ಚಿತ್ತಸಙ್ಗಹ-ಪರಮತ್ಥದೀಪನೀ

೧೭. ಇದಾನಿ ಉದ್ದೇಸಕ್ಕಮೇನ ಚಿತ್ತಂ ತಾವ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಚತೂಸು ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥೇಸು। ತಾವ ಪಥಮಂ। ಚತ್ತಾರೋ ವಿಧಾ ಪಕಾರಾ ಯಸ್ಸ ತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ।

೧೮. ಕಾಮಾವಚರನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಮೀಯತೀತಿ ಕಾಮೋ। ಕಾಮೇನ್ತಿವಾ ಏತ್ಥ ಸತ್ತಾ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಕಾಮರಾಗತ್ತಾ ಕಾಮರತಿಯಾಏವ ರಮನ್ತಿ। ನ ಉಪರಿಭೂಮೀಸು ವಿಯ ಝಾನರತಿಯಾತಿ ಕಾಮೋ। ಏಕಾದಸವಿಧಾ ಕಾಮಭೂಮಿ। ನನು ಚೇತ್ಥ ಝಾನಲಾಭಿನೋಪಿ ಸನ್ತೀತಿ। ನ ನ ಸನ್ತಿ। ತೇಪನ ಕದಾಚಿ ದೇವಾತಿ ನತ್ಥೇತ್ಥ ದೋಸೋ। ಅವೀಚಿನಿರಯಾದಯೋ ಕಥಂ ಕಾಮೀಯನ್ತಿ। ಕಥಞ್ಚ ತತ್ಥ ಸತ್ತಾ ಕಾಮರತಿಯಾ ರಮನ್ತೀತಿ। ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾದವಸೇನವಾ ಭವನಿಕನ್ತಿವಸೇನವಾತಿ। ಮರಣಕಾಲೇ ಹಿ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ನಿರಯಗ್ಗಿಜಾಲಾ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಾವಿಯ ಖಾಯನ್ತಿ। ಏಕೋ ಕಿರ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಮರಣಮಞ್ಚೇ ನಿಪ್ಪನ್ನೋ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸ ಆಚರಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಸಮೀಪೇ ಠತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಭೋ ಗಚ್ಛಾತಿ ವದನ್ತಿ। ತಸ್ಸಪನ ಅವೀಚಿನಿರಯೇ ಅಗ್ಗಿಜಾಲಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ। ತದಾ ಸೋ ಭೋ ಆಚರಿಯಾ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಾ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತೀತಿ ಆಹ। ಏಸ ಭೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೋ। ತತ್ಥ ಗಚ್ಛಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಸೋ ಕಾಲಙ್ಕತ್ವಾ ಅವೀಚಿಮ್ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ। ಏವಂ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾದವಸೇನ ತೇ ಕಾಮೀಯನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂಪಿ ಭವನಿಕನ್ತಿನಾಮ ಹೋತೀತಿ। ಅಪಿಚ, ತತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಕಾಮರಾಗಾಏವ ಹೋನ್ತಿ, ಓಕಾಸೇ ಸತಿ ಕಾಮರತಿಯಾ ರಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಯೇವಾತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಮೇ ಅವಚರತೀತಿ ಕಾಮಾವಚರಂ। ಏತ್ಥಚ ಅವಚರತೀತಿ ಪದಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಸೋ ಹಿ ಅತ್ಥೋ ಪಾಳಿಯಾಚ ನಸಮೇತಿ। ನಾನಾದೋಸಯುತ್ತೋಚ ಹೋತೀತಿ। ಯಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ ಏತ್ಥಾವಚರಾ ಏತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ಚೇತ್ಥ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಸಿಯಾ। ಏವಂ ಸಭಿ ಏತ್ಥಾವಚರಾ ಏತ್ಥುಪ್ಪನ್ನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ। ನಪನ ವುತ್ತಂ। ನಚ ಪರಿಯಾಪನ್ನಸದ್ದೋ ಉಪ್ಪನ್ನಸದ್ದೇನ ಸಹ ಸಮಾನತ್ಥೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ನ ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತಾನಿ ತೀಸು ಭವೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಾ ನಿಪಿ ತತ್ರ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಿಯೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಏವಂ ತಾವ ಪಾಳಿಯಾ ನಸಮೇತೀತಿ।

ಯದಿಚ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ಗಹಿತೋ ಸಿಯಾ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಮೇ ಯೇ ಮಹಗ್ಗತ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತೇಸಂಪಿ ಕಾಮಾ ವಚರತಾಪತ್ತಿದೋಸೋ ರೂಪಾವಚರತಾದಿ ಮುತ್ತಿದೋಸೋಚ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಯೇಚ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಾ ರೂಪಾರೂಪಭೂಮೀಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತೇಸಞ್ಚ ರೂಪಾರೂಪಾ ವಚರತಾ ಪತ್ತಿದೋಸೋ ಕಾಮಾವಚರತಾ ಮುತ್ತಿದೋಸೋಚ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ। ನನು ಯೇಭುಯ್ಯವುತ್ತಿವಸೇನಪಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ನಾಮಲಾಭೋ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ವನಚರಕೋ ಸಙ್ಗಾಮಾವಚರೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಇಧಪಿ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಭುಮ್ಮೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನಬಹುಲತ್ತಾ ಕಾಮಾವಚರಾದಿ ನಾಮಲಾಭೇ ಸತಿ ನ ಕೋಚಿ ದೋಸೋತಿ।ನ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಲೋಕುತ್ತರ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕಾಮಾವಚರತಾದಿ ಮುಚ್ಚನತ್ಥಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಭೂಮಿ ವಿಸುಂ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ। ನ ಚ ಸಾ ನಾಮಭೂಮಿ ಅತ್ಥಿ। ಯತ್ಥ ತೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ। ತೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಾ ತೀಸು ಭವೇಸು ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಕಾಮ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರತಾಪತ್ತಿದೋಸೋ ದುನ್ನಿವಾರೋ ಸಿಯಾತಿ। ಏವಂ ನಾನಾದೋಸಯುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ। ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ತಥಾ ಅತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಏತ್ಥಾವಚರಾ ಏತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ಭಗವತಾ ಸಂವಣ್ಣಿತೇನ ಪಾಳಿನಯೇನೇವಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ಕಾಮೇ ಅವಚರತಿ ಪರಿಯಾಪನ್ನಭಾವೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಅಜ್ಝೋಗಾಹೇತ್ವಾ ಚರತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಕಾಮಾವಚರನ್ತಿ। ಪರಿಯಾಪನ್ನಭಾವೋಚನಾಮ ಅತ್ತನೋ ಆಧಾರಭೂತೇನ ತೇನ ಕಾಮೇನ ಸಹ ಸಮಾನಜಾತಿಗೋತ್ತನಾಮತಾ ಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಪರಿತೋಭಾಗೇಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಮೇ ಆಪನ್ನಭಾವೋ ಅನುಪ್ಪವಿಟ್ಠ ಭಾವೋ। ಅನ್ತೋಗಧಭಾವೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೋಚ ತಥಾ ಪರಿಯಾಪನ್ನಭಾವೋ ಪರಿಗ್ಗಾಹಿನಿಯಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ಕತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಏತ್ತಾವತಾ ಯೇಧಮ್ಮಾ ರೂಪಾರೂಪಸತ್ತಸನ್ತಾನಭೂತಾಪಿ ಮಯ್ಹಂ ಏತೇತಿ ಕಾಮ ತಣ್ಹಾಯ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಕಾಮೇ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾವ ಹೋನ್ತಿ। ತೇ ಕಾಮಾವಚರಾನಾಮಾತಿ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ। ರೂಪಾರೂಪಾ ವಚರೇಸುಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ ನೇತಬ್ಬೋ। ತೇಸುಪನ ರೂಪತಣ್ಹಾ ಅರೂಪತಣ್ಹಾಚ ಪರಿಗ್ಗಾಹಿನೀ ತಣ್ಹಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।

ಯೇಪನ ಧಮ್ಮಾ ತಿಣ್ಣಂ ತಣ್ಹಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹವಿಮುತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇ ತೀಸು ಭವೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ತತ್ರ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಲೋಕುತ್ತರಾ ನಾಮ ಜಾತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥಚ ಪಟ್ಠಾನೇ ಆರುಪ್ಪೇ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಂ ನೀವರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉದ್ಧಚ್ಚನೀವರಣನ್ತಿಆದಿನಾ ಅರೂಪಸತ್ತಸನ್ತಾನೇಪಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸಙ್ಖಾತಾಯ ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ರೂಪಾರೂಪ ಭೂಮೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕಾಮಧಮ್ಮಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಾಹಿನೀತಣ್ಹಾ ರೂಪಾರೂಪಸತ್ತಸನ್ತಾನ ಗತಾಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಪಾಳಿಯಂ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣನ್ತಿ ಇದಂ ನೀವರಣಜಾತಿಕತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಝಾನಭೂಮೀಸು ಏಕನ್ತನೀವರಣಕಿಚ್ಚಾನಿ ನೀವರಣಾನಿ ಸಕ್ಕಾ ಲದ್ಧುನ್ತಿ। ಅತ್ರ ಕಾಮಭೇದೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ದ್ವೇಕಾಮಾ ಕಿಲೇ ಸಕಾಮೋಚ, ವತ್ಥುಕಾಮೋಚಾತಿ। ತತ್ಥ ಥಪೇತ್ವಾ ರೂಪಾರೂಪರಾಗೇ ಅಞ್ಞೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಲೋಭೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚತುಬ್ಭೂಮಿಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಕಿಲೇ ಸಕಾಮೋನಾಮ। ಥಪೇತ್ವಾಚ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮೇ ಅಞ್ಞೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೀಸು ಭೂಮೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮಾ ವತ್ಥುಕಾಮೋನಾಮಾತಿ। ಯಂಪನ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇಭೂಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ವತ್ಥುಕಾಮೋತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇನ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮಾ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಕಾಮನಾಮೇನ ವುತ್ತಾ ಅತ್ಥೀತಿ। [ಕಾಮಾವಚರಪದಂ]

೧೯. ರೂಪಾವಚರಂ ಅರೂಪಾವಚರನ್ತಿ ಏತ್ಥ ರೂಪಾರೂಪಸದ್ದಾ ತಾಸು ಭೂಮೀಸು ನಿರುಳ್ಹಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಅಪಿಚ ದ್ವೇ ಭೂಮಿಯೋ ರೂಪಭೂಮಿ, ಅರೂಪಭೂಮೀತಿ। ತತ್ಥ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ ರೂಪಂ ಯತ್ಥ ನತ್ಥಿ, ಸಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಭುಮ್ಮಿ ಅರೂಪಭೂಮಿನಾಮ। ಸೇಸಾ ಸತ್ತವೀಸತಿವಿಧಾ ಭುಮ್ಮಿ ರೂಪಭೂಮಿನಾಮ। ತತ್ಥಚ ಹೇಟ್ಠಾ ಏಕಾದಸವಿಧಾ ಭುಮ್ಮಿ ಓಳಾರಿಕೇನ ಕಾಮೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಕಾಮ ಭೂಮೀತಿ ವುತ್ತಾ। ಉಪರಿ ಸೋಳಸವಿಧಾ ಭುಮ್ಮಿ ರೂಪಭೂಮಿಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಯತ್ಥಪನ ತಣ್ಹಾವಾ ಝಾನಾನಿವಾ ರೂಪಾರೂಪಸದ್ದೇಹಿ ವುತ್ತಾನಿ। ತತ್ಥ ನಿಸ್ಸಯಸ್ಸನಾಮಂ ನಿಸ್ಸಿತೇ ಆರೋಪನವಸೇನ ನಿಸ್ಸಯೋಪಚಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯತ್ಥಚ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಸದ್ದೇಹಿ ಭೂಮಿಏವ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ನಾಮಂ ನಿಸ್ಸಯೇ ಆರೋಪನವಸೇನ ನಿಸ್ಸಿತೋ ಪಚಾರೋತಿ। ಯಮೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಕಾಮಾವಚರಪದೇ ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ತೇಭೂಮಕ ಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಪಾಳಿಅನುಗತಾ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಾ। ಯಥಾಹ –

ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮಾವಚರಾ। ಹೇಟ್ಠತೋ ಅವೀಚಿನಿರಯಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕರಿತ್ವಾ ಉಪರಿತೋ ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತೀದೇವೇ ಅನ್ತೋ ಕರಿತ್ವಾ ಯಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ ಏತ್ಥಾವಚರಾ ಏತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಾ ರೂಪಾ ವೇದನಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಇಮೇಧಮ್ಮಾ ಕಾಮಾವಚರಾ। ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ರೂಪಾವಚರಾ। ಹೇಟ್ಠತೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕರಿತ್ವಾ ಉಪರಿತೋ ಅಕನಿಟ್ಠೇ ದೇವೇ ಅನ್ತೋ ಕರಿತ್ವಾ ಯಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ ಏತ್ಥಾವಚರಾ ಏತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸವಾ ಉಪಪನ್ನಸ್ಸವಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಿಸ್ಸವಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ರೂಪಾವಚರಾ। ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪಾವಚರಾ। ಹೇಟ್ಠತೋ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನುಪಗೇ ದೇವೇ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕರಿತ್ವಾ ಉಪರಿತೋ ನೇವಸಞ್ಞಾ ನಾಸಞ್ಞಾ ಯತನುಪಗೇ ದೇವೇ ಅನ್ತೋ ಕರಿತ್ವಾ ಯಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ। ಲ। ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪಾವಚರಾತಿ।

[೧೯] ಟೀಕಾಸು ಪನ

ಯಥಾವುತ್ತಂ ಸುವಿಸದಂ ಪಾಳಿನಯಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಥಾ ವಚನತ್ಥಾಚ ವಿನಿಚ್ಛಯಾಚ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಾ। ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಸಾರತೋ ನ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಾತಿ।

ನನು ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಮೇವ ತೇಚ ಅಞ್ಞೇಚ ಅತ್ಥಾ ವುತ್ತಾತಿ। ಸಚ್ಚಂ। ಭೂತಂಪನ ಸುವಿಸದಂ ಪಾಳಿಅನುಗತಂ ಅತ್ಥಂ ಞತ್ವಾ ಕಿಂವಿಕ್ಖೇಪೇನಾತಿ।

೨೦. ಲೋಕುತ್ತರನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾವುತ್ತೋ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೋ। ಯಥಾಹ ಲುಜ್ಜತಿ ಪಲುಜ್ಜತೀತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಸ್ಮಾ ಲೋಕೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾನಂಪಿ ನಿಬ್ಬಾನವಜ್ಜಾನಂ ಲೋಕತಾಪತ್ತಿ ಸಿಯಾ। ಕಸ್ಮಾ, ತೇಸಂಪಿ ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಧಮ್ಮತ್ತಾತಿ। ನಸಿಯಾ। ಯತ್ಥ ಹಿ ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ ಸಸ್ಸತೋತಿ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹೋ ನಿವಿಸತಿ। ತತ್ಥೇವ ತಸ್ಸ ನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಅಯಂ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾ ನಿಯಮೀಯತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹವಿಮುತ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಲೋಕತಾಪತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಯೇಸಂವಾ ಲುಜ್ಜನಂಪಲುಜ್ಜನಞ್ಚ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಪಾಕಟಂ। ತೇಸಞ್ಞೇವ ಲೋಕತಾಸಿದ್ಧೀತಿ ನತ್ಥಿ ಲೋಕುತ್ತರಾನಂ ಲೋಕತ್ತಪ್ಪಸಙ್ಗೋತಿ। ಲೋಕತೋ ಉತ್ತರತೀತಿ ಲೋಕುತ್ತರಂ। ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ। ತತೋ ಉತ್ತಿಣ್ಣನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಂ। ಫಲಚಿತ್ತಂ। ನಿಬ್ಬಾನಂಪನ ಇಧ ನಲಬ್ಭತೀತಿ। ಉತ್ತರಣಞ್ಚೇತ್ಥ ತಣ್ಹಾತ್ತಯಗ್ಗಾಹ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ತೀಸು ಲೋಕೇಸು ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಭಾವೋಯೇವ। ಸೋಚ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಭಾವೋ ಕೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನ ಭೂತೋವಿಯ ಗಯ್ಹತೀತಿ ವಿಸುಂ ಏಕಾ ಚತುತ್ಥೀ ಅವತ್ಥಾಭೂಮಿನಾಮಾತಿ।

ಚತುಬ್ಭೂಮಿವಿಭಾಗಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೨೧. ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ ಭೂಮಿಭೇದೇನ ಹೀನಪಣೀತಾ ನುಕ್ಕಮತೋ ಚತುಧಾ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತದೇವ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಚಿತ್ತಂ ಯಥಾನಿದ್ದಿಟ್ಠಕ್ಕಮೇನ ವಿಭಜನ್ತೋ ಪಥಮಂ ಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತಂ। ತತ್ಥಚ ಹೀನಂ ಅಸೋಭಣಚಿತ್ತಂ। ತತ್ಥಚ ಸಬ್ಬಹೀನಂ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹ ಗತನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏತ್ಥಚ ಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತಸ್ಸಪಿ ಅಕುಸಲಾಹೇತುಕ ಸಹೇತುಕಾನುಕ್ಕಮೋ ಹೀನ ಪಣೀತಾನುಕ್ಕಮವಸೇನ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।

[೨೦] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ

ಉಪರಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಂ ಬಹೂನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಸೋಭಣಸಞ್ಞಾಕರಣಸುಖತ್ಥಂ ಅಪ್ಪಕೇ ಪಾಪಾಹೇತುಕೇಯೇವ ಪಥಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।

ತದತ್ಥೋ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಹೀನಾದಿಕ್ಕಮೇನೇವ ಸಿದ್ಧೋತಿ।

[೨೧] ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ

ತೇಸು ತೇಸುಚ ಭವೇಸು ಗಹಿತಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಆದಿತೋ ವೀಥಿಚಿತ್ತವಸೇನ ಲೋಭಸಹಗತ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನ ಮೇವ ಸಮ್ಭವತೋ ತೇಯೇವ ಪಥಮನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ನಯುಜ್ಜತಿ।

ಆದಿತೋ ವೀಥಿಚಿತ್ತವಸೇನ ಮನೋದ್ವಾರಾ ವಜ್ಜನಸ್ಸೇವ ಸಬ್ಬಪಥಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋತಿ। ಅಕುಸಲೇಸು ಪನ ಲೋಭಮೂಲ ಚಿತ್ತಂ ಬಹುಕಞ್ಚ ಹೋತಿ। ದ್ವೀಹಿ ವಟ್ಟಮೂಲೇಹಿ ಯುತ್ತತ್ತಾ ಪಧಾನಂ ಪಾಕಟಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ತದೇವ ಪಥಮಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

೨೨. ತತ್ಥ ಸುನ್ದರಂ ಮನೋತಿ ಸುಮನೋ। ಸಿನಿದ್ಧಚಿತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೇನ ಸುನ್ದರತಾ ಇಧ ಯುತ್ತಾತಿ। ಸುನ್ದರಂ ಮನೋ ಏತಸ್ಸಾಭಿವಾ ಸುಮನೋ। ಸಿನಿದ್ಧಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ। ಸುಮನಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸೋಮನಸ್ಸ। ಮಾನಸಿಕಸುಖವೇದನಾಯೇತಂ ನಾಮಂ। ಏತ್ಥಚ ಸುಮನಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ಪುಗ್ಗಲೇವಾ ಸುಮನಾಭಿಧಾನಸ್ಸವಾ ಅಯಂ ಸೋ ಸುಮನೋತಿ ಸುಮನಬುದ್ಧಿಯಾವಾ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಾವೋತಿ ಹಿ ಅಭಿಧಾನಬುದ್ಧೀನಂ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಭವನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಅಭಿಧಾನಬುದ್ಧಿಯೋ ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಕತ್ವಾ। ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಚ ನಿಮಿತ್ತೇ ಭುಮ್ಮಂ। ಯಥಾ ನಾಗೋ ದನ್ತೇಸು ಹಞ್ಞತೇತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ತತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ದನ್ತನಿಮಿತ್ತಂ ದನ್ತಯುತ್ತೇ ನಾಗೇ ಹನನಪ್ಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಏವಮಿಧಪಿ ತಂ ವೇದನಾನಿಮಿತ್ತಂ ವೇದನಾಯುತ್ತೇ ಮನಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇವಾ ಅಭಿಧಾನಬುದ್ಧಿಯೋ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ। ಭವನ್ತಿ ಬುದ್ಧಿಸದ್ದಾ ಏತೇನಾತಿ ಭಾವೋತಿಚ ವದನ್ತಿ। ಏತಸ್ಮಾತಿ ಚ ಅಪರೇ। ಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಸಹ ಏಕತೋ ಗತಂ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ। ಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಸ್ಸನಂ ದಿಟ್ಠಿ। ಸಾ ಪನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ದುವಿಧಾ। ಇಧ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯುತ್ತಾ। ಅಕುಸಲಾಧಿಕಾರತ್ತಾ। ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ। ಯಥಾ ಗೂಥಗತಂ ಮುತ್ತಗತನ್ತಿ। ದಿಟ್ಠಿಗತೇನ ಸಮಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಯುತ್ತನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ। ದಿಟ್ಠಿಗತೇನ ಏಕುಪ್ಪಾದತಾದೀಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಸಮಂ ಏಕೀಭೂತ ಮಿವ ಯುತ್ತಂ ಸಂಸಟ್ಠನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇಕಂ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಪುಬ್ಬಾತಿಸಙ್ಖಾರೋ। ಸೋಚ ದುವಿಧೋ ಪಯೋಗೋ, ಉಪಾಯೋಚಾತಿ। ತತ್ಥ ಆಣತ್ತಿಯಾವಾ ಅಜ್ಝೇಸನಾಯವಾ ತಜ್ಜೇತ್ವಾ ವಾ ಇದಂ ಕರೋಹೀತಿ ಪರೇಹಿ ಕತೋ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗೋ ಪಯೋಗೋನಾಮ। ಆಣತ್ತಾದಿನಾಪನ ವಿನಾವ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕರಣತ್ಥಂ ತಂ ತಂ ಉಪಾಯಂ ಪರೇ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತಿ। ಅಕರಣೇ ಆದೀನವಂ ಕರಣೇಚ ಆನಿಸಂಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ, ಕತಿಕಂವಾ ಕರೋನ್ತಿ, ದಣ್ಡಂವಾ ಥಪೇನ್ತಿ, ಸಯಮೇವ ವಾ ತಂ ತಂ ಕಾರಣಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ। ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ಉಪಾಯೋ ಅನೇಕವಿಧೋ। ಸೋ ದುವಿಧೋಪಿ ಇಧ ಸಙ್ಖಾರೋ ನಾಮ। ಸಙ್ಖರೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಕತಿಯಾ ಕಾತುಂ ಅನಿಚ್ಛಮಾನಂ ಚಿತ್ತ ಸನ್ತಾನಂ ಅಕಾತುಂ ಅದತ್ವಾ ಕರಣತ್ಥಾಯ ಸಂವಿದಹತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಕಮ್ಮೇ ಪಯೋಜೇತೀತಿ ಕತ್ವಾ। ಯೋಪನ ಪಚ್ಚಯಗಣೋ ತೇನ ಸಙ್ಖಾರೇನ ವಿರಹಿತೋ ಹೋತಿ। ಸೋ ಅಸಙ್ಖಾರೋ। ಯೋಪನ ತೇನಸಹಿತೋ ಹೋತಿ। ಸೋ ಸಸಙ್ಖಾರೋತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ –

ಸಹ ಸಙ್ಖಾರೇನಾತಿ ಸಸಙ್ಖಾರೋ। ತೇನ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಪ್ಪಯೋಗೇನ ಸಉಪಾಯೇನ ಪಚ್ಚಯಗಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋತಿ।

ಏತ್ಥಚ ಪಚ್ಚಯಗಣೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಕೋ ಸಾಧಾರಣೋ ಪಚ್ಚಯ ಗಣೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋ। ಅಸಾಧಾರಣೋಪನ ಕುಸಲಕಮ್ಮೇಸು ಸಪ್ಪುರಿಸುಪನಿಸ್ಸಯಾದಿಕೋ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮೇಸು ಅಸಪ್ಪುರಿಸುಪನಿಸ್ಸಯಾದಿಕೋ ಪಚ್ಚಯಗಣೋ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತುಂ ಯುತ್ತೋ। ಸೋಪನ ಯದಾ ದುವಿಧೇನ ಸಙ್ಖಾರೇನ ವಿನಾ ಸಯಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಅಸಂಸೀದಮಾನಂ ಕತ್ವಾ ಉಟ್ಠಾಪೇತಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ತದಾ ಸೋಅಸಙ್ಖಾರೋನಾಮ। ಯದಾಪನ ತೇನ ವಿನಾ ಸಯಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಉಟ್ಠಾಪೇತುಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತುಂ ನಸಕ್ಕೋತಿ, ಸಙ್ಖಾರಂ ಸಹಾಯಂ ಲಭಿತ್ವಾವ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತದಾ ಸೋ ಸಸಙ್ಖಾರೋನಾಮ। ಇತಿ ಅಸಙ್ಖಾರೋ ಸಸಙ್ಖಾರೋತಿಚ ಇದಂ ಪಚ್ಚಯ ಗಣಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ। ನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ। ಚಿತ್ತಂಪನ ಅಸಙ್ಖಾರೇನ ಸುದ್ಧೇನ ಪಚ್ಚಯಗಣೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಂ। ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಪಚ್ಚಯಗಣೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಂ, ಉಪ್ಪನ್ನತ್ಥೇ ಹಿ ಅಯಂ ಇಕಪಚ್ಚಯೋತಿ। ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸಸಙ್ಖಾರೇನಾತಿ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಏತ್ಥಚ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಪಚ್ಚಯಗಣೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಸಸಙ್ಖಾರಿಕಪದೇಸು ಪರಮತ್ಥದೀಪನಾ।

[೨೨] ಟೀಕಾಸು ಪನ

ಇಮಮತ್ಥಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಮೇವ ಅಸಙ್ಖಾರಂ ಸಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ‘‘ನತ್ಥಿ ಸಙ್ಖಾರೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಸಙ್ಖಾರಂ। ತದೇವ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಂ। ಸಹ ಸಙ್ಖಾರೇನ ವತ್ತತೀತಿ ಸಸಙ್ಖಾರಂ। ಸಸಙ್ಖಾರಮೇವ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕನ್ತಿ ಚ। ಸೋ ಯಸ್ಸ ನತ್ಥಿ। ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಂ। ತದೇವ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಂ। ಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಹಿತಂ ಸಸಙ್ಖಾರಿ ಕನ್ತಿ ಚ’’। ಸಬ್ಬಮೇತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ।

[೨೩] ಯಞ್ಚ ವಿಭಾವನಿಯಂ

ಸಙ್ಖರೋತಿ ಚಿತ್ತಂ ತಿಕ್ಖಭಾವಸಙ್ಖಾತಮಣ್ಡನವಿಸೇಸೇನ ಸಜ್ಜೇತಿ। ಸಙ್ಖರೀಯತಿವಾ ತಂ ಏತೇನ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಸಜ್ಜೀಯತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ನ ಸುನ್ದರಂ।

ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಪಿ ಚಿತ್ತಂ ತಿಕ್ಖಂನಾಮ ಸಿಯಾತಿ।

[೨೪] ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ

‘‘ಸೋ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇಚೇವ ಪರಸನ್ತಾನೇಚ ಪವತ್ತತೀತಿ ತಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ತಿಕ್ಖಭಾವ ಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಸೇಸೋವ ಇಧ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ’’ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಪದಾನಂ ವಚನತ್ಥೇಸು ವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾ ತದನು ರೂಪಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಪರಿಕಪ್ಪನಾವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ನಯುತ್ತಮೇವ।

[೨೫] ಏತೇನ

ಪುಬ್ಬಪ್ಪಯೋಗಸಮ್ಭೂತೋ, ವಿಸೇಸೋ ಚಿತ್ತಸಮ್ಭಪೀ।

ಸಙ್ಖಾರೋ ತಂ ವಸೇನೇತ್ಥ, ಹೋತ್ಯಾಸಙ್ಖಾರಿಕಾದಿತಾತಿ॥

ಸಾಧಕಗಾಥಾಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ।

[೨೬] ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ

‘‘ಅಥವಾ, ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕನ್ತಿ ಚೇ ತಂ ಕೇವಲಂಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಭಾವಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ನತಸ್ಸ ಸಹಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾ ವಾ ಭಾವತೋತಿ। ಭಿನ್ನಸನ್ತಾನಪ್ಪವತ್ತಿನೋಪಿ ಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಇಧಮತ್ಥಿತಾಯ ತಂ ವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಙ್ಖಾರೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಂ। ಸಲೋಮಕೋ ಸಪಕ್ಖಕೋತ್ಯಾದೀಸುವಿಯ ಸಹ ಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ಥಪರಿದೀಪನತೋ। ತಬ್ಬಿಪರೀತಮ್ಪನ ತದಭಾವತೋ ವುತ್ತನಯೇನ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾಸಿದ್ಧಂ ಉಜುಂ ವಿಸದಂ ಅತ್ಥಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಕಪ್ಪನಾ ವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವ।

