ಪಕಿಣ್ಣಕ ಸಙ್ಗಹ ಪರಮತ್ಥದೀಪನೀ
೧೨೯. ಏವಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯಥಾಯೋಗನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯಥಾಯೋಗಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಭಾವತೋ ತೇಪಞ್ಞಾಸ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಮಯಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ। ಇದಾನಿ ಯಥಾ ರಹಂ ತೇಸಂ ಉಭಿನ್ನಂ ಸಙ್ಗಹೋನಾಮ ನಿಯ್ಯತೇತಿ ಯೋಜನಾ। ತತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಭಾವೋ ಸಭಾವೋ। ಧಮ್ಮಾನಂ ಆವೇನಿಕಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಚಿತ್ತಂ ತಾವ ಭೂಮಿಜಾತಿಸಮ್ಪಯೋಗಾದಿಭೇದೇನ ಏಕೂನ ನವುತಿವಿಧಂಪಿ ಅತ್ತನೋ ಆರಮ್ಮಣ ವಿಜಾನನಸಙ್ಖಾತೇನ ಆವೇನಿಕಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕಮೇವ ಹೋತಿ। ಫಸ್ಸೋಪಿ ಭೂಮಿಜಾತಿಸಮ್ಪಯೋ ಗಾದಿಭೇದೇನ ಏಕೂನನವುತಿವಿಧೋಪಿ ಫುಸನಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕೋವ ಹೋತಿ ತಥಾ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾದಯೋತಿ ಏವಂ ಸಭಾವತೋ ತೇಪಞ್ಞಾಸ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ। ವೇದನಾಹೇತುತೋ ಕಿಚ್ಚದ್ವಾರಾಲಮ್ಬಣವತ್ಥುತೋ ಪವತ್ತೋ ಸಙ್ಗಹೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥ ವೇದನಾಹೇತುತೋತಿ ವೇದನಾಭೇದ ಹೇತುಭೇದತೋ। ಏವಂ ಕಿಚ್ಚದ್ವಾರಾಲಮ್ಬಣ ವತ್ಥುತೋತಿ ಏತ್ಥಪಿ। ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನೇವಾತಿ ಚಿತ್ತವಸೇನೇವ ನಿಯ್ಯತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏವಸದ್ದೇನ ಚೇತಸಿಕೇ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಛನ್ನಂ ಪಕಿಣ್ಣಕಸಙ್ಗಹಾನಂ ವಚನತ್ಥೋ ಇಧೇವ ತಾವ ಥೇರೇನ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ ವೇದನಾಭೇದೇನ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದನಾಸಙ್ಗಹೋ, ಹೇತುಭೇದೇನ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ಹೇತುಸಙ್ಗಹೋತಿಆದಿನಾ।
[೮೩] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸದ್ದೇನ ಚೇತಸಿಕಧಮ್ಮೇಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ನಿವತ್ತೇ ತಬ್ಬಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ‘‘ನ ಕತ್ಥಚಿ ತಂವಿರಹೇನಾ’’ತಿ ವದತಿ। ತಂ ನಯುಜ್ಜತಿಯೇವ।
ನ ಹಿ ಇಧ ಏತ್ತಕಾ ಚೇತಸಿಕಾ ಸುಖಸಹಗತಾ, ಏತ್ತಕಾ ದುಕ್ಖ ಸಹಗತಾತಿಆದಿನಾ ಏಕೋಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ಚೇತಸಿಕೇಹಿ ನೀತೋ ನಾಮ
೧೩೦. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಛಸು ಸಙ್ಗಹೇಸು। ವೇದನಾಭೇದೇನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದನಾಸಙ್ಗಹೋ।
[೮೪] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಸುಖಾದಿವೇದನಾನಂ ತಂಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಞ್ಚ ವಿಭಾಗವಸೇನ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದನಾಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಚಸದ್ದೇನ ವೇದನಾಸಙ್ಗಹೋಚ ವೇದನಾಸಹಗತ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದ ಸಙ್ಗಹೋಚಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ವೇದನಾಸಙ್ಗಹೋತಿ ಏಕಸೇಸನಿದ್ದೇಸೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ಇಧ ಹಿ ವೇದನಾಭೇದೋ ಇಮಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಹತ್ಥಂಏವ ವುತ್ತೋ। ನ ವೇದನಾನಂಚ ವಿಸುಂ ಸಙ್ಗಹದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ। ತತ್ಥತಿವಿಧಾ ವೇದನಾತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ। ನನು ಸಂಯುತ್ತಕೇ ದ್ವೇಪಿ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಪಞ್ಚಪಿ ಛಪಿ ಅಟ್ಠಾರಸಪಿ ಛತ್ತಿಂಸಪಿ ಅಟ್ಠಸತಂಪಿ ವೇದನಾ ವುತ್ತಾತಿ। ಸಚ್ಚಂ। ಅನುಭವನಲಕ್ಖಣೇನ ಪನ ವೇದನಾ ತಿವಿಧಾಏವ ಹೋತಿ। ಯೇ ಹಿ ಕೇಚಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಭವನ್ತಿ। ತೇ ತಂ ಸಾತತೋವಾ ಅನುಭವನ್ತಿ ಅಸಾತತೋವಾ ಮಜ್ಝತ್ತತೋವಾ। ತತೋ ಅಞ್ಞೋ ಪಕಾರೋ ನತ್ಥೀತಿ। ಅಞ್ಞೇ ಪನ ಪಭೇದಾ ತೇನ ತೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಹಿ ದ್ವೇ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕವಸೇನ ವುತ್ತಾ। ಯಥಾಹ-ಕತಮಾಚ ಭಿಕ್ಖವೇ ದ್ವೇ ವೇದನಾ ಕಾಯಿಕಾಚ ಚೇತಸಿಕಾಚಾತಿ। ಸುಖದುಕ್ಖ ವಸೇನವಾ ಉಪೇಕ್ಖಂ ಸುಖೇ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ। ಯಥಾಹ-ದ್ವೇ ವೇದನಾ ವುತ್ತಾ ಭಗವತಾ ಸುಖಾವೇದನಾ ದುಕ್ಖಾವೇದನಾ। ಯಾಯಂ ಭನ್ತೇ ಅದುಕ್ಖ ಮಸುಖಾ ವೇದನಾ। ಸನ್ತಸ್ಮಿಂ ಏಸಾಪಣೀತೇ ಸುಖೇ ವುತ್ತಾ ಭಗವತಾತಿ।
ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಅನವಜ್ಜಪಕ್ಖಿಕಂ ಉಪೇಕ್ಖಂ ಸುಖೇ ಸಾವಜ್ಜಪಕ್ಖಿಕಞ್ಚ ದುಕ್ಖೇ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದ್ವೇ ವುತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಪಾಳಿಯಂ ಅನಾಗತಂಪಿ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ।
ಇನ್ದ್ರಿಯಭೇದವಸೇನ ಸುಖಂ।ಲ। ಪಞ್ಚಧಾ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಆಧಿ ಪಚ್ಚವಸೇನ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಕಾಯಿಕ ಮಾನಸಿಕವಸೇನ ದುವಿಧತ್ತಾ ತಾನಿಪಿ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತಾನಿ। ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಪನ ಆಧಿಪಚ್ಚಟ್ಠಾನಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ ಮಾನಸಿಕಾಏವ ಹೋನ್ತೀತಿಸಾ ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಏಕಧಾವ ವುತ್ತಾತಿ। ಅಪಿಚ, ತೇಪಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ದುವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ। ಚಕ್ಖಾದಿಪಸಾದಕಾಯ ನಿಸ್ಸಿತಾನಂಪಿ ಸಬ್ಭಾವತೋ। ವೇದನಾಪನ ಏಕರಸತ್ತಾ ಏಕಧಾವ ವುತ್ತಾತಿ।
ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಕಾಯಿಕ ಮಾನಸಿಕ ಸಾತಭೇದತೋ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಿ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಸಭಾವತೋ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾ ನುಭವನಲಕ್ಖಣಾನಿ ಸುಖ ದುಕ್ಖಾನಿ। ಸಭಾವತೋವಾ ಪರಿಕಪ್ಪನತೋವಾ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾನುಭವನ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಇತರಾನೀತಿ। ಸೇಸಾನೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತ ಸುಖದುಕ್ಖತೋ ಮನಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸಯುತ್ತೇಹಿ ಸೇಸಾನಿ ಬಾತ್ತಿಂಸ ಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತಾನಿ ತೇವೀಸತಿ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕಚಿತ್ತಾನಿಚಾತಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಪಞ್ಚಪಞ್ಞಾಸಚಿತ್ತಾನಿ। ಏಕತ್ಥಾತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ। ಇತರಾ ಹಿ ಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾ।
೧೩೧. ಹೇತೂನಂ ಭೇದೇನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನ ಸಙ್ಗಹೋ ಹೇತುಸಙ್ಗಹೋ।
[೮೫] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಲೋಭಾದಿಹೇತೂನಂ ವಿಭಾಗವಸೇನ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮವಸೇನಚ ಸಙ್ಗಹೋ ಹೇತುಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ಕಾರಣಂ
