ದುತೀಯಗಾಥಾ-ಪರಮತ್ಥದೀಪನೀ
೧೧. ಏವಂ ಆದಿಗಾಥಾಯತಂತಂ ಪಯೋಜನ ಸಹಿತೇ ಪಞ್ಚ ಅತ್ಥೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥೇ ಉದ್ದೇಸತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ದುತೀಯಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಭಾಸಿಸ್ಸಂ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥ ಸಙ್ಗಹನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ತಸ್ಮಿಂ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹಪದೇ ಮಯಾ ವುತ್ತಾ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಾ ಸಬ್ಬಥಾಪರಮತ್ಥತೋ ಚತುಧಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಏತ್ಥಚ -
[೧೨] ಟೀಕಾಯಂ ತಾವ
ತತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹಪಕರಣೇತಿವಾ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥ ಪದೇತಿವಾ ಅಭಿಧಮ್ಮೇತಿವಾ ತಸದ್ದತ್ಥೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಅಭಿಧಮ್ಮೇತಿ। ಸಬ್ಬಂ ನಸುನ್ದರಂ।
ನ ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥ ಸಙ್ಗಹಪಕರಣೇ ಮಯಾ ವುತ್ತಾ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಾತಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ಪಕರಣಂಪಿ ಹಿ ಉಪರಿ ವುಚ್ಚಮಾನಮೇವ ಹೋತಿ। ನತು ವುತ್ತಂ। ಕುತೋ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಾತಿ। ನ ಚ ಸಂವಣ್ಣನಾಪಕರಣೇಸು ಆದಿಮ್ಹಿಯೇವ ತಾವ ತಸದ್ದೋ ಅಪ್ಪಧಾನಪದಾನಿ ಪಚ್ಚಾಮಸತೀತಿ ಅತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ಆದಿಮ್ಹಿ ತತ್ಥ ಕೇನ ಟ್ಠೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೋತಿ ವಾಕ್ಯೇವಿಯ ಇಧ ತಸದ್ದತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ –
[೧೩] ಟೀಕಾಸು
ಸಬ್ಬಥಾ ವುತ್ತಾತಿ ಯೋಜನಾಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಹೋತಿ।
ಸಾ ಹಿ ವಕ್ಖಮಾನೇಹಿ ಸಬ್ಬಯಾಪಿ ದ್ವಾದಸ, ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಅಟ್ಠಾರಸಾತಿಆದೀಹಿ ನಸಮೇತೀತಿ। ತತ್ತ ಸಬ್ಬಥಾತಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಯಂ ವುತ್ತೇನ ಕುಸಲಾದಿನಾ
೧೨. ಪರಮತ್ಥತೋತಿ ಪರಮತ್ಥ ಸಚ್ಚತೋ। ದ್ವೇ ಹಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಂ, ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಸತ್ತ ಪುಗ್ಗಲ ಅತ್ತ ಜೀವಾದಿಕಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಅತ್ಥಾ ಸಭಾವತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾಯೇವ ಹೋನ್ತಿ। ಧಮ್ಮವವತ್ಥಾನಞ್ಞಾಣರಹಿತಾನಂಪನ ಮಹಾಜನಾನಂ ಚಿತ್ತೇ ಮಹನ್ತಮಹನ್ತಾಪಿ ಹುತ್ವಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಾವಿಯ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ, ತೇಚ ಮಹಾಜನಾ ಸಮಗ್ಗಾ ಹುತ್ವಾ ತೇಸಂ ಏಕನ್ತೇನ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಥಾ ತಥಾ ವೋಹರನ್ತಿ ಚೇವ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತಿಚ। ತಸ್ಮಾ ತೇ ಮಹಾಜನೇಹಿ ಸಮಗ್ಗೇಹಿ ಸಮ್ಮತತ್ತಾತತೋಯೇವಚ ವಚೀಸಚ್ಚವಿರತಿಸಚ್ಚಾನಂ ವತ್ಥುಭೂತತ್ತಾಸಮ್ಮುತಿ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚೇ ಠತ್ವಾ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾ ಸಬ್ಬ ಲೋಕಿಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋಚ ಸಬ್ಬಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರ ಧಮ್ಮೇಚ ಆರಾಧೇನ್ತಿ। ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾ ಅಪಾಯಪೂರಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ಏವಂ ಮಹನ್ತಞ್ಹಿ ಸಮ್ಮುತಿ ಸಚ್ಚನ್ತಿ। ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ತಂ ಸಚ್ಚಮೇವ ನಹೋತಿ। ತಞ್ಹಿ ಸಯಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂಯೇವ ಸಮಾನಂ ಮಹಾಜನೇ ವಿಜ್ಜಮಾನನ್ತ್ವೇವ ಗಣ್ಹಾಪೇತಿ। ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿ ತಿವಿಧಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀನಂ ವತ್ಥು ಹುತ್ವಾ ಬಾಲಜನಾನಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಯ್ಯಾತುಂ ನದೇತಿ। ಏವಂ ವಿಪರೀತಞ್ಹಿ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಂ। ಏವಂ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಞ್ಚಾತಿ। ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಂಪನ ದುವಿಧಂ ಸಭಾವಸಚ್ಚಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಆದೀಸು ಸತ್ತಸು ಪಕರಣೇಸು ವಿಭತ್ತಾ ಕುಸಲಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಸಭಾವಸಚ್ಚಂನಾಮ। ತೇ ಹಿ ಸಯಂ ಸಭಾವತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಕುಸಲಾನಾಮ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ಥಿ ಸುಖಾನಾಮ ವೇದನಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೇನ ವಿಸಂವಾದೇನ್ತೀತಿ। ತಂ ಪನ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ಪತ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಸಚ್ಚಂಪಿ ಹೋತಿಯೇವ। ತಥಾಹಿ ಅನುಭವನಭೇದಮತ್ತಂ ಉಪಾದಾಯೇವ ವೇದನಾ ಸುಖಾ ದುಕ್ಖಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾತಿ ವುತ್ತಾ। ನ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಸುಖಭೂತತ್ತಾ। ಸಬ್ಬೇಹಿ ಪನ ಅನಿಚ್ಚತಾ ಸಙ್ಖತತಾದೀಹಿ ಅನೇಕಸತೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ವೇದನಾ ದುಕ್ಖಾಏವ। ತಥಾ ಅನವಜ್ಜಸುಖವಿಪಾಕಟ್ಠೇನ ಕುಸಲಭಾವೋಪಿ ಅಕುಸಲಂ ಉಪಾದಾಯೇವ ವುತ್ತೋ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಹಿ ತೇಭೂಮಕಾ ಕುಸಲಸಮ್ಮತಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಸವತಾ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕತಾ ಓಘನಿಯ ಯೋಗನಿಯ ಉಪಾದಾನಿಯತಾ
[೧೪] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಪರಮಸ್ಸವಾ ಉತ್ತಮಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಗೋಚರೋತಿ ಪರಮತ್ಥೋ’’ತಿಪಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ನ ಹಿ ಪರಮಸದ್ದೋಞಾಣೇ ವತ್ತಮಾನೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ನಚ ಅತ್ಥಸದ್ದೋ ಗೋಚರೇತಿ। ಯಞ್ಚ ಅನುಟೀಕಾಯಂ ಸಚ್ಚಮೇವ ಸಚ್ಚಿಕಂ। ಸೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ ಅವಿಪರೀತಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠೋತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ಅವಿಪರೀತೇನ ಞಾಣೇನ ಅರಣೀಯತೋ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬ ತೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ನಪರಮಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥನ್ತಿ। [ಪರಮತ್ಥಪದಂ]
೧೩. ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚಿನ್ತೇತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ। ಏತ್ಥಚ ಚಿನ್ತನಕ್ರಿಯಾ ನಾಮ ನಿಚ್ಚಂ ಆರಮ್ಮಣಾಪೇಕ್ಖಾ ಹೋತಿ। ನ ಹಿ ಸಾ ಆರಮ್ಮಣೇನ ವಿನಾ ಲಬ್ಭತೀತಿ। ತಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣ ಆರಮ್ಮಣುಪಲದ್ಧಿಯೇವ ಇಧ ಚಿನ್ತನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಭವಙ್ಗಸಮಯ ವಿಸಞ್ಞಿಸಮಯೇಸು ಚಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣೇನ ವಿನಾಪಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಏವಂ ವಾದೀನಂ ವಾದೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಹೋತಿ। ಸನ್ತೇಸುಪಿಚ ನಿಸ್ಸಯ ಸಮನನ್ತರಾದೀಸು ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೇಸು ತೇಹಿ ನಾಮಂ ಅಲಭಿತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವಸ್ಸ ನಾಮಂ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಚಿನ್ತೇನ್ತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಏತೇನಾತಿ ಚಿತ್ತಂ। ತಞ್ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಕಿಚ್ಚೇ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಭೂತನ್ತಿ ತಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಣ್ಹನ್ತಾ ತಸ್ಸ ವಸೇನೇವ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ। ಚಿನ್ತನಮತ್ತಂವಾ ಚಿತ್ತಂ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ತಂತಂ ಕ್ರಿಯಾಮತ್ತಾವ ಹೋನ್ತಿ। ನ ತೇಸು ದಬ್ಬಂವಾ ಸಣ್ಠಾನಂ ವಾ ವಿಗ್ಗಹೋವಾ ಉಪಲಬ್ಭತಿ। ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತ ವುತ್ತಿನೋ ಚ ಹೋನ್ತಿ। ನ ತೇ ಅತ್ತನೋ ಥಾಮೇನವಾ ಬಲೇನವಾ ವಸೇನವಾ ಸತ್ತಿಯಾವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂಪಿ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ಪಗೇವ ಚಿನ್ತೇತುಂವಾ ಫುಸೇತುಂವಾತಿ। ಖಣಮತ್ತಟ್ಠಾಯಿನೋಚ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಕದಾಚಿ ಕಸ್ಸಚಿ ವಸೇ ವತ್ತಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇಸು ಇದಂ ದಬ್ಬಂ, ಅಯಂ ಸತ್ತಿ, ಅಯ ಕ್ರಿಯಾತಿ ಏವಂ ವಿಭಾಗೋ ನಲಬ್ಭತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇಸು ಪರಮತ್ಥಪದೇಸು ಏಕಂ ಭಾವಸಾಧನಮೇವ ಪಧಾನತೋ ಲಬ್ಭತಿ। ತದಞ್ಞ ಸಾಧನಾನಿಪನ
ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಸಸವಿಸಾಣಂ ವಿಯ ಅಭೂತಸ್ಸ ಭೂತ ಕಪ್ಪನಾ ವುತ್ತಾ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ಅಯಮಸ್ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ-ಧಮ್ಮೇಸು ಕತ್ತಾವಾ ಕಾರೇ ತಾವಾ ಕೋಚಿ ನತ್ಥಿ। ಲೋಕೇಪನ ಅತ್ತಪ್ಪಧಾನೋ ಕ್ರಿಯಾ ನಿಪ್ಫಾದಕೋ ಕತ್ತಾನಾಮ ಸಿದ್ಧೋ। ತಸ್ಮಾ ಚಿನ್ತನಕಿಚ್ಚೇ ಅತ್ತಪ್ಪಧಾನತಾ ದೀಪನತ್ಥಂ ತಂ ಕತ್ತುಭಾವಂ ಚಿತ್ತೇ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇತೀತಿ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಚಿತ್ತಸ್ಸಚ ಬಲೇನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಕಿಚ್ಚೇ ತದನುಕೂಲಪ್ಪವತ್ತಿದೀಪನತ್ಥಂ ಪುನಕರಣಭಾವಂ ಚಿತ್ತೇ ಕತ್ತುಭಾವಞ್ಚ ತೇಸು ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇನ್ತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಏತೇನಾತಿ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಅಪಿ ಚೇತ್ಥ ಚಿತ್ತಸದ್ದೋ ವಿಚಿತ್ರತ್ಥವಾಚಕೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇ ತಂ ಸಂಯುತ್ತಕೇ –
ದಿಟ್ಠಂ ವೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಚರಣಂನಾಮ ಚಿತ್ತನ್ತಿ। ಏವಂ ಭನ್ತೇ। ತಮ್ಪಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಚರಣಂ ಚಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತೇನೇವ ಚಿನ್ತಿತನ್ತಿ। ತೇನಾಪಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಚರಣೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಚಿತ್ತಞ್ಞೇವ ಚಿತ್ತತರನ್ತಿ, ನಾ ಹಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ಅಞ್ಞಂ ಏಕನಿಕಾಯಂಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ ಯಂ ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ। ಯಥಯಿದಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾ ಪಾಣಾ। ತೇಪಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾ ಪಾಣಾ ಚಿತ್ತೇನೇವ ಚಿತ್ತಿಕತಾ। ತೇಹಿಪಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಿರಚ್ಛಾನ ಗತೇಹಿ ಪಾಣೇಹಿ ಚಿತ್ತಞ್ಞೇವ ಚಿತ್ತತರನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ಚರಣಂನಾಮ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಯತ್ಥವಿಚಿತ್ರಾನಿ ದಿಬ್ಬವಿಮಾನಾದೀನಿ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಾನಿ ಕತ್ವಾ ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ಪುಞ್ಞಂ ಕರೋನ್ತಾ ಇಧಚಿಧಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವಿಚರನ್ತಿ