ಏತ್ಥಚ ಅತ್ತನೋ ಇಚ್ಛಾಯ ವಿನಾ ಪರೇಸಂ ಆಣತ್ತಿಯಾವಾ ಅಜ್ಝೇ ಸನಾಯವಾ ಯಾಚನಾಯವಾ ಪವತ್ತಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಿತಂ ನಾಮ। ತಥಾ ಅತ್ತನೋ ಇಚ್ಛಾಯ ವಿನಾ ಪರೇಸಂ ಭಯೇನವಾ ಲಜ್ಜಾಯವಾ ಗಾರವೇನವಾ ಕಥಿಕಾಯವಾ ದಣ್ಡಭಯೇನವಾ ಪವತ್ತಿತಂ ಉಪಾಯಸಮುಟ್ಠಿತಂ ನಾಮ। ಸಯಮೇವವಾ ಅತ್ತನೋ ಲೀನಂ ಚಿತ್ತಂ ಞತ್ವಾ ತೇನ ತೇನ ಉಪಾಯೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಓವದಿತ್ವಾವಾ ತಂ ತಂ ಉಪಾಯಂ ಅನುಸ್ಸರಿತ್ವಾವಾ ಪವತ್ತಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪಾಯಸಮುಟ್ಠಿತಂ ನಾಮ। ಇದಞ್ಚ ನಯದಸ್ಸನಮೇವಾತಿ। ದಿಟ್ಠಿಗತೇನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಿಗತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ। ಉದಾಸಿನಭಾವೇನ ಪೇಕ್ಖತಿ ಅನುಭವನಾಕಾರೇನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ। ಉಪಪತ್ತಿತೋ ಯುತ್ತಿತೋ ಇಕ್ಖತಿ ಪಸ್ಸತೀತಿವಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ। ಯಥಾಹಿ ಸೋಮನಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಧಿಮತ್ತತೋ ಪಸ್ಸನ್ತಿ। ಯತೋ ಸೋಮನಸ್ಸಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತೇನ ಆರಮ್ಮಣೇನ ವಿಯೋಗೇ ವಿಕಾರಪತ್ತೋ ಹೋತಿ। ದೋಮನಸ್ಸಿತೋಚ ತೇನ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಸಂಯೋಗೇ ವಿಕಾರಪತ್ತೋ ಹೋತಿ। ನ ತಥಾ ಅಯಂ, ಅಯಂ ಪನ ಯುತ್ತಿತೋವ ಪಸ್ಸತಿ ನ ಆರಮ್ಮಣಸಂಯೋಗ ವಿಯೋಗಹೇತು ಪುಗ್ಗಲಂ ವಿಕಾರಂ ಪಾಪೇತೀತಿ। ಕೇಚಿಪನ ಉಪಪತ್ತಿತೋ ಯುತ್ತಿತೋ ಇಕ್ಖತೀತಿ ಇದಂ ಇಧ ನಸಮ್ಭವತಿ। ನ ಹಿ ಅಕುಸಲಂ ಯುತ್ತರೂಪಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಹಗತನ್ತಿ ಸಮಾಸೋ।

೨೩. ಏತ್ಥಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ಮೋಹಾದಯೋಚ ಧಮ್ಮಾ ಇಮಿನಾ ಸಕಲೇನ ಅಟ್ಠವಿಧೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹ ಗತಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಚ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಪನ ತೇ ವೇದನಾವಿಯ ಸಯಂಪಿ ಭೇದವನ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ। ನಚ ದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾರಾನಂ ವಿಯತೇಸಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ಕತ್ಥಚಿ ಹೋನ್ತಿ ಕತ್ಥಚಿನಹೋನ್ತೀತಿ ಅಯಂ ವಿಕಪ್ಪೋ ಅತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾತೇ ಇಮಸ್ಸಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭೇದಕರಾ ನಹೋನ್ತೀತಿ ಇಧ ನಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಲೋಭೋಪನ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಇಮಸ್ಸ ಅಟ್ಠವಿಧಸ್ಸ ಭೇದಕರೋ ಹೋತಿ। ವೇದನಾದಿಟ್ಠಿ ಸಙ್ಖಾರಾಚ ಇಮಸ್ಸ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಭೇದಕರಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ತೇಏವ ಇಧ ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ನನು ಪೀತಿ ಮಾನ ಥಿನಮಿದ್ಧಾನಿಪಿ ಭೇದಕರಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಾನಿಪಿ ಇಧ ಸಪೀತಿಕಂ ಅಪೀತಿಕನ್ತಿ ಮಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಮಾನವಿಪ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಥಿನಮಿದ್ಧವಿಪ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ ಚ ಗಹೇತಬ್ಬಾ ನೀತಿ। ನ। ತೇಸು ಹಿ ಸೋಮನಸ್ಸೇ ಗಹಿತೇ ಪೀತಿ ಗಹಿತಾವ ಹೋತಿ। ಇತರಾನಿಚ ತೀಣಿ ಅನಿಯತಯೋಗೀನಿಚ ಹೋನ್ತಿ, ಯೇವಾಪನ ಕಾನಿಚಾತಿ ನಗಹಿತಾನೀತಿ।

[೨೭] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ

ಫಸ್ಸಾದಿವಿತಕ್ಕಾದಿಮೋಹಾದಿಧಮ್ಮಾ ಇತೋ ಅಞ್ಞೇಹಿಪಿ ಚಿತ್ತೇ ಹಿ ಯುತ್ತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ನತೇ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಂ ಕರೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇ ಇಧ ನ ಗಹಿತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಫಸ್ಸಾದೀಸು ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾದಿಭಾವೋವ ವುತ್ತೋತಿ। ಸೋಮನಸ್ಸಾದೀನಮೇವ ಅಸಾಧಾರಣ ಭಾವತೋತಿ। ಫಸ್ಸಾದಯೋಹಿ ಕೇಚಿ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತ ಸಾಧಾರಣಾ ಕೇಚಿ ಕುಸಲಾದಿ ಸಾಧಾರಣಾ। ಮೋಹಾದಯೋಚ ಸಬ್ಬಾ ಕುಸಲಸಾಧಾರಣಾತಿ ನ ತೇಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಚಿತ್ತಂ ವಿಸೇಸೇತು’’ನ್ತಿ। ತಂ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ।

ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾ ಸಙ್ಖಾರಾಪಿ ಅಞ್ಞೇಸು ದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ತೇಪಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಂ ನಕರೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇಪಿ ಇಧ ನಗಹೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯುನ್ತಿ।

೨೪. ಏತ್ಥಚ ಸೋಮನಸ್ಸಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕತಾ, ಅಗಮ್ಭೀರಪ್ಪಕತಿತಾ, ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಸಮಾಯೋಗೋ, ಬ್ಯಸನಮುತ್ತಿಚ ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಕಾರಣಂ। ಸೋಮನಸ್ಸಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕೋಹಿ ಸದಾ ಭವಙ್ಗಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಪರಿಭಾವಿತ ಸನ್ತಾನೋ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ। ಅಗಮ್ಭೀರಪ್ಪಕತಿಕೋಚ ಹೀನಜ್ಝಾಸಯೋ ಅಪ್ಪಕಂಪಿ ಮಹನ್ತಂ ಮಞ್ಞತಿ। ಹೀನಂಪಿ ಪಣೀತಂ ಮಞ್ಞತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಹೋತೀತಿ। ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಸಮಾಯೋಗೋತಿ ಅತ್ತನಾ ಇಚ್ಛಿತೇನ ಹೀನೇನವಾ ಪಣೀತೇನವಾ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಸಮಾಯೋಗೋ। ಬ್ಯಸನಮುತ್ತೀತಿ ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದಿತೋ ಮುತ್ತಿ। ಉಪೇಕ್ಖಾಪಟಿಸನ್ಧಿಕತಾ, ಗಮ್ಭೀರಪ್ಪಕತಿತಾ, ಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಸಮಾಯೋಗೋ, ಬ್ಯಸನಮುತ್ತಿಚ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಕಾರಣಂ। ಏತ್ಥಚ ಗಮ್ಭೀರಪ್ಪಕಭಿತಾನಾಮ ಮಹಜ್ಝಾಸಯತಾ। ತಾದಿಸೋ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮಹನ್ತಂಪಿ ಅಪ್ಪಕಂ ಮಞ್ಞತಿ, ಪಣೀತಂಪಿ ಹೀನಂ ಮಞ್ಞತೀತಿ। ದಿಟ್ಠಜ್ಝಾಸಯತಾ, ದಿಟ್ಠಿವಿಪನ್ನಪುಗ್ಗಲಸೇವನಾ, ಸದ್ಧಮ್ಮವಿಮುಖತಾ, ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಬಹುಲತಾ, ಅಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಕಾರಣಂ। ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಜ್ಝಾಸಯತಾತಿ ಕಾಣಾರಿಟ್ಠಸ್ಸವಿಯ ಸುನಕ್ಖತ್ತಸ್ಸವಿಯಚ ಪುರಿಮಭವೇ ದಿಟ್ಠಿ ಗತಿಕಭಾವೇನ ಆಗತತ್ತಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಭವೇಪಿ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಾಸಯ ಭಾವೋ। ಸದ್ಧಮ್ಮವಿಮುಖತಾತಿ ಚಿರಂಪಿ ಕಾಲಂ ಸದ್ಧಮ್ಮೇನ ವಿನಾ ಆಗತತಾ। ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಬಹುಲತಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಅವಿಸಯೇಸು ಸಬ್ಬಞ್ಞುವಿಸಯೇಸು ಠಾನೇಸು ಅತ್ತನೋ ಪಮಾಣಂ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಚಿನ್ತಾಪಸುತವಸೇನ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಬಹುಲಭಾವೋ। ಅಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನನ್ತಿ ಅತ್ತನಾದಿಟ್ಠಕಾರಣಮೇವ ಸಾರತೋ ಸಚ್ಚತೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಂ। ತಬ್ಬಿಪರೀತೇನ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಕಾರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಕಮ್ಮಜನಿತಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಕತಾ, ಕಲ್ಲಕಾಯ ಚಿತ್ತತಾ, ಖನ್ತಿ ಬಹುಲತಾ, ಪುರಿಸಕಾರೇಸು ದಿಟ್ಠಾನಿಸಂಸತಾ, ಕಮ್ಮಪ್ಪಸುತತಾ, ಉತುಭೋಜನಾದಿ ಸಪ್ಪಾಯ ಲಾಭೋತಿ ಇದಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಕಾರಣಂ। ತತ್ಥ ಖನ್ತಿಬಹುಲತಾತಿ ಸೀತುಣ್ಹಾದೀನಂ ಖಮನಬಹುಲತಾ। ಪುರಿಸಕಾರೇಸೂತಿ ಪುರಿಸೇಹಿ ಕತ್ತಬ್ಬೇಸು ಕಮ್ಮೇಸು। ಕಮ್ಮಪ್ಪಸುತಭಾತಿ ಕಮ್ಮೇಸು ಚಿಣ್ಣವಸಿತಾ। ತಬ್ಬಿಪರೀ ತೇನ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಕಾರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇಮೇಸಂಪನ ಚಿತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಧಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಅಟ್ಠಪೀತಿ ಪಿಸದ್ದೇನ ನೇಸಂ ಲಬ್ಭಮಾನಕಮ್ಮಪಥಭೇದತೋ ಕಾಲ ಸನ್ತಾನಾ ರಮ್ಮಣಾದಿ ಭೇದತೋಚ ಅನೇಕವಿಧತ್ತಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತೀತಿ।

ಲೋಭಮೂಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥದಿಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೨೫. ದೋಸಮೂಲಚಿತ್ತೇ ದುಟ್ಠುಮನೋಭಿ ದುಮ್ಮನೋ। ವಿರೂಪಂ ಚಿತ್ತಂ। ದುಟ್ಠುಮನೋ ಏತಸ್ಸಾತಿವಾ ದುಮ್ಮನೋ। ವಿರೂಪಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲೋ। ದುಮ್ಮನಸ್ಸ ಭಾವೋ ದೋಮನಸ್ಸಂ। ಮಾನಸಿಕದುಕ್ಖವೇದನಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಸಾ ಹಿ ಅತ್ತನಾ ಸಹಗತೇ ಚಿತ್ತೇವಾ ತಂ ಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲೇವಾ ದುಮ್ಮನಾ ಭಿಧಾನಸ್ಸವಾ ಅಯಂ ಸೋ ದುಮ್ಮನೋತಿ ದುಮ್ಮನಬುದ್ಧಿಯಾವಾ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ। ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ದೋಮನಸ್ಸೇನ ಸಹ ಗತನ್ತಿ ಸಮಾಸೋ। ಪಟಿಹಞ್ಞತೀತಿ ಪಟಿಘೋ। ದೋಸೋ। ಸೋಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಪಿ ಪಟಿಹನತಿ। ಲೂಖೇ ಸನ್ತತ್ತೇ ಕರೋತಿ। ಅತ್ತನೋ ವತ್ಥುಮ್ಪಿ ಪಟಿಹನತಿ। ಹದಯಪ್ಪದೇಸಂ ದಹತಿ। ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ದುಮ್ಮುಖಂ ಕರೋತಿ, ಅತ್ತನೋ ಆರಮ್ಮಣಂಪಿ ಪಟಿಹನತಿ। ತಂ ಬಾಧಯ ಮಾನೋ ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಘೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ।

೨೬. ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ। ಸಙ್ಖಾರೋ ತಾವ ಇಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭೇದ ಕರೋತಿ ತಸ್ಸ ಇಧ ಗಹಣಂ ಯುತ್ತಂ। ವೇದನಾ ಪಟಿಘಾಪನ ಭೇದಕರಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ತೇ ಇಧ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ। ವುಚ್ಚತೇ, ದೋಮನಸ್ಸಗ್ಗಹಣಂ ತಾವ ಇಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಕದಾಚಿ ಅಞ್ಞವೇದನಾಯೋಗತಾ ಪಸಙ್ಗನಿವತ್ತನತ್ಥನ್ತಿ। ಯದಾಹಿ ರಾಜಾನೋ ಹಸಮಾನಾಯೇವ ಚೋರವಧಂ ಪೇಸೇನ್ತಿ। ಯದಾಚ ಜನಾ ಅತ್ತನೋ ವೇರೀನಂ ಮರಣೇ ತುಟ್ಠಿಂ ಪವೇದೇನ್ತಿ। ಮರಣಂ ಅಭಿನನ್ದನ್ತಿ। ಯದಾಚ ಬಾಲಜನಾ ಹಸಮಾನಾವ ಮಿಗಪಕ್ಖಿನೋ ಮಾರೇನ್ತಿ। ತದಾ ಇದಂ ನುಖೋ ಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೇವ ಪಸಙ್ಗೋ। ಉಪೇಕ್ಖಾಯೋಗೇಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ತಪ್ಪಸಙ್ಗನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ದೋಮನಸ್ಸಗ್ಗಹಣನ್ತಿ। ಪಟಿಘಗ್ಗಹಣಂಪಿ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ಪಸಙ್ಗನಿವತ್ತನತ್ಥಂ। ತಥಾಹಿ ಯೇ ನತ್ಥಿಕಾಹೇತುಕಾ ಕಿರಿಯಮಿಚ್ಛಾ ದಿಟ್ಠಿಕಾ ಪಾಣವಧೇ ಅಪುಞ್ಞಂನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ಯೇಚ ಮನುಸ್ಸಪಾಣ ವಧೇಏವ ಅಪುಞ್ಞಂ ಹೋತಿ, ತಿರಚ್ಛಾನಗತಪಾಣವಧೇ ಅಪುಞ್ಞಂ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ಯೇಚ ಪಾಣವಧಂ ಕತ್ವಾ ಯಞ್ಞಂ ಯಜನ್ತಾನಂ ಮಹನ್ತಂ ಪುಞ್ಞಂ ಹೋತಿ, ದಿಬ್ಬಸಂವತ್ತನಿಕನ್ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ತೇ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾ ಪಾಣವಧಂ ಸಯಂವಾ ಕರೋನ್ತಿ। ಅಞ್ಞೇವಾ ಪೇಸೇನ್ತಿ। ತದಾ ಇದಂ ದಿಟ್ಠಿಯಾಪಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸಿಯಾತಿ ಪಸಙ್ಗೋ ಹೋತಿಯೇವ। ಯೇಪನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕೇಸು ಬಾಲಾ ಅಬ್ಯತ್ತಾ, ತೇ ಕದಾಚಿ ತೇಸಂ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಾನಂ ಲದ್ಧಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಾಣಂ ವಧನ್ತಾ ಆದಿತೋ ವೇಮತಿಕಜಾತಾವ ಹೋನ್ತಿ। ತದಾತೇಸಂ ಇದಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯಪಿ ಯುತ್ತಂ ಸಿಯಾತಿ ಪಸಙ್ಗೋ ಹೋತಿ। ತಪ್ಪಸಙ್ಗ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಪಟಿಘಗ್ಗಹಣನ್ತಿ। ಇತರಥಾ ಪುರಿಮ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲೋಭಸಹಗತಭಾವೋವಿಯ ಇಮಸ್ಸ ಪಟಿಘಸಮ್ಪಯುತ್ತಭಾವೋ ಚೂಳನಿಗಮೇನೇವ ಸಿದ್ಧೋತಿ ತೇಸಂ ಗಹಣಂ ನಿರತ್ಥಕಂ ಸಿಯಾತಿ। ಏತ್ಥಚ ಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾನಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸಚ ಅಗ್ಗಹಣಂ ಪುರಿಮಚಿತ್ತೇ ಮಾನಥಿನಮಿದ್ಧನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಾ।

[೨೮] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ ಮಹಾಟೀಕಾಯಞ್ಚ

‘‘ಅಸಾಧಾರಣ ಧಮ್ಮವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಲಕ್ಖಣತ್ಥಂ ದೋಮನಸ್ಸಗ್ಗಹಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಸಾಧಾರಣಧಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ಇದಂ ತಾವ ನಯುಜ್ಜತಿ।

[೨೯] ಸತಿಪಿ ಇಮಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಭಾವೇ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೇನೇವ ದೋಮನಸ್ಸೇನ ಇಮಸ್ಸ ಉಪಲಕ್ಖಣತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಆಪಜ್ಜನತೋ। ಯಥಾತಂ ಸತಿಪಿ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮೋಹಸಹಗತಭಾವೇ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೇನೇವ ಲೋಭೇನ ಪಟಿಘೇನಚ ಉಪಲಕ್ಖಣತ್ಥಂ ಲೋಭಸಹಗತಪಟಿಘ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಗ್ಗಹಣನ್ತಿ। ಉಪಲಕ್ಖಣತ್ಥನ್ತಿ ಚ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ।

ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಪಾಕಟೇನ ದೋಮನಸ್ಸೇನ ಅಪಾಕಟಾನಂ ಅಞ್ಞವೇದನಾ ನಂಪಿ ಇಧ ಲದ್ಧಭಾವಂ ಉಪಲಕ್ಖೇತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಯಥಾ ಲದ್ಧಾತಪತ್ತೋ ರಾಜಕುಮಾರೋತಿ।

[೩೦] ಯಞ್ಚ ವಿಭಾವನಿಯಂ

‘‘ಪಟಿಘಸಮ್ಪಯುತ್ತಭಾವೋಪನ ಉಭಿನ್ನಂ ಏಕನ್ತ ಸಹಚಾರಿತಾ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ನ ಸುನ್ದರಂ।

ಇಮಸ್ಸ ಚೂಳನಿಗಮೇನೇವ ತದತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋತಿ।

೨೭. ಏತ್ಥಚ ದೋಸಜ್ಝಾಸಯತಾ, ಅಗಮ್ಭೀರಪ್ಪಕತಿತಾ, ಅಪ್ಪಸ್ಸುಕತಾ, ಆಘಾತವತ್ಥುಸಮಾಯೋಗೋವಾ, ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಸಮಾಯೋ ಗೋವಾ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಪಟಿಘಸ್ಸಚ ಕಾರಣಂ। ತತ್ಥ ದೋಸ ಬಹುಲ ಭಾವತೋ ಆಗತವಸೇನ ದೋಸಜ್ಝಾಸಯತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಅಗಮ್ಭೀರಪ್ಪಕತಿತಾ ಹೀನಜ್ಝಾಸಯತಾ। ಅಪ್ಪಸ್ಸುತಸ್ಸಚ ಅನಿಟ್ಠ ಲೋಕ ಧಮ್ಮೇಹಿಫುಟ್ಠಸ್ಸ ತಂಕುತೇತ್ಥಲಬ್ಭಾತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನಾ ನತ್ಥೀತಿ। ಇಮೇಸಮ್ಪಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಿಧಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಪಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋಪಿ ವುತ್ತನಯೋಏವಾತಿ।

ದೋಸಮೂಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥದಿಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೨೮. ಮೋಹಮೂಲಚಿತ್ತೇ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛುದ್ಧಚ್ಚಾನಂ ಪದತ್ಥೋ ಉಪರಿ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ। ಯಸ್ಮಾಪನ ಇದಂ ಚಿತ್ತಂ ಮೂಲನ್ತರವಿರಹೇನ ಲದ್ಧೋಕಾಸೇನ ಸುಟ್ಠುಬಲವನ್ತೇನ ಮೋಹೇನಚೇವ ಸಂಸಪ್ಪಮಾನವಿಕ್ಖಿಪಮಾನೇಹಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛುದ್ಧಚ್ಚೇಹಿ ಚ ಯುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಇಧ ವೇದನಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಧಿಮತ್ತತೋ ಅನುಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾವ ಯುತ್ತಾ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಇದಂ ಚಿತ್ತಂ ಸೋಮನಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸ ಸಹಗತಾನಂಪಿ ಅನನ್ತರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಮಾ ತದುಭಯವೇದನಾಹಿಪಿ ಇದಂ ಯುತ್ತಂ ಸಿಯಾತಿ ಪಸಙ್ಗೋ ಹೋತೀತಿ ತಪ್ಪಸಙ್ಗನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಇಧ ಉಪೇಕ್ಖಾಗಹಣಂ ಕತಂ। ಅನಞ್ಞಚಿತ್ತಸಾಧಾರಣೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿಯಮನತ್ಥಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಗಹಣಂ। ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಪನ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲೇಸು ಯುತ್ತಂಪಿ ಇಧ ಲದ್ಧೋಕಾಸಂ ಹುತ್ವಾ ಸುಟ್ಠು ಬಲವಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಇಧೇವ ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನೇವಹಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಯಂ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸವಾರೇ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅಞ್ಞೇಸು ಪಾಪಚಿತ್ತೇಸು ಸರೂಪತೋ ಅನುದ್ಧರಿತ್ವಾ ಯೇವಾಪನಕಭಾವೇನೇವ ವುತ್ತಂ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತಿಮಚಿತ್ತೇಏವ ಸರೂಪತೋ ಉದ್ಧಟನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಮಾಚ ಇದಂಚಿತ್ತದ್ವಯಂ ಸತ್ತಾನಂ ಪಕತಿಸಭಾವಭೂತನ್ತಿ ಪಯೋಗೇನ ವಾ ಉಪಾಯೇನ ವಾ ಕೇನಚಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಸಬ್ಬಕಾಲಮ್ಪಿ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂವಿಯ ಅನೋಸಕ್ಕಮಾನಂ ಅಸಂಸೀದಮಾನಂ ಅಕಿಚ್ಛೇನ ಅಕಸಿರೇನ ಪವತ್ತತಿ। ತಸ್ಮಾ ಏಕನ್ತೇನ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಇಧ ಸಙ್ಖಾರಭೇದೋ ನ ಗಹಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನೇವಚ ಪಾಳಿಯಂಪಿ ಪುರಿಮಚಿತ್ತೇಸುವಿಯ ಇಧ ಸಸಙ್ಖಾರೇನಾತಿ ದುತೀಯಚಿತ್ತವಾರೋ ನವುತ್ತೋತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಾ।

[೩೧] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ

ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ಚಿತ್ತಾನಿ ಅತಿಸಮ್ಮುಳ್ಹತಾಯ ಅತಿಚಞ್ಚಲತಾಯ ಚ ಸಬ್ಬತ್ಥಪಿ ರಜ್ಜನದುಸ್ಸನರಹಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸಹಗತಾನೇವ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।

ರಜ್ಜನ ಸಹಿತಾನಂಪಿ ಲೋಭಮೂಲ ಚಿತ್ತಾನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಯೋಗಸ್ಸ ದಿಟ್ಠತ್ತಾತಿ।

[೩೨] ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ಮಹಾಟೀಕಾಯಞ್ಚ

‘‘ತತೋಯೇವಚ ಸಭಾವತಿಕ್ಖತಾಯ ಉಸ್ಸಾಹೇತಬ್ಬತಾಯಚ ಅಭಾವತೋ ಸಙ್ಖಾರಭೇದೋಪಿ ನೇಸಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಭಾವತಿಕ್ಖತಾಯ ಅಭಾವತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಇಮಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಭಾವಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಉಸ್ಸಾಹೇತಬ್ಬತಾಯ ಅಭಾವತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಭಾವಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ತದುಭಯೇ ಪನ ಇದಂ ಚಿತ್ತದ್ವಯಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಙ್ಖಾರವಿಮುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಪಿ ತಾವ ನ ಸಮೇತಿ।

ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಭಙ್ಗಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಭೇದೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ದುವಿಧಭಾವೋವ ವುತ್ತೋ। ಯದಿಚ ಇದಂದ್ವಯಂ ಸಙ್ಖಾರಮುತ್ತಂ ಸಿಯಾ। ಏವಂ ಸತಿ ಇಧ ಮೋಹೋಪಿ ಸಙ್ಖಾರಮುತ್ತೋ ಸಿಯಾ। ಸೋಚ ಅವಿಜ್ಜಾಯೇವಾತಿ ತಿವಿಧಭಾವೋವ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ತತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ನಚ ವುತ್ತೋತಿ। ಏವಂ ತಾವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ನಸಮೇತಿ।

[೩೩] ಯಸ್ಮಾಚ ಇಧ ತಿಕ್ಖಭಾವೋನಾಮ ವಿನಾ ಸಙ್ಖಾರೇನ ಕೇವಲಂ ಪಕತಿ ಪಚ್ಚಯ ಗಣ ವಸೇನೇವ ಪವತ್ತನಸಮತ್ಥತಾ ವುಚ್ಚತಿ। ಇದಞ್ಚ ಚಿತ್ತಂ ತಥೇವ ಪವತ್ತತಿ। ತಸ್ಮಾ ಇದಂ ಸಭಾವತಿಕ್ಖಂ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ।

ಲದ್ಧೋಕಾಸೇನ ಮೋಹೇನ ಸುಟ್ಠು ಮುಯ್ಹನ್ತೀತಿ ಮೋಹಮೂಹಾನೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ನಿರುತ್ತನಯೇನ ಮೋಮೂಹಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ।

೨೯. ಇಚ್ಚೇವನ್ತಿಆದಿ ಮಹಾನಿಗಮನಂ। ತತ್ಥ ಇಚ್ಚೇವನ್ತಿ ಇತಿ ಏವಂ। ನಿಪಾತಸಮುದಾಯೋ ಹೇಸ। ಪಚ್ಛಿಮೋವಾ ಏವಂ ಸದ್ದೋ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಇತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಚನೋ। ಇಚ್ಚೇವನ್ತಿವಾ ವಿಸುಂ ಏಕೋ ನಿಪಾತೋ। ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಇಮಿನಾ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ನಾತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಇದಞ್ಚ ದ್ವಾದಸಾತಿ ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬಥಾಪೀತಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀಯಂ ವುತ್ತೇನ ಪಕಾರೇನಾಪಿ ದ್ವಾದಸೇವ। ವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಭತ್ತೇನ ಪಕಾರೇನಾಪಿ ದ್ವಾದಸೇವ। ಧಾತುಕಥಾದೀಸು ವುತ್ತೇನ ಪಕಾರೇನಾಪಿ ದ್ವಾದಸೇವ। ತೇಸು ತೇಸು ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ವುತ್ತೇನ ಪಕಾರೇನಾಪಿ ದ್ವಾದಸೇವ। ಕಾಲದೇಸ ಸನ್ತಾನಾದಿ ಭೇದಭಿನ್ನೇನ ಪಕಾರೇನಾಪಿ ದ್ವಾದಸೇವ। ಕಥಂ ದ್ವಾದಸೇವಾತಿ। ಇಚ್ಚೇವಂ ದ್ವಾದಸೇವಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।

[೩೪] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ

ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋ ಸಮ್ಪಯೋಗಾದಿ ಆಕಾರೋವ ವಿಭಾವಿತೋ। ಸೋಪನ ಇಚ್ಚೇವನ್ತಿ ಇಮಿನಾವ ಸಿದ್ಧೋತಿ।

ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಾನೀತಿ ಕುಸಲಪಟಿವಿರುದ್ಧಸಭಾವತ್ತಾ ಏವಂ ಲದ್ಧನಾ ಮಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ। ಏತ್ಥಚ ಏಕನ್ತೇನ ಸದ್ಧಾದಯೋಏವ ಕುಸಲಾನಾಮ। ಮೋಹಾದಯೋಏವ ಅಕುಸಲಾ ನಾಮ। ಚಿತ್ತಂಪನ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ವಿಯ ಅಞ್ಞಸಮಾನಮೇವ ಹೋತಿ, ನ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣ ವಿಜಾನನಂವಾ ಏಕನ್ತೇನ ಮುಯ್ಹನಾದಿವಿಯ ಸಾವಜ್ಜಂವಾ ಹೋತಿ। ಸದ್ದಹನಾದಿವಿಯ ಅನವಜ್ಜಂವಾತಿ। ತಂಪನ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಯುತ್ತಂ ಅಕುಸಲನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕುಸಲೇಹಿ ಯುತ್ತಂ ಕುಸಲನ್ತಿ। ಸದ್ಧಾದೀನಂಪನ ಮೋಹಾದೀನಞ್ಚ ಪಟಿವಿರುದ್ಧಭಾವೋ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪಹಾಯಕಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾಹಿ ದುಬ್ಬಲಾ ಹೋನ್ತಿ। ಸುವಣ್ಣಪ್ಪಟಿರೂಪಕಾವಿಯ ಫೇಗ್ಗುಭೂತಾ ಅಭಾವನಾರಹಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆಸೇವೀಯಮಾನಾಪಿ ಚಞ್ಚಲನ್ತಿಯೇವ ವಿಕ್ಕಿರನ್ತಿಯೇವ। ನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತಾಪಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಭವೇ ಏವ ಅಪಾಯಭಾಗಿತಾಯ ಓಕ್ಕಮನ್ತಿ। ನಪನ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸತ್ತೇ ವಟ್ಟಸೋತನಿಯತೇ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ಕುಸಲಧಮ್ಮಾಪನ ಬಲವನ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಜಾತಿಸುವಣ್ಣಾವಿಯ ಸಾರಭೂತಾ ಭಾವನಾರಹಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆಸೇವೀಯಮಾನಾ ಥಿರತರಪತ್ತಾ ಲೋಕಿಯೇಸು ಯಾವ ಇದ್ಧಿವಿಧಾನಾ ಲೋಕುತ್ತರೇಸುಚ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಾ ವುದ್ಧಿವಿರುಳ್ಹೀಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ। ನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತಾ ಅಪಾಯಸೋತಂವಾ ವಟ್ಟಸೋ ತಂವಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಭಾಗಿತಾಯ ಓಕ್ಕಮನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಕುಸಲ ಧಮ್ಮಾಏವ ಪಹಾಯಕಾನಾಮ। ಇತರೇಪನ ಪಹಾತಬ್ಬಾಏವ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅಪಿಚ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಾಮ ಅನ್ತಮಸೋ ಆಲೋಪಭಿಕ್ಖಾ ದಾನಮತ್ತಾಪಿ ಲೋಕೇಭೇಸಜ್ಜವಿಧಾನಾನಿವಿಯಅಕುಸಲಪ್ಪಹಾನಾಯ ಏವ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿಪಞ್ಞಪೀಯನ್ತಿ ಕರೀಯನ್ತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ತೇಏವ ಪಹಾಯಕಾ। ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾಪನ ಲೋಕೇ ನಾನಾರೋಗಜಾತಿಯೋವಿಯ ಸಕಲಲೋಕಸ್ಸ ಪಕತಿಸಭಾವಭೂತಾಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ತೇ ಪಹಾತಬ್ಬಾಏವಾತಿ। ಸಮನ್ತತೋ ಅನವಸೇಸತೋ ಆದಿಯಿಂಸು ಗಣ್ಹಿಯಿಂಸೂತಿ ಸಮತ್ತಾನಿ। ಅಪಿಚ ಸಮತ್ತಾನೀತಿ ನಿಟ್ಠಿತಾನಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾನಿವಾ। ಅಟ್ಠಧಾತಿಆದಿಸಙ್ಗಹಗಾಥಾ। ಲೋಭೋಮೂಲಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸಮಾಸೋ। ದ್ವಾದಸಾ ಕುಸಲಾ ಸಿಯುನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಿಯುನ್ತಿ ನಿಪಾತಪದಂ ಇಧ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಕುಸಲ ಚಿತ್ತಾನಿ ದ್ವಾದಸ ಭವನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಇತಿ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಿಯಾನಾಮ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹಸ್ಸ

ಚತುತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ

ಪರಮತ್ಥದಿಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೩೧. ಏವಂ ಸಬ್ಬನಿಹೀನಂ ಅಕುಸಲಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಹೇತುಕಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ತತ್ಥಚ ಸಬ್ಬನಿಹೀನಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇತುಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।

[೩೫] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ

ತಂ ಅಕುಸಲ ವಿಪಾಕತ್ತಾಯೇವ ಅಕುಸಲಾನನ್ತರಂ ಪಥಮಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇಸಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾ ದಿವಸೇನ ತಿವಿಧಭಾವೇಪಿ ಅಕುಸಲಾನನ್ತರಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕೇಯೇವ ವಿಭಜಿತು’’ನ್ತಿ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।

ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಿಪಿ ಕುಸಲಾ ನನ್ತರೇಏವ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ ಸಿಯುನ್ತಿ।

೩೧. ಚಕ್ಖುಸೋತಾದೀನಂ ಪದತ್ಥೋ ಉಪರಿ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ। ವಿಜಾನಾತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಯಥಾಹ-ವಿಜಾನಾತಿ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಸ್ಮಾವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ಚಕ್ಖುಂ ನಿಸ್ಸಿತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಚಕ್ಖುನಾವಾ ಪಚ್ಚಯಭೂತೇನ ಜನಿತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಕಮ್ಮೇನವಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಉಪನೀತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಚಕ್ಖುತೋವಾ ಜಾತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಚಕ್ಖುಸ್ಸವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವೇನ ಸಾಮಿ ಭೂತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಏಸನಯೋ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸುಪಿ। ಪಾಳಿಯಂಪನ ಮಹಾ ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಯಸುತ್ತೇ –

ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಕಟ್ಠಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಗ್ಗಿ ಜಲತಿ। ಕಟ್ಠಗ್ಗೀತ್ವೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಸಕಲಿಕಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಗ್ಗಿ ಜಲತಿ। ಸಕಲಿ ಕಗ್ಗೀತ್ವೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ। ತಿಣಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಗ್ಗಿ ಜಲತಿ। ತಿಣಗ್ಗೀ ತ್ವೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಗೋಮಯಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಗ್ಗಿ ಜಲತಿ। ಗೋಮಯಗ್ಗೀತ್ವೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಥುಸಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಗ್ಗಿ ಜಲತಿ। ಥುಸಗ್ಗೀತ್ವೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಸಙ್ಕಾರಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಗ್ಗಿ ಜಲತಿ। ಸಙ್ಕಾರಗ್ಗೀತ್ವೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಏವಮೇವಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣನ್ತೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಸೋತಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಸದ್ದೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣನ್ತೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಘಾನಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಗನ್ಧೇಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣನ್ತೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಜಿವ್ಹಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರಸೇಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣನ್ತೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಕಾಯಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣನ್ತೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಮನಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಧಮ್ಮೇಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಮನೋ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಂ।

ತಥಾತಿ ಇಮಿನಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತನ್ತಿ ಪದಂ ಆಕಡ್ಢತಿ। ದುಕ್ಖಯತೀತಿ ದುಕ್ಖಂ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ತಂ ಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲಂವಾ ಬಾಧತಿ ಹಿಂಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುಟ್ಠುವಾ ಖನತಿ ಕಾಯಿಕಸುಖನ್ತಿ ದುಕ್ಖಂ। ದುಕ್ಕರೇನವಾ ಖಮಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದುಕ್ಖಂ। ದುಕ್ಕರಂ ಓಕಾಸದಾನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿವಾ ದುಕ್ಖಂ। ಕಾಯಿಕದುಕ್ಖವೇದನಾಯೇವ ನಾಮಂ। ಸುಟ್ಠು ಪಟಿಮುಖಞ್ಚ ಇಚ್ಛತೀತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಂ। ಸುಟ್ಠೂತಿ ಅಮುಞ್ಚಮಾನಂ। ಪಟಿಮುಖನ್ತಿ ಅನಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಂ। ಇಚ್ಛತೀತಿ ಕಾಮೇತಿ ಅಭಿನನ್ದತಿ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹತಿ। ತೇನೇವಹಿ ಭಾಸಿತಂ ಅಭಿನನ್ದುನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿಂ ಸೂತಿ ವಣ್ಣಯಿಂಸು। ಸುಟ್ಠು ತೀರೇತಿ ತುಲೇತಿ ವಿಚಾರೇತೀತಿ ಸನ್ತೀರಣಂ। ಟೀಕಾಯಂ ತೀರೇತಿ ನಿಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಭಾವನಿಯಂ ತೀರೇತಿ ವೀಮಂಸತೀತಿ ವುತ್ತಂ।

೩೨. ಏತ್ಥಚ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನತಾ, ಆಲೋಕ ಸನ್ನಿಸ್ಸಯಪ್ಪಟಿಲಾಭೋ, ರೂಪಾನಂ ಆಪಾತಾಗಮನಂ, ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಾನಿ। ಸೋತಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನತಾ ಆಕಾಸಸನ್ನಿಸ್ಸಯಪ್ಪಟಿಲಾಭೋ, ಸದ್ದಾನಂ ಆಪಾತಾಗಮನಂ ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ। ಘಾನಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನತಾ, ವಾಸುಸನ್ನಿಸ್ಸಯಪ್ಪಟಿಲಾಭೋ, ಗನ್ಧಾನಂ ಆಪಾತಾಗಮನಂ ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ। ಜಿವ್ಹಾಯ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನತಾ ಆಪೋಸನ್ನಿಸ್ಸಯಪ್ಪಟಿಲಾಭೋ। ರಸಾನಂ ಆಪಾತಾಗಮನಂ, ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಜಿವ್ಹಾವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ। ಕಾಯಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನತಾ, ಪಥವಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯಪ್ಪಟಿಲಾಭೋ, ತಿಣ್ಣಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾನಂ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಆಪಾತಾಗಮನಂ, ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾತಿ। ಏತ್ಥಚ ಆಲೋಕ ಆಕಾಸಾದೀನಂ ಸನ್ನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಗಹಣಂ ತೇಹಿ ವಿನಾ ರೂಪಾದೀನಂ ಪಸಾದೇಸು ಆಪಾತಾಗಮನಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನ ಹಿ ಆಲೋಕೇ ಸತಿ ರೂಪಾನಿ ಸನ್ನಿಹಿತಾನಿಪಿ ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಆಪಾತಮಾಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಏಸನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪೀತಿ। ಯಂಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ -

ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂಪನ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನೇಪಿ ಬಹಿದ್ಧಾರೂಪಾರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾತಂ ಅನಾ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಆಪಾತಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೇಪಿ ಆಲೋಕಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇ ಅಸತಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತಂ।

ತಂ ವಿನಾ ಆಲೋಕೇನ ವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವದಸ್ಸನಪರಂ। ನಪನ ಆಪಾಕಾಗಮನಂನಾಮ ಆಲೋಕೇ ಅಸತಿಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ದಸ್ಸನಪರನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇತರಥಾ ರತ್ತನ್ಧಕಾರೇಪಿ ರೂಪಾನಿ ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಆಪಾತಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ। ಅಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕಾನಿ ಅಕುಸಲ ವಿಪಾಕಾನಿ।

೩೩. ಏತ್ಥಾ ಕೇನಟ್ಠೇನ ವಿಪಾಕಂನಾಮಾತಿ। ವಿಪಚ್ಚನಟ್ಠೇನ। ಕಿಞ್ಚ ವಿಪಚ್ಚನನ್ತಿ। ಯಥಾ ಲೋಕೇ ಅಮ್ಬಫಲಾದೀನಂ ತರುಣಭಾವಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಪರಿಣತಭಾವಪ್ಪತ್ತಿವಿಪಚ್ಚನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏವಮೇವಂ ಇಧಪಿ ವಿಪಚ್ಚನಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಚತೂಹಿ ಸಮಙ್ಗೀತಾಹಿ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ಚತಸ್ಸೋಹಿ ಸಮಙ್ಗೀತಾನಾಮ ಚೇತನಾಸಮಙ್ಗಿತಾ, ಕಮ್ಮಸಮಙ್ಗಿತಾ, ಉಪಟ್ಠಾನಸಮಙ್ಗಿತಾ, ವಿಪಾಕಸಮಙ್ಗಿತಾತಿ। ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ತಂ ತಂ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕಾಲೇಯಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚೇತನಾಯ ಖಣತ್ತಯಸಮಙ್ಗಿತಾ। ಅಯಂ ಚೇತನಾಸಮಙ್ಗೀತಾನಾಮ। ಸಾಪನ ಚೇತನಾ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಭಾವಂ ಪತ್ವಾ ನನಿರುಜ್ಝತಿ। ಆಯತಿಂಪನ ವಿಪಾಕಪಾತುಭಾವಾಯ ಅತ್ತನೋ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪೂರಂ ಕ್ರಿಯಾವಿಸೇಸಂ ತಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ ನಿದಹಿತ್ವಾವ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ಸೋಚ ಕ್ರಿಯಾವಿಸೇಸೋ ಯಾವ ಓಕಾಸಂ ನಲಭತಿ। ತಾವ ಕಪ್ಪಸಂತಸಹಸ್ಸಂಪಿ ತಂಸನ್ತಾನಂ ಅನುಗತೋಯೇವ ಹೋತಿ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಧಮ್ಮಪದೇ –

ನ ಹಿ ಪಾಪಂ ಕತಂ ಕಮ್ಮಂ, ಸಜ್ಜುಖೀರಂವ ಮುಚ್ಚತಿ।

ದಹನ್ತಂ ಬಾಲಮನ್ವೇತಿ, ಭಸ್ಮಾ ಛನ್ನೋವ ಪಾವಕೋತಿ ವುತ್ತಂ॥

ಸೋಪನ ವಿಸುಂ ಏಕೋ ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮೋತಿಪಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ನಗಚ್ಛತಿ, ಅನುಸಯಧಾತುಯೋವಿಯಾತಿ। ಅಯಂ ಕಮ್ಮಸಮಙ್ಗಿತಾನಾಮ। ಸೋಪನ ಯದಾ ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಲಭತಿ। ತದಾ ವಿಪಚ್ಚನತ್ಥಾಯ ಓಕಾಸಂ ಕರೋತಿ। ಕಥಂ ಕರೋತೀತಿ। ಸೋ ಆಸನ್ನಮರಣಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತಾನಂವಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಅತ್ತನೋ ನಿಮಿತ್ತಂವಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂವಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಸೋಚ ಸತ್ತೋ ತಂ ಅಮುಞ್ಚಮಾನೋ ಯದಿ ಗಣ್ಹಾತಿ। ತದಾ ಓಕಾಸಂ ಲಭತಿ। ಅಯಂ ಉಪಟ್ಠಾನಸಮಙ್ಗಿತಾನಾಮ। ತಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಚುತಸ್ಸಪನ ಚುತಿಅನನ್ತರಮೇವ ಸೋ ಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೋ ಕ್ರಿಯಾ ವಿಸೇಸೋ ವಿಸುಂ ಏಕೋ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮರಾಸಿ ಹುತ್ವಾ ಏಕಂ ಭವಂ ಪೂರಯಮಾನೋ ವಿಪಚ್ಚತಿ, ಏಕಂ ಭವಂ ಪೂರಯಮಾನೋತಿಚ ಯಾವ ತಾಯುಕಂ ಭವಙ್ಗಕಿಚ್ಚಂ ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ತಂ ತಂ ದ್ವಾರಿಕವಿಪಾಕಕಿಚ್ಚಾನಿ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಚುತಿಕಿಚ್ಚಞ್ಚ ಸಾಧಯಮಾನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮಾ ತಿಸ್ಸೋ ಸಮಙ್ಗೀತಾ ತರುಣಾ ವತ್ಥಾನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಪಚ್ಛಿಮಾ ವಿಪಾಕಸಮಙ್ಗೀತಾ ಪರಿಣತಾವತ್ಥಾನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಇತಿ ವಿಪಚ್ಚನ್ತೀತಿ ವಿಪಾಕಾನಿ ಮುದುತರುಣಾವತ್ಥಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪರಿಣಕಾವತ್ಥಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಪಕ್ಕಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂಪಿ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಂ ವಿಪಾಕಪದೇ ಅಗ್ಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ। ತಾನಿಹಿ ಕಮ್ಮಸನ್ತಾನತೋ ವಿಸುಂ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ವಿಸುಂ ಕಮ್ಮತೋ ಜಾತಾನಿಯೇವ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ನವಿಪಕ್ಕಾನಿ ನಾಮಾತಿ। ಅಞ್ಞಂಹಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸನ್ತಾನಂ। ಅಞ್ಞಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ। ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಪಾಕಪದೇ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಾ।

ಯೇಪನ ಅರೂಪಭಾವೇನ ಸಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನಚ ಕಮ್ಮೇನ ಸದಿಸ ತಾಮತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಮೇವ ವಿಪಾಕತ್ತಂ ಸಾಧೇನ್ತಿ। ತೇಸಂ ವಿಪಾಕಸದ್ದೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ರುಳ್ಹೀವಸೇನ ಪವತ್ತೋತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ। ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ಸಾಲಿಬೀಜನಿಬ್ಬತ್ತೇಸು ನಾಳಪತ್ತಪುಪ್ಫಫಲೇಸು ಬೀಜಸದಿಸಾನಂ ಫಲಾನಮೇವ ಸಾಲಿಫಲಸಾಲಿಪಕ್ಕನಾಮಂ ಸಿದ್ಧಂ ವಿಯಾತಿ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ, ಸಾಪಿ ನಸಮೇತಿ। ನ ಹಿ ಫಲಾನಿಪಿ ತರುಣಕಾಲೇ ಪಾಕನಾಮಂ ಲಭನ್ತಿ। ನಚ ನಾಳಪತ್ತಪುಪ್ಫಾನಿಪಿ ಪರಿಣತಕಾಲೇ ಪಾಕನಾಮಂ ನಲಭನ್ತೀತಿ। ತಾನಿ ಪಿಹಿ ತದಾ ನಾಳಂ ಪಕ್ಕಂ, ಪತ್ತಂ ಪಕ್ಕಂ, ಪುಪ್ಫಂ ಪಕ್ಕನ್ತಿ ನ ನವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ। ಸುಖಯತೀತಿ ಸುಖಂ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ತಂಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲಂವಾ ಲದ್ಧಸಾತಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

೩೪. ಸುಟ್ಠುವಾ ಖನತಿ ಕಾಯಿಕದುಕ್ಖಂ। ಸುಖೇನಚ ಖಮಿತಬ್ಬಂ। ಸುಕರಂ ಓಕಾಸದಾನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿವಾ ಸುಖಂ। ಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಪಾಕಾನಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಹೇತುವಿರಹತೋ ಅಹೇತುಕಾನಿಚಾತಿ ಕುಸಲವಿಪಾಕಾ ಹೇತುಕ ಚಿತ್ತಾನಿ।

[೩೬] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ

ಪುಬ್ಬಕಮ್ಮಸಹಜಾತೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಹೇತುನಾಪಿ ಇಧ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಸಹೇತುಕತಾಪಸಙ್ಗೋಕತೋ। ಸೋ ನ ಸುನ್ದರೋ।

ನ ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಕತ್ಥಚಿ ಪುಬ್ಬಕಮ್ಮಸಹಜಾತೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಹೇತುನಾ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಸಹೇತುಕಾಹೇತುಕತಾ ಸಮ್ಭವೋನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಅಸತಿಚ ಸಮ್ಭವೇ ಬ್ಯಭಿಚಾರಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವತೋ ಸೋ ಪಸಙ್ಗೋ ನಿರತ್ಥಕೋವಾತಿ। ತತ್ಥ ಬ್ಯಭಿಚಾರಸ್ಸಾತಿ ಪಸಙ್ಗಸ್ಸ ಇಚ್ಚೇವತ್ಥೋ। ಏತ್ಥಚ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಂ ಸಯಂ ಅಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮತ್ತಾ ಲೋಭಾದೀಹಿ ಅಕುಸಲಹೇತೂಹಿಚ ಸಯಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕತ್ತಾ ಅಲೋಭಾದೀಹಿ ಅನವಜ್ಜಹೇತೂಹಿಚ ಸಹೇತುಕತಾ ಸಮ್ಭವೋ ನತ್ಥಿ। ಅಸತಿ ಚ ತಂ ಸಮ್ಭವೇ ತೇಸಂ ಅಹೇತುಕಭಾವೋ ಅಬ್ಯಭಿಚಾರೋಯೇವ ಹೋತೀತಿ ತತ್ಥ ಅಹೇತುಕಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕತಂ। ಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಂ ಪನ ಸಯಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕತ್ತಾಯೇವ ಅಲೋಭಾದೀಹಿ ಕುಸಲಾ ಬ್ಯಾಕತಯೋಗೀಹಿ ಅನವಜ್ಜಹೇತೂಹಿ ಸಹೇತುಕತಾ ಸಮ್ಭವೋ ಅತ್ಥಿಯೇವ। ಸತಿಚ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮ್ಭವೇ ತೇಸಂ ಅಹೇತುಕಭಾವೋ ಬ್ಯಭಿಚಾರಸಹಿತೋ ಹೋತೀತಿ ತತ್ಥೇವ ಅಹೇತುಕಗ್ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

೩೫. ಚಕ್ಖಾದಿಕೇ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಆವಜ್ಜನಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ, ತಞ್ಹಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಘಟ್ಟಿತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆವಜ್ಜನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ। ಭವಙ್ಗಸಙ್ಖಾತೇ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಆವಜ್ಜನಂ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ। ತಞ್ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಆಪಾತಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆವಜ್ಜನ್ತಂ ಪವತ್ತತೀತಿ। ಏತ್ಥಚ ಮನೋದ್ವಾರನ್ತಿ ಸಕಲಂ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

[೩೭] ಯಂಪನ ಟೀಕಾಯಂ

ತಾವ ‘‘ಮನೋದ್ವಾರನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸ ಅನನ್ತರ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ ಮನೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತದೇವ ದ್ವಾರಂ ಆವಜ್ಜನಜವನಾದಿ ಥಿಚಿತ್ತ ಪವತ್ತಿಯಾ ಮುಖತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

ಯಞ್ಚ ವಿಭಾವನಿಯಂ

‘‘ಆವಜ್ಜನಸ್ಸ ಅನನ್ತರ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ ಮನೋದ್ವಾರಂ, ಪೀಥಿಚಿತ್ತಾನಂ ಪವತ್ತಿಮುಖಭಾವತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಸಬ್ಬಂಪಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ।

ಯದಿಹಿ ಯಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ತದೇವ ಏಕನ್ತೇನ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿಮುಖತ್ತಾ ಮನೋದ್ವಾರಂನಾಮ ಹೋತಿ। ನ ತತೋ ಪುರಿಮಾನೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಿಯಾ। ಏವಞ್ಚಸತಿ ಯೇಸು ಚಕ್ಖಾದೀಸು ರೂಪಾ ದೀನಂ ಘಟ್ಟಿತತ್ತಾ ಆವಜ್ಜನಾದೀನಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ತಾನೇವ ಏಕನ್ತೇನ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿಮುಖತ್ತಾ ದ್ವಾರಾನಿನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ನ ತತೋ ಅಞ್ಞಾನೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಆಪಜ್ಜತಿ। ನಚ ತಾನಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಯಾನಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ದ್ವಾರರೂಪಾನಿನಾಮ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಉಪರಿ ದ್ವಾರ ಸಙ್ಗಹೇ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತೀತಿ। ಹಸನಂ ಹಸಿತಂ। ಮುಖಸ್ಸ ಪಹಟ್ಠಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿ। ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ಜನೇತೀತಿ ಹಸಿತುಪ್ಪಾದೋ। ತಂವಾ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ ಖೀಣಾಸವಾ ಏತೇನಾತಿ ಹಸಿಭುಪ್ಪಾದೋ। ತಂವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಏತೇನಾತಿ ಹಸಿತುಪ್ಪಾದೋ। ಸೋಏವ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮಾಸೋ। ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಅನೋಳಾರಿಕೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಯೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಿತಂ ಪಾತುಕರೋನ್ತಿ, ತಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ। ನ ಹಿ ಖೀಣಾಸವಾ ಲೋಕಿಯ ಮಹಾ ಜನಾವಿಯ ರಜ್ಜನೀಯಾದಿ ಭಾವೇನ ಓಳಾರಿಕೇಸು ಹಸನಿಯ ವತ್ಥೂಸು ಹಸನ್ತೀತಿ। ಟೀಕಾಸು ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಹಸಿತುಪ್ಪಾದನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಸಿಯಾತಿ। ವುತ್ತನಯೇನ ಅಹೇತುಕಾನಿಚ ತಾನಿ ವಿಪಚ್ಚನ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನ ಕಿಚ್ಚರಹಿತತ್ತಾ ತಂ ತಂ ಕ್ರಿಯಾಮತ್ತಭೂತಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿಚಾತಿ ಅಹೇತುಕಕ್ರಿಯಚಿತ್ತಾನಿ। ಏತ್ಥಚ ವೀಥಿಮುತ್ತಚಿತ್ತಾನಿ ಕಿಚ್ಚದುಬ್ಬಲತ್ತಾ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ವತ್ಥುದುಬ್ಬಲತ್ತಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದೀನಿಚ ಕಿಚ್ಚಟ್ಠಾನದುಬ್ಬಲತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಉಸ್ಸಾಹೇನ ವಿನಾ ಕೇವಲಂ ವಿಪಚ್ಚನಮತ್ತೇನ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ವಿಪಾಕಾನಿಏವ ಹೋನ್ತಿ। ಯಾನಿಪನ ಬಲವಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಉಸ್ಸಾಹೇನ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಆಯತಿಂಚ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನತ್ಥಂ ಉಸ್ಸಾಹಸಹಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಾನಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಿನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಯಾನಿ ಪನ ಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಪಚ್ಚನಮತ್ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಅತ್ತನೋ ಉಸ್ಸಾಹೇನೇವ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ತೇಸು ಆವಜ್ಜನದ್ವಯಂ ವಿಪಾಕಸನ್ತಾನತೋ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಥೋಕಂ ದುಬ್ಬಲಭಾವತೋ ಇತರಾನಿಚ ನಿರಾನುಸಯಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನತ್ಥಂ ಉಸ್ಸಾಹರಹಿತಾನಿಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಕ್ರಿಯಾನಿನಾಮ ಜಾತಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

೩೬. ಇದಾನಿ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವೇದನಾವಿಚಾರಣಾ ವುಚ್ಚತಿ। ತಥಾಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ತಾವ ವತ್ಥೂನಿಚ ಆರಮ್ಮಣಾನಿಚ ಉಪಾದಾರೂಪಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ಉಪಾದಾರೂಪಾನಞ್ಚ ವಿಚುಪಿಣ್ಡಕಾನಂವಿಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಙ್ಘಟ್ಟನಂ ದುಬ್ಬಲಮೇವಾತಿ ತಾನಿ ಇಟ್ಠೇ ಅನಿಟ್ಠೇಚ ಆರಮ್ಮಣೇ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸಹಗತಾನೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಪನ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯಥಾ ಅಧಿಕರಣಿಮತ್ಥಕೇ ಥಪಿತಂ ಪಿಚುಪಿಣ್ಡಕಂ ಅಯೋಕೂಟೇನ ಪಹರನ್ತಾನಂ ಅಯೋಕೂಟಸ್ಸ ಪಿಚುಪಿಣ್ಡಕಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಅಖಿಕರಣಿಘಟ್ಟನಂ ಬಲವತರಂ ಹೋತಿ। ತಥಾ ತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಭೂತಾನಂ ಕಾಯವತ್ಥುಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಕಾಯನಿಸ್ಸಯ ಭೂತೇಸು ಸಙ್ಘಟ್ಟನಂ ಬಲವತರಂ। ತಸ್ಮಾ ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಂ ಇಟ್ಠೇ ಸುಖಸಹಗತಂ ಅನಿಟ್ಠೇ ದುಖಸಹಗತಂ ಹೋತೀತಿ। ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಚಿತ್ತಂಪನ ಸಬ್ಬದುಬ್ಬಲಾನಂ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಅನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ನಿಚ್ಚಂ ದುಬ್ಬಲಂ ಹುತ್ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಮೇವಾತಿ। ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ ಅಸಮಾನನಿಸ್ಸಯೇ ಹಿ ತೇಹಿ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯತಾವಸೇನ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಭಾವಿತೋ, ಸನ್ತೀರಣಂಪನ ಸಯಂಪಿ ಬಲವವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತತಿ। ತಾದಿಸೇನಚ ಬಲವವತ್ಥುನಿಸ್ಸಯೇನ ಪುರಿಮಚಿತ್ತೇನ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯಂ ಹೋತೀತಿ ಥೋಕಂ ಬಲವಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಂ ಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಇಟ್ಠೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಅಭಿಇಟ್ಠೇ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಹೋತಿ। ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಂಪನ ಅನಿಟ್ಠೇಪಿ ಅಭಿಅನಿಟ್ಠೇಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಮೇವ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಇತಿಚೇ। ಯದಿಹಿ ತಂ ಅತಿಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ವೇದನಾ ಭೇದಯುತ್ತಂ ಸಿಯಾ। ದುಕ್ಖೇನವಾ ದೋಮನಸ್ಸೇನವಾ ಯುತ್ತಂ ಸಿಯಾ। ತತ್ಥ ದುಕ್ಖೇನ ತಾವ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ಕಸ್ಮಾ, ಏಕನ್ತಕಾಯಿಕತ್ತಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ। ದೋಮನಸ್ಸೇನಪಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಪಟಿಘೇನ ಪಟಿಹಞ್ಞತ್ತಾಏವ ದೋಮನಸ್ಸಭಾವಂ ಪತ್ತಾ ದೋಮನಸ್ಸವೇದನಾ ಪಟಿಘೇನ ವಿನಾ ನಪ್ಪವತ್ತತೀತಿ। ಏಕನ್ತಾಕುಸಲಭೂತೇನ ಪಟಿಘೇನ ನಿಚ್ಚಯೋಗಿನೋ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತೇಸು ಅಸಮ್ಭವತೋತಿ। ಆವಜ್ಜನದ್ವಯಂಪನ ಸನ್ತೀರಣತೋಪಿ ಥೋಕಂ ಬಲವಂ ಹೋತಿ। ವಿಪಾಕಾನಞ್ಹಿ ಪವತ್ತಿತುಂಪಿ ಅತ್ತನೋ ಉಸ್ಸಾಹಬಲಂನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಬಲವನ್ತೇಹಿಪನ ಕಮ್ಮಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಜಾತಾನಿ ಬಲವನ್ತಾನಿನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ದುಬ್ಬಲೇಹಿ ಜಾತಾನಿ ದುಬ್ಬಲಾನಿ ನಾಮಾತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ತಂ ಆವಜ್ಜನದ್ವಯಂ ಕಮ್ಮಾನುಭಾವತೋಚ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ವಿಪಾಕಸನ್ತಾನತೋಚ ಪಚ್ಚಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಟ್ಠಿತತ್ತಾ ದುಬ್ಬಲಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಸದಾಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಮೇವಾತಿ।