[೮೬] ಏತ್ತಾವತಾ ಯಂ ವುತ್ತಂ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಅಪರೇ ಪನ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಸಾಧನಂ ಹೇತು ಭಾವೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಏವಂ ಸತಿ ಹೇತೂನಂ ಅತ್ತನೋ ಕುಸಲಾ ದಿಭಾವಸಾಧನೋ ಅಞ್ಞೋ ಹೇತು ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ। ಅಥ ಸೇಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಹೇತುಪಟಿಬದ್ಧೋ ತೇಸಂ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ, ಏವಮ್ಪಿ ಮೋಮೂಹ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಹೇತುನೋ ಅಕುಸಲ ಭಾವೋ ಅಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೋ ಸಿಯಾ। ಅಥ ತಸ್ಸ ಸಭಾವತೋ ಅಕುಸಲಭಾವೋಪಿ ಸಿಯಾ। ಏವಂಸತಿ ಸೇಸಹೇತೂನಮ್ಪಿ ಸಭಾವತೋ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋತಿ ತೇಸಂ ವಿಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಸೋ ಹೇತುಪಟಿಬದ್ಧೋ ನಸಿಯಾ, ಯದಿಚ ಹೇತುಪಟಿಬದ್ಧೋ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ। ತದಾ ಅಹೇತುಕಾನಂ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವೋ ನಸಿಯಾತಿ ಅಲಮತಿನಿಪ್ಪೀಳನೇನಾತಿ ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಯಥಾಚ ಲದ್ಧಜ್ಝಾನಪಚ್ಚಯೇಸು ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸುಏವ ಉಪನಿಜ್ಝಾನಟ್ಠಂ ಫರನ್ತಿ, ನ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು। ತೇ ಪನ ಝಾನಧಮ್ಮ ಸಮುಟ್ಠಿ ತತ್ತಾಏವ ಝಾನಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು ವುತ್ತಾ। ಏವಮೇವ ಹೇತುಯೋಪಿ ಅರೂಪ ಧಮ್ಮೇಸುಏವ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಂ ಫರನ್ತಿ। ನ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು। ತೇ ಪನ ಹೇತು ಸಮುಟ್ಠಿತತ್ತಾಏವ ಹೇತುಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು ವುತ್ತಾತಿ ನ ತೇಸಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಕುಸಲಾದಿಭಾವಾಪತ್ತಿ ಚೋದೇತಬ್ಬಾತಿ।
[೮೭] ಯಞ್ಚ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ ಪನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಯೋನಿಸೋ ಅಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರಪಟಿಬದ್ಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ವಿಚಾರೇ ತಬ್ಬಂ।
ತಥಾ ಹಿ ಸೂರಿಯಾಲೋಕೇ ಆಗತೇ ದಿವಾ ಬಲಾನಂ ಹಂಸಾದೀನಂ ಓಕಾಸೋ ಹೋತಿ। ರತ್ತನ್ಧಕಾಲೇ ಆಗತೇ ರತ್ತಿಬಲಾನಂ ಉಲೂಕಾದೀನಂ ಓಕಾಸೋ ಹೋತಿ। ನಚ ತೇ ಆಲೋಕನ್ಧಕಾರಾ ತೇಸಂ ವಣ್ಣಾದಿವಿಸೇಸಂ ಸಾಮೇನ್ತಿ। ತಂ ಪನ ತೇಸಂ ಯೋನಿಯೋಏವ ಸಾಧೇನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಆಲೋಕೋ ವಿಯ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅನ್ಧಕಾರೋ ವಿಯ ಇತರೋ। ತೇ ಸತ್ತಾ ವಿಯ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ। ವಣ್ಣಾದಿವಿಸೇಸೋ ವಿಯ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ। ಯೋನಿಯೋ ವಿಯ ಹೇತುಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ। ಅಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಪನಾತಿ ಸಬ್ಬಂ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲೋ ಅಕುಸಲೋಚ ನ ಹೋತಿ। ಸೋ ಅಬ್ಯಾಕತೋತಿ ವುತ್ತಪಕ್ಖೇ ಪತತಿಯೇವಾತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ಹೇತುಸಙ್ಗಹೇ। ಸಹೇತುಕಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹಸುಖತ್ಥಂ ಇಧ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾನಿಪಿ ಅಹೇತುಕಾನಿ ಪಥಮಂ ಉದ್ಧಟಾನಿ। ತೇನಾಹ ಸೇಸಾನಿ ಪನ। ಲ। ಸಹೇತುಕಾ ನೇವಾತಿ। ತೇಸಂವಾ ಅಹೇತುಕನಾಮಂಪಿ ಹೇತೂನಂ ವಸೇನೇವ ವಿಸುಂ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ತೇಸಂಪಿ ಇಧ ಸಙ್ಗಹಣಂ ಅವಿರುದ್ಧಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ಅಹೇತು ಕಾಟ್ಠಾರಸೇಕಾತಿಆದಿ। ಸಭಾವ ಭೇದೇನ ಛಬ್ಬಿಧಾಪಿ ಹೇತುಯೋ ಕುಸಲಾ ಕುಸಲಾ ಬ್ಯಾಕತಜಾತಿಭೇದೇನ ನವಧಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಲೋಭೋ ದೋಸೋಚಾತಿಆದಿ।
೧೩೨. ಚುದ್ದಸನ್ನಂ ಕಿಚ್ಚಾನಂ ಭೇದೇನ ತಂಕಿಚ್ಚವನ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ಕಿಚ್ಚಸಙ್ಗಹೋ।
[೮೮] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಾದೀನಂ ಕಿಚ್ಚಾನಂ ವಿಭಾಗವಸೇನ ತಂಕಿಚ್ಚವನ್ತಾನಞ್ಚ ಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಸಙ್ಗಹೋ ಕಿಚ್ಚಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ಯೇನ ಏಕಕಮ್ಮೇನ ಏಕೋ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋನಿಬ್ಬತ್ತತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಸರಸೇನವಾ ಲದ್ಧವಿಬಾಧನೇನವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣೇ ಸೋ ಭವೋ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ಏಕಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಿಚ್ಚಂ। ತಥಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ಉಪಪತ್ತಿಭವಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಯಾವ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ನಖಿಯ್ಯತಿ। ತಾವ ಅವಿಚ್ಛೇದ ಪವತ್ತಿಪಚ್ಚಯಙ್ಗಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿ ಭವಙ್ಗಕಿಚ್ಚಂ। ತಸ್ಸ ಹಿ ತಥಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ಸತಿ ಆಯುಪಬನ್ಧಾಚ ಉಸ್ಮಾ ಪಬನ್ಧಾಚ ಪವತ್ತನ್ತಿಯೇವಾತಿ ಏತೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಇಮಂ ಕಾಯಂ ಅಭಿಜ್ಜಮಾನಂ ರಕ್ಖನ್ತೀತಿ। ಯಥಾಹ –
ಆಯು ಉಸ್ಮಾಚ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಯದಾ ಕಾಯಂ ಜಹನ್ತಿ ಮಂ।
ಅಪವಿದ್ಧೋ ತದಾ ಸೇತಿ, ನಿರತ್ಥಂವ ಕಲಿಙ್ಗರನ್ತಿ॥
ಆವಜ್ಜನಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಆವಟ್ಟನಂ, ತಂವಾ ಆವಜ್ಜೇತಿ ಆವಟ್ಟೇತಿ, ಆವಟ್ಟತಿವಾ ತಂ ಏತ್ಥ ಏತೇನಾತಿವಾ ಆವಜ್ಜನಂ। ಭವಙ್ಗ ವೀಥಿತೋ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣನ್ತರಾಭಿಮುಖಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆವಜ್ಜೇತಿವಾ ಆರಮ್ಮಣನ್ತರೇ ಆಭೋಗಂ ಕರೋತೀತಿ ಆವಜ್ಜನಂ। ದಸ್ಸನಾದೀನಿ ಪಾಕಟಾನಿ। ವೋಟ್ಠಬ್ಬನನ್ತಿ ವಿಸುಂ ಅವಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಥಪನಂ ಇದಂ ನೀಲನ್ತಿವಾ ಪೀತಕನ್ತಿವಾ ಸುಭನ್ತಿವಾಅಸುಭನ್ತಿವಾ ಅಸಙ್ಕರತೋಥಪನಂ ನಿಯಮನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಜವನನ್ತಿವಾ ಜವೋತಿವಾ ವೇಗೋತಿವಾ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ। ಅಸನಿನಿಪಾತೋ ವಿಯ ವೇಗಸಹಿತಸ್ಸ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಪಿತ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ಜವನಕಿಚ್ಚಂ।
[೮೯] ಯಂಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಆರಮ್ಮಣೇ ತಂತಂಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಅನೇಕಕ್ಖತ್ತುಂ ಏಕಕ್ಖತ್ತುಂವಾ ಜವಮಾನಸ್ಸ ವಿಯ ಪವತ್ತಿ ಜವನಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ನ ಹಿ ಜವಮಾನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕವಾರಮತ್ತೇನ ನಿವತ್ತಿನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಮಗ್ಗಾತಿಞ್ಞಾಜವನಾನಿಪಿ ಹಿ ಏಕಾವಜ್ಜನಪರಿಕಮ್ಮಚಿತ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಏಕವೇಗೇನ ಪವತ್ತಜವಮಾನಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಪತಿತಾನಿ ಏವ ಹೋನ್ತಿ। ನ ಪನ ತಾನಿ ವಿಸುಂ ಸಿದ್ಧೇನ ಜವೇನ ಜವನ್ತೀತಿ।
[೯೦] ತತ್ಥ ಚ
ಜವಮಾನಸ್ಸ