ತಂ ತಂ ಸಭಾವೋ ಲಕ್ಖಣಂ, ಕಿಚ್ಚಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ರಸೋ।
ಗಯ್ಹಾಕಾರೋ ಫಲಂವಾಪಿ, ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನ ಸಞ್ಞಿತಂ॥
ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ ಯಂ ತಂ, ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತಂ ಮತಂ।
ಧಮ್ಮಾನಂ ವವತ್ಥಾನಾಯ, ಅಲಂ ಏತೇ ವಿಬುದ್ಧಿನೋ॥
ಆರಮ್ಮಣವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣಂ ಚಿತ್ತಂ, ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮರಸಂ, ಸನ್ಧಾನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ನಾಮರೂಪಪದಟ್ಠಾನಂ। [ಚಿತ್ತಂ]
೧೪. ಚೇತಸಿಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚೇತಸಿ ಭವಂ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯಾತಿ ಚೇತಸಿಕಂ। ಫಸ್ಸಾದಿ ಧಮ್ಮಜಾತಂ। ಏತ್ಥಚ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾ ನಾಮ ಏಕುಪ್ಪಾದತಾದೀಹಿ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹ ಏಕೀ ಭೂತಸ್ಸ ವಿಯ ಪವತ್ತಿ। ಏತೇನ ಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಜಾತಿ। ಸಾಏವ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ। ಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಜರಾ, ಯಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮರಣಂ, ಯಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ, ಯಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವತ್ಥು, ತದೇವ ಫಸ್ಸಾದೀನನ್ತಿ ಏವಂ ಏಕಪುಪ್ಫ ಮಞ್ಜರಿಯಂ ಏಕವಣ್ಟುಪನಿಬ್ಬನ್ಧಾನಿ ಪುಪ್ಫಾನಿ ವಿಯ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹ ಏಕಜಾತಿಯಾದಿ ಉಪನಿಬ್ಬನ್ಧಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಇಧ ಚೇತಸಿಕಂನಾಮಾತಿ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಚಿತ್ತಂಪಿ ತೇಹಿ ಫಸ್ಸಾದೀಹಿ ಸಹ ತಥೇವ ಆಯತ್ತಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ತಂಪಿ ಫಸ್ಸಿಕಂ ವೇದನಿಕನ್ತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ। ನ। ಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಜೇಟ್ಠಕತ್ತಾ। ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ, ಮನೋಸೇಟ್ಠಾ ಮನೋಮಯಾತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥಚ ಮನೋಮಯಾತಿ ಮನಸಾಏವ ಪಕತಾ ನಿಮ್ಮಿತಾ ಚಿತ್ತಕ್ರಿಯಾ ಭೂತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇನ ತೇ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತೇನ ವಿನಾ ನುಪಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಚಿತ್ತಂಪನ ತೇಹಿ ಕೇಹಿಚಿ ವಿನಾಪಿ ಪವತ್ತತಿಯೇವ। ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣ ಚಿತ್ತಞ್ಹಿತೇಹಿ ಕೇಹಿಚಿ ವಿತಕ್ಕಾದೀಹಿ ವಿನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇಸಞ್ಞೇವ ತದಾಯತ್ತ ವುತ್ತಿತಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ ನ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ।
[೧೫] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಏಕಾಲಮ್ಬಣತಾ
ನ ಹಿ ಏಕಾಲಮ್ಬಣತಾಮತ್ತೇನ ಚೇತಸಿಕಂನಾಮ ಜಾತನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಲೋಕೇ ನಾನಾವಣ್ಣಧಾತುಯೋ ಉದಕೇ ಘಂಸಿತ್ವಾ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ನಾನಾ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಾನಿ ಕರೋನ್ತಿ, ತತ್ಥ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಫರಣಂ ಬನ್ಧನಞ್ಚ ಉದಕಸ್ಸೇವ ಕಿಚ್ಚಂ, ನ ವಣ್ಣಧಾತೂನಂ। ನಾನಾರೂಪ ದಸ್ಸನಂ ವಣ್ಣಧಾತೂನಮೇವ ಕಿಚ್ಚಂ, ನ ಉದಕಸ್ಸ। ತತ್ಥ ವತ್ಥುವಿಯ ಆರಮ್ಮಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಉದಕಂವಿಯ ಚಿತ್ತಂ। ನಾನಾ ವಣ್ಣಧಾತುಯೋವಿಯ ಚೇತಸಿಕಧಮ್ಮಾತಿ। [ಚೇತಸಿಕಂ]
