಾ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮತಾ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾತಿ।ಲ। ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಉಪ್ಪಾದಾವಾ।ಲ। ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ। ಇತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ತತ್ರ ತಥತಾ ಅವಿತಥತಾ ಅನಞ್ಞಥತಾ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋತಿ।
ಏತ್ಥ ಹಿ ಠಿತಾವ ಸಾ ಧಾತೂತಿಆದಿನಾ ತತ್ರ ತಥತಾ ಅವಿತಥತಾತಿಆದಿನಾಚ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ ಸಙ್ಖಾತಂ ಸಾಮಞ್ಞ ಲಕ್ಖಣಮೇವ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ನ ಚೇತ್ಥ ಭಾವಸಾಧನೇ ಕತೇ ಸತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸದ್ದೇನ ಸಹ ಸಮುಪ್ಪಾದಸದ್ದಸ್ಸ ಅಸಮಾನಕತ್ತುತಾಸಙ್ಖಾತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಯುತ್ತಿವಿರೋಧೋ ಅತ್ಥಿ। ಯೋ ಪಟಿಚ್ಚ ಕ್ರಿಯಾಯ ಕತ್ತಾ, ತಸ್ಸೇವ ಸಮುಪ್ಪಾದಕ್ರಿಯಾಯಪಿ ಕತ್ತುತಾ ಸಮ್ಭವತೋ। ನ ಹಿ ಕ್ರಿಯಾನಾಮ ಕತ್ತುರಹಿತಾಸಮ್ಭವತೀತಿ। ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇಸುಚ ಗಮ್ಭೀರೇಸು ಸತಿ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಲಕ್ಖಣಂ ವಿಯ ಇದಂಪಿ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಂ ಗಮ್ಭೀರಮೇವ ಹೋತೀತಿ ನಯಿಧ ಗಮ್ಭೀರವಚನವಿರೋಧೋ ಸಮ್ಭವತಿ। ಅಥಖೋ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮತೋ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಮೇವ ಗಮ್ಭೀರತರಂ ಹೋತೀತಿ। ತಾದಿಸೇನ ಪನ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮ್ಪನ್ನಾ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾನಾಮ। ಯಥಾಹ-ಕತಮೇಚ ಭಿಕ್ಖವೇ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾಧಮ್ಮಾ ಜರಾಮರಣಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ।ಲ। ಅವಿಜ್ಜಾ ಭಿಕ್ಖವೇ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾತಿ। ಇತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನ ಭೂತಾನಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಸತ್ತ ವುತ್ತಿತಾಸಙ್ಖಾತೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋಚ ಸೋ ನೀಯತಿ ಞಾಯತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝೀಯತೀತಿ ಕತ್ವಾ ನಯೋಚಾತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದನಯೋ। ಪಠಪೇತಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇ ನಾನಾಪಕಾರೇಹಿ ಪಚ್ಚಯಭೇದೇಹಿ ಪಟ್ಠಾನನಯೋ।
ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇ ಭಾವೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಸತಿ ತೇ ತೇ ಭವನ್ತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ತಬ್ಭಾವಭಾವಿನೋ। ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾ। ತೇಸಂ ಭಾವೋ ತಬ್ಭಾವಭಾವಿಭಾವೋ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಇದಂ ಹೋತಿ। ಇಮಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾ ಇದಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೋ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮನಿಯಾಮೋ। ತಬ್ಭಾವಭಾವಿಭಾವೋಏವ ಆಕಾರೋ ತಬ್ಭಾವಭಾವಿಭಾವಾಕಾರೋ। ಸೋ ಏವ ತಬ್ಭಾವಭಾವಿಭಾವಾಕಾರಮತ್ತಂ। ಮತ್ತಸದ್ದೇನ ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯ ಸತ್ತಿನಿಯಮಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ತೇನ ಉಪಲಕ್ಖಿತೋ ನಯೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದ ನಯೋ। ಆಹಚ್ಚಪಚ್ಚಯಟ್ಠಿತಿಂ ಆರಬ್ಭಾತಿ ಏತ್ಥ ಹೇತು ಆರಮ್ಮಣಾ ದಿವಸೇನ ತಥಾತಥಾ ಉಪಕಾರಕತಾಸಙ್ಖಾತೋ ಪಚ್ಚಯಸತ್ತಿ ವಿಸೇಸೋ ಆಹಚ್ಚಪಚ್ಚಯಟ್ಠಿತಿನಾಮ। ಸೋ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮುದ್ಧಾರಮತ್ತೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಹೋತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚಯಸತ್ತಿ ವಿಸೇಸುದ್ಧಾರವಸೇನ ಆಹಚ್ಚ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ದೇಸಿತತ್ತಾ ಆಹಚ್ಚಪಚ್ಚಯಟ್ಠಿತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾಭಿಸಙ್ಖರಣ ಕಿಚ್ಚಂ ಪತ್ವಾ ಅನೋಸಕ್ಕಮಾನಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಕತ್ವಾ। ಆರಬ್ಭಾತಿ ಪಟಿಚ್ಚ। ವುಚ್ಚತೀತಿ ಭಗವತಾ ಕಥೀಯತಿ।
ಉಭಯಂ ಪನ ವೋಮಿಸ್ಸಿತ್ವಾ ಪಪಞ್ಚೇನ್ತಿ ಆಚರಿಯಾತಿ ಇದಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಮುಪ್ಪಾದಂ ಪಪಞ್ಚೇನ್ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತೇಹಿ ತಂ ಪಪಞ್ಚಯನ್ತಾ ಪಟ್ಠಾನ ನಯಂಪಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ಪಪಞ್ಚೇನ್ತೀತಿ। ಯಥಾ ಸೂರಿಯೋ ಉದಯನ್ತೋ ಅನ್ಧಕಾರೇ ವಿಧಮೇತ್ವಾ ದಬ್ಬಸಮ್ಭಾರೇ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಪಾಕಟೇ ಕರೋತಿ। ಏವಮೇವಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಚತುಸಚ್ಚಞಾಣಂ ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮಿತ್ವಾ ಚತುಸಚ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ವಿದತಿ ಪಾಕಟಂ ಕರೋತೀತಿ ವಿಜ್ಜಾ। ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಮೋಹೋ ಅವಿಜ್ಜಾನಾಮ। ಸೋ ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಧಮ್ಮೇಸು ಅಞ್ಞಾಣಅದಸ್ಸನ ಸಙ್ಖಾತಂ ಅನ್ಧಕಾರಂ ಜನೇತ್ವಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಪಟಿಚ್ಚ ಫಲಂ ಏತಿ ಆಗಚ್ಛತಿ ಏತಸ್ಮಾ ಏತೇನಾತಿ ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ। ಅವಿಜ್ಜಾಚ ಸಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯೋ। ತಸ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸಙ್ಖತಂ ಕಾಯವಚೀಮನೋಕಮ್ಮಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಏತೇಹೀತಿ ಸಙ್ಖಾರಾ। ವಿಜಾನಾತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ। ವಿಜಾನನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಏತೇನಾತಿ ನಾಮಂ। ರುಪ್ಪತಿ ವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ರೂಪಂ। ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಯತನಂ। ದೇವಾನಂ ದೇವಾಯತನಮಿವ। ಫುಸತೀತಿ ಫಸ್ಸೋ। ಫುಸನ್ತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಏತೇನಾತಿ ವಾ ಫಸ್ಸೋ। ವೇದಯತೀತಿ ವೇದನಾ। ವೇದಯನ್ತಿ ಪಚ್ಚನುಭವನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಏತಾಯಾತಿವಾ ವೇದನಾ। ತಸ್ಸತಿ ಪರಿತಸ್ಸತೀತಿ ತಣ್ಹಾ। ನಿಚ್ಚಪಿಪಾಸವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಹೇತು ನಿಚ್ಚಂ ಚಞ್ಚಲತಿ ಪತ್ಥೇತಿ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಸನ್ತಿ ಪರಿತಸ್ಸನ್ತಿ ಚಞ್ಚಲನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಏತಾಯಾತಿ ವಾ ತಣ್ಹಾ। ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ಉಪಾದಾನಂ। ಅಮುಞ್ಚಗಾಹಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪಾದಿಯನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಏತೇನಾತಿ ವಾ ಉಪಾದಾನಂ।
ಭವತಿ ವಡ್ಢತೀತಿ ಭವೋ। ಭವನ್ತಿ ಜಾಯನ್ತಿ ವಡ್ಢನ್ತಿ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾ ಭವೋ। ಜನನಂ ಜಾತಿ। ಜಾಯನ್ತಿ ಪಾತುಭವನ್ತಿ ಸಙ್ಖತ ಧಮ್ಮಾ ಏತಾಯಾತಿ ವಾ ಜಾತಿ। ಜೀರಣಂ ಜರಾ। ಜೀರನ್ತಿ ಜಿಣ್ಣಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಾ ಜರಾ। ಸೋಚನಂ ಸೋಕೋ। ಸೋಚನ್ತಿ ಚಿತ್ತಪರಿಳಾಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾ ಸೋಕೋ। ಪರಿದೇವನಂ ಪರಿದೇವೋ। ತಂ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಪರಿಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ದೇವನ್ತಿ ಕನ್ದನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾ ಪರಿದೇವೋ। ಖಮಿತುಂ ಸಹಿತುಂ ದುಕ್ಕರನ್ತಿ ದುಕ್ಖಂ। ದುಮ್ಮನಸ್ಸ ವಿರೂಪಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ದೋಮನಸ್ಸಂ। ಭುಸೋ ಆಯಾಸನಂ ಉಪಾಯಾಸೋ। ಆಯಾಸನನ್ತಿ ಅನಸ್ಸಾಸನಂ। ವಿಸೀದನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನ। ಅವಿಜ್ಜಾದಿ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನ ಪರಂಪರವಿಧಿನಾ ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏತಸ್ಸಕೇವಲಸ್ಸದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕಸ್ಸ ಏತಸ್ಸ ಸಕಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖರಾಸಿಸ್ಸ ಕೇನಚಿ ಸುಖೇನ ಅಸಂಮಿಸ್ಸಸ್ಸ ವಾ ದುಕ್ಖರಾಸಿಸ್ಸ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥಚ ದುವಿಧೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದನಯೋ ಸುತ್ತನ್ತಿಕನಯೋ ಅಭಿಧಮ್ಮನಯೋತಿ। ತತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತಿಕನಯೇನ ತಾವ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ದುಕ್ಖಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ ಸಮುದಯಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ ನಿರೋಧಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ ಮಗ್ಗಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾಚಾತಿ। ಅಭಿಧಮ್ಮನಯೇನ ಪನ ಪುಬ್ಬನ್ತಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ ಅಪರನ್ತ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾತಿ ಚತೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಟ್ಠ ವಿಧಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಸಙ್ಖಾರಾ ಸುತ್ತನ್ತಿಕನಯೇನ ಸಾಸವಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಆನೇಞ್ಜಾ ಭಿಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಬಾತ್ತಿಂಸವಿಧಂ ಲೋಕಿಯವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸುತ್ತನ್ತಿಕನಯೇನ। ಅಭಿಧಮ್ಮನಯೇನ ಪನ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತವಜ್ಜಿತಂ ಏಕೂನಸತ್ತತಿವಿಧಂ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರವಿಞ್ಞಾಣಂ। ನಾಮರೂಪನ್ತಿ ಲೋಕಿಯ ವಿಞ್ಞಾಣ ಸಹಜಾತಂ ವೇದನಾದಿಖನ್ಧತ್ತಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಮ್ಮಜರೂಪಂ ಪವತ್ತಿಯಂ ಚಿತ್ತಜ ರೂಪಞ್ಚ ಸುತ್ತನ್ತಿಕನಯೇನ। ಅಭಿಧಮ್ಮನಯೇನ ಪನ ಸಬ್ಬಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲ ವಿಪಾಕಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಖನ್ಧತ್ತಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರರೂಪಞ್ಚ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಲದ್ಧಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಂ ಸಬ್ಬಂಪಿ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ಗಹಿತಮೇವ।
[೨೨೬] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ತದುಭಯಂಪಿ ಇಧ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸಹಗತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಅನುಪಪನ್ನಂ।
ಸಳಾಯತನನ್ತಿ ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಾನಿ ಏವ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ವಿಭತ್ತಾನಿ। ಏಕಚ್ಚೇ ಪನ ಆಚರಿಯಾ ಬಾಹಿರಾಯತನಾನಿ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ತಾನಿಪಿ ಇಧ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ತಂಪಿ ನಿದಾನವಗ್ಗ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮೇತಿಯೇವ। ಯಥಾಹ –
ಕತಮೋಚ
ಫಸ್ಸವೇದನಾದಯೋಪಿ ನಯದ್ವಯೇ ತಂ ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಣ್ಹುಪಾದಾನಾನಿ ಪಾಕಟಾನಿ। ಭವೋ ದುವಿಧೋ ಕಮ್ಮಭವೋ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋಚ। ಲೋಕಿಯಕುಸಲಾಕುಸಲಭೂತಾ ಚೇತನಾಚ। ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಅನಭಿಜ್ಝಾದಯೋಚ ಕಮ್ಮಭವೋ। ಯಥಾಹ-ಸಬ್ಬಂಪಿ ಭವಗಾಮಿಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮಭವೋತಿ। ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಪನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಲೋಕಿಯವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಾ ಸಬ್ಬಾನಿಚ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಿ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ ಸುತ್ತನ್ತಿಕನಯೇನ। ಅಭಿಧಮ್ಮನಯೇನ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರ ಖನ್ಧಾಪಿ ವಿಭಙ್ಗೇ ಆಗತಾಏವ। ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾನಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಙ್ಖತ ಧಮ್ಮಾನಂ ಲಕ್ಖಣಪತ್ತಾನಿ। ಸೋಕಾದೀಸು ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದೀಹಿ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ಸೋಚನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾ ದೋಮನಸ್ಸವೇದನಾ ಸೋಕೋನಾಮ। ರೋದನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತೋ ಅನಿಟ್ಠೋ ಚಿತ್ತಜಸದ್ದೋ ಪರಿದೇವೋನಾಮ। ಕಾಯಿಕಾ ದುಕ್ಖವೇದನಾ ದುಕ್ಖಂನಾಮ। ಚೇತಸಿಕಾ ದುಕ್ಖವೇದನಾ ದೋಮನಸ್ಸಂನಾಮ। ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ ಸಂಸೀದನವಿಸೀದನಾಕಾರಪವತ್ತೋ ದೋಸೋ ಉಪಾಯಾಸೋನಾಮ। ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಭಾಗೋ। ಯೇಸಂ ಪನ ಖನ್ಧದುಕ್ಖೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಹೋತಿ। ತೇಸಂ ಇತರಸಚ್ಚೇಸುಪಿ ಸಾ ಅಪ್ಪಹೀನಾಏವ ಹೋತೀತಿ ತೇ ಖನ್ಧಪವತ್ತಿಯಂಏವ ಸುಖಸಞ್ಞಂ ಲಭನ್ತಿ। ಖನ್ಧನಿರೋಧೇ ದುಕ್ಖಸಞ್ಞಂ। ಖನ್ಧಪವತ್ತಿಮಗ್ಗೇಏವ ಸುಖಮಗ್ಗಸಞ್ಞಂ ಲಭನ್ತಿ। ಖನ್ಧನಿರೋಧಮಗ್ಗೇ ದುಕ್ಖಮಗ್ಗಸಞ್ಞಂ। ತಸ್ಮಾ ಖನ್ಧಪವತ್ತಿಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಪುಞ್ಞಾ ಪುಞ್ಞಾನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರಧಮ್ಮಾಏವ ತೇಸಂ ಅವಿಜ್ಜಾನಿವುಟಾನಂ ಸುಖಕಾಮಾನಂ ದುಕ್ಖಪಟಿಕೂಲಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಪಟಿಸರಣಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚ ಯಾಸಙ್ಖಾರಾತಿ। ಏತ್ಥಚ ವಿಸೇಸತೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಖನ್ಧಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ದುಚ್ಚರಿತಭೂತಾ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ। ಅನಾಗತ ಖನ್ಧಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸುಚರಿತಭೂತಾ ಪುಞ್ಞಾನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಚ ಸತಿ ತಸ್ಸ ಉದಯಭೂತಾನಂ ನಾಮರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಬನ್ಧೋನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾನಾಮ ರೂಪನ್ತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋನಾಮ ಕಾಯೋ ರೂಪ ಕಾಯೋಚ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ। ಏವಂಸನ್ತೇಪಿ ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಕಾಯೇಸು ಯೇಧಮ್ಮಾ ಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಧಾನಙ್ಗಭೂತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಯೇಹಿಚ ಫಸ್ಸಾ ದೀನಿ ಉಪರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಆಗತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಯೇಸುಚ ಸತ್ತಾ ಅತ್ತಗಾಹಂ ದಳ್ಹತರಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ತೇ ವಿಸುಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಸಳಾಯತನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ನಾಮರೂಪೇ ಸತಿ ತೇಸಂಪಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಬನ್ಧೋ ನತ್ಥಿಯೇವ। ಸಳಾಯತನಸಮುಟ್ಠಿತೋಚ ಫಸ್ಸೋ ಸಳಾಯತನೇ ಸತಿ ಏಕನ್ತೇನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಸಳಾಯತನಪಚ್ಚಯಾಫಸ್ಸೋತಿ। ಫಸ್ಸಸಮುಟ್ಠಿತಾಚ ವೇದನಾ ಫಸ್ಸೇ ಸತಿ ಏಕನ್ತೇನ ಸಮ್ಭವತಿಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾವೇದನಾತಿ। ಸುಖವೇದನಾಸದಿಸೋ ತಣ್ಹಾಯ ಅವಸ್ಸಯೋನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾತಣ್ಹಾತಿ। ಕಾಮುಪಾದಾನಞ್ಚನಾಮ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಮುದಾಚರಿತ್ವಾ ದಳ್ಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಾ ತಣ್ಹಾಏವ, ದಿಟ್ಠಿಯೋಚ ಅತ್ತನಿಚ ಅತ್ತನೋ ಆರಮ್ಮಣೇಸುಚ ಅಸ್ಸಾದನ ಖಮನ ರೋಚನ ಭೂತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ವಸೇನ ದಳ್ಹತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾಉಪಾದಾನನ್ತಿ। ಉಪಾದಿಯನ್ತಾಚ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಉಪಾದಾನಿಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಹಿತವುಡ್ಢಿಸಞ್ಞಿತಂ ತಂತಂ ಕಮ್ಮಭವಂ ಆಯೂಹನ್ತಿಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾಭವೋತಿ। ಭವಸದ್ದೋ ಹೇತ್ಥ ವಡ್ಢಿಪರಿಯಾಯೋ। ಯಥಾ –
ಸುವಿಜಾನೋ ಭವಂ ಹೋತಿ, ದುವಿಜಾನೋ ಪರಾಭವೋತಿ।
ಕಮ್ಮಭವೇ ಸತಿ ಏಕನ್ತೇನ ಪುನಭವೋಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಭವಪಚ್ಚಯಾಜಾತೀತಿ। ಜಾತಿಯಾಚ ಸತಿ ಏಕನ್ತೇನ ಜರಾಮರಣಂ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾಜರಾಮರಣನ್ತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ತಬ್ಭಾವಭಾವಿಭಾವವಿಧಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯಸಙ್ಗಹೇ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದನಯೇ। ಅದ್ಧಾನವನ್ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಭುಸೋ ಧಾರೇತೀತಿ ಅದ್ಧಾ। ಕಾಲೋ। ಸೋ ಹಿ ತೇಕಾಲಿಕೇ ಧಮ್ಮೇ ಸನ್ತಾನಾನುಪಬನ್ಧವಸೇನ ಕಪ್ಪಪರಂಪರಾ ವಸ್ಸ ಉತು ಮಾಸ ಪಕ್ಖ ರತ್ತಿ ದಿವ ಪರಂಪರಾಚ ಹುತ್ವಾ ಅಪತಮಾನೇ ಧಾರೇನ್ತೋ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ। ಅಥವಾ, ಭುಸೋ ದಹನ್ತಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ ತೇಕಾಲಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಅದ್ಧಾ। ಕಾಲೋಯೇವ। ಸೋ ಪನ ಸಯಂ ಅಭಿನ್ನೋಪಿ ಭೇದವನ್ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಭಿನ್ನೋ ವಿಯ ಉಪಚರಿತುಂ ಯುತ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ತಯೋಅದ್ಧಾತಿ।
[೨೨೭] ಯಂ ಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಅತತಿ ಸತತಂ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅದ್ಧಾತಿ ವುತ್ತಂ’’। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಅದ್ಧಾನನ್ತಿ ನಸಿಜ್ಝತಿ। ಯಥಾ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪಟಿಪನ್ನೋತಿ। ಅಙ್ಗಾನೀತಿ ಅವಯವಪಧಾನಙ್ಗಾನಿ। ಪಧಾನಸಮ್ಭಾರಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಆಕಾರಾತಿ ಅವಯವಕೋಟ್ಠಾಸಾ। ಕೋಟ್ಠಾಸತ್ಥೋ ಹೇತ್ಥ ಆಕಾರಸದ್ದೋ। ಯಥಾ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರಾತಿ। ಆಕಿರನ್ತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಕಿರಿತ್ವಾ ಥಪಿತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಕಾರಾತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಸನ್ಧೀತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಙ್ಖೇಪಾನಂ ಸಙ್ಘಟನಟ್ಠಾನಂ। ಸಙ್ಖೇಪಾತಿ ಪಧಾನಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಾ। ವಟ್ಟನ್ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆವಟ್ಟನ್ತೀತಿ ವಟ್ಟಾನಿ। ಮೂಲಯನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಟ್ಟಧಮ್ಮಾ ಏತ್ಥ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯಾತಿ ಮೂಲಾನಿ। ಪತಿಟ್ಠಾ। ಪಭವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಮಾ ಏಕೋ ಪುರಿಸೋ ಏಕಾಯ ಅಙ್ಗುಲಿಯಾ ಸಮುದ್ದೋ ದಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಮುಖೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಚತೂಸು ಮಹಾಸಮುದ್ದೇಸು ಉದಕಸ್ಸ ಲೋಣಭಾವಂ ಸಞ್ಞಾಪೇನ್ತೋ ವಿಯ ಭಗವಾಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿಆದಿನಾ ಏಕಮೇವ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭವಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ದೇಸೇತ್ವಾ ಅನಮತಗ್ಗಸ್ಸ ಸಕಲಸ್ಸ ಸಂಸಾರವಟ್ಟಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಂ ಞಾಪೇಸಿ। ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ದೇಸೇನ್ತೇನಚ ನಾಮ ತಸ್ಸ ಏಕಸ್ಸ ಭವಸ್ಸ ಹೇತುಚ ದೇಸೇತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ। ಫಲಞ್ಚ ದೇಸೇತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಹೇತೂ ನಾಮ ಪುರಿಮಭವೇ ಸಿದ್ಧಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಙ್ಖಾರಾ। ಫಲಂನಾಮ ಅನಾಗತಭವೇ ಜಾತಿ। ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾಅತೀತೋಅದ್ಧಾತಿಆದಿ। ಏತ್ಥಚ ಅದ್ಧುನೋ ಅದ್ಧಾವನ್ತಾನಞ್ಚ ಅಭೇದಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ವಚನಂ ಧಮ್ಮತೋ ವಿಸುಂ ಅದ್ಧಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕಾಲಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಾಲೋಯೇವ ಲೋಕಂ ಪವತ್ತೇತಿ ನಿವತ್ತೇತೀತಿ ಪವತ್ತಂ ಮಿಚ್ಛಾವಾದಞ್ಚ ನೀವಾರೇತಿ। ನ ಹಿ ಸಯಂ ಅಭಾವಭೂತೋ ಕಾಲೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಪವತ್ತಕೋ ನಿವತ್ತಕೋಚ ಭವಿತುಂ ಯುತ್ತೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ಅತೀತಭವೇ ಹೇತುಞ್ಚ ಅನಾಗತಭವೇ ಫಲಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತೀತಿ। ಅಹೇತುವಿಸಮಹೇತುದಿಟ್ಠೀನಂ ನೀವಾರಣತ್ಥಂ ಅತೀತಹೇತು ದಸ್ಸನಂ। ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ನೀವಾರಣತ್ಥಂ ಅನಾಗತಫಲದಸ್ಸನಂ। ಸಸ್ಸತ ದಿಟ್ಠಿನೀವಾರಣತ್ಥಂ ಉಭಯದಸ್ಸನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಅಹೇತು ಅಪಚ್ಚಯಾ ಸತ್ತಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ ನಿವತ್ತನ್ತಿ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಿಸುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಅಹೇತುದಿಟ್ಠಿನಾಮ। ಬ್ರಹ್ಮಾ ಪಜಾಪತಿ ಇಸ್ಸರನಿಮ್ಮಾನಾದಿವಸೇನ ಅಭೂತ ಹೇತುದಸ್ಸನಂ ವಿಸಮಹೇತುದಿಟ್ಠಿನಾಮ। ಸತ್ತಾ ಮರಣೇ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಅನಾಗತೇ ಜಾತಿನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿನಾಮ। ಅತ್ತಾನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ, ಸೋವ ಭವತೋ ಭವಂ ಸನ್ಧಾವತಿ ಸಂಸರತೀತಿ ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿನಾಮ। ಏವಂ ನಿಚ್ಚೋ ಹುತ್ವಾ ಸನ್ಧಾವನ್ತೋಪನ ಅವಿಜ್ಜಾದೀಹಿ ಸಾಧೇತಬ್ಬೋ ನಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಭವನ್ತರೇ ಪುನ ವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಂ ವದನ್ತೇನ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ನೀವಾರಿತಾ ಹೋತೀತಿ।
ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಸೋಕಾದಯೋ ಅಙ್ಗೇಸು ನಗಹಿತಾತಿ। ಜಾತಿಯಾ ಸತಿ ಸೋಕಾದಯೋ ಏಕನ್ತೇನ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ಏವಂ ತಬ್ಭಾವ ಭಾವಿಭಾವ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಸತಿಪಿ ಹಿ ಜಾತಿಯಾ ರೂಪ ಲೋಕೇ ಅರೂಪಲೋಕೇಚ ತೇ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ। ಕಾಮಲೋಕೇಪಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿಯೇವಾತಿ। ಯದಿಏವಂ ಕಿಮತ್ಥಂ ತೇಸಂ ವಚನನ್ತಿ। ಜಾತಿಯಾವಾ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕಸ್ಸವಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಸಕಲಸ್ಸ ವಟ್ಟಪವತ್ತಸ್ಸ ಮಹಾಆದೀನವರಾಸಿದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸೋಕಾದಿವಚನಂ ಪನೇತ್ಥ ನಿಸ್ಸನ್ದ ಫಲನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ನಿಸ್ಸನ್ದಫಲನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಜಾತಿಯಾ ಮಹಾಆದೀನವ ರಾಸಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಉದಯಫಲಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಗ್ಗಹಣೇನಾತಿಆದಿ ಮಾಹ। ಏಸ ನಯೋ ಪರತ್ಥಪಿ। ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಙ್ಖಾರಗ್ಗಹಣೇನಾತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಆದಿತೋ ವುತ್ತೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರ ವಚನೇನ। ತಣ್ಹುಪಾದಾನಭವಾಪಿ ಗಹಿತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಭಾವೇ ಭಾವತೋ, ಅಭಾವೇಚ ಅಭಾವತೋ ಅವಿಜ್ಜಾಗಹಣೇನ ತಣ್ಹುಪಾದಾನಾನಿಪಿ ಗಹಿತಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಸಙ್ಖಾರಭಾವೇಚ ಭಾವತೋ, ಅಭಾವೇಚ ಅಭಾವತೋ ಸಙ್ಖಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಕಮ್ಮಭವೋಪಿ ಗಹಿತೋ ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಕಿಲೇಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅವಿಜ್ಜಾಗಹಣೇನ ತಣ್ಹುಪಾದಾನಾನಿ। ಕಮ್ಮಭಾವ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಸಙ್ಖಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಕಮ್ಮಭವೋ ಗಹಿತೋತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ।
ತಥಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಗಹಿತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತದವಿನಾ ಭಾವಿಭಾವೇನ ತಣ್ಹುಪಾದಾನವಚನೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಚ ಭವವಚನೇನ ಸಙ್ಖಾರಾಚ ಗಹಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲಕ್ಖಣಧಮ್ಮಾನಂ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಧಮ್ಮೇಹಿ ಅವಿನಾಭಾವಿಭಾವತೋ ತದವಿನಾಭಾವಿಭಾವೇನ ಜಾತಿಜರಾ।ಲ। ಗಹಿತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇತಿಕತ್ವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ। ವೀಸತಾಕಾರಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪಥಮಂ ಹೇತುಪಞ್ಚಕಂ ಏಕೋ ಸಙ್ಖೇಪೋ। ದುತೀಯಂ ಫಲಪಞ್ಚಕಂ ಏಕೋ। ತತೀಯಂ ಹೇತುಪಞ್ಚಕಂ ಏಕೋ। ಚತುತ್ಥಂ ಫಲಪಞ್ಚಕಂ ಏಕೋ ಸಙ್ಖೇಪೋತಿ ಚತುಸಙ್ಖೇಪಾ ಹೋನ್ತಿ। ಚತ್ತಾರೋ ಸಙ್ಗಹಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚತೂಸು ಪನ ಸಙ್ಖೇಪೇಸು ಸಿದ್ಧೇಸು ಪಥಮೇನ ದುತೀಯಸ್ಸ ದುತೀಯೇನ ತತೀಯಸ್ಸ ತತೀಯೇನ ಚತುತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ತಿಸ್ಸೋ ಸನ್ಧಿಯೋಪಿ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ತಿಸನ್ಧಿ ಚತುಸಙ್ಖೇಪಾಚ ಭವನ್ತೀತಿ। ಏತ್ಥಚ ಹೇತುಪಞ್ಚಕಂ ಫಲಪಞ್ಚಕನ್ತಿ ಏತಂ ಲೋಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಭವಸಙ್ಖಾತೋಭವೇ ಕದೇಸೋತಿಆದಿ। ಏತ್ಥಚ ಸಙ್ಖಾರಕಮ್ಮಭವಾನಂ ವಿಸೇಸೋ ವುತ್ತ ನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
[೨೨೮] ಯಂ ಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಕಮ್ಮಭವಸಙ್ಖಾತೋ ಭವೇಕದೇಸೋತಿ ಏತ್ಥ ಆಯತಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಚೇತನಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಇಧ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।
ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂಪಿ ದ್ವೀಸು ಹೇತುಪಞ್ಚಕೇಸು ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾತಿ। ಯಥಾ ರುತಪಾಳಿನಯೇನವಾ ಏತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅವಸೇಸಾಚಾತಿ ಇದಂ ಜಾತಿಜರಾಮರಣೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಫಲಪಞ್ಚಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥಚ ಯದೇತಂ ಪುಬ್ಬೇ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಗ್ಗಹಣೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಾದಿ ಫಲ ಪಞ್ಚಕಂ ಗಹಿತಂ। ತಂ ಅತ್ಥತೋ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋಏವ। ನಹಿ ಫಲಪಞ್ಚಕತೋ ಅಞ್ಞೋ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಧಮ್ಮವಿಭಾಗ ರಕ್ಖಣತ್ಥಂ ಉಪಪತ್ತಿಭವಸದ್ದೇನ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಕಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ಯುತ್ತಂ। ದ್ವಾದಸಸು ಅವಿಜ್ಜಾ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ದ್ವೇ ಮೂಲಾನೀತಿ। ಅಥವಾ, ಮೂಲನ್ತಿ ಸೀಸಂ। ದ್ವೇ ವಟ್ಟಸೀಸಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಪುರಿಮಂ ಪಞ್ಚಕದ್ವಯಂ ಏಕಂ ಭವಚಕ್ಕಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪಞ್ಚಕದ್ವಯಂ ಏಕಂ ಭವಚಕ್ಕನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಪುರಿಮಂ ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಂ। ತಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾನಂವಾ ಅಪಾಯಗಾಮೀನಂವಾ ಚಕ್ಕಂ। ಪಚ್ಛಿಮಂ ತಣ್ಹಾಮೂಲಂ। ತಞ್ಚ ರಾಗಚರಿತಾನಂವಾ ಸುಗತಿಗಾಮೀನಂವಾ ಚಕ್ಕನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಂ। ಚಕ್ಕನ್ತಿ ಪನ ಯತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವಟ್ಟಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಆರಬ್ಭೋ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಪುನ ಆಗತೇಏವ ಚಕ್ಕಂನಾಮ ಸಿಯಾ। ತಸ್ಮಾ ಇಧ ದುತೀಯೇನ ಹೇತುಫಲ ಯುಗಳೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಬ್ಬಂ ಏಕಮೇವ ಚಕ್ಕನ್ತಿ ಯುತ್ತಂ।
ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಆಗಮನಸಮ್ಭಾರೇಸು ಅವಿಜ್ಜಾಏವ ಸೀಸಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಾ। ಗಮನಸಮ್ಭಾರೇಸುಚ ತಣ್ಹಾಏವ। ನನು ಉಭಯತ್ಥ ಉಭಯಂಪಿ ಸೀಸಂ ಕತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ। ವುಚ್ಚತೇ, ಸುಖವೇದನಾಸದಿಸೋ ಹಿ ತಣ್ಹಾಯ ಆಹಾರೋನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ವೇದನಙ್ಗತೋ ಪರಂ ವಟ್ಟಙ್ಗಂ ಘಟೇನ್ತೇನ ವೇದನಾ ನುರೂಪಾತಣ್ಹಾಏವ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ನ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಗಮನಸಮ್ಭಾರೇಸು ತಾವ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಓಕಾಸೋ ನತ್ಥಿ। ಸಬ್ಬಪಥಮಂ ಆರಬ್ಭಟ್ಠಾನೇಚ ಸಬ್ಬಪಧಾನಾ ಅವಿಜ್ಜಾಏವ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಹೋತಿ। ಸಾಚ ಸಙ್ಖಾರುಪ್ಪಾದನೇ ಅವಿರಜ್ಝನಕಙ್ಗಭೂತಾತಿ ನ ತೇಸಂ ಅನ್ತರೇ ಏಕಸ್ಸ ಅಙ್ಗಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಆಗಮನಸಮ್ಭಾರೇಸು ತಣ್ಹಾಯ ಓಕಾಸೋ ನತ್ಥೀತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದದೇಸನಾನಾಮ ಪಧಾನಙ್ಗಪರಿಗ್ಗಹ ವಸೇನ ಪವತ್ತಾ। ನ ಲಬ್ಭಮಾನ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮ ಪರಿಗ್ಗಹ ವಸೇನಾತಿ।
ಯಂ ಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
ಪುಬ್ಬನ್ತಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಂ। ಅಪರನ್ತಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಮೂಲನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಹೇತುಫಲಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸ। ಅಪರನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಹೇತುಫಲ ಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತಾನಿ ದ್ವೇಮೂಲಾನಿನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ –
ತೇಸಮೇವಚ ಮೂಲಾನಂ, ನಿರೋಧೇನ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ।
ತೇಸಂ ಸಮುದಯೇನ ಸಕಲವಟ್ಟಂ ಸಮುದೇತಿ। ನಿರೋಧೇನಚ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ದ್ವೇಮೂಲಾನಿನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ಪಟಿಲೋಮ ಜರಾಮರಣ ಮುಚ್ಛಾಯಾತಿಆದಿ ಮಾಹ। ತತ್ಥ ಮುಚ್ಛಾಸದ್ದೇನ ಸೋಕಾದೀನಂ ಗಹಣಂ। ತೇಪಿ ಹಿ ಸಯಂ ಆಸವಸಮ್ಭೂತಾ ಹುತ್ವಾ ಪುನ ಆಸವುಪ್ಪಾದಾಯ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏತೇನ ತೇಸಂ ಜರಾಮರಣಙ್ಗೇ ಗಹಣಂ ಸಿದ್ಧಂ ಭವತಿ। ಜರಾಮರಣಮುಚ್ಛಾಯ ಅಭಿಣ್ಹಸೋ ಪೀಳಿತಾನಂ ಬಾಲಾನಂ ಆಸವಾ ಅಭಿಣ್ಹಸೋ ಸಮುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಆಸವಾನಂಸಮುಪ್ಪಾದಾಅವಿಜ್ಜಾಚ ಪವಡ್ಢತಿ। ಆಸವಸಮುದಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯೋತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಪುನ ಆಬನ್ಧಮೇವ ವಟ್ಟನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥಚ –
ನಾನಾ ಬ್ಯಸನಫುಟ್ಠಸ್ಸ, ಸೋಕಾದೀನಂ ಪವತ್ತಿತೋ।
ಅವಿಜ್ಜಾ ತಣ್ಹಾ ವಡ್ಢನ್ತಿ, ಯತೋ ವಟ್ಟಂ ಪವತ್ತತೀ ತಿಪಿ॥
ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಯಥಾಹ-ಕತಮೋಚ ಭಿಕ್ಖವೇ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ। ಸಮ್ಮೋಹವೇಪಕ್ಕಂ ವಾಹಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ದುಕ್ಖಂ ವದಾಮಿ। ಪರಿಯೇಟ್ಠಿವೇಪಕ್ಕಂವಾತಿ ತತ್ಥ ಸಮ್ಮೋಹೋ ಅವಿಜ್ಜಾ। ಪರಿಯೇಟ್ಠಿ ತಣ್ಹಾ। ತದುಭಯಂ ವಿಪಾಕಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕತ್ವಾಜರಾಮರಣಸೋಕಾದಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಸಮ್ಮೋಹವೇಪಕ್ಕಂ ಪರಿಯೇಟ್ಠಿವೇಪಕ್ಕನ್ತಿಚ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಮೋಹೋನಾಮ ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾ ದಿನಾ ಫುಟ್ಠೋಸೋಚತಿ ಪರಿದೇವತಿ ಉರತಾಳಿ ಕನ್ದತಿ, ಸಮ್ಮೋಹಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಏವಂ ಆಗತೋ ಸಮ್ಮೋಹೋ। ಪರಿಯಿಟ್ಠಿನಾಮ ಯಥಾ ಜಿಗಚ್ಛಾತಿ ಪೀಳಿತೋ। ಭೋಜನಂ ಪತ್ಥೇತಿ ಪರಿಯೇಸತಿ ಪಿಪಾಸಾಭಿಪೀಳಿತೋ। ಪಾಣಿಯಂ ಪತ್ಥೇತಿ ಪರಿಯೇಸತಿ, ಏವಂ ಕೇನಚಿ ದುಕ್ಖೇನ ಫುಟ್ಠೋ ಸುಖಂ ಪತ್ಥೇತಿ ಪರಿಯೇಸತೀತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ಪರಿಯಿಟ್ಠಿತಣ್ಹಾ। ಏತ್ಥ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಜರಾಮರಣಸದಿಸಂ ಮಹನ್ತಂ ವಿಸಟಂ ನಿಯತಞ್ಚ ಇಮಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಟ್ಠಾನಂನಾಮ ನತ್ಥಿ। ದುಕ್ಖನಿಸ್ಸರಣತ್ಥಞ್ಚ ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ। ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದದೇಸನಾ ಜರಾಮರಣನಿದಾನಾ ಹೋತಿ। ಯಥಾಹ-ಕಿಚ್ಛಂ ವತಾಯಂ ಲೋಕೋ ಆಪನ್ನೋ ಜಾಯತಿಚ ಜಿಯ್ಯತಿಚ ಇಚ್ಚೇವನ್ತಿಆದಿ ನಿಗಮನಂ। ಇಚ್ಚೇವಂ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪಠಪೇಸೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇಚ್ಚೇವಂ ಆಬನ್ಧಂ ಅನಾದಿಕಂ ತೇಭೂಮಕಂ ವಟ್ಟನ್ತಿಪಿ ಯೋಜೇನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ಇಚ್ಚೇವಂ ಆಬನ್ಧನ್ತಿ ಜರಾಮರಣಮುಚ್ಛಾಯಾತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತ ನಯೇನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆಬನ್ಧಂ। ಅನಾದಿಕನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ। ನನು ಅವಿಜ್ಜಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತಾತಿ। ವುಚ್ಚತೇ, ವಟ್ಟಸ್ಸ ಆದಿಭೂತತ್ತಾ ಸಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತಾ ನ ಹೋತಿ। ವಟ್ಟಕಥಾಯ ಸೀಸ ಭೂತತ್ತಾಏವ ಸಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತಾ। ಏವಂ ವುತ್ತಾಯ ಪನ ತಾಯ ವಟ್ಟಸ್ಸ ಅನಾದಿಕಭಾವೋಪಿ ದಸ್ಸಿತೋ। ಅವಿಜ್ಜಾ ಹಿ ನಾಮ ಬಹಿದ್ಧಾ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ಸತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಏವ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋವ ಸಿದ್ಧಮೇತಂ। ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಅತೀತಭವೇ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಿದ್ಧಾಯ ತಸ್ಸಾಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತೋ ಅತ್ತಭಾವೋಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಸಿಜ್ಝತಿಯೇವ। ಸಿಜ್ಝನ್ತೋ ಚ ಇಮಸ್ಸಂ ದಸನೋಯಂ ವುತ್ತ ನಯೇನ ಅಞ್ಞಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಏವ ಸಿಜ್ಝತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ। ಏವಞ್ಚ ಸಭಿ ಪುನ ತಸ್ಸಪಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತೋ ಅತ್ತಭಾವೋ ಸಿಜ್ಝತಿಯೇವಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅತ್ತಭಾವೋಚಾತಿ ಉಭಯಂ ಪೇತಂ ಅನವಟ್ಠಿತಂ ಅನಾದಿಕಮೇವ ಹೋತೀತಿ। ವಟ್ಟಸ್ಸ ಪನ ತಿವಿಧಸ್ಸಪಿ ಪಧಾನಪಚ್ಚಯಭೂತತ್ತಾ ಸಾ ವಟ್ಟಕಥಾಯ ಸೀಸಭೂತಾ ಹೋತಿ। ಯದಿ ಸಾ ವಟ್ಟಸ್ಸ ಆದಿಭೂತಾ ನ ಹೋತಿ। ಅಥ ತಸ್ಸಾಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ। ಸಚ್ಚಂ। ತಸ್ಸಾ ಪನ ಪಠಪೇಸೀತಿ ಪಞ್ಞಾಪೇಸಿ ದೇಸೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। [ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದನಯೋ।]
೧೬೭. ಇದಾನಿ ಪಟ್ಠಾನನಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥಹೇತುಚ ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋಚಾತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ, ಹೇತು ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಹೇತೂತಿ ಮೂಲಟ್ಠೇನ, ಕೋಚ ಮೂಲಟ್ಠೋತಿ। ರುಕ್ಖಾನಂ ರುಕ್ಖಮೂಲಸ್ಸ ವಿಯ ಭೂಮಿಯಂ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿ ತಭಾವಸಾಧನಟ್ಠೋ ಮೂಲಟ್ಠೋನಾಮ। ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಕುಸಲಾದಿ ಭಾವಸಾಧನಟ್ಠೋ ಮೂಲಟ್ಠೋನಾಮಾತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ಸದ್ದತ್ಥತೋ ಪನ ಹಿನೋನ್ತಿ ವುದ್ಧಿವಿರುಳ್ಹಿವೇಪುಲ್ಲಪತ್ತಿವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತಿ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಏತೇನವಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ದಳ್ಹನಿಪಾತಿನಾ ಥಾಮಬಲಸಮ್ಪನ್ನೇನಾತಿ ಹೇತು। ಪಚ್ಚಯ ಸದ್ದೋ ಪನ ಉಪಕಾರಕಟ್ಠೋ। ಉಪಕಾರಕೋತಿಚ ಸಯಂ ಯಾದಿಸೇನ ಸಭಾವೇನ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾವಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಉಪ್ಪನ್ನಾವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಠಿತಾವಾ ಉಪರುಪರಿವುದ್ಧಿವಿರುಳ್ಹಿಯಾ ಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತಾದಿ ಸೇನಸಭಾವೇನ ಉಪಲದ್ಧಿಯೇವ। ನಹಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇಸು ಈಹಾವಾ ಬ್ಯಾಪಾರೋವಾ ಉಪಲಬ್ಭತಿ। ಯೇನ ಕತ್ತಾವಾ ಕಾರೇತಾವಾ ಉಪಲಬ್ಭೇಯ್ಯಾತಿ। ತಥಾ ಉಪಲದ್ಧಿಯಂ ಪನ ಸತಿ ಅನುರೂಪಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂವಾ ಠಿತಿಭಾವಪತ್ತಿತೋ ಠಿತಾನಂ ವಾ ಉಪರುಪರಿವುದ್ಧಿವಿರುಳ್ಹಿಯಾ ಪಚ್ಚಯತ್ತುಪಗಮನತೋ ಸುಟ್ಠು ಕರಾನ್ತೋ ವಿಯ ಸಾಧೇನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಉಪಕಾರಕೋ ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ಇತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಥಿರಭಾವವುದ್ಧಿ ವಿರುಳ್ಹಿಭಾವಸಾಧನ ಸಙ್ಖಾತೇನ ಮೂಲಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕಾ ಛಹೇತುಧಮ್ಮಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ।
ಆರಮನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ। ಅಧಿಪತಿ ಸದ್ದತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋಯೇವ। ಅಧಿಪತಿ ಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ। ಸೋ ದುವಿಧೋ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಸಹಾಜಾತಾಧಿಪತಿವಸೇನ। ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾಪಿ ಹಿ ಕೇಚಿ ಗರುಕತಾ ಅತ್ತನೋ ಆರಮ್ಮಣಿಕಧಮ್ಮೇ ಸಾಮಿನೋ ವಿಯ ದಾಸೇ ಅತ್ತನೋ ವಸೇವತ್ತಯಮಾನಾ ಅತ್ತನಿ ನಿಚ್ಚಂ ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರೇಏವ ಕರೋನ್ತೀತಿ। ನತ್ಥಿ ಅನ್ತರಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅನನ್ತರೋ, ಅನನ್ತರಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ। ಸುಟ್ಠು ಅನನ್ತರಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ। ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಧಮ್ಮತೋ ವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥಿ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಪುರಿಮಚಿತ್ತೇ ನಿರುದ್ಧೇಪಿ ಪಚ್ಛಾ ಸನ್ತಾನಂ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಸನ್ತಾನಾನುಬನ್ಧವಸೇನ ಸಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮ ಭಾವೇನ ಅತ್ತಸದಿಸಸ್ಸ ಧಮ್ಮನ್ತರಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾ। ಧಮ್ಮನ್ತರೇ ಉಪ್ಪಾದಿಯಮಾನೇಪಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಅನುಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಾದೀನಂ ಕಿಚ್ಚಟ್ಠಾನಾನಂ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಚಿತ್ತನಿಯಾಮಂ ನಾಮ ಸಾಧೇತ್ವಾ ಅನುರೂಪಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮನ್ತರಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಂ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾ ಚವನ್ತಸ್ಸಚ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಭಾಗಪವತ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂಪಿ ಅನನ್ತರತಾ ಸಮನನ್ತರತಾಚ ಉಪಪನ್ನಾ ಹೋತೀತಿ। ನಹಿ ಅಭಾವ ಭೂತೋ ಅನ್ತರೇ ಕಾಲೋ ತೇಸಂ ಅನ್ತರಂ ಕರೋತಿನಾಮ। ನಚ ಅಞ್ಞಸನ್ತಾನಭೂತೋ ಅನ್ತರೇ ರೂಪಧಮ್ಮೋ। ಅಞ್ಞಞ್ಹಿ ರೂಪಸನ್ತಾನಂ, ಅಞ್ಞಂ ಅರೂಪಸನ್ತಾನಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಕಾಲಾನನ್ತರತಾ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋತಿ ವಾದಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸಣ್ಠಾನಾಭಾವತೋ ಸುಟ್ಠು ಅನನ್ತರಾತಿ ಸಮನನ್ತರಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತೇನ ಯಥಾಸಣ್ಠಾನವನ್ತಾನಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅನನ್ತರತಾನಾಮ ಮಜ್ಝೇ ಪರಿಚ್ಛೇದಸಹಿತಾಯೇವ ಹೋತಿ। ನ ತಥಾ ಸಣ್ಠಾನರಹಿತಾನಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ। ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ತೇಸಂ ಏಕೀಭೂತಾನಂ ವಿಯ ಪವತ್ತಿಸಮನನ್ತರತಾನಾಮ। ತಥಾ ಪವತ್ತನ ಸಮತ್ಥತಾ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಯೇ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ತನಿ ಜಾತೇ ಏವ ಜಾಯನ್ತಿ, ನೋ ಅಜಾತೇ। ಅತ್ತನಾ ಸಹೇವಚ ಜಾಯನ್ತಿ, ನೋ ಪುರೇ ಪಚ್ಛಾಚ, ತೇಸಂ ಜಾತತ್ಥಾಯ ವಿಯ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ। ಪಕಾಸಸ್ಸ ಪದೀಪೋ ವಿಯ। ಪದೀಪಜಾಲಞ್ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಪಕಾಸಸಙ್ಖಾತೇನ ಆಲೋಕೇನ ಸಹೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನ್ತಂ ತಿದಣ್ಡಂ ವಿಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನವಸೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪುರಿಮೇನ ಸಹ ವಿಸೇಸೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ। ನಹಿ ಸಹ ಜಾತಸದ್ದೋ ಏವರೂಪಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೋಪತ್ಥಮ್ಭನಂ ಬೋಧೇತೀತಿ। ನಿಸ್ಸಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ನಿಸ್ಸಯೋ। ನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ। ಸೋ ಪನ ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯೋ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತ ನಿಸ್ಸಯೋತಿ ದುವಿಧೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಸಹಜಾತೋವ ಸಮಾನೋ ಪಟಕೋಟ್ಠಕೋ ವಿಯ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯೋ। ಪಥವೀ ವಿಯ ತಿಣರುಕ್ಖಾದೀನಂ ಪುರೇ ಜಾತೋ ಹುತ್ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತ ನಿಸ್ಸಯೋ। ಬಲವತರೋ ಪನ ನಿಸ್ಸಯೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಸಾಲಿಭತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸೂದೋವಾ ಉಕ್ಖಲಿವಾಕಟ್ಠಂವಾ ಅಗ್ಗಿವಾನಿಸ್ಸಯೋ ಏವ ಹೋತಿ, ನ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ। ಸಾಲಿಖೇತ್ತವುಟ್ಠಿಧಾರಾ ಏವ ಪನ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ, ನ ಹಿ ತಾಸುಅಸತಿ ಭತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸೂದಾದೀನಂಪಿ ಥಾಮೋನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ। ತಥಾ ಯಹಿಂ ಪಚ್ಚಯೇ ಅಸತಿ ನಿಸ್ಸಯಧಮ್ಮಾಪಿ ನತ್ಥಿ। ಕುತೋ ನಿಸ್ಸಿತಧಮ್ಮಾ। ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ನಿಸ್ಸಯತೋಪಿ ಬಲವತರಟ್ಠೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ।