ಅಸನಿನಿಪಾತೋ ವಿಯ ವೇಗಸಹಿತಸ್ಸ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಜವನಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಹಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ। ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಞ್ಹಿ ದೀಘಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಂಪಿ ನದಿಸೋತೇ ವುಯ್ಹಮಾನಂ ಸುಕ್ಖಪಣ್ಣಂ ವಿಯ ವೇಗರಹಿತಂ ಹೋತಿ। ಜವನಚಿತ್ತಂ ಪನ ಏಕಮೇಕಂಪಿ ಸಮಾನಂ ಇನ್ದೇನ ವಿಸ್ಸಟ್ಠ ವಜಿರಂ ವಿಯ ವೇಗಸಹಿತಮೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತದಾರಮ್ಮಣಂ। ಯಂ ಜವನೇನ ಗಹಿತಂ, ತದೇವಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯಂ ಜವನೇನ ಗಹಿತಾರಮ್ಮಣಂ, ತಸ್ಸೇವ ಗಹಿತತ್ತಾ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ನಾಮಾತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸವಾ ಜವನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ತದಾರಮ್ಮಣಂ। ಇಧ ಪನ ತದಾರಮ್ಮಣಭಾವೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಭವತೋ ವಚನಂ ಮುಚ್ಚನಂ ಪರಿಗಳನಂ ಚುತಿ। ಇದಾನಿ ತಾನಿ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಅನಿಯಮತೋ ನ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಠಾನನಿಯಮೇನೇವ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಠಾನಭೇದೋ ವುತ್ತೋ। ತಿಟ್ಠತಿ ಪವತ್ತತಿ ತಂತಂ ಕಿಚ್ಚವನ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಏತ್ಥಾತಿ ಠಾನಂ। ಓಕಾಸೋ। ತಂತಂ ಅನ್ತರಾಕಾಲೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಾಲೋಪಿ ಹಿ ಕಾಲವನ್ತಾನಂ ಪವತ್ತಿವಿಸಯತ್ತಾ ಠಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಠಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಟ್ಠಾನಂ। ಪಟಿಸನ್ಧಕಾಲೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ।
[೯೧] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಠಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಕಾಮಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿನಿ ಮುತ್ತಂ ಠಾನಂನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಪನ ಸಿಲಾ ಪುತ್ತಕಸ್ಸ ಸರೀರನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಅಭೇದೇಪಿ ಭೇದಪರಿಕಪ್ಪನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಕಾಲೋ ಹಿ ನಾಮ ಸಭಾವತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೋ ಏಕೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಧಮ್ಮೋ। ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಇಮೇಸಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಮಹಾವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಂ ವಿಪಚ್ಚನಟ್ಠಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತಾನಿ ಹಿ ಚತೂಸು ದ್ವೇಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಸನ್ತೀರಣಾನಿಚೇವಾತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಪಟ್ಠಾನೇ ಪೀತಿಸಹಗತತ್ತಿಕೇ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಹೇತುಪಚ್ಚನಿಕೇ ತಂ ಪಟಿ ಸನ್ಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಉದ್ಧಟನ್ತಿ। ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣೇವಾ ಅವಿಭೂತಾ ರಮ್ಮಣೇವಾ ದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಮಾನಂಪಿ ವಿಪಾಕ ಸನ್ತಾನತೋ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ದುಬ್ಬಲತ್ತಾ ಜವನವೇಗರಹಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಆವಜ್ಜನ ದ್ವಯ ವಜ್ಜಿತಾನೀತಿ।
[೯೨] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಆರಮ್ಮಣರಸಾನುಭವನಾ ಭಾವತೋ’’ತಿ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಅ ಕಾರಣಂ।
ನ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣ ರಸಾನುಭವನಂ ಜವನಕಿಚ್ಚ ಸಿದ್ಧಿಯಾ ಜವನನಾಮ ಲಾಭಸ್ಸಚ ಕಾರಣಂ ಹೋತಿ। ತಂ ಪನ ಜವನಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿಯಾ ಫಲಮೇ ವಹೋತೀತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಫಲಚಿತ್ತಂ ಆಸೇವನಭಾವರಹಿತಂಪಿ ಮಗ್ಗ ಚೇತನಾಯ ಮಹಾನುಭಾವತ್ತಾ ಪರಿಕಮ್ಮಭಾವನಾಬಲೇನ ಚ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ವೇಗಸಹಿತಮೇವ ಪತತೀತಿ ತಸ್ಸಜವನೇಸು ಗಹಣಂಕತಂ।
[೯೩] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಮಗ್ಗಾಭಿಞ್ಞಾಜವನಾನಂ ಏಕವಾರಮೇವ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಜವನಕಿಚ್ಚಂ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಂಪಿ ಲೋಕುತ್ತರ ಮಗ್ಗಾದಿತಂ ತಂಸಭಾವವನ್ತತಾಯ ಜವನಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೋಪಮಾಯ ತಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತಿ। ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ।
ಇದಾನಿ
[೯೪] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ನಾಮಕಿಚ್ಚಭೇದೇನಾತಿಪಿ ಯೋಜೇತಿ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ನಾಮಭೇದಸ್ಸ ವಿಸುಂ ವತ್ತಬ್ಬಾಭಾವತೋತಿ। ಏಕಕಿಚ್ಚಟ್ಠಾನ ದ್ವಿಕಿಚ್ಚಟ್ಠಾನ ತಿಕಿಚ್ಚಟ್ಠಾನ ಚತುಕಿಚ್ಚಟ್ಠಾನ ಪಞ್ಚಕಿಚ್ಚಟ್ಠಾನಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಅಟ್ಠಸಟ್ಠಿಚ ತಥಾ ದ್ವೇಚ ನವಚ ಅಟ್ಠಚ ದ್ವೇಚ ನಿದ್ದಿಸೇತಿ ಯೋಜನಾ।
೧೩೩. ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ದ್ವಾರಾನಂ ಭೇದೇನ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದ್ವಾರಸಙ್ಗಹೋ।
[೯೫] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ದ್ವಾರಾನಞ್ಚ ದ್ವಾರಪವತ್ತಚಿತ್ತಾನಞ್ಚ ಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಸಙ್ಗಹೋ ದ್ವಾರಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ದ್ವೇ ಜನಾ ಅರನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ದ್ವಾರಂ। ನಗರಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಜನಾ ಬಹಿಜನಾಚ ಯೇನ ಛಿದ್ದಮಗ್ಗೇನ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ ಪವಿಸನ್ತಿಚ, ತಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ। ದ್ವೇ ಜನಾ ಅರನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ದ್ವಾರನ್ತಿಪೀ ವದನ್ತಿ। ಅಪಿಚ, ದುವಿಧಂ ದ್ವಾರಂ ಆಕಾಸದ್ವಾರಂ ಮಣ್ಡದ್ವಾರನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಆಕಾಸದ್ವಾರಂನಾಮ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಛಿದ್ದಮಗ್ಗೋ। ಮಣ್ಡದ್ವಾರಂನಾಮ ಆದಾಸ ಪಟ್ಟಮಯೋ ಆಲೋಕಮಗ್ಗೋ। ತಂ ಪನ ಪುಞ್ಞವನ್ತಾನಂ ಗೇಹೇಸು ಯೋಜೀಯತಿ। ಯಥಾ ಚ ತೇಸು, ತಥಾ ಸತ್ತಾನಂ ಸರೀರೇಸುಪಿ ದ್ವೇಏವ ಹೋನ್ತಿ। ನವದ್ವಾರೋ ಮಹಾವಣೋತಿ ಹಿ ಛಿದ್ದದ್ವಾರಂ ವುತ್ತಂ। ನವನವುತಿಲೋಮಕೂಪಸಹಸ್ಸಾ ನಿಪಿ ಛಿದ್ದದ್ವಾರಾನಿಏವ। ಇಧ ಪನ ಆದಾಸಪಟ್ಟಸದಿಸಂ ಮಣ್ಡದ್ವಾರಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ತಂಪಿ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಿಕಧಮ್ಮಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ನಿಗ್ಗಮನ ಪವಿಸನ ಮುಖಪಥಭಾವತೋ ದ್ವಾರಸದಿಸತ್ತಾ ದ್ವಾರನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ತಂ ಪನ ರೂಪಮಣ್ಡ ದ್ವಾರಂ ಅರೂಪಮಣ್ಡದ್ವಾರನ್ತಿ ದುವಿಧಂ। ರೂಪಮಣ್ಡದ್ವಾರಂಪಿ ಕಮ್ಮವಿಸೇಸಮಹಾಭೂತ ವಿಸೇಸಸಿದ್ಧೇನ ಮಣ್ಡಭಾವವಿಸೇಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುಮೇವಚಕ್ಖುದ್ವಾರನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಚನ್ದ ಮಣ್ಡಲಾದೀನಿ ರೂಪ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ। ಆವಜ್ಜನಾದೀನಿಚ ಯಮ್ಹಿ ಪಞ್ಞಾತಾನಿ ತಾನಿ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತದೇವ ಚಕ್ಖು ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಿಸಯವಿಸ ಯಿಭಾವುಪಗಮನಸ್ಸ
[೯೬] ಟೀಕಾಸು ಪನ
‘‘ಆವಜ್ಜನಾದೀನಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿಮುಖಭಾವತೋ ದ್ವಾರಸದಿಸತ್ತಾ ದ್ವಾರಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ರೂಪಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಂಪಿ ಪವತ್ತಿಮುಖಭೂತತ್ತಾ। ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ಛಬ್ಬಿಧಾ ವಿಸಯಪವತ್ತಿಯೋತಿ। ಏತ್ಥಚ ವಿಸಯಾನಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ದ್ವಾರೇಸು ಆಪಾತಾ ಗಮನ ಸಙ್ಖಾತಾ ಪವತ್ತಿಯೋ ವಿಸಯಪವತ್ತಿಯೋತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುಮೇವ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರನ್ತಿ ಏತೇನ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ದ್ವಾರಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ತಥಾ ಸೋತಾದಯೋ ಸೋತ ದ್ವಾರಾದೀನೀತಿ ಏತೇನ ಸೋತ ಮೇವ ಸೋತದ್ವಾರಂ।ಲ। ಮನೋಏವ ಮನೋದ್ವಾರಂ। ನ ಮನಾನಂ ದ್ವಾರಂ ಮನೋದ್ವಾರನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಅತಿದಿಸ್ಸತಿ। ತಸ್ಸ ಪನ ಮನಸ್ಸ ಬಹುವಿಧತ್ತಾ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಮನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಮನೋದ್ವಾರಂ ಪನ ಭವಙ್ಗನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚತೀತಿ ವುತ್ತಂ।