[೩೮] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ

ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ ಪುಬ್ಬೇ ಕೇನಚಿ ಅಗ್ಗಹಿತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಏಕವಾ ರಮೇವ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಞ್ಚ ವಿಸದಿಸಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಪರಾವತ್ತನವಸೇನ ಬ್ಯಾಪಾರನ್ತರಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ಅಧಿಮತ್ತತೋ ಅನುಭವಿತುಂ ನಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಪಿ ಮಜ್ಝತ್ತ ವೇದನಾಯುತ್ತಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಬ್ಯಾಪಾರನ್ತರಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾತಿ ಇದಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।

ನ ಹಿ ಚಿತ್ತಾನಂ ಬಲವದುಬ್ಬಲತಾವಿಸೇಸೋಅತ್ತನೋಪಚ್ಛಾ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ಅತ್ತನೋಪನ ಪಚ್ಚಯೇಹಿಏವ ಸೋ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ। ಇತರಥಾ ಸನ್ತೀರಣಸ್ಸಪಿ ಬ್ಯಾಪಾರನ್ತರಸಾಪೇಕ್ಖತಾ ಸಿಯಾ। ತಂಪಿ ಹಿ ವಿಸದಿಸಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಅತ್ತನಾಪರಂ ವತ್ತೇತಿ ಯೇವಾತಿ।

೩೭. ಇಮಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಪಕತಿ ಪಚ್ಚಯಗಣಸಮಾಯೋಗೇ ಸತಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಾನೇವಾತಿ ವದನ್ತಿ। ಮೂಲಟೀಕಾಯಂ ಪನ ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರೇ –

ಅಹೇತುಕವಿಪಾಕಾನಂ ಅಪರಿಬ್ಯತ್ತಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕ ಕಮ್ಮ ವಿರುದ್ಧೋ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಭಾವೋಪಿ ನತ್ಥಿ। ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಕಮ್ಮವಿರುದ್ಧೋ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಕಾವೋಪಿ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಉಭಯಕಮ್ಮೇನಪಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಥೇರೇನ ಅನುಞ್ಞಾತಾತಿ ವುತ್ತಂ।

ಏತೇನ ತಿಣ್ಣಂ ಕ್ರಿಯಚಿತ್ತಾನಂಪಿ ತದುಭಯಭಾವಾಭಾವೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ। ತಾನಿಪಿಹಿ ಅಪರಿಬ್ಯತ್ತಕಿಚ್ಚಾನಿಯೇವಾತಿ। ಅಥವಾ। ರೂಪದಸ್ಸ ನ ಸದ್ದಸ್ಸವನಾದೀನಿ ಸತ್ತಾ ಕದಾಚಿ ಅತ್ತನೋ ಇಚ್ಛಾಯ ಕರೋನ್ತಿ। ಕದಾಚಿ ಪರೇಹಿ ಉಸ್ಸಾಹಿತಾ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋವ ಸಿದ್ಧಮೇತಂ। ತತ್ಥ ಯದಾ ಅತ್ತನೋ ಇಚ್ಛಾಯ ಕರೋನ್ತಿ। ತದಾ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಾದೀನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಾನಿನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಯದಾ ಪರೇಹಿ ಉಸ್ಸಾಹಿತಾ ಕರೋನ್ತಿ। ತದಾ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಾನಿನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ದ್ವಾರ ವಿಮುತ್ತೇಸುಪನ ದ್ವೀಸು ಉಪೇಕ್ಖಾಸನ್ತೀರಣೇಸು ಅಟ್ಠಮಹಾವಿಪಾಕೇಸುವಿಯ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಇತಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತಾನಿ ತೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಸಙ್ಖಾರಭೇದೇನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಭಿನ್ನಾನಿಏವ ಹೋನ್ತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅಪರಿ ಬ್ಯತ್ತಕಿಚ್ಚತ್ತಾಯೇವ ತೇಸಂ ಸಙ್ಖಾರಭೇದೋ ಪಾಳಿಯಂ ನವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

೩೮. ಯಸ್ಮಾಪನ ಹೇತುಯೋನಾಮ ಮಹನ್ತಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇ ದುಬ್ಬಲಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತೇಸು ದುಬ್ಬಲವತ್ಥುಕಿಚ್ಚಟ್ಠಾನೇಸುಚ ಇಮೇಸು ಚಿತ್ತೇಸು ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಂ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ವಿಕ್ಖೇಪಯುತ್ತಂ ಸಯಂಪಿ ಚಞ್ಚಲತಿ ದುಬ್ಬಲಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಂ ಕಪ್ಪಟ್ಠಿತಿಕಂಪಿ ಸಮಾನಂ ಕಾಲನ್ತರೇ ಹೇತುಯುತ್ತಂ ವಿಪಾಕಂ ಜನೇತುಂ ನಸಕ್ಕೋತಿ। ತಿಹೇತುಕಕಮ್ಮಂಪಿ ಸಮಾನಂ ದುಬ್ಬಲೇಸು ಚಕ್ಖಾದಿವತ್ಥೂಸುಚ ದಸ್ಸನಾದೀಸು ಕಿಚ್ಚಟ್ಠಾನೇಸುಚ ಹೇತುಯುತ್ತಂ ವಿಪಾಕಂ ಜನೇತುಂ ನಸಕ್ಕೋತಿ। ಆವಜ್ಜನಹಸನಕಿಚ್ಚಾ ನಿಚ ದುಬ್ಬಲಕಿಚ್ಚಾನಿಏವ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಇಮಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಹೇತುರಹಿತಾನಿ ಜಾತಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

೩೯. ಸಬ್ಬಥಾಪೀತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

[೩೯] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ

ಸಬ್ಬಥಾಪೀತಿ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕ ಕುಸಲವಿಪಾಕ ಕ್ರಿಯಭೇದೇ ನಾತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।

ಸೋಹಿ ಭೇದೋ ಇಚ್ಚೇವನ್ತಿ ಇಮಿನಾವ ಗಹಿತೋತಿ। ಸಙ್ಗಹಗಾಥಾಯಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಿ ವತ್ಥುಕಿಚ್ಚಭೇದೇನ ಸತ್ತ, ಪುಞ್ಞಪಾಕಾನಿ ವತ್ಥುಕಿಚ್ಚವೇದನಾಭೇದೇನ ಅಟ್ಠಧಾ, ಕ್ರಿಯಚಿತ್ತಾನಿ ಕಿಚ್ಚದ್ವಾರಭೇದೇನ ತೀಣೀತಿ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತಾನಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಏತ್ಥಚ ಪುಞ್ಞಪಾಕೇಸು ವೇದನಾಭೇದೋಪಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಇತರಥಾ ಸನ್ತೀರಣಸ್ಸ ಅಭೇದೋ ಸಿಯಾ। ತಥಾ ಕ್ರಿಯಾಸು ದ್ವಾರಭೇದೋಪಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಅಞ್ಞಥಾ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸ ಅಭೇದೋ ಸಿಯಾತಿ। ಟೀಕಾಸುಪನ ಸೋ ನ ವುತ್ತೋತಿ।

ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಾ।

೪೦. ಇದಾನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಅಸೋಭಣನಾಮಂ ಉಪರಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಞ್ಚ ಸೋಭಣನಾಮಂ ಥಪೇನ್ತೋ ಗಾಥಮಾಹ। ಉಪರಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಞ್ಹಿ ಸೋಭಣತ್ತೇ ವುತ್ತೇ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನಂ ಅಸೋಭಣತಾ ಅವುತ್ತಾಪಿ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತೀತಿ। ತತ್ಥ ಪಾಪಾಹೇತುಕಮುತ್ತಾನೀತಿ ಪಾಪೇಹಿ ಅಹೇತುಕೇಹಿಚ ಮುತ್ತಾನಿ ಏಕೂನಸಟ್ಠಿಚಿತ್ತಾನಿ। ಅಥವಾ। ಏಕನವುತಿಚಿತ್ತಾನಿಪಿ ಸೋಭಣಾನೀತಿ ವುಚ್ಚರೇ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತತ್ಥ ಪಾಪೇಹೀತಿ ಅಕುಸಲೇಹಿ। ಅಕುಸಲಾನಿಹಿ ಅತ್ತಸಮಙ್ಗಿನೋ ಸತ್ತೇ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೇಯೇವ ಅಪಾಯಂ ಪಾಪೇನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಪಾಪಾನೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಏತೇನ ಪುಞ್ಞಾನಂಪಿ ಸುಗತಿಪಾಪನಟ್ಠೇನ ಪಾಪತಾ ಪಸಙ್ಗೋ ನಿವತ್ತಿತೋ ಹೋತಿ। ನ ಹಿ ಇಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಪಾಪನೇ ಪಾಪನಬ್ಯಾಪಾರೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ। ಲಾಮಕಟ್ಠೇನವಾ ತಾನಿಯೇವ ಪಾಪಾನೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ। ಸೋಭಣೇಹಿ ಸದ್ಧಾದಿಗುಣಧಮ್ಮೇಹಿ ಯುತ್ತಿಯಾ ತತೋಯೇವ ಚ ಸಯಂಪಿ ಸೋಭಗ್ಗಪತ್ತಿಯಾ ಸೋಭಣಾನೀತಿ।

೪೧. ಇದಾನಿ ತಾನಿ ಸೋಭಣಾನಿ ಹೀನ ಪಣೀತಾ ನುಕ್ಕಮೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಜಾನಾತೀತಿ ಞಾಣಂ, ಯಾಥಾವತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಞಾಣೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ ಸಮಾಸೋ। ನತ್ಥಿ ಸಙ್ಖಾರೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಸಙ್ಖಾರೋ। ಸಂವಿಜ್ಜತಿ ಸಙ್ಖಾರೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಸಙ್ಖಾರೋ। ಸಪ್ಪುರಿಸುಪನಿಸ್ಸ ಯಾದಿಕೋ ಕುಸಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಕತಿಪಚ್ಚಯಗಣೋ। ಸೋಹಿ ಯದಾ ದುವಿಧೇನ ಸಙ್ಖಾರೇನ ವಿನಾ ಕೇವಲಂ ಅತ್ತನೋ ಬಲೇನ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ತದಾ ಅಸಙ್ಖಾರೋನಾಮ। ಸೋಯೇವ ಯದಾ ಅತ್ತನೋ ಬಲೇನ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಸಙ್ಖಾರಸಹಾಯಂ ಲಭಿತ್ವಾವ ತಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ತದಾ ಸಸಙ್ಖಾರೋನಾಮ। ಅಸಙ್ಖಾರೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಂ। ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ಏತ್ಥಚ ಸೋಮನಸ್ಸಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ। ಅಪಿಚ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪತ್ತಿ ದಸ್ಸನಸಮ್ಪತ್ತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕ ಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಏವಮಾದಿ ಸೋಮನಸ್ಸಕಾರಣಂ, ತಬ್ಬಿಪರೀತಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಕಾರಣಂ। ಯಾನಿಚ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸಚ ಕಾರಣಾನಿಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಾನಿ। ತಾನಿಪಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ವತ್ತಬ್ಬಾನೀತಿ। ಪಞ್ಞಾ ಸಂವತ್ತನಿಕ ಕಮ್ಮುಪನಿಸ್ಸಯತಾ, ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜಲೋಕುಪಪತ್ತಿತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರಿಪಾಕತಾ, ಕಿಲೇಸದೂರತಾಚ ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಂ। ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕತಾ, ಅಮೋಹಜ್ಝಾಸಯತಾ, ಪಞ್ಞವನ್ತಪುಗ್ಗಲಸೇವನಾ। ಸುತಚಿನ್ತಾಪಸುತಾತಿಪಿವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ। ಯಾನಿಚಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಕಾರಣಾನಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಾನಿ। ತಾನಿಪಿ ಇಧ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ। ತಬ್ಬಿಪರೀತಂ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಕಾರಣಂ। ಸಙ್ಖಾರಕಾರಣಂಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಮೇವ। ಯಾನಿಚ ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸಚ ಕಾರಣಾನಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಾನಿ। ತಾನಿಪಿ ಇಧ ವತ್ತಬ್ಬಾನೀತಿ। ಇಮೇಸಂಪಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಧಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ।

೪೨. ಅಟ್ಠಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಿಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ। ತೇನ ಇಮೇಸಂ ಇಧ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರತೋ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಅನೇಕವಿಧತಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ। ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋ। ಇಮಾನಿ ಅಟ್ಠಚಿತ್ತಾನಿ ದಸಹಿ ಪುಞ್ಞಕ್ರಿಯಾವತ್ಥೂಹಿ ಗುಣಿತಾನಿ ಅಸೀತಿ ಹೋನ್ತಿ। ಪುನ ತಾನಿ ಛಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇಹಿ ಗುಣಿತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿಸತಾನಿಚೇವ ಅಸೀತಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ। ಪುನ ತಾನಿ ತೀಹಿ ಕಮ್ಮೇಹಿ ಗುಣಿತಾನಿ ಸಹಸ್ಸಂ ಚತ್ತಾರಿ ಸತಾನಿ ಚತ್ತಾಲೀಸಂಚ ಹೋನ್ತಿ। ಪುನ ತಾನಿ ತೀಹಿ ಹೀನಮಜ್ಝಿಮಪಣೀತೇಹಿ ಗುಣಿತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ತೀಣಿ ಸತಾನಿ ವೀಸತಿಚ ಹೋನ್ತಿ। ತಾನಿ ಇಮಾನಿ ಸುದ್ಧಿಕಾನೀತಿ ಕತ್ವಾ ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ಥಪೇತಬ್ಬಾನಿ। ತತೋ ಏಕಂ ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದ್ವಿಧಾ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ದ್ವೇಸಹಸ್ಸಾನಿ ಸತಂ ಸಟ್ಠಿಚ ಹೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನೀತಿ। ಪುನ ತತ್ಥ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಚತೂಹಿ ಅಧಿಪತೀಹಿ ಗುಣಿತಾನಿ ಅಟ್ಠಸಹಸ್ಸಾನಿ ಛಸತಾನಿ ಚತ್ತಾಲೀಸಂಚ ಹೋನ್ತಿ। ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಿಪನ ವೀಮಂಸಾವಜ್ಜಿತೇಹಿ ತೀಹಿ ಅಧಿಪತೀಹಿ ಗುಣಿತಾನಿ ಛಸಹಸ್ಸಾನಿ ಚತ್ತಾರಿಸತಾನಿ ಅಸೀತಿಚ ಹೋನ್ತಿ। ಪುನ ತದುಭಯಾನಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಾನಿ ದಸಸಹಸ್ಸಂ ಪಞ್ಚಸಹಸ್ಸಾನಿ ಸತಂ ವೀಸತಿಚ ಹೋನ್ತಿ। ಪುನ ತಾನಿ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಸುಂ ಥಪಿತೇಹಿ ಸುದ್ಧಿಕೇಹಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಾನಿ ದಸಸಹಸ್ಸಂ ನವಸಹಸ್ಸಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸತಾನಿ ಚತ್ತಾಲೀಸಞ್ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಯಂಪನ ಟೀಕಾಯಂ ಇಧ ವುತ್ತನಯೇನ ಸುದ್ಧಿಕಾನಿಚ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಚ ವಿಸುಂ ಅಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬಾನಿ ಪುಞ್ಞಕ್ರಿಯಾದೀಹಿ ಸಮಂ ಗುಣಿತಾನಿ ಸತ್ತರಸ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ದ್ವೇ ಸತಾನಿ ಅಸೀತಿಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ।

[೪೦] ಯಞ್ಚ ವಿಭಾವನಿಯಂ

ಸುದ್ಧಿಕಾನಿ ವಿಸುಂ ಅಕತ್ವಾ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಿಏವ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ತಥಾ ಗುಣಿತಾನಿ ವೀಸ ಸತಾಧಿಕ ಪನ್ನರಸ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಸಬ್ಬಂ ನ ಯುತ್ತಂ।

ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಇಮಾನಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಾನಿ ನಿಚ್ಚಂ ಸಾಧಿಪತಿಕಾನಿ ಹುತ್ವಾ ನಿಯತಾಧಿಪತಿಕಾನಿನಾಮ ಭವೇಯ್ಯುಂ। ನಚ ಇಮಾನಿ ಉಪರಿ ಮಹಗ್ಗತ ಕುಸಲಾನಿ ವಿಯ ಲೋಕುತ್ತರಾನಿ ವಿಯ ಚ ನಿಯತಾ ಧಿಪತಿಕಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಟೀಕಾನಯೇನಪನ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಿಪಿ ವೀಮಂಸಾಸಹಗತಾನೀತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ। ಯಥಾವಾ ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೇನ ಕುಸಲಾತಿಏತ್ಥ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಿಪಿ ಕೋಸಲ್ಲೇನ ನಾನಾವಜ್ಜನವೀಥಿಯಂ ಪವತ್ತೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಞಾಣೇನ ಸಮ್ಭೂತತ್ತಾ ಕುಸಲಾನಿ ಏವ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಏವಮಿಧಪಿ ತಾನಿ ತೇನೇವ ವೀಮಂಸಾಧಿಪತಿಭೂತೇನ ಸಮ್ಭೂತತ್ತಾ ವೀಮಂಸಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾನಿಪಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ನ ನಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ತಾನಿ ವಿಸುಂ ಅಕತಾನಿ ಸಿಯುನ್ತಿ। ಏವಂಸನ್ತೇಪಿ ಕಾಮಕುಸಲಾನಿನಾಮ ಅಧಿಪತಿವಿಮುತ್ತಾನಿ ಏವ ಬಹುತರಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ನಸಕ್ಕಾ ಸಬ್ಬಾನಿ ಕಾಮಕುಸಲಾನಿ ವೀಮಂಸಾಧಿಪತಿಮೂಲಿಕಾನಿ ಭವಿತುನ್ತಿ।

೪೩. ಕಾಮಾವಚರಾನಿಚ ತಾನಿ ಕುಸಲಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿಚಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ತತ್ಥ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಕುಸಲಾನೀತಿ। ಆರೋಗ್ಯಟ್ಠೇನ, ಸುನ್ದರಟ್ಠೇನ, ಛೇಕಟ್ಠೇನ, ಅನವಜ್ಜಟ್ಟೇನ, ಸುಖವಿಪಾಕಟ್ಠೇನಚಾತಿ। ರಾಗಾದಯೋಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ರುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ರೋಗಾನಾಮ। ಅಹಿತಟ್ಠೇನ ಅಸುನ್ದರಾ ನಾಮ। ಅನಿಪುಣಟ್ಠೇನ ಅಛೇಕಾನಾಮ। ಗಾರಯ್ಹಟ್ಠೇನ ವಜ್ಜಾನಾಮ। ಅನಿಟ್ಠ ವಿಪಾಕಟ್ಠೇನ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕಾನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಇಮಾನಿಪನ ತೇಹಿ ವುಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಕುಸಲಾನಿನಾಮ ಅರೋಗಾನಿ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾಚ ಸುನ್ದರಾನಿ ಛೇಕಾನಿ ಅನವಜ್ಜಾನಿ ಸುಖವಿಪಾಕಾನಿ ಚ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಕುಚ್ಛಿತೇ ಪಾಪಧಮ್ಮೇ ಸಲಯನ್ತಿ ಚಾಲೇನ್ತಿ ಕಮ್ಪೇನ್ತಿ ವಿದ್ಧಂಸೇನ್ತೀತಿ ಕುಸಲಾನಿ। ಕುಚ್ಛಿತೇನವಾ ಆಕಾರೇನ ಸತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಸೇನ್ತಿ ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ಕುಸಾ। ರಾಗಾದಯೋ। ತೇ ಲುನನ್ತಿ ಛಿನ್ದನ್ತೀತಿ ಕುಸಲಾನಿ। ಕುಸಂವಾ ವುಚ್ಚತಿ ಞಾಣಂ ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಸಾನಟ್ಠೇನ ತನುಕರಣಟ್ಠೇನ ಅನ್ತಕರಣಟ್ಠೇನವಾ। ಕುಸೇನ ಲಾತಬ್ಬಾನೀತಿ ಕುಸಲಾನಿ। ಕುಸಾವಿಯ ಹತ್ಥಪ್ಪದೇಸಂ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಂ ಲುನನ್ತೀತಿವಾ ಕುಸಲಾನಿ। ಅಪಿಚ, ಕುಚ್ಛಿತೇ ಪಾಪಧಮ್ಮೇ ಸರನ್ತಿ ಹಿಂಸನ್ತೀತಿ ಕುಸಲಾನಿ। ರಕಾರಸ್ಸ ಲಕಾರೋ। ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೇನವಾ ಕುಸಲಾನೀತಿ।

೪೪. ಮಹಾವಿಪಾಕೇಸು ಪದತ್ಥತೋ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ। ವೇದನಾಭೇದೋ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ತಾನಿಹಿ ಅತಿಇಟ್ಠೇ ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇ ಚ ಆರಮ್ಮಣೇ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಚ ಯುತ್ತಾನೀತಿ। ಸಮ್ಪಯೋಗಭೇದೋ ಕಮ್ಮವಸೇನ ಜವನವಸೇನಚ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ತಾನಿಹಿ ಬಲವಕಮ್ಮೇನ ಜನಿತಾನಿ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ದುಬ್ಬಲಕಮ್ಮೇನ ಜನಿತಾನಿ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಿ। ಕದಾಚಿಪನ ತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ತಿಹೇತುಕಜವನಾನುಬನ್ಧಾನಿ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಇತರಜವನಾನುಬನ್ಧಾನಿ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನೀತಿ। ಸಙ್ಖಾರಭೇದೋಪಿ ಕೇಹಿಚಿ ಆಚರಿಯೇಹಿ ಕಮ್ಮವಸೇನೇವ ಕಥಿತೋ। ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಕಮ್ಮಜನಿತಾನಿ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಾನಿ। ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಕಮ್ಮಜನಿತಾನಿ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಾನೀತಿ। ಸಙ್ಗಹಕಾರೇನಪನ ಸನ್ನಿಹಿತಪಚ್ಚಯವಸೇನ ವುತ್ತೋ। ತಾನಿಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಪುರಿಮಭವೇ ಮರಣಾಸನ್ನಕಾಲೇ ಞಾತಕಾದೀಹಿ ತೇನ ತೇನ ಪಯೋಗೇನ ಉಪಟ್ಠಾಪಿತಾನಿ ಕಮ್ಮಾದೀನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಾನಿ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಾನಿನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ತಾದಿಸೇನ ಪಯೋಗೇನ ವಿನಾ ಸಯಮೇವ ಕಮ್ಮಬಲೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಾನಿ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಾನಿನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ತದಾರಮ್ಮಣ ಕಾಲೇಪನ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಜವನಾನುಬನ್ಧಾನಿ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಾನಿನಾಮ। ಸಸಙ್ಖಾರಿಕ ಜವನಾನುಬನ್ಧಾನಿ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಾನಿ ನಾಮಾತಿ। ಏತ್ಥಪಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ ವಿಸದ್ದೋ। ತೇನ ಆರಮ್ಮಣಛಕ್ಕ ಹೀನತ್ತಿಕವಸೇನೇವ ಕಾಲದೇಸ ಸನ್ತಾನಾದಿವಸೇನಚ ತೇಸಂ ಅನೇಕಭೇದತ್ತಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತಾನಿ ದಾನಾದಿವಸೇನ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿವಸೇನ ಛನ್ದಾದೀನಿ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಚ ನ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಪುಞ್ಞಕ್ರಿಯಾವತ್ಥೂನಂ ಕಮ್ಮಾಧಿಪತೀನಞ್ಚ ವಸೇನ ವಡ್ಢನಂ ನಲಭನ್ತೀತಿ।

[೪೧] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ

ಇಮಾನಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪನಾಭಾವತೋ ಕಮ್ಮದ್ವಾರ ವಸೇನ ನ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಅವಿಪಾಕಸಭಾವತೋಚ ಕಮ್ಮವಸೇನ ನಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ।

ಹೇಟ್ಠಾಹಿ ಕುಸಲೇಸು ಕಮ್ಮತ್ತಿಕವಸೇನೇವ ವಡ್ಢನಂ ವುತ್ತಂ। ನಪನ ವಿಸುಂ ಕಮ್ಮದ್ವಾರವಸೇನ। ಕಮ್ಮತ್ತಿಕಞ್ಚನಾಮ ತಿವಿಧ ಕಮ್ಮದ್ವಾರ ವಸೇನೇವ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ। ನನು ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಯೋಹಿ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲೇಸು ಕಮ್ಮದ್ವಾರ ಕಮ್ಮಪಥ ಪುಞ್ಞಕ್ರಿಯಾವತ್ಥುಭೇದೋ ವುತ್ತೋ। ಸೋ ಇಧ ನತ್ಥಿ। ಕಸ್ಮಾ। ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನಕತೋ ಅವಿಪಾಕ ಧಮ್ಮತೋ ತಥಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಯಾಚಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಸಚ್ಚಂ। ತತ್ಥ ಪನ ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನಕತೋ ಕಮ್ಮದ್ವಾರ ಭೇದೋ ಇಧ ನತ್ಥೀತಿ ಏತೇನ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಮನೋಕಮ್ಮನ್ತಿ ಏವಂ ಭೇದಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ವದತಿ। ಅವಿಪಾಕಧಮ್ಮತೋ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ಇಧ ನತ್ಥೀತಿ ಏತೇನ ದಸವಿಧಸ್ಸ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ವದತಿ। ಇಧಪನ ಕುಸಲೇಸುಪಿ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ತಿವಿಧಕಮ್ಮದ್ವಾರ ಭೇದಭಿನ್ನಂ ಕಮ್ಮತ್ತಿಕಮೇವ ಗಹಿತಂ। ತಞ್ಚ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಾ ಭಾವತೋ ತಿವಿಧಕಮ್ಮದ್ವಾರವಸೇನ ನಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾವ ಸಿದ್ಧಂ। ಯದಿಚ ಹೇಟ್ಠಾ ಕುಸಲೇಸುಪಿ ದಸವಿಧಕಮ್ಮಪಥಭೇದವಸೇನ ವಿಸುಂ ವಡ್ಢನಂ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ। ಏವಂಸತಿ ಇಧಪಿ ಅವಿಪಾಕಸಭಾವತೋ ಕಮ್ಮಪಥವಸೇನ ನಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಇದಂ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವಾತಿ।

೪೫. ಮಹಾಕ್ರಿಯಚಿತ್ತೇಸುಪಿ ಮಹಾವಿಪಾಕೇಸುವಿಯ ಆರಮ್ಮಣ ವಸೇನೇವ ವೇದೇನಾಭೇದೋ ಉಪರಿ ಸಯಮೇವ ವಕ್ಖತಿ। ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತ, ವಿಪ್ಪಯುತ್ತ, ಅಸಙ್ಖಾರಿಕ, ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಭೇದೋಪನ ಯಥಾರಹಂ ಕುಸಲೇಸು ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

[೪೨] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ

ತಥಾ ಅವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಕ್ರಿಯಚಿತ್ತಾನಂಪಿ ಕುಸಲೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಯಥಾರಹಂ ಸೋಮನಸ್ಸ ಸಹಗತಾದಿತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।

ಇಚ್ಚೇವಂ ಸಬ್ಬಥಾಪೀತಿ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋಯೇವ। ಸಹೇತುಕ ಕಾಮಾವಚರ ಕುಸಲ ವಿಪಾಕ ಕ್ರಿಯ ಚಿತ್ತಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಹೇತು ಕಗ್ಗಹಣಂ ಕುಸಲ ಸದ್ದ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಭೂತಕಥನ ವಿಸೇಸನಂ। ತೇನೇವಹಿ ತಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಂ ಚೂಳನಿಗಮೇನ ಗಹಿತಂ। ವಿಪಾಕ ಕ್ರಿಯ ಸದ್ದಸಮ್ಬನ್ಧೇಪನ ಬ್ಯವಚ್ಛೇದಕವಿಸೇಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

[೪೩] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ

ಸಕ್ಖರಕಥಲಿಕಂಪಿ ಮಚ್ಛಗುಮ್ಬಂಪಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಂಪಿ ಚರನ್ತಂಪಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಸುತ್ತಪದೇ ವಿಯ ಇಧ ಯಥಾಲಾಭ ಯೋಜನಾತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸಮೇತಿ। ತತ್ಥಹಿ ಸಕ್ಖರಕಥಲಿಕಂನಾಮ ನಚರತೀತಿ ಯುತ್ತಂ। ಇಧಪನ ಕುಸಲಂ ಸಹೇತುಕಂ ನಹೋತೀತಿ ನಯುತ್ತಮೇತನ್ತಿ।