ಸೋ ಪನ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಗರುಕತಾ ಆರಮ್ಮಣ ಧಮ್ಮಾ ಗರುಕತತ್ತಾಏವ ಅಧಿಪತಿಭೂತಾ ಬಲವ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾಚ ಹೋನ್ತಿ। ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾಚ ತೇಹಿ ವಿನಾ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಪವತ್ತಿಯಾ ಏವ ಅಭಾವತೋ ಬಲವನಿಸ್ಸಯಾಏವ ಹೋನ್ತಿ। ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಪಕತೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ। ಪಕತೋತಿಚ ಯಥಾ ಕತೇ ಸತಿ ಅನುರೂಪೇ ಕಾಲೇ ತಸ್ಮಿಂಸನ್ತಾನೇ ಏಕನ್ತೇನ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾ ಪಾತುಭವನ್ತಿ, ತಥಾ ಸುಟ್ಠು ಕತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕರಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಸದ್ಧಾ ಸೀಲಂ ಸುತಂ ಚಾಗೋ ಪಞ್ಞಾತಿಚ ರಾಗೋ ದೋಸೋ ಮೋಹೋ ಮಾನೋ ದಿಟ್ಠಿ ಪತ್ಥನಾತಿಚ ವುತ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ತನೋ
ಪುರೇತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವತ್ತಮಾನಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ। ಸೋ ದುವಿಧೋ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತ ನಿಸ್ಸಯ ಪುರೇಜಾತ ವಸೇನ। ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ಏವ ಹಿ ಕೇಚಿ ಪುರೇಜಾತ ತಾಮತ್ತವಿಸಿಟ್ಠಾ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುತ್ತಾತಿ। ಆಚರಿಯಾನನ್ದತ್ಥೇರೇನ ಪನ ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಾಕಾರಾದೀಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಾ ಪುರೇಜಾತಾಕಾರೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯತಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಪುರೇ ಜಾತತಾವಿಸಿಟ್ಠೇಹಿ ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಸತ್ತಿವಿಸೇಸೇಹಿ ಅಞ್ಞೋ ವಿಸುಂ ಪುರೇಜಾತಸತ್ತಿವಿಸೇಸೋನಾಮ ನದಿಸ್ಸತಿಯೇವ। ಪುರೇ ರೋಪೇತ್ವಾ ಜಾತಾನಂ ರುಕ್ಖಪೋತಕಾನಂ ವಿಯ ಪಚ್ಛಾ ಆಸಿಞ್ಚಿಯಮಾನಂ ಉದಕಂ ಪುರೇ ಜಾತಾನಂ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ವುದ್ಧವಿರುಳ್ಹಭಾವಞ್ಚ ಪಚ್ಛಾಪಿ ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸಸ್ಸ ರೂಪಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವಞ್ಚ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನವಸೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮೋ ಪಚ್ಛಾ ಜಾತಪಚ್ಚಯೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಗಿಜ್ಝಪೋತಕಸರೀರಾನಂ ಆಹಾರಾಸಾ ಚೇತನಾವಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಮೂಲಟೀಕಾಯಞ್ಚ ಏತೇನ ಮನೋಸಞ್ಚೇ ತನಾಹಾರವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇಹಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಹಿ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತ ಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನೇವ ಆಹಾರಾಸಾ ವಿಯಾತಿ ಅವತ್ವಾ ಚೇತನಾಗಹಣಂ ಕರೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಾ ಪನ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಆಹಾರಾಸಾ ಚೇತನಾ ಪುರೇಜಾತಾನಂ ತೇಸಂ ಗಿಜ್ಝಸರೀರರೂಪಾನಂ ಚಿರಕಾಲಂ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೇನ ವಿನಾಪಿ ಅಮಿಲಾತ ಭಾವಂ ಉಪರೂಪರಿಚ ವುದ್ಧವಿರುಳ್ಹರೂಪಸನ್ತಾನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭತಿಯೇವ। ಯಸ್ಮಾ ಸುಪಾಕಟೇನ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೇಕ ದೇಸೇನ ಸಕಲಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಸಾಧನತ್ಥಾಯ ಅಯಂ ಉಪಮಾ ಇಧ ವುತ್ತಾ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ಚೇತನಾ ಗಹಣಞ್ಚ ಪಚ್ಛಾಜಾತ ಪಚ್ಚಯಂ ಪತ್ವಾಪಿ ಚೇತನಾಏವ ಪಧಾನಾ ಜಾತಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ನ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ಜಾತಾಯ ಏವ ಉಪಮಾಯ ಸಾಧನಂ ಉಪಪನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ। ಯಥಾವುತ್ತ ಟೀಕಾಪಾಠೇಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿಯೇವ।
ಆಸೇವನ್ತಿ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮಾತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ।
ಕಾಯಙ್ಗವಾಚಙ್ಗಚಿತ್ತಙ್ಗಾಭಿಸಙ್ಖರಣಭೂತೇನ ಚಿತ್ತಪ್ಪಯೋಗಸಙ್ಖಾತೇ ನ ಕಿರಿಯಾಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ। ಸೋ ದುವಿಧೋ ಸಹಜಾತನಾನಾಕ್ಖಣಿಕವಸೇನ। ತತ್ಥ ಜೇಟ್ಠಸಿಸ್ಸ ಮಹಾ ವಡ್ಢಕಿಆದಯೋ ವಿಯ ಸಕಿಚ್ಚಪರಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಹಜಾತಚೇತನಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ। ಯಥಾ ಪನ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾನಂ ಸಕಿಂ ಸನ್ನಿಪಾತಪ್ಪಯೋಗೋ ಕಾಮಸುಖಾನುಭವನಕಿಚ್ಚಞ್ಚ ಕಾಲನ್ತರೇ ಪುತ್ತಪಾತುಭಾವತ್ಥಾಯವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಬೀಜನಿಧಾನ ಕಿಚ್ಚಞ್ಚ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ। ಏವಮೇವಂ ಯಥಾವುತ್ತಾಭಿಸಙ್ಖರಣಕಿಚ್ಚಞ್ಚ ತದಭಿಸಙ್ಖರಣವೇಗಜನಿತಂ ಕಾಲನ್ತರೇ ವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಪಾತುಭಾವತ್ಥಾಯ ಸನ್ತಾನೇ ಕಿರಿಯಾ ವಿಸೇಸನಿಧಾನ ಕಿಚ್ಚಞ್ಚ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲ ಚೇತನಾ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋನಾಮ।
ಅರೂಪಿನೋ ತಯೋ ಆಹಾರಾ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಜನನಟ್ಠೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಟ್ಠೇನಚ, ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಪನ ಇಮಸ್ಸ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿ ಕಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಟ್ಠೇನೇವ ಉಪಕಾರಕತಾ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೋ। ಅಪಿಚ, ಆಹಾರಟ್ಠೋನಾಮ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಪ್ಪಧಾನೋ ಹೋತಿ। ತೇನೇವ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅವತ್ವಾ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತ್ವೇವ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಅರೂಪಾಹಾರಾನಂಪಿ ಆಹಾರಟ್ಠೋ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಜನಯನ್ತಾಪಿ ಹಿ ಆಹಾರಾ ಅತ್ತನಾ ಜನಿತಾನಞ್ಚ ತದಞ್ಞೇಸಞ್ಚಸನ್ತಾನಟ್ಠಿತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವತ್ಥಾಯ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನೇನ ಸಹೇವ ಜನೇನ್ತೀತಿ।
ಇಸ್ಸರಿಯಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೋ। ಸೋ ತಿವಿಧೋ ಸಹಜಾತಾದಿವಸೇನ। ತತ್ಥ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚೇಸು ಇಸ್ಸರಭೂತಾ ಅರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಧಮ್ಮಾ ಸಹಜಾತಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೋ। ಪಚ್ಛಾ ಜಾತಾನಂ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣ ಧಮ್ಮಾನಂ ದಸ್ಸನಾದಿ ಕಿಚ್ಚೇಸು ಇಸ್ಸರಭೂತಾ ಪುರೇ ಜಾತಾ ಪಞ್ಚಪಸಾದಿನ್ದ್ರಿಯಧಮ್ಮಾ ಪುರೇ ಜಾತಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೋ। ಸಹಜಾತಾನಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ಚಿರತರಪವತ್ತಿಯಂ ಇಸ್ಸರಭೂತಂ ರೂಪಜೀವಿತಂ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೋ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಭಾವಿನ್ದ್ರಿಯದ್ವಯಂ ಇಧ ನ ಗಹಿತನ್ತಿ। ವುಚ್ಚತೇ, ಯಸ್ಸ ಜನಕತ್ತಂವಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಂವಾ ಅನುಪಾಲಕತ್ತಂವಾ ಅತ್ಥಿ। ಸೋ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋನಾಮ। ಭಾವದ್ವಯಸ್ಸ ಝಾನಪಚ್ಚಯೋ। ದುಗ್ಗತಿ ಸುಗತಿ ನಿಬ್ಬಾನ ಸಮ್ಪಾಪಕಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೋ। ಏತ್ಥಚ ಯೇನಯೇನ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಾದಿನಾ ಲಕ್ಖಣವಿಸೇಸೇನ ಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಕುಸಲಭೂತಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಾದಯೋ ಸುಗತಿ ನಿಬ್ಬಾನ ಸಮ್ಪಾಪಕಟ್ಠೇನ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಅಬ್ಯಾಕತಭೂತಾನಂಪಿ ತೇಸಂ ಸೋ ಸೋ ಲಕ್ಖಣವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥಿಯೇವಾತಿ ತೇಸಮ್ಪಿ ತೇನೇವಟ್ಠೇನ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯತಾ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಸತಿಪಿ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಂ ತಂತಂ ಸಮ್ಪಾಪಕಟ್ಠೇನಚ ಉಪಕಾರಕತ್ತೇ ತಂಸಮುಟ್ಠಿತಾನಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ। ತೇಸಂ ಪನ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಿತತ್ತಾಯೇವ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಾ। ಏಸನಯೋ ಹೇತುಕಮ್ಮಿನ್ದ್ರಿಯಝಾನ ಪಚ್ಚಯೇಸುಪೀತಿ।
ಏಕುಪ್ಪಾದತಾದೀಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಸಮಂ ಏಕೀಭೂತೋ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಯುತ್ತಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ। ಸಮಾನೇಪಿ ಸಹಜಾತಭಾವೇನ ನಿಸ್ಸಯ ನಿಸ್ಸಿತ ಭಾವೇನಚ ಯುತ್ತಭಾವೇ ಏಕುಪ್ಪಾದತಾದಿಕಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯೋಗಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ವಿರಹತೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ। ಯತ್ಥ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಙ್ಕಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ತತ್ಥೇವ ತದಾಸಙ್ಕಾ ವಿಗಮನತ್ಥಂ ಅಯಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋನಾಮ ವುತ್ತೋತಿ ತದಾಸಙ್ಖಾ ರಹಿತೇಸು ಆರಮ್ಮಣಾನನ್ತರಾದೀಸು ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಪಸಙ್ಗೋ ನತ್ಥೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಹೇಟ್ಠಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಸು ಏವ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇಸು ಯೋ ಯೋ ಅತ್ಥಿತಾ ಸಙ್ಖಾತೇನ ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವೇನ ತಾದಿಸಸ್ಸೇವ ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ ಸಮಙ್ಗಿನೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾದಿವಸೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಸೋ ಸೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ। ಯಸ್ಮಿಂ ವಿಜ್ಜಾಮಾನೇ ಸತಿ ಅಞ್ಞೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಓಕಾಸಂ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ। ಅಯಂಪಿ ವಿಸುಂ ಸತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ನ ಹೋತಿ। ತೇನೇವ ಚಿತ್ತೇನ ಗಚ್ಛತಿ ನಿಸೀದತಿ ತಿಟ್ಠತೀತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತೇ ಠಿತಾನಂಪಿ ಪುರಿಮಚಿತ್ತಂ ವತ್ತತಿಯೇವಾತಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಅಭಿಮಾನೋ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯತ್ಥ ಅತ್ಥಿತಾಸಙ್ಕಾ ಸಮ್ಭವತಿ। ತತ್ಥ ತದಾಸಙ್ಕಾ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ವಿನಾಸಂ ಗತೋ ವಿಗತೋ। ಯಸ್ಮಿಂ ಅವಿಗತೇ ಅಞ್ಞೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಓಕಾಸಂ ನಲಭತಿ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಓಕಾಸದಾನಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಯಂ ವಿಗತಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ವಿಗತಪಚ್ಚಯೋ। ವತ್ತಮಾನತಾ ಸಙ್ಖಾತೇನ ಅವಿಗತಭಾವೇನ ತಾದಿಸಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋ। ಪುರಿಮಪಚ್ಚಯ ದುಕಮೇವ ಚೇತ್ಥ ನಾನತ್ಥ ಪಸಙ್ಗನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಞಾಣವಿಸದತ್ಥಞ್ಚ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನ ವಿಗತದುಕಂನಾಮ ಕತ್ವಾ ದೇಸಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಖೋ ಕಚ್ಚಾನ ಅಯಮೇಕೋ ಅನ್ತೋ। ನತ್ಥೀತಿ ಅಯಂ ದುತೀಯೋ ಅನ್ತೋತಿಆದಿನಾ ನಾನಾಅತ್ಥದೀಪಕಾ ಅತ್ಥಿ ನತ್ಥಿ ಸದ್ದಾ ಸಾಸನೇ ಲೋಕೇಚ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಸ್ಸೇವ ಚ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪುನ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನ ವಚನಂ ಸೋತೂನಂ ಞಾಣವಿಸದತ್ಥಾಯ ಹೋತೀತಿ। ಟೀಕಾಕಾರಾ ಪನ ಬಹುಂ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯ ದುಕಾನಂ ನಾನತ್ಥಸಮ್ಭವಂ ವಣ್ಣೇನ್ತಿಯೇವಾತಿ। [ಪಚ್ಚಯುದ್ದೇಸೋ]