[೯೭] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಆವಜ್ಜನಾದೀನಂ ಮನಾನಂ ದ್ವಾರನ್ತಿ ಮನೋದ್ವಾರ’’ನ್ತಿಪಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಮೇವ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಂ ಏಕೂನನವುತಿವಿಧಂಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಮನೋದ್ವಾರ ಮೇವನಾಮ ಹೋತಿ। ಇಧ ಪನ ಉಪಪತ್ತಿದ್ವಾರಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಭವಙ್ಗನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವತಾಯುಕಂ ನದಿಸೋತಮಿವ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಏಕೂನವೀಸತಿವಿಧಂ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಮೇವ ಇಧ ಮನೋದ್ವಾರನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಕಥೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
[೯೮] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಯಥಾ ಗಾಮಸ್ಸ ದ್ವಾರಂನಾಮ ಗಾಮಾನನ್ತರಮೇವ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಆವಜ್ಜನಾದೀನಂ ಮನಾನಂ ಪವತ್ತಿಮುಖಟ್ಠೇನ ದ್ವಾರಂನಾಮ ಆವಜ್ಜನಾನನ್ತರಂ ಭವಙ್ಗಮೇವ ಸಿಯಾ। ನ ತತೋ ಪುರಿಮಾನಿ ಭವಙ್ಗಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭವಙ್ಗನ್ತಿ ಆವಜ್ಜಾನಾನನ್ತರಂ ಭವಙ್ಗ’’ನ್ತಿ। ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಏವಞ್ಹಿ
[೯೯] ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ
ಸಾವಜ್ಜನಂ ಭವಙ್ಗನ್ತು, ಮನೋದ್ವಾರನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ –
ಸಾಧಕವಚನಂ ಆಹಟಂ। ತಂಪಿ ಇಧ ನಯುಜ್ಜತಿಯೇವ॥
ತಞ್ಹಿ ಆವಜ್ಜನಂಪಿ ಮನೋದ್ವಾರಪಕ್ಖಿಕಂ ಕತ್ವಾ ದೀಪೇತೀತಿ। ಯತ್ಥ ಪನ ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಸೋತಞ್ಚ। ಲ। ಮನಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಧಮ್ಮೇಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥೇವ ತಂ ಯುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚತೂಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಚಕ್ಖುರೂಪಾನಿ ಏವ ಸರೂಪತೋ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಇತರೇ ಆವಜ್ಜನಞ್ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕ್ಖನ್ಧಾ ಚಾತಿ ದ್ವೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಚಸದ್ದೇನ ಗಹಿತಾ, ಏವಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸುಪಿ। ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇ ಪನ ಮನಞ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತೇನ ಸಹ ಆವಜ್ಜನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಚಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕ್ಖನ್ಧಾ ಗಹಿತಾ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಚತ್ತಾ ರೋಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಧಾತುವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ನಾಮ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಆವಜ್ಜನಂ ವಿಸುಂ ನಕಾತಬ್ಬಂ। ಭವಙ್ಗನಿಸ್ಸಿತಕಮೇವ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಮನೋತಿ ಸಹಾವಜ್ಜನಕಂ ಭವಙ್ಗಂ। ಮನೋ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಜವನಮನೋವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ। ಏತ್ಥಚ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿನಾಮ ಆಗತಟ್ಠಾನೇತಿ ಏತೇನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪನ ಆವಜ್ಜನಂ ದ್ವಾರಪಕ್ಖಿಕಂ ನಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ। ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಆಗತತ್ತಾಯೇವಚ ಭವಙ್ಗಂಪಿ ಆವಜ್ಜನಾ ನನ್ತರಂ ಭವಙ್ಗದ್ವಯಮೇವ ಇಮಿಸ್ಸಂ ಪಾಳಿಯಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಸನ್ನಿಹಿತಪಚ್ಚಯಾನಂ ಏವ ತತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾತಿ। ಇಧ ಪನ ದ್ವಾರಭಾವಾ ರಹಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಉಪಪತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಂ ಭವಙ್ಗಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ನ ಹಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಭವಙ್ಗಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಯಂ ಮನೋದ್ವಾರಭಾವಾರಹಂ ನ ಸಿಯಾತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬನ್ತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ, ತೇಸು ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ಚಕ್ಖು ದ್ವಾರೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯಥಾರಹನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಭೂಮಿಪುಗ್ಗಲಮನಸಿಕಾರಾ ದೀನಂ ಅನುರೂಪವಸೇನ। ಸಬ್ಬಥಾಪೀತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಛಚತ್ತಾಲೀಸ ಭೇದಸಙ್ಖಾತೇನ ಏಕೂನ।ಲ। ದ್ವಾರವಿಮುತ್ತಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಚ ದ್ವಾರವಿಕಾರೋನಾಮ ಅತ್ತನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಆಪಾತಾಗಮನವಸೇನ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಚಲನಂ, ಚಕ್ಖಾದೀನಞ್ಚ ಅತ್ತನಿ ವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪಾದನ ಸತ್ತಿವಿಸೇಸ ಯೋಗೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
[೧೦೦] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಚಕ್ಖಾದಿದ್ವಾರೇಸು ಅಪವತ್ತನತೋ ಮನೋದ್ವಾರಸಙ್ಖಾತ ಭವಙ್ಗತೋ ಆರಮ್ಮಣನ್ತರಗಹಣವಸೇನ ಅಪವತ್ತಿತೋಚ ದ್ವಾರವಿಮುತ್ತಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಪಿ ಸಹ ನಸಮೇತಿ।
ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಭವಙ್ಗ ಚುತಿ ವಸೇನಾತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಏತೇನ ಹಿ ಕಿಚ್ಚಸೀಸೇನೇವ ಚಿತ್ತಾನಂ ದ್ವಾರಿಕ ದ್ವಾರವಿಮುತ್ತಭಾಗೋ ಥೇರೇನ ದಸ್ಸಿತೋ। ತೇನೇವ ಹಿ ಹೇಟ್ಠಾಪಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನ।ಲ। ತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನಾತಿಆದಿನಾ ಕಿಚ್ಚಸೀಸೇನೇವ ಚಿತ್ತಾನಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಿಕಾದಿಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ। ನನು ಚಕ್ಖಾದಿದ್ವಾರೇಸು ಅಪವತ್ತನತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಏತದತ್ಥೋವ ವುತ್ತೋತಿ ಚೇ। ನ। ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥವಿರಹಸ್ಸ ಅಪಸಙ್ಗ ನಿವತ್ತಕಸ್ಸಚ ಸಂವಣ್ಣನಾ ವಾಕ್ಯಸ್ಸ ಪಯೋಜನಾಭಾವತೋತಿ। ಛದ್ವಾರಿಕಾನಿಚೇವ ಸನ್ತೀರಣ ತದಾರಮ್ಮಣಕಿಚ್ಚಾನಂ ವಸೇನ ದ್ವಾರವಿಮುತ್ತಾನಿಚ ಪಟಿಸನ್ಧಾದಿಕಿಚ್ಚಾನಂ ವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಾನಿಚ ಛದ್ವಾರಿಕಾನಿಚ ಪಞ್ಚಛದ್ವಾರಿಕಾನಿ। ಕದಾಚಿ ಛದ್ವಾರಿಕಾನಿಚೇವ ತಾನಿ ಕದಾಚಿ ದ್ವಾರವಿಮುತ್ತಾನಿಚಾತಿ ಛದ್ವಾರಿಕವಿಮುತ್ತಾನಿ। ದ್ವಾರಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥಅಧಿಕಾರವಸೇನ ಯೋಜೀಯತಿ।
[೧೦೧] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಛದ್ವಾರಿಕಾನಿಚ ಛದ್ವಾರಿಕವಿಮುತ್ತಾನಿಚಾ’’ತಿಪಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ಹೇಟ್ಠಾ ಚುಣ್ಣಿಯವಾಕ್ಯೇ ತಥಾ ಅಸುತತ್ತಾತಿ। ಏಕದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತಾನಿ। ಲ। ಸಬ್ಬಥಾ ದ್ವಾರವಿಮುತ್ತಾನಿಚ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಛತ್ತಿಂಸತಿ।ಲ। ನವಧಾ ಚೇತಿ ಪಞ್ಚಧಾ ಪರಿದೀಪಯೇತಿ ಯೋಜನಾ।