೪೬. ಸಙ್ಗಹಗಾಥಾಯಂ ವೇದನಾ ಞಾಣ ಸಙ್ಖಾರ ಭೇದೇನಾತಿ ವೇದನಾಭೇದೇನ, ಞಾಣಭೇದೇನ, ಸಙ್ಖಾರಭೇದೇನಚ। ತತ್ಥ ವೇದನಾ ಭೇದೇನಾತಿ ವೇದನಾಭೇದಸಿದ್ಧೇನ ಚಿತ್ತಭೇದೇನ, ಞಾಣಭೇದೇನಾತಿ ಞಾಣಯೋಗಾ ಯೋಗಸಿದ್ಧೇನಚಿತ್ತಭೇದೇನ। ಸಙ್ಖಾರಭೇದೇನಾತಿ ಸಙ್ಖಾರೇನ ವಿನಾ ಸಹಚ ಪವತ್ತಪಚ್ಚಯಗಣಭೇದಸಿದ್ಧೇನ ಚಿತ್ತಭೇದೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಞ್ಹಿ ಸಮಾಸಪದಾನಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ, ಯದಿದಂ ಸುವಿಞ್ಞಾತಾನಂ ನಾನಾಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಪದತ್ಥಾನಂ ಅಪ್ಪಕೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ದೀಪನಸಮತ್ಥತಾತಿ।

[೪೪] ಏತೇನ ವಿಭಾವನಿಯಂ

ಸಯಂ ಅಭಿನ್ನಾನಂ ಞಾಣಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಭೇದವಚನೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭೇದಕರ ಭಾವೇ ಚ ಚೋದನಾಯ ಅನೋಕಾಸತಾ ಸಾಧಿತಾ ಹೋತೀತಿ।

ತತ್ರಾಯಂ ಯೋಜನಾ। ಸಹೇತು ಕಾಮಾವಚರ ಪುಞ್ಞಪಾಕಕ್ರಿಯಾ ವೇದನಾಞಾಣಸಙ್ಖಾರಭೇದೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಛಚ ದ್ವಾದಸಚ ಚತುವೀಸತಿ ಚ ಮತಾತಿ। ಏತ್ಥಚ –

ವೇದನಾಞಾಣಸಙ್ಖಾರ, ಭೇದೇನೇತಾನಿ ಅಟ್ಠಧಾ।

ಪುಞ್ಞಪಾಕಕ್ರಿಯಾಭೇದಾ, ಚತುವೀಸತಿವಿಧಾ ಮಕಾ ತಿಪಿ॥

ವತ್ತಬ್ಬಾ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಅತ್ಥಗತಿಚ ವಿಸದಾ ಹೋತಿ। ಉಪರಿ ವಕ್ಖ, ಮಾನಾಹಿಚ ಸಙ್ಗಹಗಾಥಾಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮೇತೀತಿ।

೪೭. ಕಾಮೇತಿಆದಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕಾಮಚಿತ್ತಾನಂ ಸಙ್ಗಹಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಕಾಮೇ ಕಾಮಭೂಮಿಯಂ ಪಾಕಾನಿ ಸಹೇತುಕಾಹೇತುಕವಸೇನ ಸಬ್ಬಾನಿ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ ತೇವೀಸ। ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಾನಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿಚ ವೀಸತಿ। ಕ್ರಿಯಾಚ ಸಹೇತುಕಾಹೇತುಕವಸೇನ ಸಬ್ಬಾನಿ ಕ್ರಿಯಚಿತ್ತಾನಿ ಪನ ಏಕಾದಸ ಹೋನ್ತಿ। ಇಚ್ಚೇವಂ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಚತುಪ್ಪಞ್ಞಾಸ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಬ್ಬಥಾತಿ ಚೇತ್ಥ ವಿಸದ್ದೋ ಲುತ್ತ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಯಂ ವುತ್ತೇನ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನಪಿ ಚತುಪ್ಪಞ್ಞಾಸಏವ। ವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಭತ್ತೇನ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನಪಿ ಚತುಪ್ಪಞ್ಞಾಸ ಏವಾತಿಆದಿನಾ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋಯೇವಾತಿ।

[೪೫] ಏತೇನ ವಿಭಾವನಿಯಂ

ಇಧ ವುತ್ತಾನಂ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಅನ್ತೋಗಧಭೇದವಸೇನ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ ಪಟಿಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ।

[೪೬] ಯಞ್ಚ ವಿಭಾವನಿಯಂ

ಕಾಮೇ ಭವೇತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ।

ಭವಸದ್ದೋ ಹಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮೇಸು ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತೇಸುಚ ವಿಪಾಕ ಕಟತ್ತಾರೂಪೇಸು ವತ್ತಮಾನೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ದಿಟ್ಠೋ। ನ ತದಞ್ಞೇಸು ನಾಮರೂಪಧಮ್ಮೇಸೂಥಿ। ಭೂಮಿಪರಿಯಾಯೋಚ ಇಧ ಕಾಮಸದ್ದೋ। ಭೂಮೀತಿಚ ಸಹೋಕಾಸೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಾ ನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಧಮ್ಮಸಮೂಹೋ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಕಾಮೇ ಕಾಮಭೂಮಿಯನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಭವೋತಿವಾ ಭೂಮಿಏವ ವುಚ್ಚತಿ ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ಭವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರಾಚಾತಿ ಕತ್ವಾ। ಏಸನಯೋ ಪರತ್ಥಪೀತಿ।

ಇತಿ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಿಯಾನಾಮ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹಸ್ಸ

ಚತುತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ ಕಾಮಚಿತ್ತಸ್ಸ

ಪರಮತ್ಥದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೪೮. ಏವಂ ಕಾಮಚಿತ್ತಸಙ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಥಾನುಪ್ಪತ್ತಂ ರೂಪಚಿತ್ತಸಙ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿಸುಖೇಕಗ್ಗತಾಸಹಿತನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ವಿತಕ್ಕೋಚ ವಿಚಾರೋಚ ಪೀತಿಚ ಸುಖಞ್ಚ ಏಕಗ್ಗತಾಚಾತಿ ದ್ವನ್ದೋ। ತಾಹಿ ಸಹಿತನ್ತಿ ಸಮಾಸೋ। ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿಸುಖೇ ಕಗ್ಗತಾ ಸಙ್ಖಾತೇನಸಮುದಿತೇನಪಥಮಜ್ಝಾನೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಪಥಮಜ್ಝಾನಕುಸಲಚಿತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಕೇನಟ್ಠೇನಪಥಮಂ, ಕೇನಟ್ಠೇನಚ ಝಾನನ್ತಿ। ಆದಿತೋ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಪಥಮಂ। ಕಸಿಣಾದಿಕಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣಸ್ಸಚ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನತೋ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಝಾಪನತೋ ದಯ್ಹನತೋ ಝಾನಂ। ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸು ಅತ್ಥೇಸು ಏಕಗ್ಗತಾಏವ ಸಾತಿ ಸಯಯುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಸಾಹಿ ಏಕತ್ತಾರಮ್ಮಣಸಙ್ಖಾತೋ ಏಕೋ ಅಗ್ಗೋಕೋಟಿಕೋಟ್ಠಾಸೋವಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೇನ ಏಕಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ತಥಾಪವತ್ತನೇ ಆಧಿಪಚ್ಚಗುಣಯೋಗೇನ ಏಕಗ್ಗತಾತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಾಯೇವ ಚಿತ್ತಂ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇಸು ವಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಯೇವಾರಮ್ಮಣೇ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಾನಂ ದೂರೀಭಾವೇನ ಸಮ್ಮಾಚ ಆಧಿಯತಿ ಥಪೇತಿ। ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಞ್ಚ ಸಮಭಾವಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಾಭಾವಾಪಾದನೇನ ಸಮಞ್ಚ ಆಧಿಯತಿ ಥಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೇನ ಸಮಾಧೀತಿಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಾಯೇವಚ ಪಾಳಿಯಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಅವಿಸಾಹಾರೋ ಸಣ್ಠಿತಿ ಅವಟ್ಠಿತೀತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ। ವಿತಕ್ಕಾದಯೋಪಿ ಪನ ತಸ್ಸಾ ಸಾತಿಸಯಂ ಉಪಕಾರಕತ್ತಾ ಝಾನನ್ತೇವ ವುತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ವಿತಕ್ಕೋ ತಾವ ಚಿತ್ತಂ ಥಿನಮಿದ್ಧವಸೇನ ಓಸಕ್ಕಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ದಳ್ಹಂ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಮೇವ ಕರೋತಿ। ಆರಮ್ಮಣಾಭಿನಿರೋಪನ ಲಕ್ಖಣೋಹಿ ವಿತಕ್ಕೋ। ಥಿನ ಮಿದ್ಧನೀವರಣಸ್ಸಚ ಉಜುಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ। ವಿಚಾರೋಚ ನಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಸಂಸಪ್ಪಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ದಳ್ಹಂ ಆರಮ್ಮಣಾನುಬನ್ಧಮೇವ ಕರೋತಿ। ಆರಮ್ಮಣಾನುಮಜ್ಜನಲಕ್ಖಣೋ ಹಿ ವಿಚಾರೋ ಪಞ್ಞಾಪಕತಿಕೋ। ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನೀವರಣಸ್ಸಚ ಉಜುಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ। ಪೀತಿಚ ಚಿತ್ತಂ ಬ್ಯಾಪಾದವಸೇನ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪರಿತುಟ್ಠಮೇವ ಕರೋತಿ। ಆರಮ್ಮಣಸಂಪಿ ಯಾಯನಲಕ್ಖಣಾ ಹಿ ಪೀತಿ। ಬ್ಯಾಪಾದನೀವರಣಸ್ಸಚ ಉಜುಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಾತಿ। ತಥಾ ಸುಖಞ್ಚ ನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚವಸೇನ ಅವೂಪಸಮಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಲದ್ಧಸಾತಂ ಉಪಬ್ರೂಹಿತಂ ಕರೋತಿ। ಸಾಕಲಕ್ಖಣಞ್ಹಿ ಸುಖಂ, ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚನೀವರಣಸ್ಸಚ ಉಜುಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖನ್ತಿ।

ಉಪೇಕ್ಖಾಚ ಸನ್ತಸಭಾವತ್ತಾ ಸುಖೇಏವ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ। ಏವಂ ಕರೋನ್ತಾಚ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ಏಕಗ್ಗಭಾವತ್ಥಾಯಚ ಹೋನ್ತಿ। ಏಕಗ್ಗಭಾವೋತಿಚ ಏಕಗ್ಗತಾಯೇವ। ಸಾಚ ಏಕಗ್ಗತಾ ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ತಥಾ ಅನುಗ್ಗಹಿತಾ ಸುಟ್ಠು ಬಲವತೀ ಹುತ್ವಾ ಸಯಂ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದವಸೇನ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇಸು ಚಿತ್ತವಿಧಾವನಂ ನೀವಾರೇತ್ವಾ ಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಾದಿಕೇ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ನಿಚ್ಚಲಂ ಠತ್ವಾ ತಂಆರಮ್ಮಣಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ನಿಜ್ಝಾಯತಿ ಓಲೋಕೇತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಟ್ಠೇನಪಿ ಝಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ। ತೇಸುಚ ತಥಾ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ತಪ್ಪಚ್ಚನೀಕಾ ನೀವರಣಧಮ್ಮಾ ಓಕಾಸಂ ಅಲಭಿತ್ವಾ ಮನಸ್ಮಿಂಪಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಿತುಂ ನಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ಝಾಪಿತಾನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇ ಪಚ್ಚನೀಕಜ್ಝಾಪನಟ್ಠೇನಪಿ ಝಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಝಾನ ಮಗ್ಗ ಸಮ್ಬೋಧಿಸಙ್ಖಾತೇಸು ತೀಸು ಠಾನೇಸು ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗೀ ಪಧಾನಂ ಹೋತಿ। ಅಙ್ಗಾನಂ ಸಮಗ್ಗಭಾವೇಏವ ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯ ನಾದಿ ಕಿಚ್ಚಸಂಸಿದ್ಧಿತೋ। ಯಸ್ಮಾಚ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತನಯೇನ ವಿಸುಂವಿಸುಂ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತಾಪಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇ ನಿಚ್ಚಲಪ್ಪವತ್ತಿ ಸಙ್ಖಾತಂ ಏಕಮೇವ ಉಪನಿಜ್ಝಾನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ರಥಙ್ಗಾನಂ ಸಮುದಾಯೇಏವ ರಥವೋಹಾರೋವಿಯ ತೇಸಂ ಸಮುದಾಯೇಏವ ಝಾನ ವೋಹಾರೋ ಸಿದ್ಧೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಪರೇಪನ ಪಞ್ಚನ್ನಂಪಿ ತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿನಿರೋಪನಾದೀನಿ ಯಥಾಸಕಂ ಕಿಚ್ಚಾನಿಯೇವ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಉಪನಿಜ್ಝಾನಕಿಚ್ಚಾನಿನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪಟ್ಠಾನೇ ಝಾನಪಚ್ಚಯಂ ಪತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇಪೇತೇ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಝಾನಪಚ್ಚಯಂ ಸಾಧೇನ್ತಿಯೇವ। ತಸ್ಮಾ ತೇ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂಪಿ ಝಾನಾನಿಯೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ಯಥಾಚ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಂ ಸೀಲಂ ದಸಙ್ಗಿಕಂ ಸೀಲನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಚಸಮುದಿತಾದೀನಿ ತೇಸಂ ಸೀಲಾನಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಾ ದಿನಾಮಲಾಭಸ್ಸೇವ ಕಾರಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ನ ಸೀಲಭಾವಸ್ಸ। ನ ಹಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವೇರಮಣಾದಿಕಂ ಏಕಂಪಿ ಸಮಾನಂ ಸೀಲಂನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ। ಏವಮೇವಂ ಇಧಪಿ ಪಞ್ಚಸಮುದಿತಾದೀನಿ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಾದಿ ಭಾವಸ್ಸೇವ ಪಥಮಜ್ಝಾನಾದಿ ಭಾವಸ್ಸೇವಚ ಕಾರಣಾನಿ। ನಪನ ಝಾನಭಾವಸ್ಸಾತಿ ನಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ। ಇತರಥಾ ಝಾನಪಚ್ಚಯೇ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಪಚ್ಚನಿಯಾನಿಯೇವ ಸಿಯುನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಸತಿಪಿ ಇಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಫಸ್ಸಾದೀಹಿಪಿ ಸಹಿತಭಾವೇ ತೇಸಂ ತಥಾವಿಧಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸಾಭಾವಾ ಇಧ ಅಗ್ಗಹಣನ್ತಿಪಿ ಸಿದ್ಧಂ ನಹೋತೀತಿ। ವಿಚಾರಪೀತಿಸುಖೇಕಗ್ಗತಾ ಸಙ್ಖಾತೇನ ದುತೀಯಜ್ಝಾನೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ದುತೀಯಜ್ಝಾನ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ, ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ।

೪೯. ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ। ಕೇನಪನ ಇಮೇಸಂ ಝಾನಾನಂ ಅಙ್ಗಭೇದೋ ಕತೋತಿ। ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೇನ ಕತೋತಿ। ಯೋಹಿ ವಿತಕ್ಕಸಹಾಯೋ ಹುತ್ವಾ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಂ ಪಥಮಜ್ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ವಸೀಭಾವಂ ಕತ್ವಾ ಪುನವಿತಕ್ಕೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ। ತಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅವಿತಕ್ಕಂ ಚತುರಙ್ಗಿಕಂ ಝಾನಂ ಅಧಿಗನ್ತುಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಸಣ್ಠಾತಿ। ತದಾ ಸೋ ತಮೇವ ಪಥಮಜ್ಝಾನಂ ಪಾದಕಭಾವತ್ಥಾಯ ದಳ್ಹಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ತೇನ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ಸಹೇವ ಪುನಭಾವನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ ಅವಿತಕ್ಕಂ ಚತುರಙ್ಗಿಕಂ ಝಾನಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ। ತತ್ಥ ಸಾ ಭಾವನಾಸಯಂ ವಿತಕ್ಕಯುತ್ತಾಪಿ ತೇನ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ಪರಿಭಾವಿತತ್ತಾ ವಿತಕ್ಕವಿರಾಗ ಭಾವನಾನಾಮ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸಾ ಭಾವನಾಯ। ಬಲೇನ ತಂ ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜ ಮಾನಂ ಅವಿತಕ್ಕಂ ಚತುರಙ್ಗಿಕಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸೇಸಜ್ಝಾನಾಧಿಗಮೇಸುಪಿ ಏಸೇವನಯೋತಿ। ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೇನ ತೇಸಂ ಝಾನಾನಂ ಅಙ್ಗಭೇದೋ ಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥಚ ಉತ್ತರುತ್ತರಜ್ಝಾನಾ ಧಿಗಮನೇ ಪಾದಕಭಾವತ್ಥಾಯ ಪುರಿಮಪುರಿಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಅವಸ್ಸಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಪಗುಣಜ್ಝಾನಂ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ಅಜ್ಝಾಸಯಬಲೇನಪನ ಉತ್ತರಜ್ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಸದಿಸಂ ನಹೋತಿ। ಪಾದಕಜ್ಝಾನತೋಹಿ ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೋವ ಬಲವತರೋ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ಇಜ್ಝತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸೀಲವತೋ ಚೇತೋಪಣಿಧಿ ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾತಿ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಉಪರಿ ಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ।

೫೦. ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ। ಕಸ್ಮಾ ಇಧ ಸಙ್ಖಾರಭೇದೋ ನವುತ್ತೋತಿ। ಪಾಳಿಯಮೇವ ಅವುತ್ತತ್ತಾ। ಕಸ್ಮಾಚ ಸೋ ಪಾಳಿಯಂ ಅವುತ್ತೋತಿ। ಪಟಿಪದಾ ಭೇದವಚನೇನೇವ ಸಿದ್ಧತ್ತಾತಿ। ತಥಾಹಿ ಸಬ್ಬೇಸಂಪಿ ಲೋಕಿಯ ಲೋಕುತ್ತರಜ್ಝಾನಾನಂ ಸುಖಪ್ಪಟಿಪದಭಾವೇ ಸಿದ್ಧೇ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋಯೇವ ಹೋತಿ। ದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಪದಭಾವೇಚ ಸಿದ್ಧೇ ತೇಸಂ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋಯೇವ ಹೋತೀತಿ। ಕಥಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೇ। ಅಟ್ಠಕಥಾದಸ್ಸನತೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ -

ಯೋ ಆದಿತೋ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತೋ ದುಕ್ಖೇನ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಪ್ಪಯೋಗೇನ ಕಿಲಮನ್ತೋ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಿ। ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಹೋತಿ। ಯೋ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತೋ ಸುಖೇನ ಅಕಿಲಮನ್ತೋ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಿ। ತಸ್ಸ ಸುಖಾಪಟಿಪದಾ ಹೋತೀತಿ।

ತಥಾ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನೀ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇಸುಪೀತಿ। ಏತ್ಥಚ ಪುಬ್ಬವಾಕ್ಯೇ ದುಕ್ಖೇನ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಪ್ಪಯೋಗೇನಾತಿ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಪರವಾಕ್ಯೇಪಿ ಸುಖೇ ನ ಅಸಙ್ಖಾರೇನ ಅಪ್ಪಯೋಗೇನಾತಿ ದಿಟ್ಠಮೇವ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಪ್ಪಯೋಗೇನಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಪ್ಪಯೋಗಸಹಿತೇನ ಕಾಮಾದೀನವದಸ್ಸನಾದಿನಾ ಪಚ್ಚಯಗಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಪದಜ್ಝಾನಾನಂ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಭಾವೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ। ಅಸಙ್ಖಾರೇನ ಅಪ್ಪಯೋಗೇನಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಪ್ಪಯೋಗರಹಿತೇನ ತೇನೇವ ಪಚ್ಚಯಗಣೇನ। ಏತೇನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸುಖಪ್ಪಟಿಪದಜ್ಝಾನಾನಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಭಾವೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ। ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಜ್ಝಾನಾನಂಪಿಹಿ ದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಪದಭಾವೇ ಸತಿ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕತಾವ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ದನ್ಧಭಿಞ್ಞಜ್ಝಾನಾನಂಪಿ ಸುಖಪ್ಪಟಿಪದಭಾವೇ ಸತಿ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕತಾವ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ। ಯದಿಏವಂ ಪಟಿಪದಾರಹಿತಾನಂ ಮಗ್ಗ ಸಿದ್ಧಉಪಪತ್ತಿಸಿದ್ಧಜ್ಝಾನಾನಂ ಕಥಂ ಸಙ್ಖಾರಭೇದೋ ಸಿದ್ಧೋತಿ। ತೇಸಂಪಿ ವಳಞ್ಜನಕಾಲೇ ಸಮಾಪತ್ತಿಪ್ಪಟಿಬನ್ಧಕಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸನ್ನಿಹಿತಾ ಸನ್ನಿಹಿತವಸೇನ ದುಕ್ಖಸುಖಪ್ಪಟಿಪದಭಾವಸಮ್ಭವೋ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ। ತತ್ಥ ಮಗ್ಗಸಿದ್ಧಜ್ಝಾನಂನಾಮ ಸುದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾಯಾನಿಕಾನಂ ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಲಾಭೇನ ಸಹೇವ ಸಿದ್ಧಜ್ಝಾನಂ। ತಂ ದುವಿಧಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗಸಿದ್ಧಂ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸಿದ್ಧನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಮಹಾಸಮಯಸುತ್ತೇ ಆಗತಾನಂ ಪಞ್ಚಸತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಝಾನಂ ಹೇಟ್ಠಿಮ ಮಗ್ಗಸಿದ್ಧಂ। ಆನನ್ದತ್ಥೇರಸ್ಸ ಝಾನಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸಿದ್ಧಂ। ಯಂಪಿ ಅನಾಗಾಮೀನಂ ಅಜಾನನ್ತಾನಞ್ಞೇವ ಸತ್ಥೇನ ಹನಿತ್ವಾ ಸಹಸಾ ಮರನ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ। ತಂಪಿ ಮಗ್ಗಸಿದ್ಧಗತಿಕಂ। ಯೋಪನ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಭಾವೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ರೂಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ। ತಸ್ಸ ತಾ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಯೋ ತತ್ಥ ಪಾಕತಿಕಾಏವ ಹೋನ್ತಿ। ಇದಂ ಉಪಪತ್ತಿಸಿದ್ಧನ್ತಿ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭವೇಪಿ ಹಿ ಲದ್ಧಜ್ಝಾನಾನಿ ವಳಞ್ಜನಕಾಲೇ ಸನ್ನಿಹಿತಪಚ್ಚಯವಸೇನ ನಾನಾಪಟಿಪದಾಯುತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಝಾನುಪ್ಪತ್ತಿಪ್ಪಟಿಪದಾ ರಹಿತತ್ತಾವಾ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಜ್ಝಾನೇಸು ತೇಸಂ ಸಙ್ಗಹೋ ಯುತ್ತೋ ಸಿಯಾತಿ। ಅಪಿಚ, ನೇತ್ತಿಪಾಳಿಯಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಲೋಕಿಯ ಲೋಕುತ್ತರಸಮಾಧೀನಂ ಸಙ್ಖಾರಭೇದೋ ಸರೂಪತೋವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಯಥಾಹ-ದ್ವೇ ಸಮಾಧಯೋ ಸಸಙ್ಖಾರೋ ಸಮಾಧಿ ಅಸಙ್ಖಾರೋ ಸಮಾಧೀತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಸುಖಪ್ಪಟಿಪದಾ ಪುಬ್ಬಕಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಸಮಾಧೀನಂ ಅಸಙ್ಖಾರಭಾವೋ ದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಪದಾ ಪುಬ್ಬಕಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಸಙ್ಖಾರಭಾವೋಚ ವುತ್ತೋತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಮಹಗ್ಗತಲೋಕುತ್ತರಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಾನಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕವಸೇನ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ದುವಿಧಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಮಾಪನ ಅಯಂ ಸಙ್ಖಾರವೋಹಾರೋ ಅಕುಸಲಾನಂಪಿ ಸಾಧಾರಣೋ। ಪಟಿಪದಾವೋಹಾರೋಪನ ವಿಸೇಸೇನ ಪಟಿಪತ್ತಿಧಮ್ಮೇಸ್ವೇವ ಪಾಕಟೋ। ಮಹಗ್ಗತ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾಚ ಏಕನ್ತಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಧಮ್ಮಾಏವ। ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಭೇದಂ ಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಅವತ್ವಾ ಪಟಿಪದಾವಸೇನೇವ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿ ಪಾಳಿಯಂಪಿ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಾ।

೫೧. [೪೭] ಯಂಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ

‘‘ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಝಾನಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇನ ವಿನಾ ಕೇವಲಂ ಅಧಿಕಾರವಸೇನ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕನ್ತಿಪಿ। ಅಧಿಕಾರೇನಚ ವಿನಾ ಕೇವಲಂ ಪರಿಕಮ್ಮಾಭಿಸಙ್ಕಾರವಸೇನೇವ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕನ್ತಿಪಿ ನಸಕ್ಕಾ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪರಿಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತ।ಲ। ಅಸಙ್ಖಾರಿಕನ್ತಿಪಿ ನಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಇದಂ ತಾವ ನಯುಜ್ಜತಿ।

ನ ಹಿ ಪರಿಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತ ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಖಾರಭೇದೇ ಸಙ್ಖಾರೋ ಏವನಾಮ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಝಾನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಕತಿಪಚ್ಚಯ ಭೂತತ್ತಾ, ತಥಾಹಿ ಲೋಕೇ ಸಾಸನೇಚ ಸಬ್ಬಂಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲ ಕಮ್ಮಂ ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪೇನ ಪರಿಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತ ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇನ ವಿನಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಅನ್ತಮಸೋ ಆಲೋಪಭಿಕ್ಖಾದಾನಮತ್ತಂಪೀತಿ। ಯಞ್ಚ ಚಿತ್ತಂ ಯೇನ ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪೇನ ಪರಿಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಪುಬ್ಬಾ ಭಿಸಙ್ಖಾರೇನ ವಿನಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸೋ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಕತಿಪಚ್ಚಯಗಣೇಏವಅನ್ತೋ ಗಧೋ ಹೋತಿ। ಝಾನಾನಿಚ ಲೋಕಿಯ ಲೋಕುತ್ತರ ಭೂತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪೇನ ಪರಿಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತ ಪುಬ್ಬಭಾಗಭಾವನಾ ಭಿಸಙ್ಖಾರೇನ ವಿನಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಸೋ ತೇಸಂ ಪಕತಿಪಚ್ಚಯಗಣೇಸುಏವ ಅನ್ತೋಗಧೋ ಹೋತೀತಿ। ಇತರಥಾ ಸಬ್ಬಂಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲ ಕಮ್ಮಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಂ ನಾಮನತ್ಥೀತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ।

[೪೮] ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ

ಅಧಿಕಾರೇನಚ ವಿನಾ ಕೇವಲಂ।ಲ। ಸಸಙ್ಖಾರಿಕನ್ತಿಪಿ ನಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ।

ನ ಹಿ ಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನಾನಿನಾಮ ಅಧಿಕಾರೇನ ವಿನಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥಿ। ಕೇವಲಂಪನ ಪುಬ್ಬೇ ಸಮಥಕಮ್ಮೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರಸ್ಸ ಸುಖಪ್ಪಟಿಪದಜ್ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅಕತಾಧಿಕಾರಸ್ಸಪನ ದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಪದಜ್ಝಾನನ್ತಿ ಏವಮೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಆಗತಂ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಯೋಚ ಸಮಥೇ ಅಕತಾಧಿಕಾರೋ। ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಹೋತಿ। ಕತಾಧಿಕಾರಸ್ಸಸುಖಾತಿ। ಅಪಿಚ, ಪುರಿಮಭವೇ ಸಿದ್ಧಂ ಅಧಿಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಇಧ ಸಙ್ಖಾರಭೇದವಿಚಾರಣಾಪಿ ನಯುತ್ತಾಏವ। ಕುಸಲಕ್ರಿಯಜ್ಝಾನೇಸು ಹಿ ಸನ್ನಿ ಹಿತಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವ ತಬ್ಬಿಚಾರಣಾ ಯುತ್ತಾತಿ।

[೪೯] ಏತ್ತಾವತಾ

ಅಥವಾತಿಆದಿಕೋ ಪಚ್ಛಿಮ ವಿಕಪ್ಪೋಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಏವ ಹೋತೀತಿ।

೫೨. ಏತ್ಥ ಝಾನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪಾದತೋ ಪುಬ್ಬಂ ಪಟಿಪದಾಯ ಖೇತ್ತಂ, ಪಚ್ಛಾ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಖೇತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ವಿರುದ್ಧಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸನ್ನಿಹಿತೇನ ಕಿಲಮನ್ತಸ್ಸ ಸತೋ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಭಾವನಾ ಪಟಿಪದಾ ದುಕ್ಖಾನಾಮ ಹೋತಿ। ಅಕಿಲಮನ್ತಸ್ಸ ಸುಖಾ। ಪಚ್ಛಾಚ ದನ್ಧಂ ಅಪ್ಪನಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಭಾವನಾಭಿಞ್ಞಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾನಾಮ ಹೋತಿ। ಖಿಪ್ಪಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾನಾಮ। ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಪಚ್ಛಾ ದನ್ಧಂವಾ ಖಿಪ್ಪಂವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಝಾನಂ ದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಪದಂನಾಮ ಕರೋತಿ। ಸುಖಾಪನ ಸುಖಪ್ಪಟಿಪದಂನಾಮ ಕರೋತೀತಿ। ದುತೀಯಜ್ಝಾನಾದೀಸುಪನ ಪುರಿಮಜ್ಝಾನೇ ನಿಕನ್ತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸುಖತಾವಸೇನ ಪಟಿಪದಾಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯೋಪನ ಏತರಹಿ ಗಹಟ್ಠೋವಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋವಾ ಪುಬ್ಬಭವೇ ಅಕತಾಧಿಕಾರೋಪಿ ಅನ್ತರಾಯಿಕಧಮ್ಮಮುತ್ತೋ ಕಲ್ಯಾಣಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಠಿತೋ ಛಿನ್ನಪಲಿಬೋಧೋ ಪಹಿತತ್ತೋ ಝಾನಂ ಭಾವೇತಿ। ತಸ್ಸ ಝಾನಭಾವನಾ ನಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ನತ್ಥೀತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬನ್ತಿ। [ಕುಸಲಜ್ಝಾನಂ]