೧೬೮. ಇದಾನಿ ಯಥಾ ಉದ್ದಿಟ್ಠೇ ಚತುವೀಸತಿಪಚ್ಚಯೇ ಪಥಮಂ ಛಹಿ ರಾಸೀಹಿ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪುನ ರಾಸೀನಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ನಿದ್ದೇಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಛಧಾನಾಮನ್ತುನಾಮಸ್ಸಾತಿ ಗಾಥಾದ್ವಯ ಮಾಹ। ನಾಮಂ ನಾಮಸ್ಸ ಛಧಾ ಛಬ್ಬಿಧೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ನಾಮಂ ನಾಮರೂಪೀನಂ ಪಞ್ಚಧಾ। ಪುನ ನಾಮಂ ರೂಪಸ್ಸ ಏಕಧಾ, ರೂಪಂ ನಾಮಸ್ಸ ಏಕಧಾಏವ। ಪಞ್ಞತ್ತಿನಾಮರೂಪಾನಿ ನಾಮಸ್ಸ ದುವಿಧಾ, ದ್ವಯಂ ನಾಮರೂಪಂ ದ್ವಯಸ್ಸೇವ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ನವಧಾತಿ ಏವಂ ಛಕ್ಕಪಞ್ಚಕಾದಿವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಾ ಛಬ್ಬಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ। ಕಥಂ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
[೨೨೯] ಯಂಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಿನಾಮರೂಪಾನಿ ನಾಮಸ್ಸ ದ್ವಿಧಾ ದ್ವಿಪಕಾರಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ’’। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ಪಚ್ಚಯಕಥಾ ಅನನ್ತರನಿರುದ್ಧಾಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾಧಮ್ಮಾತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಅವಿರುದ್ಧಸ್ಸಾತಿಏತೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿರುದ್ಧಾನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಾನಞ್ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನನ್ತರ ಪಚ್ಚಯಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪಟುಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಪುನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂವಾ। ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸನ್ತಾನಪರಿಭಾವನಾವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೋನಾಮ, ಕೇವಲಂ ಪಯೋಗಸಾಧನೀಯೇಸು ಜವವೇಗ ಸಹಿತೇಸು ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಏವ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಪುರಿಮಾನಿ ಜವನಾನೀತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಜವನಾನೀತಿ ಮಗ್ಗಫಲಜವನವಜ್ಜಾನಿ ಲೋಕಿಯ ಕುಸಲಾ ಕುಸಲಕ್ರಿಯಜವನಾನಿ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂಜವನಾನನ್ತಿ ಫಲಜವನವಜ್ಜಾನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕ್ರಿಯಜವನಾನಂ। ಭಿನ್ನಜಾತಿಕಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪಾರಿಪೂರಂ ಪರಿವಾಸಂನಾಮ ಗಹೇತುಂವಾ ಗಾಹಾಪೇತುಂಪಾ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ಯದಿ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯುಂ, ಜಾತಿಮತ್ತೇನಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಪುಬ್ಬಾಪರಂ ಅಭಿನ್ನಾಏವ ಸಿಯುನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಭಿನ್ನಜಾತಿಕಂ ಫಲಜವನಂ ಮಗ್ಗತೋ ಪರಿವಾಸಂ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಮಗ್ಗೋಪಿ ಅತ್ತನೋ ಪರಿವಾಸಂ ಫಲಸ್ಸ ದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಫಲಚಿತ್ತಾನಿಚ ಪರಿಕಮ್ಮಪಯೋಗಬಲೇನ ಜವನ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪರಿವಾಸದಾನ ಗಹಣ ಬಲೇನಾತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಕಾಮಾವಚರಭಾವತೋ ಮಹಗ್ಗತಾ ನುತ್ತರ ಭಾವಪ್ಪತ್ತಿನಾಮ ಆಸೇವನಬಲೇನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಗೋತ್ರಭು ಝಾನ ಮಗ್ಗಾನಂ ಭೂಮಿ ಭೇದೋ ಇಧ ಅಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಹೇತು।ಲ। ನಾಮರೂಪಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹೇತುಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಅಹೇತುಕವಜ್ಜಿತಾನಂ, ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣವಜ್ಜಿತಾನಂ ಸಹಜಾತಾನಂ ನಾಮರೂಪಾನಂ। ಸಹಜಾತರೂಪಲಕ್ಖಣಂ ಪನ ಸಯಮೇವ ವಕ್ಖತಿ। ಚೇತನಾನಾಮ ಪವತ್ತಮಾನಾ ದ್ವೇ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಸಾಧೇತಿ ಸಹಜಾತಾನಂ ಸಂವಿಧಾನಞ್ಚ ಆಯತಿಂ ವಿಪಾಕಪಾತು ಭಾವತ್ಥಾಯ ತಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಾ ಕಾರಸಙ್ಖಾತ ಬೀಜನಿಧಾನಞ್ಚಾತಿ। ತತ್ಥ ಸಂವಿಧಾನಕಿಚ್ಚಂ ಸಬ್ಬಚೇತನಾ ಸಾಧಾರಣಂ ಸಹಜಾತಾಚೇತನಾತಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣ ಸಹಜಾತಾಪಿ ಚೇತನಾ। ಸಾಪಿ ಹಿ ಸಹಜಾತಾನಂ ಸಂವಿದಹನಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಮ್ಮಭಾವೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಕಮ್ಮಂಏವನಾಮ ಹೋತೀತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಾಕಾರಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಬೀಜಸ್ಸ ನಿದಹನಂನಾಮ, ನ ತಾವದೇವ ಬೀಜಕಿಚ್ಚಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ। ಅಮ್ಬಬೀಜಾದೀನಿ ವಿಯ ಪರಿಣತಭಾವಂ ಪತ್ವಾ ಖಣನ್ತರೇಏವ ಸಮ್ಪಾದೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಾ ಚೇತನಾತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಾಚೇತನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣತೋ ವಿಸುಂ ಭೂತೇ ಅತೀತಕಾಲೇ ಸಿದ್ಧಾ ಕುಸಲಾ ಕುಸಲಚೇತನಾ। ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾತಿವಾ ಪಾಠೋ ಸಿಯಾ।
ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಾಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂಸಹಜಾತಾನಂರೂಪಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸಚ ಸಹಜಾತರೂಪಾನಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾನಾಮ ಪುರೇ ಜಾತಾ ಸಾಲರುಕ್ಖಪೋತಕಾ ಪಚ್ಛಾ ಅನುವಸ್ಸಂ ವಸ್ಸನ್ತಾನಂ ವುಟ್ಠಿಧಾರಾನಂ ವಸೇನ ವುದ್ಧಿಂ ವಿರುಳ್ಹಿಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಪತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಯಾವಕಪ್ಪಾವಸಾನಾಪಿ ಮಹನ್ತಸ್ಸ ಸಾಲವನಸಣ್ಡಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ಏವಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪುರಿಮಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸಕಲಸರೀರೇ ಕಮ್ಮಜಕಾಯೋ ಚಿತ್ತಜಕಾಯೋ ಉತುಜಕಾಯೋ ಆಹಾರಜ ಕಾಯೋತಿ ಸಬ್ಬೇ ಸಕಲಸರೀರಟ್ಠಕಾ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾನಂ ಪಥಮಭವಙ್ಗಾದೀನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ವಸೇನ ವುದ್ಧಿಂ ವಿರುಳ್ಹಿಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಪತ್ವಾ ಉಪರುಪರಿ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕ ರೂಪಪರಂಪರಾಪವತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸಾತಿ ಆತೀತಾನನ್ತರಚಿತ್ತೇ ಜಾತಸ್ಸಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಯಾವ ಅಟ್ಠಮಚಿತ್ತಾವಾ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ। ಏತ್ತಕೋ ಹಿ ಕಾಲೋ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಡ್ಢನಕಾಲೋನಾಮ। ತತೋಪರಂ ಹಾಯನಕಾಲೇ ಪಚ್ಛಾಜಾತೇನ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥೀತಿ। ಯಾವ ಸೋಳಸಮಚಿತ್ತಾ ಏವ ವಾ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ। ಯದಗ್ಗೇನ ಹಿ ಮರಣಾಸನ್ನಕಾಲೇ ವತ್ಥುರೂಪಂ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯತಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ। ತದಗ್ಗೇನ ಚುತಿಚಿತ್ತಂಪಿ ತಸ್ಸ ವತ್ಥುರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ನವತ್ತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಸೇಸರೂಪಾನಞ್ಚ। ಯಥಾ ಹಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನ್ತೋ ಆಹಾರೋ
ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಆನುಭಾವೋನಾಮ ಮಹಾವಿಪ್ಫಾರೋ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇ ಕಾಯೇಕದೇಸೇ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಸಕಲಂ ಇಮಂ ಚತುಜಕಾಯಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಇಮಸ್ಸಕಾಯಸ್ಸಾತಿ। ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಪಸಾದವತ್ಥೂನಿ ರೂಪಾದೀಹಿ ಸಹಲದ್ಧಘಟ್ಟನಾನಿಏವ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆಧಾರಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಘಟ್ಟನಞ್ಚ ಠಿತಿಪತ್ತಕಾಲೇಏವಾತಿ ತೇಸಂ ನಿಚ್ಚಕಾಲಂಪಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯತಾ ಸಿದ್ಧಿ ಹೋತಿ। ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚನಾಮ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ವತ್ಥುನಿಸ್ಸಯೇನ ವಿನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ನಸಕ್ಕೋತೀತಿ, ಯದಾ ಪುರೇಜಾತಂವಾ ವಡ್ಢನಪಕ್ಖೇ ಠಿತಂವಾ ವತ್ಥುಂ ನ ಲಭತಿ, ತದಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾಲೇವಾ ಮರಣಾಸನ್ನಕಾಲೇವಾ ಯಂ ಯಂ ಲಭತಿ, ತಂ ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿಯೇವ। ಯದಾ ಪನ ಪುರೇ ಜಾತಂ ಸುಟ್ಠು ಬಲವನ್ತಞ್ಚ ವತ್ಥುಂ ಲಭತಿ, ತದಾ ತದೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತತಿ। ತಞ್ಚ ನಿಯಮತೋ ಪವತ್ತಿಕಾಲೇಏವ ಲಬ್ಭತಿ, ನೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾಲೇ। ನಹಿ ತದಾ ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತಂ ಭವಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಛವತ್ಥೂನಿ ಪವತ್ತಿಯನ್ತಿ।
ಪಞ್ಚಾಲಮ್ಬಣಾನಿಚ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾತಿ ಇದಂ ನಿಯಮಸಿದ್ಧಿಗಹಣ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಾನಿ ಪನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭೂತಾನಿ ನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಾನಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣ ವೀಥಿಯಾ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿಯೇವ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಟ್ಠಾನೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ ಚಕ್ಖುಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸತಿ। ಸೋತಂ, ಘಾನಂ, ಜಿವ್ಹಂ, ಕಾಯಂ, ರೂಪೇ, ಸದ್ದೇ, ಗನ್ಧೇ, ರಸೇ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇ, ವತ್ಥುಂ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಖನ್ಧೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸತಿ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಚಕ್ಖುಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಅಭಿನನ್ದತೀತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತಿಪತ್ತಂ ಅಟ್ಠಾರಸವಿಧಂ ರೂಪಮೇವ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಏತ್ಥಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಟ್ಠಾನೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏವಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಾನಂಪಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣತಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣಮೇವಗರುಕತನ್ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನವಸೇನ ಅಸ್ಸಾದನಾದಿವಸೇನಚ ಗರುಕತಂ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣ ಮಾಹ। ತಞ್ಚ ಖೋ ತಸ್ಸತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಇಚ್ಛಾವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಗೂಥಕುಣಪಾದೀನಿಪಿ ಹಿ ತದಭಿನನ್ದನ್ತಾನಂ ಕಿಮಿಮಕ್ಖಿಕ ಸುನಖ ಗಿಜ್ಝ ಕಾಕಾದೀನಂ ಗರುಕತಾನಿಏವ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ।
[೨೩೦] ಯಂ ಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಗರುಕತನ್ತಿ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಅನುಪಪನ್ನಂ।
ಚಕ್ಖುಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಅಭಿನನ್ದತೀತಿಆದಿನಾ ಅಸ್ಸಾ ದನಾದಿವಸೇನಪಿ ಅಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಪವತ್ತತ್ತಾತಿ। ರಾಗಾದಯೋ ಪನ ಧಮ್ಮಾತಿ ಏತೇನ ರಾಗೋ ದೋಸೋ ಮೋಹೋ ಮಾನೋ ದಿಟ್ಠಿ ಪತ್ಥನಾತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಹ ದಸ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ ಪಞ್ಚಅನನ್ತರಿಯ ಕಮ್ಮಾನಿಚ ಗಹಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅನನ್ತರಿಯವಜ್ಜಾನಿ ತಾನಿ ಸಮತಿಕ್ಕಮಮುಖೇನ ಯಥಾರಹಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚತುಭೂಮಕ ಕುಸಲಾನಂ ಅನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಾನಿ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾನಮೇವ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಬಲವನಿಸ್ಸಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ತಾನಿಯೇವಚ ಸಬ್ಬಾನಿ ಯಥಾರಹಂ ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಚ ಬಹಿದ್ಧಾಚ ರಾಗಾದೀನಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಞ್ಚ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಕಾಯಿಕಸುಖದುಕ್ಖಾದೀನಞ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಬಲವ ನಿಸ್ಸಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ಸದ್ಧಾದಯೋತಿ ಏತೇನ ಸದ್ಧಾ ಸೀಲಂ ಸುತಂ ಚಾಗೋ ಪಞ್ಞಾತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಹ ಸಬ್ಬೇ ದಾನಸೀಲಾದಯೋ ಚತುಭೂಮಕಕು ಸಲಾನಂ ರಾಗಾದಿ ಅಕುಸಲಾನಂ ಸುಖದುಕ್ಖಾದಿಚತುಭೂಮಕ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ನಞ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಬಲವನಿಸ್ಸಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಸುಖಂ ದುಕ್ಖಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಭೋಜನಂ ಉತುಸೇನಾಸನನ್ತಿ ಏತೇನ ನಿಬ್ಬಾನವಜ್ಜಾ ಸಬ್ಬೇ ಚತುಭೂಮಕಾ ಬ್ಯಾಕತಾ ಕಮ್ಮಂವಿಪಾಕಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸುಟ್ಠು ಬಲವಂ ಕಮ್ಮಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ನ ದುಬ್ಬಲನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು ನ ಗಹಿತಾ। ನನು ತೇಸಂಪಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ರುಕ್ಖತಿಣಾದೀನಂ ವುದ್ಧಿವಿರುಳ್ಹಿ ವೇಪುಲ್ಲತ್ಥಾಯ ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಚ ಆರೋಗ್ಯಾದಿಅತ್ಥಾಯ ಪಥವಿರಸ ಆಪೋರಸ ವಸ್ಸೋದಕ ಬಿಜಮೂಲಭೇಸಜ್ಜಾದಯೋ ಬಲವನಿಸ್ಸಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ಮೂಲಟೀಕಾಯಂ ಕಥಿತೋಯೇವ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ –
ನಹಿ ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತಂ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಲಭತಿ। ಅಚೇತನೇನ ರೂಪಸನ್ತಾನೇನ ಪಕತಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಅರೂಪಸನ್ತಾನೇನ ಕತ್ತುಭೂತೇನ ಸದ್ಧಾದಯೋ ನಿಪ್ಫಾದಿತಾ ಉತುಭೋಜನಾದಯೋಚ ಉಪಸೇವಿತಾ। ನ ಏವಂ ರೂಪಸನ್ತಾನೇನ। ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಉತುಬೀಜಾದಿಕೇ ಕಮ್ಮಾದಿಕೇಚ ಸತಿ ರೂಪಂ ಪವತ್ತತಿ। ನ ತಂ ತೇನ ರೂಪೇನ ಪಕತಂ ಹೋತಿ। ಸಚೇತನಸ್ಸೇವ ಹಿ ಉಪ್ಪಾದನುಪಸೇವನಪಯೋಗವಸೇನ ಚೇತನಂ ಪಕಪ್ಪನಂ ಪಕರಣಂ। ರೂಪಞ್ಚ ಅಚೇತನನ್ತಿ।
ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ದುವಿಧಂ ಸನ್ತಾನಂ ರೂಪಸನ್ತಾನಂ ಅರೂಪಸನ್ತಾನನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಯೇನ ಸನ್ತಾನೇನ ಪುಬ್ಬೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಸುಟ್ಠುಉಪ್ಪಾದಿತಂವಾ ಹೋತಿ ಉಪಸೇವಿತಂವಾ, ತಸ್ಸೇವ ಪುಬ್ಬೇ ಅತ್ತನಾ ಉಪ್ಪಾದಿತುಪಸೇವಿತಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಲನ್ತರೇ ಅತ್ತನೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ಪಕರಣಸಙ್ಖಾತಞ್ಚ ತಥಾ ಉಪ್ಪಾದನುಪಸೇವನಂನಾಮ ಸಚೇತನೇ ಅರೂಪಸನ್ತಾನೇಏವ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಅಚೇತನೇ ರೂಪಸನ್ತಾನೇತಿ। ತಸ್ಮಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಂನಾಮ ನಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಇದಂ ಹೋತಿ, ಅಸತಿ ನ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇನ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ನಾಮ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಮಜ್ಝೇಪಿ ವತ್ತಬ್ಬೋಯೇವಾತಿ।
[೨೩೧] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಯಥಾರಹಂ ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಚ ಬಹಿದ್ಧಾಚ ರಾಗಾದಯೋ।ಲ। ಸೇನಾಸನಞ್ಚಾತಿ’’ ವಿಯೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ರಾಗಾದಯೋ ಹಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ನಿಪ್ಫಾದಿಕಾ। ಪುಗ್ಗಲಾದಯೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಸೇವಿತಾತಿ’’ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನಸುನ್ದರಂ।
ನ
[೨೩೨] ಯಾಚ ತತ್ಥ
‘‘ಯಥಾಠಿತವಸೇನ ಯೋಜನಂ’’ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ತನೋಹಿ ರಾಗಾದಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ ಕತಾ। ಸಾಪಿ ಅನುಪಪನ್ನಾಯೇವ।
ತಾಯ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ರಾಗಾದಯೋ ಸದ್ಧಾದಯೋಚ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಅತ್ತನೋ ಸದ್ಧಾಯೋ ಪನ ಬಹಿದ್ಧಾ ಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಭಾವಿತತ್ತಾತಿ।
[೨೩೩] ಯಞ್ಚ
‘ತತ್ಥಾ’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ತನೋರಾಗಾದಯೋನಿಸ್ಸಾಯಅಜ್ಝತ್ತಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಮೇವ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಿಧಾನಂ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ಅನುಪಪನ್ನಮೇವ।
ನಯದಸ್ಸನಮತ್ತಭೂತಂಪಿ ಹಿ ಸಂವಣ್ಣನಾವಾಕ್ಯಂನಾಮ ನಯಮುಖಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತೀತಿ। ಗರುಕತಂಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಂ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಚ ಕಾಮಾವಚರ ಕುಸಲಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಚತುನ್ನಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಮಹಾಕ್ರಿಯಜವನಾನಂ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಟ್ಠವಿಧಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸ ಥಪೇತ್ವಾ ಪಟಿಘದ್ವಯ ಮೋಮೂಹ ದ್ವಯ ದುಕ್ಖಸಹಗತ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಅವಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಲೋಕಿಯ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮಜಾತಂ ಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ಪಚ್ಚಯ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನ ವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
[೨೩೪] ಯಂ ಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಗರುಕ ತಂಆಲಮ್ಬಣನ್ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನಅಸ್ಸಾದಾದಿನಾ ಗರುಕತಂ ಆರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೇನ ‘‘ತಞ್ಹಿ ಝಾನಮಗ್ಗ ಫಲವಿಪಸ್ಸನಾ ನಿಬ್ಬಾನಾದಿಭೇದಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ ಅಸ್ಸಾದಾದಿಮಗ್ಗಫಲಾದಿಧಮ್ಮೇ ಅತ್ತಾಧೀನೇ ಕರೋತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ದಾನ ಸಹಜಾತಾನಂನಾಮರೂಪಾನನ್ತಿ ದ್ವಿಹೇತುಕ ತಿಹೇತುಕ ಜವನಸಹ ಜಾತಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಹಜಾತ ರೂಪಾನಞ್ಚಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಂ ಪವತ್ತಿಯಂ ಚಿತ್ತ ಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಞ್ಚ। ಏಸ ನಯೋ ಪರತ್ಥಪಿ। ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವತ್ಥುನಾ ವಿನಾ ಪತಿಟ್ಠಂ ನಲಭತಿ। ವತ್ಥುಚತೇನ ವಿನಾ ಪತಿಟ್ಠಂ ನಲಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವತ್ಥುವಿಪಾಕಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನ್ತಿ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇ ಯೋ ಅತ್ತನೋ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಂ ಪಚ್ಚುಪತ್ಥಮ್ಭತಿ। ಸೋಏವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನ ರೂಪಾನಿಚ ಚಿತ್ತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತುಂ ನಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿಚ ಮಹಾಭೂತೇತಿ ವುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾಧಮ್ಮಾಅಞ್ಞಮಞ್ಞನ್ತಿಆದಿ।
[೨೩೫] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞುವತ್ಥಮ್ಭನವಸೇನೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯತಾ। ನ ಸಹಜಾತಮತ್ತತೋತಿ ಪವತ್ತಿಯಂ ರೂಪಂ ನಾಮಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನ್ತಿ’’ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ನ ಸಹಜಾತಮತ್ತತೋತಿ ಏತೇನ ಯದಿ ಸಹಜಾತಮತ್ತತೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯತಾಸಿಯಾ। ಏವಂಸತಿ ಪವತ್ತಿಯಂ ರೂಪಂ ನಾಮಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋ ಸಿಯಾತಿ ಅನುಞ್ಞಾತಂ ಹೋತಿ। ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇಪಿ ಪನ ಪವತ್ತಿಯಂ ರೂಪಂ ನಾಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ನಹೋತಿಯೇವ। ತಸ್ಮಾ ನ ಸುನ್ದರಮೇತನ್ತಿ।
ಛವತ್ಥೂನಿ ಸತ್ತನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವತ್ಥುಸಹಜಾತ ನಿಸ್ಸಯೋ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತನಿಸ್ಸಯೋ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತನಿಸ್ಸಯೋತಿ ತಿವಿಧೋ ವತ್ಥುನಿಸ್ಸಯೋ। ತತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ವತ್ಥು ವಿಪಾಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ವತ್ಥುಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯೋ। ಯಂ ಪನ ಪವತ್ತಿಯಂ ಪುರೇಜಾತಂ, ವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತನಿಸ್ಸಯೋನಾಮ। ಯಂ ಪನ ಪುರೇಜಾತಂ ವತ್ಥು ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ
ಏತ್ಥ ಪನ ಆಚರಿಯಾ ಇಮಂ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತನಿಸ್ಸಯಂನಾಮ ಮರಣಾಸನ್ನಕಾಲೇಏವ ವಾಚನಾಮಗ್ಗಂ ಆರೋಪಯಿಂಸು। ಅಯಂಪನೇತ್ಥ ತೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ತಾವ ಅನಿಟ್ಠೇ ಠಾನೇ ಆವಜ್ಜನೇನ ವಿನಾ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಂ ಪವತ್ತಿ ಪಟಿಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಏಕಾವಜ್ಜನವೀಥಿ ಯಞ್ಚ ಚಿತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂನಾಮ ಧಮ್ಮತೋಚ ಕಾಲತೋಚ ಅಭಿನ್ನಮೇವ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ। ಪಕತಿಕಾಲೇಚ ಚಿತ್ತಾನಿನಾಮ ಪಚ್ಚೇಕ ವತ್ಥುನಿಸ್ಸಯಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯದಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವತ್ಥುಂ ಆರಬ್ಭಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಸಮ್ಮಸನ್ತಿ, ಏತಂ ಮಮಾತಿವಾ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಿ, ತದಾಯಂ ವತ್ಥು ಆವಜ್ಜಿತಂ ಹೋತಿ। ಜವನಾನಿಪಿ ತದೇವ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ನ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯವತ್ಥೂನಿ। ಯದಿ ಹಿ ತಾನಿವಾ ಅಞ್ಞಂವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯುಂ। ನಿರಾವಜ್ಜನಾನಿನಾಮ ಜವನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಆವಜ್ಜನೇನ ಆವಜ್ಜಿತಂ ಅಗಹೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತನತೋತಿ। ಭಿನ್ನಾ ರಮ್ಮಣಾನಿಚನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಪಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಪಚ್ಚೇಕವತ್ಥೂನಿವಾ ಅಞ್ಞಂವಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತನತೋತಿ। ನಚ ತಥಾ ಸಕ್ಕಾ ಭವಿತುಂ ಅಟ್ಠಕಥಾ ವಿರೋಧತೋ। ತಸ್ಮಾ ಸೋ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಪಕತಿ ಕಾಲೇ ನ ಸಕ್ಕಾ ಲದ್ಧುನ್ತಿ। ಮರಣಾಸನ್ನಕಾಲೇ ಪನ ಸಬ್ಬಾನಿ ಆವಜ್ಜನಾದೀನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಏಕಮೇವ ವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ತಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಾನಂ ಆವಜ್ಜನಾದೀನಂ ತೇಸಂ ತದೇವ ವತ್ಥುಚ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಹೋತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿರಾವಜ್ಜನತಾವಾ ಭಿನ್ನಾರಮ್ಮಣತಾವಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅಯಂ ತೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ।
ತತ್ಥ
ಅಪಿಚ, ಸಬ್ಬಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಅತ್ತನೋ ರೂಪಕಾಯಂ ಆರಬ್ಭ ರೂಪಂ ಮೇ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿವಾ ಏತಂ ಮಮಾತಿವಾ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಅಜ್ಝತ್ತರೂಪೇಸು ಇದಂ ನಾಮರೂಪಂ ತಸ್ಸಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಹೋತೀತಿ ನವತ್ತಬ್ಬಂ। ಆರಮ್ಮಣ ಭೂತೇಸು ಪನ ತೇಸು ಕಿಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣಮತ್ತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ ಹೋತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ। ಕಬಳೀ ಕಾರೋ ಆಹಾರೋತಿ ಕಾಮಾವಚರಸತ್ತಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕ ರೂಪಾಹಾರೋಚೇವ ಬಹಿದ್ಧಾಹಾರೋಚ। ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಞ್ಹಿ ಯಾವ ಮಾತುಯಾ ಆಹಾರಫರಣಂ ನಲಬ್ಭತಿ, ತಾವ ಕಲಲಾದಿಕಾಲೇಸು ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕೋ ಅಜ್ಝತ್ತಾಹಾರೋಯೇವ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪಟ್ಠಾನೇ-ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ, ಓಜಟ್ಠಮಕರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನಂ ಪನಸ್ಸ ಬಹಿದ್ಧಾಹಾರುಪತ್ಥಮ್ಭನಂ ಲದ್ಧಕಾಲೇಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯದಿಏವಂ –
ಯಞ್ಚಸ್ಸ ಭುಞ್ಜತಿ ಮಾತಾ, ಅನ್ನಂ ಪಾನಞ್ಚ ಭೋಜನಂ। ತೇನ ಸೋ ತತ್ಥ ಯಾಪೇತಿ, ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಗತೋ ತಿರೋತಿ
ಕಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಸಕಾಯಸ್ಸಾತಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ತಾವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಏಕಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಸ್ಸ ಠಿತಿಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇಸು ದ್ವಿಸಮುಟ್ಠಾನಿ ಕಸ್ಸ ತತೋಪರಂ ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಸ್ಸ ಓಜಾಫರಣಕಾಲೇ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಸ್ಸಚ ಕಾಯಸ್ಸ। ಇತರೇಸಂಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ರೂಪಲೋಕೇ ಪನ ವಿನಾಪಿ ದುವಿಧೇನ ಓಜಾಹಾರಕಿಚ್ಚೇನ ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತ ಕಮ್ಮವಿಸೇಸೇನ ಸಿದ್ಧಸ್ಸ ಸುಚಿರಂಪಿ ಅದ್ಧಾನಂ ಫರಿತುಂ ಸಮತ್ಥಸ್ಸ ರೂಪ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ತಥಾರೂಪಾನಞ್ಚ ಭವಙ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಅರೂಪಾಹಾರಾನಂ ವಸೇನ ಅನೇಕಕಪ್ಪಾನಿಪಿ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏತೇನುಪಾಯೇನ ಕಮ್ಮಜಕಾಯಬಹುತರೇಸು ದೇವೇಸು ಪೇತನಿರಯೇಸುಚ ಸುಚಿರಂಪಿ ಕಾಲಂ ಬಹಿದ್ಧಾಹಾರೇನ ವಿನಾ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ತೇಸು ಪನ ಅಜ್ಝತ್ತಾಹಾರೋಪಿ ಲಬ್ಭತಿಯೇವಾತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಾಪಿ ವತ್ಥುಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇ ಪನ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾಧಮ್ಮಾ ಸಹಜಾತರೂಪಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಗಯ್ಹಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇವತ್ಥುವಿಪಾಕಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಸಬ್ಬಥಾತಿ ಸಬ್ಬಪಕಾರಂ ಸಹಜಾತನ್ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಪಕಾರೋಚ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋತಿಆದಿವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ರೂಪಜೀವಿತಮಿಚ್ಚಯನ್ತಿ ಏವಂ ಪೋರಾಣೇಹಿ ವುತ್ತೋ ಅಯಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋಚಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ನನು ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಸಹಜಾತೇ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ತಿವಿಧೋವ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಸಿಯಾತಿ।ನ। ಸಹಜನನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಹುಪ್ಪಾದನಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಭಾವಾ। ಸಹುಪ್ಪಾದನಲಕ್ಖಣೋ ಹಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ। ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋಚ ಓಜಟ್ಠಮಕರೂಪಾನಿ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋಪಿ ಅತ್ತನೋ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇಏವ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ನೋ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ। ಯಥಾಚ ಮಹಾಭೂತಾ ಸಹಜಾತರೂಪಾನಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನ್ತಾ ಅತ್ತನಾ ಸಹ ಉಪ್ಪಾದನಪುಬ್ಬಕಾಏವ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನ್ತಿ, ನ ತಥಾ ಸೋ ಆಹಾರೋ। ಸೋ ಪನ ವಿನಾವ ಸಹುಪ್ಪಾದನಕಿಚ್ಚೇನ ಸಹಜಾತಾನಿಪಿ ಅಸಹಜಾತಾನಿಪಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭತೀತಿ ರೂಪಜೀವಿತಂಪಿ ಸಹ ಉಪ್ಪಾದನಕಿಚ್ಚೇನ ವಿನಾವ ಸಹ ಜಾತರೂಪಾನಿ ಅನುಪಾಲೇತಿ। ಇತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಸಹಜಾತ ಲಕ್ಖಣಾಭಾವಾಏವ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಇದಾನಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯ।ಲ। ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ರಾಯಂ ಸಮೋಧಾನವಿಧಿ, ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಅಧಿಪತಿ ಪಚ್ಚಯೋ ತಾವ ದುವಿಧೋ ಆರಮ್ಮಣಸಹಜಾತವಸೇನ। ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ತೀಸು ಕಮ್ಮವಜ್ಜೇಸು ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಆರಮ್ಮಣ ಮತ್ತಂಪಿ ಹಿ ಕಮ್ಮೇನ ಸಹ ಸಮೋಧಾನಂ ನಗಚ್ಛತಿ। ಕುತೋ ಅಧಿಪತಿ ಭೂತನ್ತಿ।
ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ, ಕಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣಮತ್ತಂಪಿ।ಲ। ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ನನು ಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾಪಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಚುತಿಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಸಚ್ಚಂ। ಏತ್ಥ ಪನ ಮೂಲಟೀಕಾಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಕತೇ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಕತೂಪಚಿತ ಭಾವೇನ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ನ ಆರಮ್ಮಣಾಕಾರೇನ। ವಿಸಯ ಮತ್ತತಾವಸೇನಚ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ನ ಸನ್ತಾನವಿಸೇಸನಂ ಕತ್ವಾ ಫಲುಪ್ಪಾದನಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾಕಾರೇನ। ತಸ್ಮಾ ತೇ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಿಸಭಾಗತ್ತಾ ಸಹ ಘಟನಂ ನಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವಿಸಜ್ಜಿತನ್ತಿ। ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿ ಪನ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇ। ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ತಿವಿಧೋ ಸಹಜಾತೋ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತೋ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತೋತಿ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮಾ ದ್ವೇ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇ, ಪಚ್ಛಿಮೋ ಪನ ದ್ವೀಸು ಆರಮ್ಮಣತ್ಥಿ ಪಚ್ಚಯೇಸು। ಸೋ ಚೇ ಗರುಕತೋ ಹೋತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇಪೀತಿ। ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ತಿವಿಧೋ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತೋ ವತ್ಥುಪುರೇ ಜಾತೋ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತೋತಿ। ತತ್ಥ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇ। ಇತರೇ ದ್ವೇ ದ್ವೀಸು ಆರಮ್ಮಣತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇಸು। ತೇಚೇ ಗರುಕತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಉಪನಿಸ್ಸಯೇಪೀತಿ। ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ದುವಿಧೋ ಸಹಜಾತೋ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕೋತಿ। ತತ್ಥ ಸಹಜಾತೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇ। ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕೋ ಪನ ದುವಿಧೋ ಬಲವಾ ದುಬ್ಬಲೋಚ। ತತ್ಥಚ ಬಲವಾ ದುವಿಧೋ ಅಕಾಲಿಕೋ ಕಾಲಿಕೋಚ, ತದುಭಯಾಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ। ದುಬ್ಬಲೋ ಪನ ವಿಸುಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋಯೇವ। ಸಬ್ಬೋ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೋ ಸಬ್ಬೋಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇ।
ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಸಹಜಾತೋ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತೋ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತೋತಿ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮಾ ದ್ವೇ ಪಚ್ಛಿಮೋಚ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇ। ತತೀಯೋ ಪನ ದ್ವೀಸು ಆರಮ್ಮಣತ್ಥಿ ಪಚ್ಚಯೇಸು।
[೨೩೬] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ತೇಸು ಚತೂಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂಪಿ ಸಬ್ಬೇ ಚತುವೀಸತಿಪಚ್ಚಯಾ ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಹಿ ಸೋ ಕೋಚಿಪಚ್ಚಯೋತಿ’’ಆದಿ। ತಂ ಸಬ್ಬಂಪಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಮತಿಮತ್ತಮೇವ।
[೨೩೭] ಯಞ್ಹಿ ತತ್ಥ
‘‘ನಹಿ ಸೋ ಕೋಚಿಪಚ್ಚಯೋ ಅತ್ಥಿ। ಯೋ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿ ಕಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಭಾವಂ ನಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾತಿ’’ ವುತ್ತಂ, ತಂ ತಾವ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ನಹಿ ಇಧ ಧಮ್ಮಸರೂಪಮತ್ತೇನ ಸಮೋಧಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ ಸಹೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ನಚ ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯಟ್ಠೋ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಪಚ್ಚಯಟ್ಠೋ ಹೋತೀತಿ। ಏಸನಯೋ ‘‘ಸಕ ಸಕಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಂ ನಗಚ್ಛತೀತಿ’’ ಏತ್ಥಾಪಿ।
ಏತ್ಥ ಪನ ಯೋ ಸಕಸಕಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಂ ನಗಚ್ಛತಿ। ನಹಿ ಸೋ ಕೋಚಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ।
[೨೩೮] ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ
‘‘ಕಮ್ಮಹೇತುಕತ್ತಾಚ ಲೋಕಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಫಲಹೇತೂಪಚಾರ ವಸೇನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕಮ್ಮಸಭಾವಂ ನಾತಿವತ್ತನ್ತೀತಿ’’ ವುತ್ತಂ।
[೨೩೯] ಯಞ್ಚ
‘‘ತೇಚ ಪರಮತ್ಥತೋ ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿವಸೇನಚ ವಿಜ್ಜಮಾನಾ ಯೇವಾತಿ’’ ವುತ್ತಂ। ತದುಭಯಂ ಪನ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಾಸನಯುತ್ತಿ ಯಾಪಿ ವಿರುದ್ಧಮೇವಾತಿ।
ಏತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪೀತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ಸಹ ಜಾತಸಭಾಗೇಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂನಾಮ ನಾಮರೂಪಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಬದ್ಧಓಕಾಸೇ ಚುತಿಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಸ ಸಕಲಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಭವಸ್ಸ ಸೀಸಭೂತಂ ಬೀಜಭೂತಞ್ಚ ಹೋತಿ। ಯತೋ ಸಕಲಕಾಯಭೂತಸ್ಸ ನಾನಾರೂಪಾರೂಪಸನ್ತಾನಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಹೋತಿ। ಬೀಜತೋ ವಿಯ ಮಹಾರುಕ್ಖಸ್ಸ। ಯಥಾಹ –
ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಹಿ ಆನನ್ದ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ನ ಓಕ್ಕಮಿಸ್ಸಥ। ಅಪಿನುಖೋ ನಾಮರೂಪಂ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಸಮುಚ್ಚಿಸ್ಸಥಾತಿ। ನೋ ಹೇತಂ ಭನ್ತೇ। ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಹಿ ಆನನ್ದ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವೋಕ್ಕಮಿಸ್ಸಥ। ಅಪಿನುಖೋ ನಾಮರೂಪಂ ಇತ್ಥತ್ತಾಯ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸಥಾತಿ। ನೋಹೇತಂ ಭನ್ತೇ। ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಹಿ ಆನನ್ದ ದಹರಸ್ಸೇವ ಸತೋ ವೋಚ್ಛಿಜ್ಜಿಸ್ಸಥ ಕುಮಾರಸ್ಸವಾ ಕುಮಾರಿಕಾಯವಾ। ಅಪಿನುಖೋ ನಾಮರೂಪಂ ವುದ್ಧಿಂ ವಿರುಳ್ಹಿಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಆಪಜ್ಜಿಸ್ಸಥಾತಿ। ನೋಹೇತಂ ಭನ್ತೇ। ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಆನನ್ದ ಏಸೇವ ಹೇತು ಏಸ ನಿದಾನಂ ಏಸ ಸಮುದಯೋ ಏಸ ಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ। ಯದಿದಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ಸಮುಚ್ಚಿಸ್ಸಥಾತಿ ವಡ್ಢಿಸ್ಸಥ। ನಾಮರೂಪಞ್ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಡ್ಢಿಯೇವಾತಿ। ವೋಕ್ಕಮಿಸ್ಸಥಾತಿ ಭಿಜ್ಜಿಸ್ಸಥ। ಇತ್ಥತ್ಥಾಯಾತಿ ಈದಿಸಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವುದ್ಧಿಂ ವಿರುಳ್ಹಿಂ ವೇಪುಲ್ಲನ್ತಿ ಪಥಮವಯವಸೇನ ವುದ್ಧಿಂ। ಮಜ್ಝಿಮವಯವಸೇನ ವಿರುಳ್ಹಿಂ। ಪಚ್ಛಿಮವಯವಸೇನ ವೇಪುಲ್ಲನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ರೂಪುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಏಕನ್ತೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏವಂ ಉಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ಪನೇತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿರೂಪಂ ಪುನ ಸಯಂ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಯಾವ ಚುತಿಯಾ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಸಬ್ಬಾಸಂ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಸನ್ತತೀನಂ ಸಿತ ಭೂತಂ ಬೀಜಭೂತಞ್ಚ ಹೋತಿ। ಅತಿಬಲವನ್ತಂಪಿ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಾಯ ರೂಪಪವೇಣಿಯಾ ಅಸತಿ ರೂಪಂ ಜನೇತುಂ ನಸಕ್ಕೋತಿ। ಏವಂ ಉತು ಆಹಾರಾಪೀತಿ। ತತೋಯೇವ ಹಿ ಅರೂಪಭವೇ ಕಾಮಾವಚರಾದೀನಿ ರೂಪಜನಕಚಿತ್ತಾನಿಪಿ ತತ್ಥ ರೂಪಂ ನಜನೇನ್ತೀತಿ। ಅಸಞ್ಞಸತ್ತೇಪಿ ಉತು ಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸನ್ತತಿಯೋ ಪಥಮುಪ್ಪನ್ನಾಯ ಕಮ್ಮಜರೂಪಸನ್ತತಿಯಾ ವಿಜ್ಜ ಮಾನತ್ತಾಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ವಿಭಙ್ಗಟೀಕಾಯಂ ಅರೂಪಂ ಪನ ರೂಪಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ
ಅಪಿಚ, ಅಯಂ ಯೋನಿನಿಯಾಮೋನಾಮ ಕಲಲಕಾಲಾದೀಸು ಪುತ್ತಾನಂ ಸರೀರೇಸು ಮಾತಾಪಿತೂಹಿ ಸಮುದಾಗತಂ ಉತುಜರೂಪಸನ್ತಾನಂಏವ। ಯಸ್ಸ ಆನುಭಾವೇನ ತಂಸನ್ತಾನಂ ಸಮಾನಜಾತಿಕಸತ್ತಸಣ್ಠಾನಸದಿಸಂ ಅತ್ತನೋ ಞಾತಿಕುಲಸದಿಸಞ್ಚ ಹೋತಿ। ಯಥಾಹಿಇತ್ಥಿಭಾವಾದಿರೂಪಂ ಸತ್ತಾನಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದೀನಿ ಬೀಜರೂಪಞ್ಚ ತಿಣರುಕ್ಖಾನಂ ತಂತಂವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಾ ದೀನಿ ನಿಯಾಮೇತಿ। ಏವಂ ಯೋನಿರೂಪಂ ನಾನಾಜಾತಿವಸೇನ ಸತ್ತಾನಂ ನಿಯಾಮಕಂ ವವತ್ಥಾಪಕಂ ಹೋತೀತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಪವತ್ತಿಯಂ ಥಪೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಜರೂಪಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚಿತ್ತನಿರಪೇಕ್ಖತಾ ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನ ರೂಪಪವೇಣಿ ಪಟಿಬದ್ಧತಾಚ ಸಾಧಿತಾ ಹೋತಿ। ತೇನೇವಚ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇಸುಪಿ ಚಿತ್ತರಹಿತೇ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ಕಾಲೇಪಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ಸಹಜಾತರೂಪನ್ತಿ ಪನೇತ್ಥಾತಿಆದಿ। ಇತೀತಿಆದಿ ನಿಗಮನಂ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಭವಂತಿ ಯಥಾ ಸಮ್ಭವಂ। ಸಮ್ಭವಾತಿವಾ ಸಮ್ಭೂತಾ। ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಚಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಭೂತಾಚ। ಬಹಿದ್ಧಾಚಾತಿ ಬಹಿದ್ಧಾಭೂತಾಚ। ಸಙ್ಖತಾತಿ ಸಙ್ಖತಭೂತಾ। ಅಸಙ್ಖತಾತಿ ಅಸಙ್ಖತಭೂತಾ। ಏವಂ ತೇಕಾಲಿಕಾಚ ಕಾಲಮುತ್ತಾಚ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾ ಸಮ್ಭೂತಾಚ। ತಥಾ ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಭೂತಾಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮರೂಪಾನಂ ವಸೇನ ತಿವಿಧಾ ಠಿತಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಟ್ಠಾನೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಚತುವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾನಾಮ
[೨೪೦] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಆರಮ್ಮಣಅಧಿಪತಿಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾನಂ ತಿಕಾಲಿಕಾನನ್ತಿ’’ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।