೧೩೪. ರೂಪಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಭೇದೇನ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಗಹೋ।
[೧೦೨] ಟೀಕಾಸು ಪನ
‘‘ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಸರೂಪತೋ ವಿಭಾಗತೋ ತಂವಿಸಯಚಿತ್ತತೋ ಚ ಸಙ್ಗಹೋ ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ಅಯಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಏವ ಸಙ್ಗಹೋ। ನ ಆರಮ್ಮಣಾನನ್ತಿ। ರೂಪಾದೀನಂ ವಚನತ್ಥೋ ಉಪರಿ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ। ದುಬ್ಬಲಪುರಿಸೇನ ದಣ್ಡಾದಿವಿಯ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕೇಹಿ ಆಲಮ್ಬೀಯತಿ ಅಮುಞ್ಚಮಾನೇಹಿ ಗಣ್ಹೀಯತೀತಿ ಆಲಮ್ಬಣಂ। ಆರಮ್ಮಣಸದ್ದೇ ಪನ ಸತಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಏತ್ಥ ರಮನ್ತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ।
[೧೦೩] ಯಂಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ದುಬ್ಬಲಪುರಿಸೇನ ದಣ್ಡಾದಿವಿಯ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕೇಹಿ ಆಲಮ್ಬೀಯತಿ। ತಾನಿವಾ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಏತ್ಥ ರಮನ್ತೀತಿ ಆಲಮ್ಬಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ವಿಸುಂ ಸಿದ್ಧಾನಿ ಹಿ ಏತಾನಿ ಪದಾನೀತಿ। ರೂಪಮೇವಾತಿ ವಣ್ಣಾಯತನಮೇವ। ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣವಿಮುತ್ತಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಂಪಿಅವಿಜ್ಜಮಾನಂಪಿ ಭೂತಂಪಿ ಅಭೂತಂಪಿ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಮೇವ। ತಂ ಪನ ಸಭಾಗ ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಸಙ್ಗಯ್ಹಮಾನಂ ಛಬ್ಬಿಧಂ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ಪನ।ಲ। ಛಧಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹತೀತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಛಸು। ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಘಟ್ಟಯಮಾನ ರೂಪಾನುಸಾರೇನೇವ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತಾನಿ ಅಞ್ಞಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಆಲಮ್ಬಿತುಂ ನಲಭನ್ತಿ। ರೂಪಾನಿಪಿ ಘಟ್ಟನರಹಿತಾನಿ ಅತೀತಾನಾಗತಾನಿ ಆಲಮ್ಬಿತುಂ ನಲಭನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂಪಿ ರೂಪಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ। ತಞ್ಹ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ। ಸೋತದ್ವಾರಿಕಾ ದೀಸುಪಿ ಏಸೇವನಯೋ। ತತ್ಥ ತಂ ತಂ ಕಾರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ। ವತ್ತಮಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಛಬ್ಬಿಧಂಪೀತಿ ರೂಪಾದಿವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧಂಪಿ। ಅತಿಕ್ಕನ್ತಭಾವಂ ಇತಂ ಗತಂ ಅತೀತಂ। ಆಗಚ್ಛತಿ ಆಗಚ್ಛಿತ್ಥಾತಿ ಆಗತಂ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ, ಅತೀತಞ್ಚ। ನ ಆಗತನ್ತಿ ಅನಾಗತಂ। ಉಪ್ಪಾದಜಾತಿಕಾ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾಏವ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಅನುಪತನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಉಪ್ಪಾದರಹಿತಾ ಅಸಙ್ಖತಭೂತಾ ನಿಬ್ಬಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಕಾಲವಿಮುತ್ತಂನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
[೧೦೪] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ವಿನಾಸಾಭಾವತೋ ಅತೀತಾದಿಕಾಲವಸೇನ ನವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಚ ಕಾಲವಿಮುತ್ತಂನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ।
ಸಬ್ಬೇಪಿ ಹಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾ ಅನಾಗತಭಾವ ಪುಬ್ಬಕಾಏವ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇ ಯದಾ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಪಕ್ಖೇ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ತದಾ ಅನಾಗತಾನಾಮ। ಯದಾ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ಯದಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಮ। ಯದಾ ನಿರುದ್ಧಾ, ತದಾ ಅತೀತಾನಾಮ। ಏವಂ ಉಪ್ಪಾದಜಾತಿಕಾನಞ್ಞೇವ ಉಪ್ಪಾದಮೂಲಿಕಾ ತೇಕಾಲಿಕತಾ ಸಿದ್ಧಾ। ಉಪ್ಪಾದರಹಿತಾನಂ ಪನ ಅನಾಗತಾವತ್ಥಾಪಿ ನತ್ಥಿ। ಕುತೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾತೀತಾ ವತ್ಥಾತಿ। ತಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಾನಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಕಾಲತ್ತಯ ವಿಮುತ್ತತಾ ಹೋತೀತಿ। ವಿನಾಸಾಭಾವತೋತಿ ಇದಂ ಪನ ಅತೀತಕಾಲವಿಮುತ್ತಿಯಾಏವ ಕಾರಣನ್ತಿ ನ ತೇನ ತಾಸಂ ಇತರಕಾಲವಿಮುತ್ತಿಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಥಾರಹವಿಭಾಗೋ ಪನ ಇಧೇವ ತೇಸೂತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಛಾ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ। ದ್ವಾರವಿಮುತ್ತಾನಞ್ಚ ಛಬ್ಬಿಧಂಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯಥಾ ಪನ ಆವಜ್ಜನಾದೀನಂ ಛದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಭವನ್ತರೇಪಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಭವೇಪಿ ಪುರಿಮಭಾಗೇ ಕೇನಚಿ ದ್ವಾರೇನ ಗಹಿತಂಪಿ ಅಗಹಿತಂಪಿ ಹೋತಿ। ನ ತಥಾ ಇಮೇಸನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಭವನ್ತರೇ ಛದ್ವಾರಗಹಿತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಭವವಿಸೇಸಞ್ಹಿ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಭವನ್ತರೇಪಿ ಕೇನಚಿ ದ್ವಾರೇನ ಗಹಿತಂಪಿ ಹೋತಿ ಯೇವಾತಿ।
[೧೦೫] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ತಂ ಪನ ನೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸ ವಿಯ ಕೇನಚಿ ಅಗಹಿತಮೇವ ಗೋಚರಭಾವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಛದ್ವಾರ ಗಹಿತನ್ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।
ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾ ವಜ್ಜನಸ್ಸಪಿ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪುಬ್ಬೇ ಕೇನಚಿ ದ್ವಾರನ್ತರೇನ ಗಹಿತಂಪಿ ಅಗಹಿತಂಪಿ ಹೋತಿಯೇವ। ತಥಾ ಹಿ ಇದಂ ನಾಮ ಲಭಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮತೀತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೂತಂವಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಚ ಛದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆಗಮಸಿದ್ಧವೋಹಾರಯುತ್ತಂಪಿ ತಬ್ಬೋಹಾರವಿನಿಮುತ್ತಂಪಿ ಹೋತಿ। ನ ತಥಾ ಇಮೇಸನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕಮ್ಮ ಕಮ್ಮ ನಿಮಿತ್ತ ಗತಿನಿಮಿತ್ತ ಸಮ್ಮತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