೫೩. ವಿಪಾಕಜ್ಝಾನೇ ಕಾಮಕುಸಲಂ ಅಪ್ಪನಂ ಅಪತ್ತಂ ಮುದುಭೂತಂ ದುಬ್ಬಲಂ ಹೋತಿ। ಪರಿತ್ತೇಸು ನಾನಾಕಿಚ್ಚಟ್ಠಾನೇಸುಚ ಹೀನೇಸುಪಿ ಅತ್ತಭಾವೇಸುಚ ವಿಪಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅತ್ತನಾ ಅಸದಿಸಂಪಿ ವಿಪಾಕಂ ಜನೇತಿ। ಮಹಗ್ಗತಕುಸಲಂಪನ ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತಂ ತಿಕ್ಖಂ ಬಲವಂ ಹೋತಿ। ಉಳಾರೇ ಬ್ರಹ್ಮತ್ತಭಾವೇ ಭವಙ್ಗಟ್ಠಾನೇಸುಯೇವ ವಿಪಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಂ ಸದಾಪಿ ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸಮೇವ ವಿಪಾಕಂ ಜನೇತಿ। ತೇನೇವ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿ ಸುಖೇಕಗ್ಗತಾ ಸಹಿತನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಪಾಕಂಪಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಕುಸಲ ಸದಿಸಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ।

[೫೦] ಅನನ್ತರಭವೇಯೇವ ಫಲದಾನತ್ತಾ ತಂ ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸಮೇವ ವಿಪಾಕಂ ಜನೇತೀತಿಚ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।

ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಕಾಮಕುಸಲಂಪಿ ಸತ್ತಮಜವನಂ ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸವಿಪಾಕ ಮೇವ ಜನೇಯ್ಯಾತಿ। ಯಸ್ಮಾಚ ಕುಸಲಮೇವ ನಿರನುಸಯಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಂ ಕ್ರಿಯಜ್ಝಾನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಕ್ರಿಯಚಿತ್ತಂಪಿ ಕುಸಲ ಸದಿಸಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ।

೫೪. ಪಞ್ಚಧಾತಿಆದಿಸಙ್ಗಹಗಾಥಾ। ತತ್ಥ ಝಾನಭೇದೇನಾತಿ ಪಥಮಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಝಾನೇಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗಭೇದೇನ। ರೂಪಾವಚರಮಾನಸಂ ಝಾನಭೇದೇನ ಪಞ್ಚಧಾ ಹೋತಿ। ಪಥಮಜ್ಝಾನಿಕಂ, ದುತೀಯಜ್ಝಾನಿಕಂ, ತತೀಯಜ್ಝಾನಿಕಂ, ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಂ, ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕನ್ತಿ ಏವಂ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಮೇವ ಪುಞ್ಞಪಾಕಕ್ರಿಯಾಭೇದೇನ ಪಞ್ಚದಸಧಾ ಭವೇತಿ ಯೋಜನಾ।

[೫೧] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ

ಝಾನಭೇದೇನಾತಿ ಝಾನಙ್ಗೇಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗಭೇದೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।

ಅಞ್ಞೋ ಹಿ ಝಾನಭೇದೋ। ಅಞ್ಞೋ ಝಾನಙ್ಗಭೇದೋ। ತತ್ಥ ಪಥಮಂ ಝಾನಂ ದುತೀಯಂ ಝಾನನ್ತಿಆದಿಝಾನಭೇದೋ। ಪಥಮಜ್ಝಾನೇ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ। ದುತೀಯಜ್ಝಾನೇ ಚತ್ತಾರೀತಿಆದಿ ಝಾನಙ್ಗಭೇದೋ। ತೇಸು ಇಧ ಝಾನಭೇದೋವ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ನ ಝಾನಙ್ಗಭೇದೋ। ಚಿತ್ತಞ್ಹಿ ಝಾನಭೇದೇ ನೇವ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಹೋತಿ। ನಝಾನಙ್ಗಭೇದೇನ। ಝಾನಮೇವ ಪನ ಝಾನಙ್ಗಭೇದೇನ ಪಞ್ಚವಿಧನ್ತಿ।

[೫೨] ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ

‘‘ಪಞ್ಚಧಾತಿ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಂ ಚತುರಙ್ಗಿಕಂ ತಿವಙ್ಗಿಕಂ ದುವಙ್ಗಿಕಂ ಪುನ ದುವಙ್ಗಿಕನ್ತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ನ ಸುನ್ದರಂ।

ಝಾನಮೇವ ಹಿ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಾದಿ ಹೋತಿ। ನ ಚಿತ್ತನ್ತಿ।

ರೂಪಾವಚರ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥಧೀಪನಾ।

೫೫. ಇದಾನಿ ಯಥಾನುಪ್ಪತ್ತಂ ಅರೂಪಚಿತ್ತಂ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾ ಯತನಕುಸಲಚಿತ್ತನ್ತಿಆದಿ ಮಾಹ। ತತ್ಥ ಭುಸೋ ಕಾಸತಿ ದಿಬ್ಬತೀತಿ ಆಕಾಸೋ। ಸೋ ಹಿ ಸಯಂ ಸರೂಪತೋ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನೋಪಿ ಚನ್ದಸೂರಿಯೋಭಾಸಾದೀನಂ ವಸೇನ ಅತಿವಿಜ್ಜೋತಮಾನೋವಿಯ ಖಾಯತೀತಿ। ನಕಸ್ಸತಿ ಛೇದನ ಭೇದನ ವಸೇನ ನ ವಿಲೇಖೀಯತೀತಿ ಅಕಾಸೋ। ಅಕಾಸೋಏವ ಆಕಾಸೋ ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಸೋ ಪನ ಅಜಟಾಕಾಸೋ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾಸೋ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೋ ರೂಪಕಲಾಪಪರಿಚ್ಛೇದಾಕಾಸೋತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಇಧ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಸೋ ಹಿ ಅನನ್ತೇನ ಅಜಟಾಕಾಸೇನ ಸಹ ಏಕೀಭೂತೋವಿಯ ಹೋತಿ। ಯೋಗಿನಾಚ ಅನನ್ತಭಾವೇನ ಫರೀಯತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅನನ್ತೋ ಆಕಾಸೋತಿ ಆಕಾಸಾನನ್ತೋ। ನಾಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನ್ತೋವಾ ವಯನ್ತೋವಾ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅನನ್ತೋತಿಪಿ ವುತ್ತಂ। ಸೋಯೇವ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಂ। ಸಕತ್ಥೇ ಯಕಾರೇನ ಸಹ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ಯಥಾ ಪನ ದೇವಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನವತ್ಥು ದೇವಾಯತನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಥಾ ಇಧಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತಸ್ಸ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ತದೇವ ಆಯತನನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಇತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಂ ಆಯತನಮಸ್ಸಾತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ। ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕರಾಸಿ।

ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾ ಯತನನ್ತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾ ಯತನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸವಾ ಉಪಪನ್ನಸ್ಸವಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಿಸ್ಸವಾ ಚಿತ್ತ ಚೇತ ಸಿಕಾಧಮ್ಮಾತಿ ಹಿ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತಂ।

ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನೇ ಪವತ್ತಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತನ್ತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಕುಸಲಚಿತ್ತಂ। ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣಂನಾಮ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಚಿತ್ತಮೇವ। ತಂಪನ ಸಯಂ ಉಪ್ಪಾದಾದಿ ಅನ್ತವನ್ತಂಪಿ ಅನನ್ತಸಞ್ಞಿತೇ ಆಕಾಸೇ ಪವತ್ತನತೋ ಅನನ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕೋಟ್ಠಾಸತ್ಥೋವಾ ಅನ್ತಸದ್ದೋ। ಅತ್ತನೋ ಉಪ್ಪಾದಾದೀಸು ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಏಕದೇಸೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಸಕಲಸ್ಸ ಫರಣವಸೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಾಯ ಭಾವನಾಯ ಪವತ್ತನತೋ ಅನನ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅನನ್ತಸಞ್ಞಿತೇವಾ ಆಕಾಸೇ ಪವತ್ತನತೋ ಅನನ್ತನ್ತಿ ಏವಂ ತದಾರಮ್ಮಣಾಯ ಭಾವನಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಅನನ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅನನ್ತಸಞ್ಞಿತೇವಾ ಆಕಾಸೇ ಅತ್ತನೋ ಫರಣಾಕಾರ ವಸೇನಪಿ ಅನನ್ತನ್ತಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ। ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾನನ್ತಂ। ತಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಂ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ, ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಂ ಆಯತನಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ। ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನ ಸಙ್ಖಾತೇ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕರಾಸಿಮ್ಹಿ ಪವತ್ತಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತನ್ತಿಸಮಾಸೋ।

ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸವಾ ಉಪಪನ್ನಸ್ಸವಾದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಿಸ್ಸವಾಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾಧಮ್ಮಾತಿಹಿ ವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತಂ।

[೫೩] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ ಮಹಾಟೀಕಾಯಞ್ಚ

‘‘ದುತೀಯಾ ರುಪ್ಪ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಅಞ್ಚಿತಬ್ಬಂ ಪಾಪುಣಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ’’ನ್ತಿಪಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಪಾಳಿಯಾ ನ ಸಮೇತಿ।

ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ತದೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಞಾಣೇನ ಫುಟ್ಠಂ ಮನಸಿಕರೋತಿ, ಅನನ್ತಂ ಫರತಿ। ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಅನನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತೀತಿಹಿ ವುತ್ತಂ। ಏತೇನ ಚ ತಂವಿಞ್ಞಾಣಂ ಏಕನ್ತೇನ ಅನನ್ತವಿಸೇಸನಯುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ। ತಮೇವ ಆಕಾಸನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಸ್ಸ ನಾಮಂ। ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚನಂ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಅನ್ತಮಸೋ ಭಙ್ಗಮತ್ತಂಪಿ ಅವಸಿಟ್ಠಂ ಅಸ್ಸ ಪಥಮಾ ರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾತಿ ಅಕಿಞ್ಚನಂ। ಅಕಿಞ್ಚನಸ್ಸ ಭಾವೋ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಂ। ಪಥಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಾಭಾವೋ। ಸೋ ಹಿ ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಮನಸಿಕಾರ ವಸೇನ ತಂನಾಮಂ ಲಭತೀತಿ। ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಂ ಆಯತನಮಸ್ಸಾತಿಆದಿ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ನೇವಸಞ್ಞಾ ನಾಸಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಓಳಾರಿಕ ಸಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ನೇವತ್ಥಿ ಸಞ್ಞಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ನೇವಸಞ್ಞಂ। ಸುಖುಮಸಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ನಚ ನತ್ಥಿ ಸಞ್ಞಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ನಾಸಞ್ಞಂ, ನೇವಸಞ್ಞಞ್ಚ ತಂ ನಾಸಞ್ಞಞ್ಚಾತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾ ನಾಸಞ್ಞಂ ಮಜ್ಝೇ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ, ಚಿತ್ತ ಚೇತಸಿಕರಾಸಿಏವ। ತಮೇವ ಯೋಗಿನೋ ಸುಖವಿಸೇಸಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಯತನನ್ತಿ ನೇವಸಞ್ಞಾ ನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ। ತಸ್ಮಿಂ ಪವತ್ತಂ ಕುಸಲ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮಾಸೋ। ಅಥವಾ। ಸಞ್ಞಾಯೇವ ಪಟುಸಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ನೇವಸಞ್ಞಾಚ ಹೋತಿ। ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸ ಸುಖುಮಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಅಸಞ್ಞಾಚ ನಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾ ಸಞ್ಞಾನಾಮ, ಸಾಯೇವ ಆಯತನಂ, ತೇನಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಕುಸಲ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮಾಸೋ। ಏತ್ಥಚ ಯಸ್ಮಾ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಓಳಾರಿಕೇ ನೀವರಣಧಮ್ಮೇ ವಿತಕ್ಕಾದಿಕೇಚ ಪಜಹಿತ್ವಾ ಸೇಸಧಮ್ಮೇಚ ಭಾವನಾ ಬಲೇನ ಉಪರುಪರಿ ಸುಖುಮಭಾವಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾ ಸುಖುಮಟ್ಠೇನ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮೇಸು ಮುದ್ಧಭೂತಂ ಇಮಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಚಿತ್ತಂಪಿ ನೇವಚಿತ್ತನಾಚಿತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ। ಫಸ್ಸೋಪಿ ನೇವ ಫಸ್ಸನಾಫಸ್ಸೋಏವ ಹೋತಿ, ತಥಾ ವೇದನಾದಯೋಪೀತಿ। ತಸ್ಮಾ ಇಧಸಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣಂ ದೇಸನಾಸೀಸಮತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವಿಪಾಕೇಸು ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಪಥಮಾರುಪ್ಪಕುಸಲ ವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ। ತಞ್ಚ ಅತೀತಾನನ್ತರಭವೇ ಪವತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಕಿಞ್ಚನ ಭಾವೋಚ ತಸ್ಸೇವ ನತ್ಥಿ ಭಾವೋತಿ। ಕ್ರಿಯಚಿತ್ತೇಸು ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮ ಕುಸಲಭೂತಂ ಕ್ರಿಯಭೂತಞ್ಚ ದುವಿಧಂ ಪಥಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಕಿಞ್ಚನಭಾವೋಚ ತಸ್ಸೇವ ದುವಿಧಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ಯೇವಾತಿ।

೫೬. ಸಙ್ಗಹಗಾಥಾಯಂ ಆರಮ್ಮಣಪ್ಪಭೇದೇನಾತಿ ಆಲಮ್ಬಿ ತಬ್ಬಾನಂ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಪಭೇದೇನ। ದುವಿಧಂಹಿ ಇಧ ಆರಮ್ಮಣಚತುಕ್ಕಂ, ಅತಿಮಿಕ್ಕತಬ್ಬ ಚತುಕ್ಕಂ, ಆಲಮ್ಬಿ ತಬ್ಬ ಚತುಕ್ಕಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಪಥಮಾರುಪ್ಪೇ ರೂಪಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣ ಭೂತಂ। ಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿ ತಬ್ಬಂನಾಮ। ತಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ ಲದ್ಧಂ ಆಕಾಸಂ ಆಲಮ್ಬಿತಬ್ಬಂ ನಾಮ। ದುತೀಯಾರುಪ್ಪೇ ಪಥಮಾರುಪ್ಪಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ಆಕಾಸಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಂನಾಮ। ಪಥಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಂ ಆಲಮ್ಬಿ ತಬ್ಬಂನಾಮ। ತತೀಯಾರುಪ್ಪೇ ತಂಪಥಮಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಂನಾಮ। ತಸ್ಸ ನತ್ಥಿಭಾವೋ ಆಲಮ್ಬಿತಬ್ಬಂನಾಮ। ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪೇ ಸೋ ನತ್ಥಿ ಭಾವೋ ಅತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಂ ನಾಮ। ತತೀಯಾರುಪ್ಪವಿಞ್ಞಾಣಂ ಆಲಮ್ಬಿ ತಬ್ಬಂ ನಾಮಾತಿ। ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಇಮಂ ಆರುಪ್ಪಮಾನಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿ ತಬ್ಬಾನಂಪಿ ಭೇದೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಹೋತಿ, ತಥಾಪಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯ ತನನ್ತಿಆದಿನಾ ಇಧ ಆಲಮ್ಬಿತಬ್ಬಾನಞ್ಞೇವ ಸರೂಪತೋ ಗಹಿತತ್ತಾ ತೇಸಂ ಭೇದೇನ ಇಮಸ್ಸ ಭೇದೋ ಪಾಕಟೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಆರುಪ್ಪಮಾನಸಂ ಆಲಮ್ಬಣಪ್ಪಭೇದೇನ ಚತುಧಾ ಠಿತಂ। ತದೇವ ಪುಞ್ಞಪಾಕ ಕ್ರಿಯಭೇದೇನ ದ್ವಾದಸಧಾ ಠಿತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ।

ಅರೂಪಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಾ।

೫೭. ಇದಾನಿ ಯಥಾನುಪ್ಪತ್ತಂ ಲೋಕುತ್ತರ ಚಿತ್ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಚಿತ್ತನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸವತಿ ಸನ್ದತಿ ಅನಿವತ್ತಗಮನವಸೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸೋತೋ, ಗಙ್ಗಾದೀಸು ಜಲಪ್ಪವಾಹೋ। ಸೋಹಿ ಪಭವತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವಮಹಾಸಮುದ್ದಾ ಅನ್ತರಾ ಅನಿವತ್ತ ಮಾನೋ ಸವತಿ ಸನ್ದತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ। ಸೋತೋವಿಯಾತಿ ಸೋತೋ। ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ, ಯಥಾಹ-ಯೋಖೋ ಆವುಸೋ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ। ಲ। ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಾವುಸೋ ಸೋತೋತಿ। ಅಯಂಪಿಹಿ ಯದಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಆನುಭಾವಫರಣವಸೇನ ಯಾವಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಅನ್ತರಾ ಅನಿವತ್ತಮಾನೋಯೇವ ಹುತ್ವಾ ಸವತಿ ಸನ್ದತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ। ಯಥಾಹ -

ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಯಾಕಾಚಿ ಮಹಾನದಿಯೋ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ। ಗಙ್ಗಾ, ಯಮುನಾ, ಅಚಿರವತೀ, ಸರಭೂ, ಮಹೀ। ಸಬ್ಬಾ ತಾ ಸಮುದ್ದನಿನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ ಸಮುದ್ದಪೋಣಾ ಸಮುದ್ದಪಬ್ಭಾರಾ। ಏವಮೇವ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಭಿಕ್ಖು ಅರಿಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಬಹುಲಿಕರೋನ್ತೋ ನಿಬ್ಬಾನನಿನ್ನೋ ಹೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಪೋಣೋ ನಿಬ್ಬಾನ ಪಬ್ಭಾರೋತಿ।

ಏತ್ಥಚ ತೇನ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪುನ ಅನುಪಗಮನ ವಸೇನ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪರಿಪಾಕಗಮನವಸೇನಚ ಅನಿವತ್ತಗಮನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಥಾಹ -

ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಘಟೋ ನಿಕ್ಕುಜ್ಜೋ ವಮತೇವ ಉದಕಂ। ನೋಪಚ್ಚಾವಮತಿ। ಏವಮೇವಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಅರಿಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಬಹುಲಿಕರೋನ್ತೋ ವಮತೇವ ಪಾಪಕೇ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ। ನೋಪಚ್ಚಾವಮತೀತಿ। ಯಥಾಚಾಹ-ಸೋತಾಪತ್ತಿ ಮಗ್ಗಞ್ಞಾಣೇನ ಯೇ ಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀನಾ, ತೇ ಕಿಲೇಸೇ ನಪುನೇತಿ ನಪಚ್ಚೇತಿ ನಪಚ್ಚಾಗಚ್ಛತೀತಿಆದಿ।

ಯಥಾಚ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಪಹೀನೇಪಿ ಕಿಲೇಸೇ ಪುನ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತಿಹೇ ತುಕಭೂತಾಪಿ ಪುನ ದ್ವಿಹೇತುಕಾಹೇತುಕಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಯತೋ ತೇ ಉಪರಿಭವಗ್ಗೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪಿ ಪುನ ಅಪಾಯೇಸು ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಸೀಲವನ್ತಾಪಿ ಪುನ ದುಸ್ಸೀಲಾ ಹೋನ್ತಿ। ಸಮಾಹಿತಾಪಿ ಪುನ ಉಮ್ಮತ್ತಕಾವಾ ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಾವಾ ಹೋನ್ತಿ। ಪಞ್ಞವಾಪಿ ಪುನ ದುಪ್ಪಞ್ಞಾ ಏಳಮೂಗಾ ಹೋನ್ತಿ। ನತಥಾ ಅರಿಯಾ। ತೇಪನ ತೇನ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪುನ ನಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಪುಥುಜ್ಜನಭಾವಂವಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಾರಿಯ ಭಾವಂವಾ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪರಿಪಕ್ಕಭಾವಮೇವ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ। ಸಬ್ಬಞ್ಚೇತಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸೇವ ಆನುಭಾವೇನ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಸೋತೋತಿನಾಮಂ ಮೂಲಪ್ಪಭವಭೂತೇ ತಸ್ಮಿಂ ಮಗ್ಗೇಏವ ನಿರುಳ್ಹನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಸ್ಸ ಸೋತಸ್ಸ ಆದಿತೋ ಪಜ್ಜನಂ ಪಾಪುಣನಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿ। ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಗಮಮಾನೋ ಮಗ್ಗೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ। ಅಥವಾ, ಧಮ್ಮಸೋತ ಸಮಾಪನ್ನೋ ಅರಿಯೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇ ಅರಿಯಸನ್ತಾನಗತಾ ಲೋಕಿಯ ಲೋಕುತ್ತರಭೂತಾ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ಉಪರಿ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾ ಯನತಾವಸೇನ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನ ಪರಾಯನತಾವಸೇನಚ ಅನಿವತ್ತ ಗತಿಯಾ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಅತ್ಥೇನ ಸೋತೋತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತಂ ಸೋತಂ ಆದಿತೋ ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಪಾಪುಣನ್ತಿ ಏತಾಯ ಪಟಿಪದಾಯಾತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿ। ಸೋತಾಪತ್ತಿಚ ಸಾ ಮಗ್ಗೋಚಾತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ, ಪಥಮಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಾಯ ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿ ಯಙ್ಗನ್ತಿಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ, ಮಗ್ಗೋತಿಚ ಪಥೋ ಉಪಾಯೋ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮಗ್ಗೇತಿ, ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಿಕೇಹಿ ಮಗ್ಗೀಯತಿ, ಕಿಲೇಸೇ ಮಾರೇನ್ತೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಮಗ್ಗೋತಿಚ ವದನ್ತಿ।

[೫೪] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ

ಅರಿಯಮಗ್ಗಸೋತಸ್ಸ ಆದಿತೋ ಪಜ್ಜನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿ। ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।

ನ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೇ ಪವತ್ತೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಸದ್ದೋ ಕತ್ಥಚಿ ದಿಟ್ಠೋತಿ।

[೫೫] ಏತೇನ ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋತಿ ಇದಂಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಹೋತಿ।

ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ।

[೫೬] ಟೀಕಾಸು ಪನ

ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಾ ಲದ್ಧಂ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।

ನ ಹಿ ಚಿತ್ತಸದ್ದಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಸದ್ದೋ ಕತ್ಥಚಿ ಪಾಳಿಯಂ ದಿಟ್ಠೋತಿ।

೫೮. ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಸಕಿಂ ಇಮಂಲೋಕಂ ಆಗಚ್ಛತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಸಕದಾಗಾಮೀ। ದುತೀಯಫಲಟ್ಠೋ। ಸೋ ಹಿ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಕಾಮ ರಾಗಾನುಸಯತ್ತಾ ಕಾಮಲೋಕಾಗಮನ ಕಿಲೇಸಸಬ್ಭಾವೇನ ತಂ ಸಭಾವಾನಾತಿ ವತ್ತನತೋ ಉಪರಿ ಭವಗ್ಗೇ ಠಿತೋಪಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪುನ ಇಮಂ ಕಾಮಧಾತುಂ ಆಗಮನಪ್ಪಕತಿಕೋಏವ ಹೋತೀತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಚತುಕ್ಕನಿಪಾತೇ -

ಇಧ ಸಾರಿಪುತ್ತ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಅಪ್ಪಹೀನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಸೋ ದಿಟ್ಠೇವಧಮ್ಮೇ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ। ಸೋ ಅಪರಿಹೀನೋ ಕಾಲಂ ಕುರುಮಾನೋ ನೇಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾ ಯತನುಪಗಾನಂ ದೇವಾನಂ ಸಹಬ್ಯತಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ। ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಆಗಾಮೀ ಹೋತಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಇತ್ಥತ್ತಂ। ಇಧ ಪನ ಸಾರಿಪುತ್ತ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಪಹೀನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಸೋ ದಿಟ್ಠೇವ।ಲ। ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಅನಾಗಾಮೀ ಹೋತಿ ಅನಾಗನ್ತ್ವಾ ಇತ್ಥತ್ತನ್ತಿ।

ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಇತ್ಥತ್ತನ್ತಿ ಇಮಂ ಕಾಮಾವಚರ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧ ಭಾವನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಕಿಲೇಸಗತಿವಸೇನ ವುತ್ತೋ। ನ ಪುಗ್ಗಲ ಗತಿವಸೇನ। ನ ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಾ ಸೋತಾಪನ್ನ ಸಕದಾ ಗಾಮಿನೋ ಪಟಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಹೇಟ್ಠಿಮಂಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಕುತೋ ಕಾಮ ಲೋಕಂ। ಕಥಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೇ। ಅನುಸಯಯಮಕೇ –

ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸ ರೂಪಧಾತುಂ ಅರೂಪಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಸತ್ತಅನುಸಯಾ ಅನುಸೇನ್ತಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ಪಞ್ಚಅನುಸಯಾ ಅನುಸೇನ್ತಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ತಯೋ ಅನುಸಯಾ ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ವತ್ವಾ ರೂಪ ಧಾತುಯಾ ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸ ಕಾಮಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಸತ್ತೇವ ಅನುಸಯಾ ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ।

ವುತ್ತತ್ತಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮವಾಕ್ಯೇ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ವಸೇನ ಸತ್ತ। ದ್ವಿನ್ನಂ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮೀನಂ ವಸೇನ ಪಞ್ಚ। ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ವಸೇನ ಕಯೋತಿ ವುತ್ತಂ, ಪಚ್ಛಿಮವಾಕ್ಯೇಪನ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಾನಂ ಸೋತಾ ಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿಅನಾಗಾಮೀನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಕಾಮಲೋಕಂ ಗಮನಸ್ಸ ನತ್ಥಿತಾಯ ಕೇವಲಂ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ಸತ್ತೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಧಮ್ಮಹದಯ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ –

‘‘ರೂಪಾವಚರೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿನೋ ನಪುನ ಇಧಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತತ್ಥೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಿ। ಏತೇಹಿ ಝಾನಅನಾಗಾಮಿನೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಚ। ‘‘ನವಸು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಅರಿಯ ಸಾವಕಾನಂ ತತ್ರುಪ ಪತ್ತಿಪಿ ಹೋತಿ ಉಪರೂಪಪತ್ತಿಪಿ। ನಹೇಟ್ಠು ಪಪತ್ತಿ। ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂಪನ ತತ್ರುಪಪತ್ತಿಪಿ ಹೋತಿ ಉಪರೂಪಪತ್ತಿ ಹೇಟ್ಠುಪಪತ್ತಿಪೀ’’ತಿ ಚ।

ವುತ್ತಂ। ತಞ್ಚಖೋ ಅನಾಗಮನಂ ಮಗ್ಗಸಹಾಯೇನ ಝಾನಾನುಭಾವೇನೇವ ಸಿದ್ಧಂ। ನಮಗ್ಗಾನುಭಾವೇನಾತಿ। ಏತ್ಥಚ ಇಮಂ ಲೋಕನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಇಮಂ ಮನುಸ್ಸಲೋಕನ್ತಿ ವಾ ಇಮಂ ಕಾಮಾವಚರಲೋಕನ್ತಿವಾ ದ್ವಿಧಾಪಿ ಅತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತೋ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಏತಸ್ಸ ದೇವಲೋಕತೋ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕತೋಪಿ ಚ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ। ಪಾಳಿಯಂಪನ ಪಚ್ಛಿಮತ್ಥೋವ ವುತ್ತೋವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ ಅನಾಗನ್ತ್ವಾ ಇತ್ಥತ್ತಂ ಅನಾಗಾಮೀ ತೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಆಗನ್ತ್ವಾ ಇತ್ಥತ್ತಂ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾ ಗಾಮಿನೋ ತೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ। ಏತ್ಥಚ ಅನಾಗನ್ತ್ವಾ ಇತ್ಥತ್ತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಇಮಂ ಕಾಮಾವಚರಲೋಕಂ ನ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಅನಾಗಾಮೀತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಆಗನ್ತ್ವಾ ಇತ್ಥತ್ತನ್ತಿ ಇಮಿನಾಪನ ದ್ವೇಪಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿನೋ ಸಕಿಂ ಪುನ ಇಮಂ ಕಾಮಾವಚರಲೋಕಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಸಕದಾಗಾಮಿನೋತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ನಿರನ್ತರವಾಕ್ಯೇಸು ಠಿತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂಇತ್ಥತ್ತ ಸದ್ದಾನಂ ನಾನಾತ್ಥಾ ಸಮ್ಭವತೋ। ಮಜ್ಝಿಮಪಣ್ಣಾಸೇಚ ಕಣ್ಣಕತ್ಥ ಸುತ್ತೇ -