ಪಞ್ಞತ್ತಿನಿಬ್ಬಾನಾನಂಪಿ ಕಾಲಮುತ್ತಾನಂ ತೇಸು ಪವಿಟ್ಠತ್ತಾತಿ। ತತ್ಥ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಅಭಿನವಾನಂ ಧನಧಞ್ಞಭೋಗಾನಂವಾ ವಿಜ್ಜಾಸಿಪ್ಪಸುತಪರಿ ಯತ್ತೀನಂವಾ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾನಂವಾ ಭವನ್ತರೇ ಭವಸಮ್ಪತ್ತಿಭೋಗ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಮಗ್ಗಫಲಸಮ್ಪತ್ತೀನಂವಾ ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ಪುಬ್ಬಯೋಗಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಗತಾನಂ ತಾಸಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಪಟ್ಠಾನೇ ಪನ ಅನಾಗತಂ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಪದಂ ಪತ್ಥಯಮಾನೋ ಸೋತ, ಘಾನ, ಜಿವ್ಹಾ, ಕಾಯಸಮ್ಪದಂ, ವಣ್ಣಸಮ್ಪದಂ, ಸದ್ದ, ಗನ್ಧ, ರಸ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸಮ್ಪದಂ ಪತ್ಥಯಮಾನೋ ಅನಾಗತೇ ಖನ್ಧೇ ಪತ್ಥಯಮಾನೋ ದಾನಂ ದೇತಿ ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯತೀತಿಆದಿನಾ ಭವನ್ತರಪರಿಯಾಪನ್ನಾಏವ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ವುತ್ತಾ। ತಾ ಪನ ದಾನಾದೀನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಅನುರೂಪವಸೇನ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಪನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾತೀತವಸೇನ ದ್ವಿಕಾಲಿಕೋ। ಅನನ್ತರ ಸಮನನ್ತರ ಆಸೇವನ ನತ್ಥಿ ವಿಗತ ಪಚ್ಚಯಾ ಅತೀತಕಾಲಿಕಾ। ಸೇಸಾ ಪನ್ನರಸ ಪಚ್ಚಯಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲಿಕಾತಿ। ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾದುಕೇ ಆರಮ್ಮಣಾ ಧಿಪತಿ ಸಹಜಾತ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞ ನಿಸ್ಸಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯ ಪುರೇಜಾತ ಆಹಾರ ಅತ್ಥಿ ಅವಿಗತಾ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ। ಸೇಸಾ ಚುದ್ದಸ ಪಚ್ಚಯಾ ಅಜ್ಝತ್ತಾವ। ಆರಮ್ಮಣ ಅಧಿಪತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾ ಸಙ್ಖತಾ ಅಸಙ್ಖತಾಚ ಹೋನ್ತಿ। ಸೇಸಾ ಸಙ್ಖತಾವಾತಿ। ಪಞ್ಚವಿಧಂಪಿಅರೂಪನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಕದಾಚಿಪಿ ರೂಪಸಙ್ಖಾತಂ ಸಣ್ಠಾನತ್ಥಂ ಅನುಪಗಮನತೋ ನಾಮನ್ತಿಚ ಪವುಚ್ಚತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಅಧಿವಚನಸಙ್ಖಾತನಾಮಾಭಿಧಾನವಸೇನೇವ ಸುಣನ್ತೇಹಿ ಗಹೇತಬ್ಬಭಾವುಪಗಮನತೋತಿ।
೧೬೯. ಪಞ್ಞಪೀಯತೀತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಅಯಂಪಿ ಏಕೋ ವಚನತ್ಥೋತಿ ಲೋಕಿಯಮಹಾಜನೇಹಿ ಥಪೀಯತಿ। ವೋಹರೀಯತಿ ಚೇವ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛೀ ಯತಿಚಾತಿ ತತೋಅವಸೇಸಾ।ಲ। ದುವಿಧಾಹೋತೀತಿ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಪೀಯತ್ತಾ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮಾಹ। ಪಞ್ಞಾಪನತೋಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಸದ್ದಪಞ್ಞತ್ತಿಂ। ತಂತಂಭೂತವಿಪರಿಣಾಮಾಕಾರನ್ತಿ ಪಥವಿಯಾದೀನಂ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಅಧಿಮತ್ತಭಾವಪ್ಪಕಾರಸಙ್ಖಾತಂ ತಥಾ ತಥಾ ಪರಿಣಾ ಮಾಕಾರಂ। ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸಾಕಾರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಪಟಿಚ್ಚ। ನಿಸ್ಸಾಯ। ಪಥಮಂ ಚಿತ್ತೇನ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾತಥಾ ಪಞ್ಞತ್ತಾತಿ ಅಯಂ ಪಥವೀನಾಮ ಅಯಂ ಪಬ್ಬತೋನಾಮಾತಿ ಏವಮಾದಿ ನಯೇನ ಮಹಾಜನೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಾ, ಕಥಿತಾ, ವೋಹರಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಥವಿಪಬ್ಬತಾದಿಕಾತಿಆದಿಸದ್ದೇನ ನದಿ ಸಮುದ್ದಾದಿಕಾಯೋ ಸಙ್ಗಣ್ಹತಿ। ಅಯಂ ಸಮೂಹಪಞ್ಞತ್ತಿನಾಮ।
[೨೪೧] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಸಣ್ಠಾನಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ’’ ವುತ್ತಾ। ಸಾ ಯುತ್ತಾ ವಿಯ ನದಿಸ್ಸತಿ।
ನಹಿ ಇಧ ಸಣ್ಠಾನಂ ಪಧಾನಂ ಹೋತೀತಿ। ಸಮ್ಭಾರಸನ್ನಿವೇಸಾಕಾರನ್ತಿ ಕಟ್ಠಾದೀನಂ ಸಮ್ಭಾರಾನಂ ತಥಾ ತಥಾ ಸನ್ನಿವೇಸಾಕಾರಂ। ಏತ್ಥಾಪಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ನಾವಾದಯೋ ಸಙ್ಗಣ್ಹತಿ। ಅಯಂ ಸಣ್ಠಾನ ಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಕಟ್ಠಾದಯೋ ಏವ ಹಿ ಗೇಹಾಕಾರೇನ ಸಣ್ಠಿತಾ ಗೇಹನ್ತಿ ರಥಾಕಾರೇನ ಸಣ್ಠಿತಾ ರಥೋತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ।
[೨೪೨] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಸಮೂಹಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ’’ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।
ನಹಿ ಇಧ ಸಮೂಹೋ ಪಧಾನನ್ತಿ। ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಾದಿಕಾ ಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತೀತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಚನ್ದಾವಟ್ಟನಾದಿಕನ್ತಿ ಚನ್ದಸೂರಿಯಾದೀನಂ ಸಿನೇರುಂ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾ ಆವಟ್ಟನಾದಿಕಂ। ಯತೋ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಉದೇನ್ತಿ, ಸಾ ಪುಬ್ಬದಿಸಾನಾಮ। ಪುಬ್ಬತರಂ ಲದ್ಧಪ್ಪಕಾಸತ್ತಾ। ಯತ್ಥ ಪನ ಅತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಸಾ ಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾನಾಮ। ಪಚ್ಛಾಲದ್ಧಪಕಾಸತ್ತಾ। ತಾಸಂ ದಕ್ಖಿಣಪಸ್ಸಾ ದಿಸಾ ವುಡ್ಢಿಅತ್ಥೇನ ದಕ್ಖಿಣದಿಸಾನಾಮ। ಇತರಾ ಪನ ಉಚ್ಚತರಟ್ಠೇನ ಉತ್ತರಾದಿಸಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯದಾ ಸೂರಿಯೋ ಉದೇತಿ, ತದಾ ಸಕಲಸ್ಸ ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠಾಕಾರನ್ತಿ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಮ್ಫುಸನಾಕಾರಂ। ಅಯಂ ಆಕಾಸಪಞ್ಞತ್ತಿನಾಮ। ತಂ ತಂ ಭೂತನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದಿಕಂ ಉದ್ಧುಮಾತಕಾದಿಕಞ್ಚ ಭೂತನಿಮಿತ್ತಂ। ನೀಲಕಸಿಣಾದಿಕಂ ವಣ್ಣನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ। ಭಾವನಾ ವಿಸೇಸನ್ತಿ ಪರಿಕಮ್ಮಾದಿಕಂ ಭಾವನಾವಿಸೇಸಂಚ। ಏತೇನ ಪರಿಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಸಿದ್ಧಕಾರಣಂ ವದತಿ। ಅಯಂ ನಿಮಿತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿನಾಮ।
ಏವಮಾದಿಭೇದಾತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತಾ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾಪೀತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಮುತಿತೋ ಲದ್ಧಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನೇವ ಹಿ ತಾಸಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಭಾವಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಥಾ ತಥಾ ವೋಹರನ್ತಾನಂ ಮುಸಾವಾದೋನಾಮ ನಹೋತೀತಿ। ಅತ್ಥಚ್ಛಾಯಾಕಾರೇನಾತಿ ತಂ ತಂ ಭೂತಾದೀನಂ ಪರಮತ್ಥಾನಂ ಸಮೂಹಸಣ್ಠಾನಾದಿಛಾಯಾಕಾರೇನ। ಅತ್ಥಚ್ಛಾ ಯಾಕಾರೇನಾತಿವಾ ಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತೇನ ದಬ್ಬಪಟಿಬಿಮ್ಬಾಕಾರೇನ ಸವಿಗ್ಗಹಾಕಾರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಂತಂಉಪಾದಾಯಾತಿ ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮಾನಂ ತಂತಂಪವತ್ತಿವಿಸೇಸಂ ಉಪಾದಾಯ। ಉಪನಿಧಾಯಾತಿ ಓಲುಮ್ಬಿಯ। ಪರಿಕಪ್ಪಿಯಮಾನಾತಿ ಪರಿಕಪ್ಪಬುದ್ಧಿಯಾ ಪರಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಗಯ್ಹಮಾನಾ। ಏತ್ಥ ಪನ ಏವಮಾದಿಪಭೇದಾ ಆಲಮ್ಬಣಭೂತಾ ಪರಿಕಪ್ಪಿಯಮಾನಾ ಸಬ್ಬಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಪೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೇನ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಙ್ಖಾಯತೀತಿ ಗಣೀಯತಿ। ಗಣನುಪಗಂ ಕತ್ವಾ ಥಪೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಸಮ್ಮನ್ನೀಯತಿ। ನಾಮಂ, ನಾಮಕಮ್ಮಂ, ನಾಮಧೇಯ್ಯಂ, ನಿರುತ್ತಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ಅಭಿಲಾಪೋತಿ ಇಮೇ ಛ ನಾಮ ನಾಮಕಮ್ಮಾ। ತತ್ಥ ಅತ್ಥೇ ನಮತೀತಿ ನಾಮಂ। ಅತ್ಥವಿಸಯಂ ಏವ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ತನಿಚ ಅತ್ಥಂ ನಾಮೇತೀತಿ ನಾಮಂ। ಪಿಟಕತ್ತಯಸಙ್ಖಾತೇ ಹಿ ನಾಮೇ ಸತಿ ತದುಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಾನಂ ಸಬ್ಬೇ ತದತ್ಥಾ ಪದೇಪದೇ ವಾಕ್ಯೇವಾಕ್ಯೇ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ ಯೇವಾತಿ।
ಅಪಿಚ ಸುಣನ್ತಾನಂ ಞಾಣಂ ತಂತಂಅತ್ಥಾಭಿಮುಖಂ ನಾಮೇತೀತಿ ನಾಮಂ ನಾಮಗಹಣವಸೇನ ಕತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ನಾಮಮೇವ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ನಾಮಕಮ್ಮಂ। ಧೀಯತಿ ಧಾರೀಯತೀತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ಅವಿಜ್ಜ ಮಾನೇಸು ಭೂಮಿಪಬ್ಬತಾದೀಸು ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ಏತಾ ಏವ ಸಮಾಸಟ್ಠಾನಂ ಪತ್ವಾ ದ್ವಿಪದಸಂಯೋಗವಸೇನ ಇತರಾ ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ತತ್ಥಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏತಾಯ ಪಞ್ಞಾಪೇನ್ತೀತಿ ಏತೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಅತ್ಥಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವದತಿ। ಏಸನಯೋ ಪರತ್ಥಪಿ। ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಛಳಭಿಞ್ಞೋತಿ ಕತ್ವಾ ವಿಸೇಸನಭೂತಾನಂ ಛನ್ನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭೂತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಛಳ ಭಿಞ್ಞೋತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ಇತ್ಥೀ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾ ಸದ್ದೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೋತಿ ಇತ್ಥಿಯಾಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಿಸದ್ದೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ಚಕ್ಖುಚ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಉಭಯಂಪಿ ವಿಜ್ಜಾಮಾನನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ರಾಜಾಚ ಪುತ್ತೋಚ ದ್ವೇಪಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾಏವಾತಿ ರಞ್ಞೋ ಪುತ್ತೋ ರಾಜಪುತ್ತೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿನಾಮಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಉಭಿನ್ನನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಏತ್ಥ ಪನ ವಚನತೋ ಚ ವಚನತ್ಥತೋಚ ವಿನಿಮುತ್ತಾ ಸದ್ದಸಭಾವಾ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿನಾಮ ವಿಸುಂ ನತ್ಥೀತಿ ವದನ್ತಿ। ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ಅತ್ಥಜೋತಕ ಭಾವೇನ ವಿಸುಂ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ಸದ್ದೋ ಹಿ ನಾಮ ಅಕ್ಖರಪದಬ್ಯಞ್ಜನಭಾವಂ ಉಪಗತೋಯೇವ ಅತ್ಥಜೋತನೇ ಸಮತ್ಥೋ ಹೋತಿ। ಪರಮತ್ಥ ಸದ್ದೋಚ ಖಣಿಕೋ ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣಭೂತೋ ತಬ್ಭಾವಂ ಉಪಗತೋ ನಹೋತೀತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸದ್ದಸಭಾವಾನಾಮ ಪಞ್ಞತ್ತಿನಾಮ ವಿಸುಂ ಅತ್ಥಿಯೇವ। ಅತ್ಥಿಭಾವೋಚಸ್ಸಾ ವಚನಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ಅನನ್ತರೇ ಅಕ್ಖರ ಪದ ಬ್ಯಞ್ಜನಗೋಚರಚಿತ್ತಸ್ಸ ತದನನ್ತರೇಚ ತದತ್ಥವಿಜಾನನಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಾಕಟೋತಿ ವಚೀಘೋಸಾ ನುಸಾರೇನಾತಿ ಉಚ್ಚಾರಿಯಮಾನಸದ್ದಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವಚೀಘೋಸಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಅನುಸಾರೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣ ವೀಥಿಯಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅನನ್ತರೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಮನೋದ್ವಾರಸ್ಸ ಗೋಚರ ಭೂತಾ ಸಾಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕೀದಿಸೀ ಪನ ಸಾಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಆಹ ಅತ್ಥಾಯಸ್ಸಾ।ಲ। ತತೋಪರನ್ತಿ। ತತ್ಥ ತತೋಪರನ್ತಿ ತತೋ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಮನೋದ್ವಾರಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪರಂ ಅತ್ಥಾ ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯಸ್ಸಾ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅನುಸಾರೇನ ಪರಮತ್ಥಪಞ್ಞತ್ತಿಭೂತಾ ಅತ್ಥಾ ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತಿ। ಸಾ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಲೋಕಸಙ್ಕೇತನಿಮ್ಮಿತಾತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ ಯೋಜನಾ।
ಏತ್ಥಚ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಅತೀತಸದ್ದಮತ್ತಾ ರಮ್ಮಣಾ ತದನುವತ್ತಿಕಾನಾಮ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಯಂ-ತೇನ ವುತ್ತವಚನೇ ಯತ್ತಕಾನಿ ಅಕ್ಖರಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಏಕಮೇಕಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಅತೀತಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಸೋತ ವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಾಯ ಅವಸಾನೇ ತಾನಿ ಅಕ್ಖರಾನಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಅಕ್ಖರಸಮೂಹಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ತದನನ್ತರಂ ಅಯಂ ಅಕ್ಖರಸಮೂಹೋ ಏತಸ್ಸ ನಾಮನ್ತಿ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಗಹಣವಸೇನ ಅಪರಾಯ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣ ವೀಥಿಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಾಯ ತದನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣ ವೀಥಿಯಾ ಅಯಮೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋತಿ ಪಕತಿಯಾ ತದತ್ಥವಿಜಾನನಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ। ಮಣಿಸಾರಮಞ್ಜೂಸಾಯಂ ಪನ ತದನುವತ್ತಿಕವೀಥಿತೋ ಪರಂ ಏಕಂ ವಿನಿಚ್ಛಯವೀಥಿಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಗಹಣವೀಥಿಞ್ಚ ವದತಿ। ತತೋ ಪರಂ ಏಕಕ್ಖರೇ ಸದ್ದೇ ಏಕತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಗಹಣಂ ಹೋತಿ। ಯಾ ವದನ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಮನಸಾ ವವತ್ಥಾಪಿತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸದ್ದೋನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ। ತತೋಪರಂ ತದತ್ಥಗಹಣನ್ತಿ। ಈದಿಸೇಸು ಪನ ಠಾನೇಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಜವನವೀಥಿವಾರಾನಂ ಪಟಿಪಾಟಿಕಥನಂನಾಮ ಪಧಾನಪಾಕಟಗಹಣವಸೇನೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏಕಚ್ಛರಕ್ಖಣೇ ಅನೇಕ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ –
ಏಕಮತ್ತೋ ಭವೇ ರಸ್ಸೋ, ದ್ವಿಮತ್ತೋ ದೀಘಮುಚ್ಚತೇ।
ತಿಮತ್ತೋತುಪ್ಲುತೋ ಞೇಯ್ಯೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಅದ್ಧಮತ್ತಿಕನ್ತಿಚಂ॥
ನ ಚ ಪರಮತ್ಥಸದ್ದಸಙ್ಘಾಟಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಂಪಿ ಏಕಕ್ಖರಂನಾಮ ಭವಿತುಂ ಪಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಬಹುಂ ವಿಚಾರಣಾ ಅಮ್ಹೇಹಿ ನಕತಾತಿ।
ಇತಿ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಿಯಾನಾಮ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹಸ್ಸ
ಚತುತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ ಅಟ್ಠಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸಙ್ಗಹಸ್ಸ
ಪರಮತ್ಥದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।