[೧೦೬] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ನಾಪಿ ನೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಮರಣಾಸನ್ನತೋ ಪುರಿಮಭಾಗಜವನಾನಂ ವಿಯ ಕಮ್ಮಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಾದಿವಸೇನ ಆಗಮಸಿದ್ಧವೋಹಾರವಿನಿಮುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕಮ್ಮ।ಲ। ಸಮ್ಮತನ್ತಿ ಆಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ಮರಣಾ ಸನ್ನತೋ ಪುರಿಮಭಾಗೇಪಿ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಅತ್ತನಾ ಕತಕಮ್ಮಂವಾ ಚೇತಿಯಾದೀನಿ ಕಮ್ಮ, ಪಕರಣಾನಿವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋನ್ತಿಯೇವ। ತದಾಪಿ ಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮಮೇವ, ಕಮ್ಮುಪಕರಣಾನಿಚ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಾನಿಯೇವ। ಕಮ್ಮ ಸಿದ್ಧಿಯಾನಿಮಿತ್ತಂ ಕಾರಣಂ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ। ಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಅಜಾತಸತ್ತುರಾಜಾ ವಿಯಚ ಸುಪಿನದಸ್ಸನಾದಿವಸೇನ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಾನಿಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋನ್ತಿಯೇವ। ರಾಜಾ ಹಿ ದ್ವೀಸು ಭವೇಸು ಪಿತರಂ ಮಾರೇತಿ। ಮಾರಿತಕಾಲತೋಚ ಪಟ್ಠಾಯ ತಸ್ಸ ನಿದ್ದಾಯನ್ತಸ್ಸ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ। ತತ್ಥ ಯಥಾಸಮ್ಭವನ್ತಿ ತಂ ತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಾದೀನಂ ಛದ್ವಾರಗಹಿತಾದಿವಸೇನ ಸಮ್ಭವನ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅನುರೂಪತೋ। ಯಥಾಸಮ್ಭವವಿಭಾಗೋ ಪನ ಉಪರಿ ಮರಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ। ಯೇಭುಯ್ಯೇನಾತಿ ಬಾಹುಲ್ಲೇನ। ಭವನ್ತರೇತಿ ಅತೀತಾನನ್ತರಭವೇ ತತ್ಥಚ ಮರಣಾಸನ್ನಕಾಲೇ। ಛದ್ವಾರ ಗಹಿತನ್ತಿ ಛಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಮರಣಾಸನ್ನಜವನೇಹಿ ಗಹಿತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಯೇಭುಯ್ಯೇನಾತಿ ಏತೇನ ಭವನ್ತರೇ ಛದ್ವಾರಗಹಿತನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಧಾನಸ್ಸ ಅನೇಕಂಸಭಾವಂ ವಿಸೇಸೇತಿ। ಕಸ್ಮಾ। ಅಗಹಿತಸ್ಸಪಿ ಸಮ್ಭವತೋ। ಯಞ್ಹಿ ಅಸಞ್ಞಿಭವತೋ ಚುತಾನಂ ಕಮ್ಮ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತ ಗತಿನಿಮಿತ್ತ ಸಮ್ಮತಂ
ಯಂಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಕೇವಲಂ ಕಮ್ಮಬಲೇನೇವ ತೇಸಂ ಅಸಞ್ಞಿಭವತೋ ಚುತಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಾದಿಕಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಉಪಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಾದಿಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಕಮ್ಮಂಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬ ಮೇವ। ನ ಹಿ ತಸ್ಸ ಅಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ಅತ್ಥೀತಿ। ತಾನಿ ಪನ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಕೇವಲಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಜನಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಆನುಭಾವೇನೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮತೀತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಭೂತಂವಾತಿ।
[೧೦೭] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಅನಾಗತಂನಾಮ ಅತೀತಂ ವಿಯ ಅನುಭೂತಞ್ಚ ನ ಹೋತಿ। ನಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಗತಿನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಯ ಆಪಾತಮಾಗತ’’ನ್ತಿ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಅಕಾರಣಂ।
ಪಸಙ್ಗಸ್ಸ ಅನಿವತ್ತಿತತ್ತಾ। ಗತಿನಿಮಿತ್ತಞ್ಹಿ ನಾಮ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂಪಿ ಅನುಭೂತಂ ನ ಹೋತಿ। ತಂಪಿ ಕಮ್ಮಬಲೇನೇವ ಆಪಾತಮಾಗತಂ। ಏವಂಸನ್ತೇ ಅನಾಗತಂಪಿ ಕಮ್ಮಬಲೇನ ಆಪಾತಮಾಗತಮೇವ ಸಿಯಾತಿ ಅಯಂ ಪಸಙ್ಗೋ ಪಾಕತಿಕೋಏವ ಹೋತೀತಿ। ತೇಸೂತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಆರಮ್ಮಣಿಕಚಿತ್ತೇಸು। ರೂಪಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಏಕೇಕಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸಮಾಸೋ। ರೂಪಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಸೇಸಾನೀತಿ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ ದ್ವಯತೋ ಸೇಸಾನಿ ಸನ್ತೀರಣ ಮಹಾವಿಪಾಕಾನಿ। ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಕಾಮಾವಚರಾ ಲಮ್ಬಣಾನೇವಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಾದೀಹಿ ನಾನಾಕಿಚ್ಚೇಹಿ ರೂಪಾದೀಸು ನಾನಾರಮ್ಮಣೇಸು ಪವತ್ತೇನ ಸಬ್ಬ ಪಕಾರೇನಪಿ ಕಾಮಾವಚರಾಲಮ್ಬಣಿಕಾನಿಯೇವ। ತಾನಿ ಹಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿಪಿ ವಿಕಪ್ಪಸತ್ತಿರಹಿತತ್ತಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಪಞ್ಞತ್ತಿಧಮ್ಮೇಚ ಸುಖುಮೇ ಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮೇಚ ಗಮ್ಭೀರೇ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇಚ ಆಲಮ್ಬಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ। ತತ್ಥ ಸನ್ತೀರಣತ್ತಯಂ ತಾವ ಸನ್ತೀರಣಕಿಚ್ಚವಸೇನ ರೂಪಾದಿಪಞ್ಚಾಲಮ್ಬಣೇ ಪವತ್ತತಿ। ತದಾರಮ್ಮಣಾದಿವಸೇನ ಪನ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಏಕಾದಸವಿಪಾಕಾನಿ ಛಸು ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣೇಸು ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ।
[೧೦೮] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ವಿಪಾಕಾನಿ ತಾವ ಸನ್ತೀರಣಾದಿವಸೇನ ರೂಪಾದಿಪಞ್ಚಾಲಮ್ಬಣೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸನ್ತೀರಣಾದಿವಸೇನಾತಿ ನವತ್ತಬ್ಬಂ। ಸನ್ತೀರಣವಸೇನ ಇಚ್ಚೇವ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ।
ಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಚಿತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಪವತ್ತಿವಿಭಾಗೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಸೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಕಣ್ಡೇ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ ಅತಿಗಮ್ಭೀರತ್ತಾ ಅಕುಸಲ।ಲ। ಲೋಕುತ್ತರ ವಜ್ಜಿತ ಸಬ್ಬಾ ರಮ್ಮಣಾನೀತಿ। ತತ್ಥ ತಾನಿ ಲದ್ಧಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಕಾಲೇಏವ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣಾನಿ। ತೇಸುಚ ದ್ವೇ ದೋಸಮೂಲಚಿತ್ತಾನಿ ಪರಿಹೀನಜ್ಝಾನಾನಿ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಕಾಲೇತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಞಾಣಂಪಿ ಅನಧಿಗತಾನಿ ಲೋಕುತ್ತರಾನಿ ಆಲಮ್ಬಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತ।ಲ। ವಜ್ಜಿತಸಬ್ಬಾ ರಮ್ಮಣಾನೀತಿ। ತತ್ಥ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾಮಕುಸಲಾನಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಅಜ್ಝಾನಲಾಭೀನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಕಾಲೇ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಹ ಕಾಮಾವಚರಾರಮ್ಮಣಾನಿ। ತಾನೇವ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗತೋ ಪುರೇ ಗೋತ್ರಭುಕ್ಖಣೇ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾನಿ। ಝಾನಲಾಭೀನಂ ತಾನೇವ ಅಭಿಞ್ಞಾಕುಸಲಞ್ಚ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣಾನಿಪಿ। ಹೇಟ್ಠಿಮಫಲಟ್ಠಾನಂ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಗತ ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಾ ರಮ್ಮಣಾನಿಪೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ಅರಿಯಾ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಗತ ಮಗ್ಗಫಲಾನಿಯೇವ ಆಲಮ್ಬಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಝಾನಲಾಭಿನೋಪಿ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಗತಜ್ಝಾನಾನಿಏವ ಆಲಮ್ಬಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ-ಯೇ ಚ ಝಾನಾನಿ ಪತ್ಥೇನ್ತಿ। ಝಾನಪರಿಕಮ್ಮಂಪಿ ಕರೋನ್ತಿ। ಯೇಚ ಝಾನಸುತ್ತಾನಿ ಸಂವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ತೇ ಅಲಾಭಿನೋ ಮಹಗ್ಗತಜ್ಝಾನಾನಿ ಆಲಮ್ಬಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ನಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ। ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ತೇ ಹಿ ಝಾನಾನಿನಾಮ ಏವಂ ಮಹಾನುಭಾವಾನಿ ಏವಂ ಮಹಾನಿಸಂಸಾನೀತಿ ಸುತ್ವಾವಾ ಸುತಪರಿಯತ್ತಿಬಲೇನ ಸಿದ್ಧೇ ಆಕಾರ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಞ್ಞಾಣೇ ಠತ್ವಾ ವಾ ಅನುಮಾನವಸೇನೇವ ತಾನಿ ಪತ್ಥೇನ್ತಿ। ಪರಿಕಮ್ಮಂಪಿ ಕರೋನ್ತಿ। ಸುತ್ತಾನಿಪಿ ಸಂವಣ್ಣೇನ್ತೀತಿ। ಇತರಥಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ ಪತ್ಥೇನ್ತಿ, ಮಗ್ಗಪರಿಕಮ್ಮಂಪಿ ಕರೋನ್ತಿ। ಮಗ್ಗಫಲ ನಿಬ್ಬಾನವಚನಾನಿವಿಕಥೇನ್ತಿ ಸಂವಣ್ಣೇನ್ತೀತಿ ತೇಸಂಪಿ ತೇ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಏವ ಸಿಯುನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಪನ ಚಿತ್ತಾನಿ ಝಾನಾದೀನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಗುಣೇ ಏವ ಅನುಭೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಪಣೀತಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋಪಿ ಪಣಿತರೂಪಾಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಮಹಿದ್ಧಿಕೋ ಹಿ ಪರಚಿತ್ತವಿದೂ। ಮಾರೋ ದೇವ ಪುತ್ತೋಪಿ ರೂಪಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಂ ವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ। ವಿವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ। ಅರೂಪಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಂ ಪನ ವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಂಪಿ ನಪಸ್ಸತೀತಿ ಅಙ್ಗುತ್ತರೇ ನವನಿಪಾತೇ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ಯೇ ಪನ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿಞ್ಞಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾಮಕ್ರಿಯಜವನಾನಿ ಕ್ರಿಯಾಭಿಞ್ಞಾಜವನಞ್ಚ ಪುಗ್ಗಲಾನುರೂಪಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಹ ಚತುಬ್ಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಸು ಕಿಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಠಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತ।ಲ। ಸಬ್ಬಥಾಪಿಸಬ್ಬಾ ರಮ್ಮಣಾನೀತಿ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಥಾಪೀತಿ ಸಬ್ಬಕಾಮಾವಚರ ಸಬ್ಬಮಹಗ್ಗತ ಸಬ್ಬಲೋಕುತ್ತರ ಸಬ್ಬಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾದಿ ಪಕಾರೇನಪೀತಿಅತ್ಥೋ। ಇದಞ್ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಇತರಾನಿ ಪನ ಪಚ್ಚೇಕ ಬುದ್ಧಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿಪಿ ಪದೇಸಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾನಿಏವ ಹೋನ್ತಿ। ತಾನಿ ಹಿ ಏಕಂ ಪಥವಿಧಾತುಂಪಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಅನವಸೇಸಪಕಾರೇಹಿ ಜಾನಿತುಂ ನಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ। ಆರುಪ್ಪೇಸು ದುತೀಯಚತುತ್ಥಾನಿ ಪಥಮತತೀಯಾರುಪ್ಪ ವಿಞ್ಞಾಣಾ ರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಮಹಗ್ಗತಾ ರಮ್ಮಣಾನಿ। ಸೇಸಾನೀತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾ ದ್ವಯ ದುತೀಯಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪೇಹಿ ಅವಸೇಸಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಏಕವೀಸತಿವಿಧಾನಿ ಮಹಗ್ಗತಚಿತ್ತಾನಿ ಕಸಿಣಾದಿ ಪಞ್ಞತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಞ್ಚವೀಸಾತಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನ ತೇವೀಸತಿ ಕಾಮವಿಪಾಕ ಹಸನಚಿತ್ತಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಪರಿತ್ತಮ್ಹೀತಿ ಕಾಮಾವಚರಾ ಲಮ್ಬಣೇ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಞ್ಹಿ ಅಪ್ಪಾನುಭಾವತೋ ಪಟಿಬನ್ಧಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಪರಿಸಮನ್ತತೋ ದೀಯತಿ ಅವಖಣ್ಡೀಯತಿ ನಿತ್ತೇಜಭಾವಂ ಪಾಪೀಯತೀತಿ ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
೧೩೫. ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವತ್ಥೂನಂ ಭೇದೇನ ತಬ್ಬತ್ಥುಕಾನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿ ಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ವತ್ಥುಸಙ್ಗಹೋ।
[೧೦೯] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ವತ್ಥುವಿಭಾಗತೋ ತಬ್ಬತ್ಥುಕಚಿತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನಚ ಸಙ್ಗಹೋ ವತ್ಥುಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ವಸನ್ತಿಪತಿಟ್ಠಹನ್ತಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾಏತೇಸೂತಿವತ್ಥೂನಿ, ಚಕ್ಖುವತ್ಥುಚ। ಲ। ಕಾಯವತ್ಥುಚಹದಯವತ್ಥುಚಾತಿಯೋಜನಾ। ಚಕ್ಖುಮೇವ ಚಕ್ಖುವತ್ಥು ತಥಾ ಸೋತಾದೀನಿಯೇವ ಸೋತವತ್ಥಾದೀನಿ। ವಾಕ್ಯಸಙ್ಖೇಪೋ ಹೇಸ ಪಾಠೋ। ಪೇಯ್ಯಾಲನಯೋತಿಪಿ ಅನ್ತದೀಪಕನಯೋತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ದ್ವನ್ದಸಮಾಸಂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಚಸದ್ದೋ ನಯುಜ್ಜತಿ। ಪರತೋ ವತ್ಥುಸದ್ದೋ ಚಸದ್ದೋಚ ಪುಬ್ಬಪದೇಸು ಆನೇತಬ್ಬೋತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಹದಯವತ್ಥೂತಿ ಸಮಾಸಪದಂ ನಯುಜ್ಜತಿ। ಅವಿಭತ್ತಿಕನಿದ್ದೇಸೋತಿಪಿ ಅಪರೇ। ತಾನಿ ಕಾಮಲೋಕೇ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾ ಧಿನ ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ಅತ್ತಭಾವಾನಂಏವ ಪರಿಪುಣ್ಣಿನ್ದ್ರಿಯತಾ ಸಮ್ಭವತೋ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ರೂಪಲೋಕೇ ಪನ ಘಾನಾದಿತ್ತಯಂ ನತ್ಥೀತಿ। ಇದಞ್ಚ ಪಸಾದರೂಪತ್ತಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸಸಮ್ಭಾರಘಾನ ಜಿವ್ಹಾ ಕಾಯ ಸಣ್ಠಾನಾನಿಪನ ಸುಟ್ಠುಪರಿಪುಣ್ಣಾನಿಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಅರೂಪಲೋಕೇಪನ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ನಸಂವಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ರೂಪವಿರಾಗ ಭಾವನಾ ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತೇ ತಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾಸನ್ತಾನೇಸುಪಿ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ರೂಪಪವತ್ತಿಯಾಏವ ಅಭಾವತೋ। ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಸುದ್ಧೇ ಆಕಾಸತಲೇಏವ ಚಿತ್ತಪಬನ್ಧಮತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಗಹೇ ಪನ ಚಿತ್ತಾನಿ ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣ ಧಾತುವಸೇನ ಗಹೇತುಂ ತತ್ಥ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಛಸು ವತ್ಥೂಸು। ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಏವ ನಿಸತ್ತನಿಜೀವಟ್ಠೇನ ಧಾತುಯೋತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ವಿಜಾನನಕಿಚ್ಚಾಭಾವತೋ ಮನನಮತ್ತಾ ಧಾತೂತಿ ಮನೋಧಾತು। ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಆವಜ್ಜನಮತ್ತ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಮತ್ತ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಹಿ ವಿಸೇಸಜಾನನ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ನಹೋನ್ತೀತಿ। ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಪನ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸನಾದಿವಸೇನ ಥೋಕಂ ವಿಸೇಸಜಾನನಕಿಚ್ಚಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಅವಸೇಸಾ ಪನ ಸನ್ತೀರಣಾದಯೋ ಆರಮ್ಮಣಸಭಾವ ವಿಚಾರಣಾ ದಿವಸೇನ ಅತಿರೇಕ ವಿಸಿಟ್ಠಜಾನನಕಿಚ್ಚಯುತ್ತತ್ತಾ ನ ಮನೋಧಾತುಯೋ ವಿಯ ಮನನಮತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ। ನಾಪಿ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋವಿಯ ವಿಜಾನನ ಮತ್ತಾ। ಅಥಖೋ ಮನನಟ್ಠೇನ ಮನೋಚ ತಂ ವಿಜಾನನಟ್ಠೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾತಿ ಕತ್ವಾ
[೧೧೦] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಮನೋಯೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವಾ। ಮನಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವಾ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಮನೋಯೇವ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಇದಂ ತಾವ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।