ಯೋ ಸೋ ಮಹಾರಾಜ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಬ್ಯಾಪಜ್ಝೋ, ಸೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಆಗನ್ತಾ ಇತ್ಥತ್ತಂ। ಯೋಸೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಝೋ, ಸೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಅನಾಗನ್ತಾ ಇತ್ಥತ್ತನ್ತಿ।

ಭಗವತಾ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಯಾಪಜ್ಝೋತಿ ಏತೇನ ಪುಥುಜ್ಜನೇನ ಸಹ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿಭೂತಾ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಹಿ ಪಟಿಘಾನುಸಯಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾತಂ ಬ್ಯಾಪಜ್ಝಂಪಿ ಅಪಹೀನಮೇವಾತಿ ಸಬ್ಯಾಪಜ್ಝಾನಾಮ। ಆಗನ್ತಾ ಇತ್ಥತ್ತನ್ತಿ ಇಮಂ ಕಾಮಲೋಕಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪುನ ಆಗಮನಸೀಲೋ ಆಗಮನಪ್ಪಕತಿಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಬ್ಬಿಪರೀತೇನ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ವಾಕ್ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇಸುಪನ ದ್ವೀಸು ಸಕದಾಗಾಮೀಸು ಪುರಿಮಸ್ಸ ಅನಞ್ಞಸಾ ಧಾರಣೇನೇವ ಸಬ್ಬಪಥಮಂ ಅರಿಯ ಮಗ್ಗ ಸೋತಾಧಿ ಗಮನ ಗುಣೇನ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ತ್ವೇವ ನಾಮಂ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪುಗ್ಗಲಗತಿವಸೇನ ಪನೇತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಠಿತಾನಂ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮತಾದಿಭಾವೋವಿಯ ಸಕದಾಗಾಮಿಭಾವೋಪಿ ನತ್ಥಿ। ಪಥಮದುತೀಯಫಲಟ್ಠಾಪಿಹಿ ತತ್ಥ ಅನಾಗಾಮಿಸಙ್ಖ್ಯಮೇವ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸಕದಾಗಾಮೀತಿ ಇದಂ ಕಾಮಜಾತಿಕಾ ನಂಏವ ದುತೀಯಫಲಟ್ಠಾನಂ ಸಿದ್ಧಂ ನಾಮನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ತೇಸಂ ಕಾಮಲೋಕೇ ಏವ ಹೇಟ್ಠುಪರುಪಪತ್ತಿ ವಸೇನ ಸಕಿಂ ಆಗಮನಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಂಪಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇಧ ನಿಟ್ಠಾ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಸ್ಸ ಕೋಲಂಕೋಲಸ್ಸ ಏಕಬೀಜಿಸ್ಸ ಸಕದಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಯೋಚ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಅರಹಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಸೋಪನ ಛಬ್ಬಿಧೋ ಹೋತಿ। ಇಧಪತ್ವಾ ಇಧಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ತತ್ಥ ಪತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ಇಧಪತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ತತ್ಥ ಪತ್ವಾ ಇಧ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ಇಧಪತ್ವಾ ತತ್ಥನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಇಧ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ। ತತ್ಥಪತ್ವಾ ಇಧನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ತತ್ಥಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ। ತತ್ಥ ಇಧ ಪತ್ವಾ ಇಧ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ ಇಧ ಮನುಸ್ಸಭವೇ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಂ ಪತ್ವಾ ಇಧಮನುಸ್ಸ ಭವೇಯೇವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನಧಮ್ಮೋ। ತತ್ಥ ಪತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ ತಸ್ಮಿಂದೇವಲೋಕೇ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಂ ಪತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ದೇವಲೋಕೇಯೇವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನಧಮ್ಮೋ। ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ। ಯೇಸಂ ಪನ ಇಮಂ ಲೋಕನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಇಮಂ ಮನುಸ್ಸಲೋಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇಸಂ ಸೋ ಪಞ್ಚವಿಧೋಯೇವ ವುತ್ತೋ, ನ ಛಟ್ಠೋ ಪುಗ್ಗಲೋ।

ವಿಭಾವನಿಯಞ್ಚ

‘‘ಪಞ್ಚಸು ಸಕದಾಗಾಮೀಸು ಪಞ್ಚಮಕೋವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಸೋ ಹಿ ಇತೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಪುನ ಸಕಿಂ ಇಧ ಆಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

ಮಹಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನ ಸುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಮಹಾವಗ್ಗ ಸಂಯುತ್ತಟ್ಠಕಥಾ ಯಞ್ಚ ಸೋಪಿ ಛಟ್ಠೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಕಿಂ ಆಗಮನಟ್ಠೇನ ಆಗತೋಯೇವ। ಯಸ್ಮಾಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಾಪಿ ಯಾವ ಉಪರಿಮಗ್ಗೋ ನಾಗಚ್ಛತಿ। ತಾವ ಪಥಮಫಲಟ್ಠಭೂತಾ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತು ಪರಮತಾಯಂವಿಯ ದುತೀಯಫಲಟ್ಠಭೂತಾ ಸಕಿಂ ಆಗಮನಪ್ಪಕತಿಯಂ ಸಣ್ಠಿತಾಯೇವ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಕೋಚಿ ದುತೀಯಫಲಟ್ಠೋ ಸಕಿಂ ಆಗಮನಟ್ಠೇನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಸಕದಾ ಗಾಮೀನಾಮ ನ ನಹೋತೀತಿ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಸೋ ಛಬ್ಬಿಧೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಇಧ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಸಕದಾಗಾಮಿಯೇವನಾಮ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸಕದಾ ಗಾಮಿಸ್ಸ ಮಗ್ಗೋ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ। ಸೋ ಹಿ ಸಯಂ ಜನಕಭೂತೋ ಸಕದಾಗಾಮೀನಂ ಜನೇತಬ್ಬಂ ಜನೇತೀತಿ ಇಧ ಜನೇತಬ್ಬ ಜನಕಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ವಿಸೇಸನ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬತಾ ಞಾಯಾಗತಾ ಏವ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ತಿಸ್ಸಮಾತಾ ಫುಸ್ಸಮಾತಾತಿ।

[೫೭] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ

ಸಾಞಾಯಾಗತಾಏವ ನಹೋತಿ। ಪಯೋಜನಂ ಪನ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಿ। ಪಯೋಜನವಸೇನ ಅವಿರುದ್ಧಾ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿನೋ ತಥಾಗಮನಾಸಮ್ಭವತೋ ಫಲಟ್ಠೋಯೇವ ಸಕದಾಗಾಮೀನಾಮ। ತಸ್ಸಪನ ಕಾರಣಭೂತೋ ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನೋ ಮಗ್ಗೋ ಮಗ್ಗನ್ತರಾವಚ್ಛೇದನತ್ಥಂ ಫಲಟ್ಠೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚತಿ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋತಿ। ಏವಂ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ’’ತಿ। ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।

ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮಾಸೋ।

೫೯. ಓರಬ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾನಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪುನ ಇಮಂ ಕಾಮಲೋಕಂ ನ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಅನಾಗಾಮೀ। ಏಕನ್ತೇನ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಪರಾಯನೋಏವ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಞ್ಚ ಕೇವಲಂ ಇಮಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆನುಭಾವವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ। ಉಪರಿಮಗ್ಗ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪನ ಆಗತಾಯ ಸೋ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇಯೇವ ಅರಹತ್ತ ಮಗ್ಗಪರಾಯನೋಪಿ ಹೋತಿಯೇವ। ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ತತೀಯಫಲಟ್ಠಸ್ಸಮಗ್ಗೋ। ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ।

೬೦. ಮಹಪ್ಫಲಕಾರಿತಾಗುಣಯೋಗೇನ ಪೂಜಾವಿಸೇಸಂ ಅರಹತೀತಿ ಅರಹಾ। ಖೀಣಾಸವೋ ಚತುತ್ಥಫಲಟ್ಠೋ। ಅರಹತೋ ಭಾವೋ ಅರಹತ್ತಂ, ಚತುತ್ಥಫಲಂ। ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗೋ। ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ। ಪಿಸದ್ದೇನ ಪಾಳಿಯಂ ವಿಭತ್ತೇ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಪ್ಪಭೇದೇ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ। ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಯಂ ತಾವ ಪಥಮಮಗ್ಗೇ ಝಾನನಾಮೇನ ವುತ್ತೇಸು ಪಞ್ಚಸು ವಾರೇಸು ಪಥಮೇ ಸುದ್ಧಿಕಪಟಿಪದಾವಾರೇದ್ವಿನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕನಯಾನಂ ವಸೇನ ನವಚಿತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಸುದ್ಧಿಕಸುಞ್ಞತಾಯ ಸುಞ್ಞತಪ್ಪಟಿಪದಾಯ ಸುದ್ಧಿಕಪ್ಪಣಿಹಿತೇ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಪ್ಪಟಿಪದಾಯಚಾತಿ ಪಞ್ಚಸು ವಾರೇಸು ದಸನ್ನಂ ನಯಾನಂ ವಸೇನ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸಚಿತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಮಗ್ಗಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀಹಿ ಏಕೂನವೀಸತಿಯಾ ನಾಮೇಹಿ ವುತ್ತೇಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪಞ್ಚಸು ವಾರೇಸೂತಿ ವೀಸತಿಯಾ ನಾಮೇಹಿ ವುತ್ತೇ ವಾರಸತೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ನಯಸತಾನಂ ವಸೇನ ನವಚಿತ್ತಸತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಪುನ ಚತೂಹಿ ಅಧಿಪತೀಹಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವುತ್ತೇಸು ಚತೂಸು ವಾರಸತೇಸು ಅಟ್ಠನ್ನಂ ನಯಸತಾನಂ ವಸೇನ ತೀಣಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಛಸತಾನಿಚ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಏವಂ ಪಥಮಮಗ್ಗೇ ನಯ ಸಹಸ್ಸವಸೇನ ಚತ್ತಾರಿಚಿತ್ತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಪಞ್ಚಚಿತ್ತ ಸತಾನಿಚ ಹೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಸೇಸಮಗ್ಗೇಸುಪೀತಿ ಏವಂ ಚತೂಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಚತುನ್ನಂ ನಯ ಸಹಸ್ಸಾನಂ ವಸೇನ ಅಟ್ಠಾರಸ ಮಗ್ಗ ಚಿತ್ತ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಸಚ್ಚಸತಿಪಟ್ಠಾನ ವಿಭಙ್ಗೇಸು ಪನ ವೀಸತಿನಯ ಸಹಸ್ಸಾನಂ ವಸೇನ ನವುತಿಮಗ್ಗಚಿತ್ತಸಹಸ್ಸಾನಿ। ಮಗ್ಗವಿಭಙ್ಗೇ ಅಟ್ಠವೀಸತಿಯಾ ನಯ ಸಹಸ್ಸಾನಂ ವಸೇನ ಸತಸಹಸ್ಸಂ ಛಬ್ಬೀಸತಿಸಹಸ್ಸಾನಿ ಚ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಸುಪನ ನಯಭೇದಾಏವ ವುತ್ತಾ। ನಚಿತ್ತ ಭೇದಾತಿ।

[೫೮] ಯಂಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ

ಪಿಸದ್ದೇನ ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗೇ ಆಗತಂ ಸಟ್ಠಿಸಹಸ್ಸಭೇದಂ ನಯಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕುಸಲನಿಗಮೇ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ।

ಸೋಹಿ ಸಟ್ಠಿಸಹಸ್ಸಭೇದೋ ನಯೋ ವಿಪಾಕಟ್ಠಾನೇಏವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತೋತಿ।

[೫೯] ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ

ಪಟಿಪದಾಭೇದಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ಸುಞ್ಞತೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿ ತೋತಿ ದ್ವಿಧಾ ವಿಭತ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನಯುಜ್ಜತಿ।

ಪಾಳಿಯಞ್ಹಿ ಪಟಿಪದಾಭೇದೋ ಆದಿಮ್ಹಿಯೇವ ಆಗತೋತಿ। ನಚ ಆದಿಮ್ಹಿ ಸುಞ್ಞತೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋತಿ ದ್ವಿಧಾ ವಿಭತ್ತೋ ನಿರನ್ತರವಾರೋ ಅತ್ಥೀತಿ।

[೬೦] ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ

ಸುಞ್ಞತೋ ಏಕೋ ನಯೋ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ ಏಕೋ, ಪಟಿಪದಾ ವಿಸಿಟ್ಠಾ ಸುಞ್ಞತಾ ಚತ್ತಾರೋ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾ ಚತ್ತಾರೋತಿ ಕತ್ವಾ ದಸನಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಏವಂ ಝಾನ ನಾಮೇನ ದಸಧಾ ವಿಭತ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ।

ನ ಹಿ ಸುಞ್ಞತಾದಯೋ ಇಧ ನಯಾನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಪನ ಏಕೇ ಕಸ್ಮಿಂ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕನಯಾಏವ ಇಧ ನಯಾನಾಮಾತಿ। ಏತೇನ ತಥಾ ಮಗ್ಗಸತಿಪಟ್ಠಾನಿಚ್ಚಾದಿಕಂಪಿ ಸಬ್ಬಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ। [ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ]

೬೧. ಫಲಚಿತ್ತೇ ಫಲನ್ತಿ ವಿಪಾಕಭೂತೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕ ಮಗ್ಗೋ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಸಮೂಹೋವಾ। ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಗತಂ ಫಲಂ। ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ತತ್ಥವಾ ಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿ ಫಲ ಚಿತ್ತಂ। ಏಸನಯೋ ದುತೀಯತತೀಯೇಸುಪಿ। ಅರಹತ್ತಞ್ಚ ತಂ ಫಲಞ್ಚಾತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಂ। ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂವಾ ಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ನಿರುತ್ತಿ।

೬೨. ಸಙ್ಗಹಗಾಥಾಯಂ ಚತುಮಗ್ಗಪ್ಪಭೇದೇನಾತಿ ಚತುಕ್ಖತ್ತುಂ ಪತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಾನಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಮಗ್ಗಾನಂ ಪಭೇದೇನ। ಕಸ್ಮಾಪನ ತೇ ಚತುಕ್ಖತ್ತುಂ ಪತ್ತಬ್ಬಾತಿ। ವುಚ್ಚತೇ। ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇ ತಾವ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಮುದೂನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಏವ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಅಞ್ಞೇಪನ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದೇಪಿ ತನುಭೂತೇಪಿ ಕಾತುಂ ನಸಕ್ಕೋತಿ। ದುತೀಯಮಗ್ಗೇ ತಾನಿ ಥೋಕಂ ಪಟೂನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದೇ ತನುಭೂತೇ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿತುಂ ಪನ ನಸಕ್ಕೋಹಿಯೇವ। ತತೀಯಮಗ್ಗೇ ತಾನಿ ಪಟುತರಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದೇ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ರೂಪಾರೂಪ ರಾಗಮಾನುದ್ಧಚ್ಚಾವಿಜ್ಜಾಯೋಪನ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿತುಂ ನಸಕ್ಕೋತಿಯೇವ। ಚತುತ್ಥ ಮಗ್ಗೇಪನ ತಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪಟುತಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸೋ ತಾಚ ಅಞ್ಞೇಚ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಾಪಧಮ್ಮೇ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಏವಂ ಚತುಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಮಾನಾಏವ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ತೇ ಮಗ್ಗಾ ಚತುಕ್ಖತ್ತುಂ ಪತ್ತಬ್ಬಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಚತುಮಗ್ಗಪ್ಪಭೇದೇನ ಚತುಧಾ ಮತಂ। ಪಾಕಂಪಿ ತಸ್ಸ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ಫಲತ್ತಾ ತಥಾ ಚತುಧಾಮತಂ। ಇತಿ ಅನುತ್ತರಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಟ್ಠಧಾ ಮತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ನತ್ಥಿ ಅತ್ತನೋ ಉತ್ತರಂ ಅಧಿಕಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅನುತ್ತರಂ।

೬೩. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಕ್ರಿಯಚಿತ್ತಂನಾಮನ ಗಹಿತನ್ತಿ, ಕ್ರಿಯಾನುತ್ತರಸ್ಸ ಅಭಾವಾತಿ, ಕಸ್ಮಾ ಪನಸ್ಸ ಅಭಾವೋತಿ। ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕತ್ತಾತಿ। ಯದಿ ಹಿ ತಂ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಂವಿಯ ನಾನಾಕ್ಖಣೇಸು ಪವತ್ತೇಯ್ಯ। ತದಾ ನಿರನುಸಯಸನ್ತಾನೇಪಿ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಕ್ರಿಯಾ ನುತ್ತರಂನಾಮ ಸಿಯಾತಿ। ಕಸ್ಮಾಪನ ತಂ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಮೇವ ಹೋತೀತಿ। ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಮಹಾನುಭಾವತ್ತಾತಿ। ಕಥಞ್ಚ ಮಹಾನುಭಾವೋತಿ। ವುಚ್ಚತೇ। ಅರಿಯಮಗ್ಗೋಹಿ ನಾಮ ಸಕಿಂ ಪವತ್ತಮಾನೋಯೇವ ಅತ್ತನಾ ಪಹಾತಬ್ಬೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪುನ ಅನುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮತಂ ಆಪಾದೇತ್ವಾ ಪಜಹತಿ। ಅಯಮಸ್ಸ ಏಕೋ ಆನುಭಾವೋ। ವಿಪಾಕಞ್ಚ ಕುಸಲಕ್ರಿಯಜವನಂವಿಯ ಜವನಕಿಚ್ಚ ಯುತ್ತಂ ಯದಾ ಕದಾಚಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನಕ್ಖಮಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಜನೇತಿ। ಅಯಮಸ್ಸ ದುತೀಯೋ ಆನುಭಾವೋ। ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನತ್ಥಾಯಪಿ ಪುನ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತಥಾ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಅತ್ಥಾಯಪೀತಿ। ಸಚೇಪಿ ಹಿ ಕೋಚಿ ಅಹಂ ಫಲಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ನ ಇಚ್ಛಾಮಿ। ಪುಬ್ಬೇ ಲದ್ಧಂ ಮಗ್ಗಮೇವ ಸಮಾಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೇಯ್ಯ। ತದಾ ಪುಬ್ಬೇ ಸಕಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಮಗ್ಗಚೇತನಾನುಭಾವೇನ ಫಲಚಿತ್ತಮೇವ ಪವತ್ತೇಯ್ಯ। ನ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾ, ಅಪ್ಪಟಿಬಾಹಿ ಯಾನುಭಾವತ್ತಾ ಮಗ್ಗಸ್ಸ। ಅಯಞ್ಹಿ ಮಗ್ಗಾನುಭಾವೋನಾಮ ಕೇನಚಿ ಛನ್ದೇನ ವಾ ವಸೇನವಾ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನವಾ ಪರಿಕಮ್ಮೇನವಾ ಪಟಿಬಾಹಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೋಯೇವ ಹೋತೀತಿ।

೬೪. ದ್ವಾದಸಾಕುಸಲಾನೇವನ್ತಿಆದಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚತುಬ್ಭೂಮಕ ಚಿತ್ತಾನಂ ಜಾತಿವಸೇನ ಸಙ್ಗಹೋ। ಏವಂ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಅಕುಸ ಲಾನಿ ದ್ವಾದಸೇವಹೋನ್ತಿ। ಕುಸಲಾನಿ ಏಕವೀಸತಿಏವ। ವಿಪಾಕಾನಿಛತ್ತಿಂ ಸೇವ। ಕ್ರಿಯಚಿತ್ತಾನಿ ವೀಸತಿಏವಾತಿ ಟೀಕಾಯಂ ಯೋಜೀಯತಿ। ಕೇಚಿಪನ ಕುಸಲಾನಂ ವಿಪಾಕಾನಞ್ಚ ಉಪರಿವಡ್ಢಮಾನತ್ತಾಏವಸದ್ದಂ ಆದಿಅನ್ತಪದೇಸ್ವೇವ ಯೋಜೇಸುಂ। ಚತುಪಞ್ಞಾಸಧಾತಿಆದಿ ಭೂಮಿವಸೇನ ಸಙ್ಗಹೋ। ಕಾಮೇಪರಿಯಾ ಪನ್ನಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಚತುಪಞ್ಞಾಸಧಾ ಈರಯೇ ಕಥೇಯ್ಯ। ರೂಪೇ ಪನ್ನರಸ। ಅರೂಪೇ ದ್ವಾದಸ। ತಥಾ ಅನುತ್ತರೇ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಅಟ್ಠಧಾ ಈರಯೇತಿ ಯೋಜನಾ। ಏತ್ಥಚ ಅನುತ್ತರೇತಿ ಲೋಕುತ್ತರ ಭೂಮಿಯಂ। ಸಾ ಪನ ದುವಿಧಾ ಸಙ್ಖತಭೂಮಿ, ಅಸಙ್ಖತಭೂಮೀತಿ। ಸಙ್ಖತಾಪಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ। ಯಥಾಹ –

ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಝಾನಂ ಭಾವೇತಿ ಪಥಮಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಪತ್ತಿಯಾ।ಲ। ದುತೀಯಾಯ।ಲ। ತತೀಯಾಯ।ಲ। ಚತುತ್ಥಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಪತ್ತಿಯಾತಿ।

ತತ್ಥ ಭೂಮೀತಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಥಮಮಗ್ಗಫಲಯು ಗಳಂವಾ ಪಥಮಭೂಮಿ।ಲ। ಚತುತ್ಥ ಮಗ್ಗಫಲ ಯುಗಳಂ ಚತುತ್ಥಭೂಮೀತಿ ಏವಂಪಿ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ। ಅತ್ಥತೋಪನ ರಾಗತ್ತಯಪರಿಗ್ಗಹವಿಮುತ್ತಿಯಾ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಸು ಅಪರಿಯಾಪನ್ನತಾ ಸಙ್ಖಾತೇನ ಅವತ್ಥಾ ವಿಸೇಸೇನ ಯುತ್ತೋ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸೋ। ಸೋಚ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನ ವಿಸೇಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಜಾತೋತಿ।

[೬೧] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ

ಇತರಭೂಮಿಯೋವಿಯ ಲೋಕುತ್ತರಭೂಮಿನಾಮ ವಿಸುಂ ನತ್ಥಿ। ನವ ವಿಧಧಮ್ಮಸಮೂಹೋಏವ ತೇಸಂ ಭೂಮಿಪರಿಯಾಯೋತಿ ಕತ್ವಾ ಯಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಕತ್ಥಚಿ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಿ ನವವಿಧಲೋಕುತ್ತರ ಧಮ್ಮಸಮೂಹೇಕದೇಸಭೂತಾನಿ ರುಕ್ಖೇ ಸಾಖಾ ತ್ಯಾದೀಸು ವಿಯ ಅನುತ್ತರೇ ಚಿತ್ತಾನೀತಿ ವುತ್ತಾನೀ’’ತಿ। ತಂ ನಯುಜ್ಜತಿ।

ದುವಿಧಾಹಿ ಭೂಮಿ ಅವತ್ಥಾಭೂಮಿ, ಓಕಾಸಭೂಮೀತಿ। ತತ್ಥ ಅವತ್ಥಾ ಭೂಮಿಏವ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಭೂಮಿ। ನ ಇತರಾ। ಸಾ ಹಿ ಓಕಾಸಭೂಮಿನಾಮ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂ ತಂ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸವಸೇನೇವ ಸಿದ್ಧಾತಿ। ತಂ ತಂ ಅವತ್ಥಾ ವಿಸೇಸೋತಿಚ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಕಾಮಾವಚರತಾದಿ ಅವತ್ಥಾ ವಿಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಪಿಚ ಏಕತ್ತಿಂಸಭೂಮಿಯೋಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಹೀನಪಣೀತಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾ ಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸೇಹಿಏವ ಸಿಜ್ಝನ್ತೀತಿ।

೬೫. ಏವಂ ಚತುಬ್ಭೂಮಕ ಚಿತ್ತಾನಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪುನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ಇತ್ಥನ್ತಿಆದಿಗಾಥಮಾಹ। ತತ್ರಾಯಂ ಯೋಜನಾ। ಅಥವಾಪನ ಇತ್ಥಂ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಏಕುನನವುತಿಪ್ಪಭೇದಂ ಮಾನಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಏಕವೀಸಸತಂ ಕತ್ವಾ ವಿಚಕ್ಖಣಾ ಪಣ್ಡಿತಾ ವಿಭಜನ್ತೀತಿ।

[೬೨] ಟೀಕಾಸು ಪನ

ಗಾಥಾಯ ಪುಬ್ಬದ್ಧಂ ಪುರಿಮಗಾಥಾನಂ ನಿಗಮನಂ ಕತ್ವಾ ಅಪರದ್ಧಮೇವ ಆರಬ್ಭನ್ತರಂ ಕತ್ವಾ ಯೋಜೇನ್ತಿ। ತಂ ಕಥಮೇಕೂನ ನವುತಿವಿಧಂ ಚಿತ್ತಂ ಏಕವೀಸಸತಂ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ನಸಮೇತೀತಿ।

ಇದಾನಿ ತಂ ಏಕವೀಸಸತವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಕಥಂ।ಲ। ಹೋತೀತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿ ಸುಖೇಕಗ್ಗತಾ ಸಹಿತನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಪಥಮಜ್ಝಾನ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಚಿತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೇನ ಪಥಮಜ್ಝಾನೇನ ಯುತ್ತೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಪಥಮಜ್ಝಾನಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ। ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮಾಸೋ।

[೬೩] ಟೀಕಾಸು ಪನ

‘‘ಪಥಮಜ್ಝಾನಞ್ಚ ತಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಚಿತ್ತಞ್ಚಾ’’ತಿ ಯೋಜೇನ್ತಿ। ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ।

ನ ಹಿ ಝಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನಚ ಚಿತ್ತಂ ಝಾನಂ। ಅಞ್ಞಞ್ಹಿ ಝಾನಂ, ಅಞ್ಞಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ।

[೬೪] ಯಞ್ಚ ವಿಭಾವನಿಯಂ

‘‘ಝಾನಙ್ಗವಸೇನ ಪಥಮಜ್ಝಾನ ಸದಿಸತ್ತಾ ಪಥಮಜ್ಝಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಮ್ಪಿ ನ ಯುತ್ತಂ।

ನ ಹಿ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಂ ಲೋಕುತ್ತರಜ್ಝಾನಂ ಪಥಮಜ್ಝಾನಸದಿಸಟ್ಠೇನ ಪಥಮಜ್ಝಾನಸಞ್ಞಂ ಲಭತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ತಞ್ಹಿ ಸಯಮೇವ ಅತ್ತನೋ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಭಾವೇನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಪಥಮಜ್ಝಾನಂನಾಮ ಹೋತೀತಿ। ಇದಞ್ಹಿ ಝಾನಂನಾಮ ಲೋಕಿಯಂವಾ ಹೋತು ಲೋಕುತ್ತರಂವಾ। ಯಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಂ ಹೋತಿ। ತಂ ಸಯಮೇವ ಪಥಮಜ್ಝಾನನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ಯಂ ಚತುರಙ್ಗಿಕಂ। ತಿಯಙ್ಗಿಕಂ। ದುವಙ್ಗಿಕಂ। ಪುನ ದುವಙ್ಗಿಕಂ। ತಂ ಸಯಮೇವ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನನ್ತಿ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ। ಲೋಕುತ್ತರೇವಾ ದುತೀಯಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ಅಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

[೬೫] ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ

ಸದಿಸಭಾವೇನೇವ ಲೋಕುತ್ತರೇ ತೇಸಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಾದೀನಂ ಝಾನ ವೋಹಾರಸಿದ್ಧತಾದೀಪನತ್ಥಂ। ‘‘ಪಾದಕಜ್ಝಾನ ಸಮ್ಮಸಿತಜ್ಝಾನ ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೇಸು ಹಿ ಅಞ್ಞತರವಸೇನ ತಂ ತಂ ಝಾನಸದಿಸತ್ತಾ ವಿತಕ್ಕಾದಿಅಙ್ಗಪಾತುಭಾವೇನ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಮಗ್ಗಾ ಪಥಮಜ್ಝಾನಾದಿ ವೋಹಾರಂ ಲಭನ್ತಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪಞ್ಚಧಾ ವಿಭಜನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಮ್ಪಿ ನಯುಜ್ಜತಿಯೇವ।