೧೫. ರೂಪನ್ತಿ ಏತ್ಥ ರುಪ್ಪತೀತಿ ರೂಪಂ। ಸೀತುಣ್ಹಾದೀಹಿ ವಿರೋಧಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ವಿಸಮ ಪವತ್ತಿ ವಸೇನ ವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತೇಹಿ ವಾ ವಿಕಾರಂ ಆಪಾದೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾಹ –
ರುಪ್ಪತೀತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಸ್ಮಾ ರೂಪನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕೇನ ರುಪ್ಪತಿ। ಸಿತೇನಪಿ ರುಪ್ಪತಿ। ಉಣ್ಹೇನಪಿ ರುಪ್ಪತಿ। ಜಿಘಚ್ಛಾಯಪಿ ರುಪ್ಪತಿ। ವಿಪಾಸಾಯಪಿ ರುಪ್ಪತಿ। ಡಂಸ ಮಕಸ ವಾತಾತಪ ಸರಿಂ ಸಪ ಸಪ್ಫಸ್ಸೇಹಿಪಿ ರುಪ್ಪತೀತಿ। ರುಪ್ಪತೀತಿಚ ರುಪ್ಪತಿ, ಕುಪ್ಪತಿ, ಘಟ್ಟೀಯತಿ, ಪಿಳೀ ಯತಿ, ಭಿಜ್ಜತೀತಿ।
ಮಹಾನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತಂ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋ, ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಾಚ ಹೋನ್ತಿ ಸಪ್ಪಟಿಘಸಭಾವಾಚ। ತೇಸಞ್ಞೇವ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇಸು ವಿರೋಧಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಮಾಗಮೋನಾಮ ಹೋತಿ। ನಪನಞ್ಞೇಸಂ ಪರಿತ್ತಕ್ಖಣಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿಘಸಭಾವಾನನ್ತಿ। ತೇಸಞ್ಹಿ ಅಪ್ಪಟಿಘಸಭಾವಾನಂ ಸುಖುಮ ರೂಪಾನಂಪಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ಸೀತಾದೀಹಿ ಸಮಾಗಮೋನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಕುತೋ ಪರಿತ್ತಕ್ಖಣಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿಘಸಭಾವಾನಞ್ಚ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ। ಯದಿಏವಂ ಸುಖುಮರೂಪಾನಂ ಅರೂಪತಾಪತ್ತಿ ಸಿಯಾತಿ। ನಸಿಯಾ। ಓಳಾರಿಕರೂಪೇಹಿ ಸಮಾನಗತಿ ಕತ್ತಾ। ತಾನಿಹಿ ಓಳಾರಿಕೇಸು ರುಪ್ಪಮಾನೇಸು ರುಪ್ಪನ್ತಿಯೇವಾತಿ। ಸಮಾಗಮೋಚ ನಾಮ ಇಧ ಥಪೇತ್ವಾ ಆಪಾತಗಮನಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಞ್ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿರುದ್ಧಾನಂ ಠಿತಿಪತ್ತಾನಂ ಓಳಾರಿಕರೂಪಾನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಮೇವವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಭಿಘಟ್ಟನಂ
[೧೬] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ತೇಸಂ ರೂಪತಾಪತ್ತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಸೀತಾದಿಗ್ಗಹಣ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ನಿವತ್ತಿತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ವೋಹಾರೋನಾಮ ಲೋಕೋಪಚಾರೇನ ವಿನಾ ನಸಿಜ್ಝತಿ। ಲೋಕೋಪಚಾರೋಚ ಪಾಕಟನಿಮಿತ್ತವಸೇ ನೇವ ಪವತ್ತೋ। ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಸೀತಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ವಿನಾಪಿ ತಪ್ಪಸಙ್ಗನಿವತ್ತಿ ಲೋಕತೋವ ಸಿದ್ಧಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಯಸ್ಮಾ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಕಾಯವಿಕಾರ ವಚೀವಿಕಾರಾ ಚ ಇದ್ಧಿವಿಕುಪ್ಪನಾವಸಪ್ಪವತ್ತಾ ನಾನಾರೂಪವಿಕಾರಾಚ ದಿಸ್ಸನ್ತಿಯೇವ। ತೇಚ ಏಕೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ರುಪ್ಪನಾಕಾರಾಏವ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ವಸೇನ ತತ್ಥ ರೂಪಾನಂ ರೂಪತಾಸಿದ್ಧಿ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ರೂಪಯತಿ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ ಪಕಾಸತೀತಿ ರೂಪಂ। ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಹಿ ನ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ। ರೂಪಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಾ
[೧೭] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಅನುಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ಸೀತಾದೀನಂ ವಸೇನ ತಂ ಸಭಾವಾ ನಾತಿವತ್ತನ ವಸೇನಚ ತತ್ಥ ರೂಪತಾಸಿದ್ಧಿ ವಿಭಾವಿತಾ। ಯಸ್ಮಾಪನ ಸೀತೇ ನಾಪಿ ಉಣ್ಹೇನಾಪೀತಿಆದಿವಚನಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಮ್ಮ ಚಿತ್ತಾಹಾರಾನಂಪಿ ವಸೇನ ರುಪ್ಪನಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ, ತಥಾಹಿ ಸಞ್ಞಾ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಿಪಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣರಸಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಏವ ಪಾಳಿಯಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ। ನ ಹಿ ಸಞ್ಞಾ ರೂಪಂಏವ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ। ನ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ರಸ ಮೇವ ವಿಜಾನಾತಿ। ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತೇನ ದೇಸನಾ ಹೋತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸೀತಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾವ ತತ್ಥ ರೂಪತಾಸಿದ್ಧಿವಿಭಾವನೇನ ಪಯೋಜನ ನತ್ಥೀತಿ। [ರೂಪಂ]
೧೬. ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸನ್ತಾಪಾ ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ನಿಬ್ಬಾಯನ್ತೀತಿ ಯೇ ಕಿಲೇಸಾವಾ ಖನ್ಧಾವಾ ಅಭಾವಿತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಯತಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಪಕ್ಖೇ ಠಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಯೇವ ಭಾವಿತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಪಕ್ಖಂ ಪಾಪುಣನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಹಿ ಖಣತ್ತಯಂ ಪತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಾ ಅತೀತಧಮ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಿ ನಾಮ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಆಯತಿಂ ಅವಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇಸುಚ ಧಮ್ಮೇಸು ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ। ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸನ್ತಾಪಾತಿ ಕಿಲೇಸವಟ್ಟ ಕಮ್ಮವಟ್ಟ ವಿಪಾಕವಟ್ಟ ದುಕ್ಖಸನ್ತಾಪಾ। ನ ಹಿ ತಿವಿಧ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸನ್ತಾಪರಹಿತಾನಂ ರುಕ್ಖಾದೀನಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೋ ನಿಬ್ಬಾನಂನಾಮ ಹೋತೀತಿ। ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ವಿಸಯೇ ಭುಮ್ಮಂ। ಯಥಾ ಆಕಾಸೇ ಸಕುಣಾ ಪಕ್ಖನ್ತೀತಿ। ಯೇಹಿ ತೇ ನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಿ। ತೇಸಂ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಂ ಅಞ್ಞಂ ನಿಬ್ಬುತಿಟ್ಠಾನಂನಾಮ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥೀತಿ। ನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಿ ವಾ ಅರಿಯಜನಾ ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ನಿಬ್ಬನ್ತಿ ಧೀರಾ ಯಥಯಂ ಪದೀಪೋತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ನಿಬ್ಬಾಯನ್ತೀತಿ ತಂ ತಂ ಕಿಲೇಸಾನಂವಾ ಖನ್ಧಾನಂವಾ ಪುನ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಭಾವಂ ಪಾಪುಣನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ವಿಸಯೇಏವ ಭುಮ್ಮಂ, ಏತಸ್ಮಿಂ ಅಧಿ ಗತೇತಿಪಿ ಯೋಜೇನ್ತಿ। ಟೀಕಾಸುಪನ ಭವಾಭವಂ ವಿನನತೋ ಸಂಸಿಬ್ಬನ ತೋ ವಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ ತಣ್ಹಾ। ತತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
[೧೮] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ನಿಬ್ಬಾಭಿವಾ
ನ ಹಿ ಮಗ್ಗೇವಿಯ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಕತ್ಥಚಿ ಕರಣಸಾಧನಂ ದಿಟ್ಠಂ, ನಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿಬ್ಬೂತಿ ಕ್ರಿಯಾಸಾಧನೇ ರಾಗಾದಿಕಸ್ಸ ಕತ್ತುನೋ ಸಹ ಕಾರಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ। [ನಿಬ್ಬಾನಂ]
ದುತೀಯಗಾಥಾಯ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।