ನ ಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಅಭಿರೇಕಟ್ಠದೀಪಕೇ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿಆದಿಕೇ ವಿಸೇಸನಸಮಾಸೇ ಅವಧಾರಣ ವಿಗ್ಗಹೋ ಕತ್ಥಚಿ ದಿಸ್ಸತಿ ಯುಜ್ಜತಿಚಾತಿ।
[೧೧೧] ಮನಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಇದಂಪಿ ನಯುಜ್ಜತಿಯೇವ।
ಮನಸೋತಿ ಹಿ ಮನೋಧಾತುತ್ತಿಕಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಮನಸ್ಸ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನದ್ವಯಂ ಸನ್ತೀರಣಾದಿಕಸ್ಸ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಪಬನ್ಧಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಹೋತಿ। ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ ಪನ ಪರತೋ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ಪವತ್ತಮಾನಂ ತಸ್ಸೇವ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಪಬನ್ಧಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭೂತಂ ಹೋತೀತಿಕತ್ವಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ಚೇವ ಅನ್ತೇ ದ್ವಾರನ್ತರೇ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭೂತಸ್ಸ ಚ ಮನಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥವಾ, ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣವಜ್ಜಿತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಮನನಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ಮನೋನಾಮ। ಆರಮ್ಮಣೇ ಪನ ಅಭಿನಿಪಾತ ಮತ್ತಾನಿ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಮನನಕಿಚ್ಚಾನಿ ನಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನಾದೀನಿ ಏವ ನಾಮ। ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಞ್ಚ ಮನತೋ ಜಾತಂಪಿ ಮನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ನಹೋತಿ। ದಸ್ಸನಾದೀನಂ ಏವ ಪಚ್ಚಯೋ। ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನದ್ವಯಞ್ಚ ಮನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತಂಪಿ ಮನತೋ ಜಾತಂ ನಹೋತಿ। ದಸ್ಸನಾದಿತೋ ಏವ ಜಾತಂ। ಸನ್ತೀರಣಾದೀನಿ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಪುರೇ ಪಚ್ಛಾಪವತ್ತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಮನಾನಂ ಏವ ಮಜ್ಝೇ ಜಾತಾನೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭೂತಸ್ಸ ಮನಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಂಪಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಮನೋಧಾತೂನಂ ಅನ್ತರೇ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಮನಸೋ ಪಚ್ಚಯ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭೂತಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ಸಿಯಾತಿ।
[೧೧೨] ಟೀಕಾಯಂ ಪನ
ಮನತೋ ಜಾತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿಪಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ವುತ್ತನಯೇನ ನಯುಜ್ಜತಿಯೇವ।
ಅವಸೇಸಾ ಪನ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಙ್ಖಾತಾಚ ಸನ್ತೀರಣ।ಲ। ಪನ್ನರಸರೂಪಾವಚರವಸೇನ ತಿಂಸಧಮ್ಮಾ ಹದಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯೇವ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಚಸದ್ದೋ ಪನೇತ್ಥ ಅವಸೇಸಾನಂ ಛಸತ್ತತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಭಾವಂ ಸಮ್ಭಾವೇತಿ।
[೧೧೩] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ನ ಕೇವಲಂ ಮನೋಧಾತುಯೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।
ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಅವಸೇಸಾಚ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಙ್ಖಾತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾತಿ।
[೧೧೪] ಯಾಚ ಟೀಕಾಸು
ಸನ್ತೀರಣ।ಲ। ರೂಪಾವಚರವಸೇನ ಪವತ್ತಾ, ಅವಸೇಸಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣ ಧಾತುಸಙ್ಖಾತಾಚ ತಿಂಸ ಧಮ್ಮಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಾಪಿ ನ ಸುನ್ದರಾ।
ಅತ್ಥಗತಿಯಾ ಅವಿಸದತ್ತಾತಿ। ತತ್ಥ ಕಸ್ಮಾ ತೇ ನಿಸ್ಸಾಯೇವ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ। ಆರುಪ್ಪೇಸು ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ, ಕಸ್ಮಾಚ ತತ್ಥ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚತೇ। ಸನ್ತೀರಣಮಹಾವಿಪಾಕಾನಿ ತಾವ ತತ್ಥ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ದ್ವಾರಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚಾನಞ್ಚ ತತ್ಥ ಅಭಾವತೋ। ಪಟಿಘಚಿತ್ತದ್ವಯಂಪಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅನೀವರಣಾವತ್ಥಸ್ಸ ಪಟಿಘಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಏಕನ್ತ ನೀವರಣಾನಞ್ಚ ಝಾನಭೂಮೀಸು ಅಸಮ್ಭವತೋ। ಏತ್ಥ ಪನ ಯದಿ ಅನೀವರಣಾವತ್ಥೋ ಪಟಿಘೋ ನತ್ಥಿ। ಪಾಳಿಯಂ ದುತೀಯಜ್ಝಾನೇಏವ ದೋಮಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಪರಿಸೇಸನಿರೋಧವಚನಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಸುಚ ದುತೀಯಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೇ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಭವವಚನಂ ವಿರುದ್ಧಂ ಸಿಯಾ। ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಸಹಾಯಪಚ್ಚಯ ಭೂತಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಝಾನಭೂಮೀಸು ಅಭಾವತೋ ಪಟಿಘಚಿತ್ತದ್ವಯಂ ತತ್ಥ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಯುತ್ತನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಟೀಕಾಕಾರಾಪನ ದುತೀಯಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೇ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಭವ ವಚನಂ ಪರಿಕಪ್ಪವಚನಮತ್ತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ
ಅವಸೇಸಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಙ್ಖಾತಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕ್ರಿಯಾನುತ್ತರವಸೇನ ದ್ವೇ ಚತ್ತಾಲೀಸಧಮ್ಮಾ ಹದಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯವಾ ಅನಿಸ್ಸಾಯವಾ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ನಿಸ್ಸಾಯವಾ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಅನಿಸ್ಸಾಯವಾ ಚತುವೋಕಾರೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕುಸಲಾನಿಚ ಅಕುಸಲಾನಿಚ ಕ್ರಿಯಾನಿಚ ಅನುತ್ತರಾನಿಚಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ತತ್ಥ ಕುಸಲಾನೀತಿ ಪಞ್ಚರೂಪ ಕುಸಲತೋ ಅವಸೇಸಾನಿ ದ್ವಾದಸಲೋಕಿಯಕುಸಲಾನಿ। ಅಕುಸಲಾನೀತಿ ಪಟಿಘದ್ವಯತೋ ಅವಸೇಸಾನಿ ದಸಅಕುಸಲಾನಿ। ಕ್ರಿಯಾನೀತಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನ ಹಸನ ಪಞ್ಚರೂಪಕ್ರಿತೋ ಅವಸೇಸಾನಿ ತೇರಸಕ್ರಿಯಚಿತ್ತಾನಿ। ಅನುತ್ತರಾನೀತಿ ಪಥಮಮಗ್ಗತೋ ಅವಸೇಸಾನಿ ಸತ್ತಅನುತ್ತರಚಿತ್ತಾನಿ। ಕಾಮೇ ಛವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಿತಾ ಸತ್ತಧಾತುಯೋ ಮತಾ। ರೂಪೇ ತಿವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಿತಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಧಾತುಯೋ ಮತಾ। ಆರುಪ್ಪೇ ಕಿಞ್ಚಿವತ್ಥುಂ ಅನಿಸ್ಸಿತಾ ಏಕಾ ಧಾತು ಮತಾತಿ ಯೋಜನಾ। ತೇಚತ್ತಾಲೀಸಾತಿ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣ ಮನೋಧಾತುತ್ತಿಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸನ್ತೀರಣಾದಿಕೇ ತಿಂಸಧಮ್ಮೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ।
ಇತಿ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಿಯಾನಾಮ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹಸ್ಸ
ಚತುತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ ಪಕಿಣ್ಣಕಸಙ್ಗಹಸ್ಸ
ಪರಮತ್ಥದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।