ನ ಹಿ ಮಗ್ಗಾ ಪಥಮಜ್ಝಾನಾದಿ ವೋಹಾರಂ ಲಭನ್ತಿ। ಅಞ್ಞೋ ಹಿ ಮಗ್ಗೋ, ಅಞ್ಞಂ ಝಾನನ್ತಿ। ಅಪಿಚ, ಯದಿ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚನೀಕಜ್ಝಾಪನಟ್ಠೇನಚ ಝಾನಂನಾಮ ಸಿಯಾ। ತದಾ ಲೋಕುತ್ತರಜ್ಝಾನಾನಿಏವ ಸಾತಿಸಯತೋ ಝಾನಾನಿನಾಮ ಸಿಯುಂ। ನ ಇತರಾನಿ। ತಾನಿ ಹಿ ಕಸಿಣಾದಿನಿಮಿತ್ತಮತ್ತಂ ಉಪೇಚ್ಚ ನಿಜ್ಝಾಯನ್ತಿ। ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇಚ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಮತ್ತೇನ ಝಾಪೇನ್ತಿ। ಲೋಕುತ್ತರಾನಿಯೇವಪನ ಅತಿಗಮ್ಭೀರಂ ಅಭಿದುದ್ದಸಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಉಪೇಚ್ಚ ನಿಜ್ಝಾಯನ್ತಿ। ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇಚ ಸಮೂಲೇ ಸಾನುಸಯೇ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನವಸೇನ ಝಾಪೇನ್ತೀತಿ। ಏತ್ಥಚ ಅಪ್ಪನಾಝಾನಾನಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಭಾವೋನಾಮ ಪಕತಿಯಾ ಏವ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ ನ ಪಥಮಜ್ಝಾನಿಕೇಸು ಮಗ್ಗಫಲೇಸು ಪಾದಕಜ್ಝಾ ನಾದಿನಾ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇನ ಕಿಚ್ಚಂ ಅತ್ಥಿ। ಚತುರಙ್ಗಿಕಾದಿ ಭಾವೋ ಪನ ತೇನ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇನ ವಿನಾ ನ ಸಿಜ್ಝತಿ। ಅಸತಿಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಬ್ಬಂಪಿ ಝಾನಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಮೇವ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನೇಸು ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಕಾಲೇ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ದುತೀಯಾದಿಕಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಉಪಚಾರಭೂತಾ ಭಾವನಾ ಸಯಂ ವಿತಕ್ಕಾದಿಯುತ್ತಾ ಸಮಾನಾಪಿ ವಿತಕ್ಕಾದೀಸು ಆದೀನವದಸ್ಸನಞ್ಞಾಣೇನಚೇವ ಇದಾನಿ ಅವಿತಕ್ಕಂ ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸ್ಸಾಮಿ, ಇದಾನಿ ಅವಿಚಾರಂ ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಪವತ್ತೇನ ಅಜ್ಝಾಸಯ ವಿಸೇಸೇನಚ ಯುತ್ತತ್ತಾ ಕಾಚಿ ವಿತಕ್ಕವಿರಾಗಭಾವನಾನಾಮ ಹೋತಿ। ಕಾಚಿ ವಿಚಾರ ವಿರಾಗಭಾವನಾ ನಾಮ। ಕಾಚಿ ಪೀತಿವಿರಾಗಭಾವನಾ ನಾಮ। ಕಾಚಿ ಸುಖವಿರಾಗಭಾವನಾನಾಮ। ಕಾಚೀ ರೂಪವಿರಾಗಭಾವನಾನಾಮ। ಅಸಞ್ಞಿಗಾಮೀನಂ ಪನ ಸಞ್ಞಾವಿರಾಗಭಾವನಾನಾಮ ಹೋತಿ। ಸಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಝಾನಂ ಅವಿತಕ್ಕಂವಾ ಅವಿಚಾರಂವಾ ಅಪ್ಪೀತಿಕಂವಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹ ಗತಂವಾ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಝಾನೇಸು ವಸೀಭೂತಕಾಲೇಪನ ಆದೀನವದಸ್ಸನಞ್ಞಾಣೇನ ವಿನಾ ಕೇವಲಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಮತ್ತೇನ ಯಂಯಂ ಝಾನಂ ಇಚ್ಛತಿ। ತಂ ತಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿಯೇವ। ಏವಮೇವಂ ಇಧಪಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪಚಾರಭೂತಾ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತಾ ಭಾವನಾ ಸಯಂ ವಿತಕ್ಕಾದಿಯುತ್ತಾ ಸಮಾನಾಪಿ ನಾನಾಸತ್ತಿಯುತ್ತಾ ಹೋತಿ। ಕಾಚಿ ವಿತಕ್ಕವಿರಾಗಭಾವನಾನಾಮ। ಕಾಚಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರವಿರಾಗಭಾವನಾ ನಾಮ। ಕಾಚಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿ ವಿರಾಗಭಾವನಾನಾಮ। ಕಾಚಿ ವಿತಕ್ಕವಿ ಚಾರಪೀತಿಸುಖವಿರಾಗಭಾವನಾನಾಮ। ತತ್ಥ ಯಾ ವಿತಕ್ಕಂ ವಿರಾಜೇತುಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಸಾ ವಿತಕ್ಕವಿರಾಗಭಾವನಾನಾಮ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಾಸುಪೀತಿ।

೬೬. ಕಸ್ಸಪನ ಬಲೇನ ಸಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ನಾನಾಸತ್ತಿ ಯುತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ। ವುಚ್ಚತೇ, ಪಾದಕಜ್ಝಾನಬಲೇನಾತಿ ಏಕೋ ಥೇರವಾದೋ। ಸಮ್ಮಸಿತಜ್ಝಾನ ಬಲೇನಾತಿ ಏಕೋ। ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯ ಬಲೇನಾತಿ ಏಕೋ। ತತ್ಥ ಯಂ ಯಂ ಝಾನಂ ತಸ್ಸಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಾದಕತ್ಥಾಯ ಆಸನ್ನೇ ಸಮಾಪಜ್ಜೀಯತಿ। ತಂತಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂನಾಮ। ತಂಚೇ ಪಥಮಜ್ಝಾನಂ ಹೋತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಾಕತಿಕಾಏವ। ಸಚೇ ದುತೀಯಜ್ಝಾನಂ ಹೋತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾ ವಿತಕ್ಕವಿರಾಗಸತ್ತಿಯುತ್ತಾ ಹೋತಿ। ಮಗ್ಗೇ ಅವಿತಕ್ಕಂ ಝಾನಂ ನಿಯಾಮೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಏಸನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನೇಸೂತಿ ಅಯಂ ಪಾದಕವಾದೋ। ಪಾದಕಜ್ಝಾನೇ ಸತಿ ತಂಸದಿಸಮೇವ ಮಗ್ಗೇ ಝಾನಂ ಹೋತಿ। ಅಸತಿಪನ ಮಗ್ಗೇ ಪಥಮಜ್ಝಾನಮೇವ ಹೋತಿ। ಸಮ್ಮಸಿ ತಜ್ಝಾನಂವಾ ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೋವಾ ಮಗ್ಗೇ ಝಾನಙ್ಗಂ ನಿಯಮೇತುಂ ನಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ। ಪಾದಕಜ್ಝಾನೇ ಸತಿ ತಂವಾ ಅಞ್ಞಂವಾ ಯಂಯಂ ಝಾನಂ ಸಮ್ಮಸೀಯತಿ। ತಂಚೇ ಪಥಮಜ್ಝಾನಂ ಹೋತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಾಕತಿ ಕಾಏವ। ಸಚೇ ದುತೀಯಜ್ಝಾನಂ ಹೋತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾ ವಿತಕ್ಕವಿರಾಗಸತ್ತಿ ಯುತ್ತಾ ಹೋತಿ। ಮಗ್ಗೇ ಅವಿತಕ್ಕಂ ಝಾನಂ ನಿಯಾಮೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಏಸನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಸಮ್ಮಸಿತಜ್ಝಾನೇಸೂತಿ ಅಯಂ ಸಮ್ಮಸಿತವಾದೋ। ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಸಹ ಚರಿತತ್ತಾ ಸಮ್ಮಸಿತಜ್ಝಾನಮೇವ ಪಾದಕಜ್ಝಾನತೋ ಅಜ್ಝಾಸಯತೋಚ ಬಲವತರನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ।

ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ

ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಂ ಕಿಞ್ಚಿಝಾನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಾದೇ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ನ ಸಮೇತಿ।

ಪಾದಕಜ್ಝಾನೇ ಸತಿ ತಂವಾ ಅಞ್ಞಂವಾ ಮಗ್ಗೇ ಯಂಯಂಝಾನಂ ಇಚ್ಛತಿ। ತಂತಂ ಝಾನಂ ಇಜ್ಝತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾಪಿ ಇಚ್ಛಾನುರೂಪಂ ವಿತಕ್ಕವಿರಾಗಾದಿಭಾವಂ ಪತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯವಾದೋ। ಯಥಾ ಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನೇಸು ಆಸನ್ನೇ ವುಟ್ಠಿತಜ್ಝಾನಂ ಉಪರಿಜ್ಝಾನುಪಚಾರ ಭಾವನಾಯ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಮತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನ ಪನ ಉಪರಿಜ್ಝಾನೇ ಝಾನಂ ಅತ್ತಸದಿಸಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಅಜ್ಝಾಸಯೋಏವ ಉಪರಿಜ್ಝಾನೇ ಝಾನಙ್ಗಂ ನಿಯಾಮೇತಿ। ಏವಮೇವಂ ಇಧಪಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ತಿಕ್ಖ ವಿಸದಭಾವತ್ಥಾಯ ಬಲವುಪನಿಸ್ಸ ಯೋ ಹೋತಿ। ಅಜ್ಝಾಸಯೋಏವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಿತಕ್ಕವಿರಾಗಾದಿಭಾವಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗೇ ಝಾನಙ್ಗಂ ನಿಯಾಮೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ। ಯೋ ಪನೇತ್ಥ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾಏವ ಮಗ್ಗೇ ಝಾನಙ್ಗಂ ನಿಯಾಮೇತೀತಿ ಮಹಾಟ್ಠಕಥಾ ವಾದೋ। ತತ್ಥಪಿ ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯವಿಸೇಸಬಲೇನ ವಿತಕ್ಕವಿರಾಗಾದಿಸತ್ತಿ ವಿಸೇಸಯುತ್ತಾ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ಇಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಥೇರವಾದಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅವಿರೋಧೋ ವುತ್ತೋವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ಇಮೇಪನ ವಾದಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ ನಹೋನ್ತಿ। ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಬ್ಬಂ ಲೋಕುತ್ತರಜ್ಝಾನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ನಸಕ್ಕಾ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿರೋಧೋ ಪರಿಹರಿತುನ್ತಿ। ಏತ್ಥಚ ಝಾನಲಾಭೀನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮೇ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಸಮಾ ಪಜ್ಜನಂನಾಮ ಭಗವತಾಏವ ಸುಟ್ಠುವಿಹಿತಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಚೂಳಸುಞ್ಞತಸುತ್ತೇ –

ಇಧಾನನ್ದ ಭಿಕ್ಖು ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ ವಿವಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಪಥಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ। ದುತೀಯಂ ಝಾನಂ। ತತೀಯಂ ಝಾನಂ। ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ। ಸೋ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಞ್ಞತಂ ಮನಸಿಕರೋತಿ। ತಸ್ಸಚೇಅಜ್ಝತ್ತಂಸುಞ್ಞತಾಯ ಚಿತ್ತಂ ನಪಕ್ಖನ್ದತಿ। ನಪಸೀದತಿ। ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತೇ ಅಜ್ಝತ್ತಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಸನ್ಥಪೇ ತಬ್ಬಂ, ಸನ್ನಿಸಾದೇತಬ್ಬಂ, ಏಕೋದಿ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಸಮಾದಹಾತಬ್ಬನ್ತಿಆದಿ।

ತತ್ಥ ಸುಞ್ಞತಂ ಮನಸಿಕರೋತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಂ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತೇತಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿ ನಿಮಿತ್ತೇ। ನವನಿಪಾತೇಚ –

ಪಥಮಂ ಪಾಹಂ ಭಿಕ್ಖವೇಝಾನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಆಸವಾನಂ ಖಯಂ ವದಾಮಿ।ಲ। ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಪಾಹಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ಝಾನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಆಸವಾನಂ ಖಯಂ ವದಾಮೀತಿ ವುತ್ತಂ।

೬೭. ಇಮೇಸುಪನ ತೀಸುವಾದೇಸು ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯವಾದೋ ಬಲವತರೋವಿಯ ಖಾಯತಿ। ಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನೇಸುಪಿ ಹಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂನಾಮ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಮೇವ। ತಞ್ಚ ಉಪರಿಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಉಪಚಾರಭಾವನಾಯ ತಿಕ್ಖವಿಸದ ಭಾವತ್ಥಾಯಏವ ಹೋತಿ। ಅಜ್ಝಾಸಯೋಏವಪನ ಉಪಚಾರ ಭಾವನಾಯ ವಿತಕ್ಕವಿರಾಗಾದಿಭಾವಂ ಸಾಧೇತಿ। ಉಪಚಾರಭಾವನಾಏವ ಉಪರಿಜ್ಝಾನೇ ಝಾನಙ್ಗಂ ನಿಯಾಮೇತಿ। ಏವಮೇವಂ ಇಧಪಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಬಲೇನ ತಿಕ್ಖವಿಸದ ಭಾವಪತ್ತಾ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಏವ ಅಜ್ಝಾಸಯವಿಸೇಸಬಲೇನ ವಿತಕ್ಕವಿರಾಗಾದಿಸತ್ತಿವಿಸೇಸಯುತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ಮಗ್ಗೇ ನಾನಾಝಾನಾನಿ ಸಾಧೇತಿ। ಅಸತಿ ಪನ ಅಜ್ಝಾಸಯವಿಸೇಸೇ ತಂತಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾನುರೂಪಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಸಾಮಞ್ಞಂಸಣ್ಠಾತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅಜ್ಝಾಸಯವಿಸೇಸೇ ಅಸತಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಮೇವ ಪಮಾಣಂ ಹೋತಿ। ಸತಿಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಸೋಏವ ಪಮಾಣನ್ತಿ ಯುತ್ತಂ। ಇಚ್ಛಿ ತಿಚ್ಛಿತ ಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನ ಸಮಾಪಜ್ಜನ ಸದಿಸಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಜ್ಝಾನೇಸು ಚಿಣ್ಣವಸೀಭೂತಾನಂ ಮಗ್ಗೇಸು ಇಚ್ಛಿತಜ್ಝಾನ ನಿಬ್ಬತ್ತನನ್ತಿ। ಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ವಿಸೇಸೋ। ಸೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ವಿಸೇಸತ್ಥಾಯ ಏವ ಹೋತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾ ವಿಸೇಸೋಏವ ಮಗ್ಗೇ ಝಾನಙ್ಗಂ ನಿಯಾಮೇತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ವಿಸುದ್ಧಿ ಮಗ್ಗೇಚ ವಿಪಸ್ಸನಾವ ಪಮಾಣಂ ಕತ್ವಾವುತ್ತಾ। ಸೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ವಿಸೇಸೋ ಪಾದಕಜ್ಝಾನೇನ ವಿನಾ ನಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಮಗ್ಗವಿಭಙ್ಗಮಗ್ಗಸಂಯುತ್ತಟ್ಠ ಕಥಾಸು ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಏವ ಪಮಾಣಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ –

ಇಧ ಗಹಪತಿ ಭಿಕ್ಖು ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ। ಲ। ಪಥಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ। ಸೋ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ। ಇದಂಪಿ ಖೋ ಪಥಮಜ್ಝಾನಂ ಅಭಿಸಙ್ಖತಂ ಅಭಿಸಞ್ಚೇಹಯಿತಂ ಯಂಖೋಪನ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತಂ ಅಭಿಸಞ್ಚೇತಯಿತಂ। ತದನಿಚ್ಚಂ। ತಂ ನಿರೋಧಧಮ್ಮನ್ತಿ ಪಜಾನಾತಿ ಸೋ ತತ್ಥ ಠಿತೋ ಆಸವಾನಂ ಖಯಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಲ। ದುತೀಯಂ ಝಾನಂ, ತತೀಯಂ ಝಾನಂ, ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ, ಮೇತ್ತಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಂ। ಕರುಣಾ, ಮುದಿತಾ, ಉಪೇಕ್ಖಾಚೇತೋ ವಿಮುತ್ತಿಂ, ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾ ಯತನಂ।ಲ। ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾ ಯತನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ। ಸೋ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ। ಅಯಂಪಿಖೋ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾ ಯತನಸಮಾಪತ್ತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತಾ ಅಭಿಸಞ್ಚೇತಯಿತಾ। ಯಂ ಖೋಪನ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತಂ।ಲ। ಖಯಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ।

ಏವಂಏಕಾದಸನಿಪಾತೇ –

ಇಧಾನನ್ದ ಭಿಕ್ಖು ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ ವಿವಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸವಿತಕ್ಕಂ ಸವಿಚಾರಂ ವಿವೇಕಜಂ ಪೀತಿಸುಖಂ ಪಥಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ। ಸೋ ಯದೇವ ತತ್ಥ ಹೋತಿ ರೂಪಗತಂ ವೇದನಾಗತಂ ಸಞ್ಞಾಗತಂ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಗತಂ, ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ಸೋ ತತ್ಥ ಠಿತೋ ಆಸವಾನಂ ಖಯಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ನೋ ಚೇ ಆಸವಾನಂ ಖಯಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ತೇನೇವ ಧಮ್ಮರಾಗೇನ ತಾಯ ಧಮ್ಮನನ್ದಿಯಾ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ ಉಪಪಾತಿಕೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಅನಾವತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ತಸ್ಮಾ ಲೋಕಾತಿ।

ಆದಿನಾ ಮಾಲುಕ್ಯಪುತ್ತಸುತ್ತ ಅನುಪದಸುತ್ತಾದೀಸುಚ ಅನೇಕೇಸು ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ಅಟ್ಠಸು ಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಏಕೇಕಾಯ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಾಯ ವುಟ್ಠಿತಸಮಾಪತ್ತಿಧಮ್ಮಸಮ್ಮಸನಮೇವ ಆಗತಂ। ನಪನ ಅಞ್ಞಜ್ಝಾನ ಸಮ್ಮಸನಂ। ತಸ್ಮಾ ಸತಿಪಿ ಯೋಗೀನಂ ಇಚ್ಛಾವಸೇನ ಪಾದಕಜ್ಝಾನತೋ ಅಞ್ಞಜ್ಝಾನಸಮ್ಮಸನೇ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಮೇವ ಪಮಾಣನ್ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುನ್ತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಸಮ್ಮಸಿತವಾದೋ ಸಬ್ಬದುಬ್ಬಲೋತಿ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ। ಯೇಪನ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನೋಪಿ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಅಕತ್ವಾವ ಮಗ್ಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ। ಪಥಮಜ್ಝಾನಮೇವವಾ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಅಜ್ಝಾಸಯವಿಸೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ ಮಗ್ಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ। ಪಥಮಜ್ಝಾನಮತ್ತಲಾಭಿನೋವಾ ಹುತ್ವಾ ತಮೇವ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಮಗ್ಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ। ಯೇಚ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಾ ಹುತ್ವಾ ಮಗ್ಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಪಥಮಜ್ಝಾನಿಕೋವ ಮಗ್ಗೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಪಿಚ ಯೇ ಪಕತಿಯಾವ ಅಟ್ಠಸು ಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಚಿಣ್ಣವಸೀಭೂತಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇ ವಿನಾಪಿ ಆಸನ್ನಪಾದಕೇನ ಯಂಯಂಝಾನಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ತಂತಂ ಝಾನಂ ತೇಸಂ ಮಗ್ಗೇಸು ನಸಮಿಜ್ಝತೀತಿ ನವತ್ತಬ್ಬಂ।

೬೬. [೬೬] ಯಂಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ

‘‘ಸಚೇಪನ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ತಥಾವಿಧೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ನತ್ಥಿ। ಹೇಟ್ಠಿಮಹೇಟ್ಠಿಮಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಉಪರುಪರಿಜ್ಝಾನಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಮಗ್ಗೋ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸಮ್ಮಸಿತಜ್ಝಾನಸದಿಸೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ।

ನ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಮತ್ತಭೂತಂ ಸಮ್ಮಸಿತಜ್ಝಾನಂ ಉಪರಿಮಂಪಿ ಸಮಾನಂ ಆಸನ್ನೇ ವುಟ್ಠಿತಜ್ಝಾನತೋ ಬಲವತರಂ ಭವಿತುಂ ಅರಹತಿ। ಆಸನ್ನೇ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸೇವ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ವಿಸೇಸೇತುಂ ಸಮತ್ಥಭಾವತೋ। ತತೋ ಯೇವಹಿ ಸೋ ಸಮ್ಮಸಿತವಾದೋ ಸಬ್ಬಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಕೇಚಿವಾದಪಕ್ಖೇ ಏವ ಥಪಿತೋತಿ। ನನು ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯವಾದೋಪಿ ತಥಾಥಪಿತೋಏವಾತಿ। ಸಚ್ಚಂ, ಸೋಪನ ಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಿಧಾನೇನ ಸಹ ಸಂಸನ್ದಿಕತ್ತಾ ಯುತ್ತತರೋಏವ ಹೋತೀತಿ।

[೬೭] ಏತೇನ ಯಂ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ।

‘‘ಉಪರುಪರಿಜ್ಝಾನತೋ ಪನ ವುಟ್ಠಾಯ ಹೇಟ್ಠಿಮ ಹೇಟ್ಠಿಮಜ್ಝಾನ ಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಮಗ್ಗೋ ಸಮ್ಮಸಿತಜ್ಝಾನಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಾದ ಕಜ್ಝಾನಸದಿಸೋ ಹೋತಿ। ಹೇಟ್ಠಿಮಹೇಟ್ಠಿಮಜ್ಝಾನತೋಹಿ ಉಪರು ಪರಿಜ್ಝಾನಂ ಬಲವತರ’’ನ್ತಿ। ತಂಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಹೋತಿ।

ನ ಹಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಉಪರಿಮ ಭೂತತ್ತಾಯೇವ ಬಲವತರಂ ಹೋತಿ। ಪಾದಕಭೂತತ್ತಾಯೇವ ಪನ ಬಲವತರಂ ಹೋತೀತಿ।

[೬೮] ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ

ಮಗ್ಗೇ ವೇದನಾನಿಯಮೋಪನ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ವಸೇನ ನಸಿದ್ಧೋ। ಅಞ್ಞಥಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಯಾಯಕಾಯಚಿವೇದನಾಯ ಯುತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ತೇಹಿ ನಿಯಮಿತಾಯ ಏಕೇಕಾಯ ಮಗ್ಗವೇದನಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಘಟಿ ಯೇಯ್ಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ವೇದನಾನಿಯಮೋಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥಪಿ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೇನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಮ್ಪಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।

ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ವಸೇನೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸಹ ವೇದನಾನಿಯಮಸ್ಸ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ತಥಾಹಿ ತಂತಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಆದಿತೋ ಕದಾಚಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾವಾ ಹೋತಿ। ಕದಾಚಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾವಾ। ಮಗ್ಗವುಟ್ಠಾನಕಾಲೇಪನ ಯದಿಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸೋಮನಸ್ಸಜ್ಝಾನಂ ಹೋತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾ ಏಕನ್ತೇನ ಸೋಮಸ್ಸಸಹ ಗತಾವ ಹುತ್ವಾ ಮಗ್ಗೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಘಟಿಯತೀತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಸಳಾಯತನ ವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತೇ –

ತತ್ರ ಭಿಕ್ಖವೇ ಯಾ ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ। ತಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಾ ಆಗಮ್ಮ ಯಾನಿ ಛ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಾನಿ ಸೋಮನಸ್ಸಾನಿ। ತಾನಿ ಪಜಹಥ। ತಾನಿ ಸಮತಿಕ್ಕಮಥ। ಏವಮೇತೇಸಂ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ। ಏವಮೇತೇಸಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ಹೋತೀತಿ।

ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಅಟ್ಠಸು ಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಪಥಮಾದಿನಿಚ ತೀಣಿಝಾನಾನಿ ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರೇಚ ಪಾದಕೇ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರದ್ಧಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾ ವಾ ಹೋತಿ। ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹ ಗತಾವಾವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾವ ಹೋತಿ। ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ಪಾದಕಾನಿಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರದ್ಧಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗವಿಪಸ್ಸನಾ ಪುರಿಮ ಸದಿಸಾವ। ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀಪನ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾವ ಹೋತಿ। ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯಯಾ ಛನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಾ।ಲ। ಪಜಹಥಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಜ್ಝಾಸಯವಿಸೇಸೇನ ಸಹ ಮಗ್ಗವುಟ್ಠಾನೇಪಿ ಏಸೇವನಯೋ। ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾಕಾಲೇ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾರತಿನಾಮ ಸುಟ್ಠು ಪಣೀತತರಾ ಹೋತಿ। ಸಕಲಸರೀರಂ ಫರಮಾನಾ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಮಾನಾ ಪವತ್ತತಿ। ಯಥಾಹ –

ಸುಞ್ಞಾಗಾರೇ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ, ಸನ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ।

ಅಮಾನುಸೀ ರತಿ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಮಧಮ್ಮಂ ವಿಪಸ್ಸತೋತಿ॥

ತಸ್ಮಾ ತದಾ ಪಾದಕಜ್ಝಾನವಿಸೇಸೇನವಾ ಅಜ್ಝಾಸಯವಿಸೇಸೇನ ವಾ ವಿನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾ ನ ಹೋತಿ। ಏಕನ್ತೇನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾವ ಹೋತೀತಿ। ಏತ್ಥಪನ ಸಬ್ಬಜ್ಝಾನೇಸು ವಸೀಭೂತಸ್ಸ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಏಕಂ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ತಂ ಪಾ ಅಞ್ಞಂವಾ ಮಗ್ಗೇಯಂಯಂ ಝಾನಂ ಇಚ್ಛತಿ। ಮಗ್ಗವುಟ್ಠಾನಕಾಲೇ ಅಜ್ಝಾಸಯಬಲೇನ ತಂತಂಝಾನಾನುರೂಪಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಯಚ ಮಗ್ಗೇಚ ವೇದನಾ ಪರಿಣಾಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ನಪನ ವೇದನಾನಿಯಾಮೋನಾಮ ವಿಸುಂ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ।

೬೭. ಸಙ್ಗಹಗಾಥಾಯಂ ಅನುತ್ತರಂ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಚಿತ್ತಂ ಝಾನಙ್ಗಯೋಗಭೇದೇನ ಏಕೇಕಂ ಪಞ್ಚಧಾ ಕತ್ವಾ ಚತ್ತಾಲೀಸವಿಧನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಇದಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಮಹಗ್ಗತಾ ನುತ್ತರಚಿತ್ತಾನಿ ಪಞ್ಚವಿಧೇ ಝಾನ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಯಥಾಚ ರೂಪಾವಚರನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯಥಾ ರೂಪಾವಚರಂ ಚಿತ್ತಂ ಪಥಮಾದಿಜ್ಝಾನಭೇದೇ ಗಯ್ಹತಿ। ಝಾನ ಭೇದಸಿದ್ಧೇ ಪಥಮಜ್ಝಾನಿಕಚಿತ್ತಾದಿಕೇ ಪಞ್ಚವಿಧೇ ಚಿತ್ತಭೇದೇ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ, ತಥಾ ಅನುತ್ತರಞ್ಚ ಚಿತ್ತಂ ಪಥಮಾದಿಜ್ಝಾನಭೇದೇ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ। ಆರುಪ್ಪಞ್ಚಚಿತ್ತಂ ಉಪಕ್ಖೇಕಗ್ಗತಾ ಸಙ್ಖಾತೇನ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನೇನ ಯುತ್ತತ್ತಾ ಪಞ್ಚಮೇ ಝಾನೇ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕಚಿತ್ತಭೇದೇ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ। ತಸ್ಮಾ ಏಕೇಕಂ ಪತಮಾದಿಕಂ ಪಥಮಜ್ಝಾನಿಕಚಿತ್ತಾದಿಕಂ ಝಾನಂ ಝಾನಚಿತ್ತಂ ಏಕಾದಸ ವಿಧಂ ಹೋತಿ। ಅನ್ತೇತು ಅನ್ತಿಮಭೂತೇ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕಚಿತ್ತಭೇದೇಪನ ಝಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ತೇವೀಸತಿವಿಧಂ ಭವೇತಿ ಯೋಜನಾ। ಏತ್ಥಚ ಝಾನಸದ್ದೇನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಮೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ನ ಹಿ ಝಾನಂ ಏಕಾದಸವಿಧಂವಾ ತೇವೀಸತಿವಿಧಂವಾ ಹೋತೀತಿ।

[೬೯] ಯಂಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ

‘‘ರೂಪಾವಚರಚಿತ್ತಂ ಪಥಮಜ್ಝಾನನ್ತಿಆದಿನಾ ವುಚ್ಚತೀತಿಚ ಆರುಪ್ಪಞ್ಚಾಪಿ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನವೋಹಾರಂ ಲಭತೀ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।

ನ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಪಥಮಜ್ಝಾನಂ ಹೋತಿ। ನಚ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನವೋಹಾರಂ ಲಭತೀತಿ।

[೭೦] ಯಾಚ ಇಮಿಸ್ಸಾಗಾಥಾಯಂ ಅಪರಾಪಿ ಯೋಜನಾ ವುತ್ತಾ। ಸಾಪಿ ನ ಯುತ್ತಾಏವ।

ತಥಾ ಸದ್ದಸ್ಸ ಪಥಮಾದಿಜ್ಝಾನಭೇದೇತಿ ಪದಸ್ಸ ಪುರತೋ ಪಠಿತತ್ತಾತಿ। ಏವಂ ಯಥಾ ವಿಭಜಿತಬ್ಬೇ ಏಕದೇಸೇ ವಿಭತ್ತೇ ಸಬ್ಬಂ ಏಕೂನನವುತಿವಿಧಂ ಚಿತ್ತಂ ಏಕವೀಸಸತಂ ಕತ್ವಾ ವಿಭತ್ತಂನಾಮ ಹೋತಿ। ತಥಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಂಸಙ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅನ್ತಿಮಗಾಥಮಾಹ। ಪುಞ್ಞಂ ಸತ್ತತಿಂಸವಿಧಂ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಪಾಕಂ ದ್ವಿಪಞ್ಞಾಸವಿಧಂ ಹೋತಿ। ಇತಿ ಏಕೂನನವುತಿವಿಧಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಏಕವೀಸಸತಂ ಕತ್ವಾ ಬುಧಾ ಪಣ್ಡಿತಾ ಆಹು ಕಥೇಸುಂ। ಕಥೇನ್ತಿವಾ ವಿಭಜನ್ತಿ ವಿಚಕ್ಖಣಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ।

ಇತಿ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಿಯಾನಾಮ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹಸ್ಸ

ಚತುತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ ಚಿತ್ತಸಙ್ಗಹಸ್ಸ

ಪರಮತ್ಥದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।