ವೀಥಿ ಸಙ್ಗಹ ಪರಮತ್ಥದೀಪನೀ
೧೩೬. ಏವಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಮಿಚ್ಚೇವನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಉಪ್ಪಾದಾ। ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಸು ತತ್ತಾಚಿತ್ತೇ ಇಚ್ಚೇವ ಲಬ್ಭತಿ। ಇತಿ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಚಿತ್ತೇಉಪ್ಪಾದಾಚಾತಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ। ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇಸಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ। ಇಚ್ಚೇವನ್ತಿಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ। ಸಙ್ಗಹಮುತ್ತರನ್ತಿ ಜಾತಿನಿದ್ದೇಸೋ ಯಂ। ಉತ್ತರೇ ಉತ್ತಮೇ ತಯೋ ಪಭೇದಸಙ್ಗಹೇ ಕತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಭೂಮಿಪುಗ್ಗಲಭೇದೇನಾತಿ ಸಹತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ। ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೂಮಿಭೇದೇನ ದುಹೇತುಕಾದಿ ಪುಗ್ಗಲಭೇದೇನ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುಬ್ಬಾಪರನಿಯಾಮಿತನ್ತಿ ಆವಜ್ಜನಾದಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿ ಪುಬ್ಬ ಚಿತ್ತಾಪರಚಿತ್ತಾನುಕ್ಕಮೇನ ನಿಯಾಮಿತಂ ವವತ್ಥಿತಂ। ಪವತ್ತಿಸಙ್ಗಹಂನಾಮಾತಿಪಿ ಜಾತಿನಿದ್ದೇಸೋಯೇವ। ಏವಂ ನಾಮಕೇ ದ್ವೇ ಪವತ್ತಿಸಙ್ಗಹೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತಿಯನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತೀಸು। ವಚನವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಹೇಸ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾಲೇಪವತ್ತಿಕಾಲೇಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾಲೇ ಪವತ್ತಿಸಙ್ಗಹಞ್ಚ ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಪವತ್ತಿಸಙ್ಗಹಞ್ಚಾತಿ ದ್ವೇ ಸಙ್ಗಹೇಪವತ್ತಿ ಪವಕ್ಖಾಮೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಉಪರಿಸಙ್ಗಹೇ ಆರಬ್ಭ ಗಾಥಾಯ ಪಾಕಟೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಏವಂಸತಿ ಉಪರಿ ಸಙ್ಗಹೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಙ್ಗಹೋನಾಮ ಸಿಯಾ। ನ ಪವತ್ತಿ ಸಙ್ಗಹೋ ನಾಮ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಉಪರಿ ವೀಥಿಮುತ್ತಸಙ್ಗಹೇ ಆರಬ್ಭ ಗಾಥಾಯಂ ಸನ್ಧಿಯಂ ಪವತ್ತಿಸಙ್ಗಹೋನಾಮ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಇಮಿನಾ ನ ಸಮೇತಿ।
[೧೧೫] ಟೀಕಾಸು ಪನ
‘‘ಉತ್ತರಂ ವೇದನಾಸಙ್ಗಹಾದಿವಿಭಾಗತೋ ಉತ್ತಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ।
ಏವಞ್ಹಿ
[೧೧೬] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ವತ್ಥುದ್ವಾರಾಲಮ್ಬಣ ಸಙ್ಗಹಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಥಿತಾಪಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿಸಙ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ನ ಹಿ ಸಕಲಾ ವತ್ಥುದ್ವಾರಾಲಮ್ಬಣಸಙ್ಗಹಾ ಇಧ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾತಿ। ವಿಸಯಾನಂ ದ್ವಾರೇಸು ಪವತ್ತಿ ವಿಸಯಪವತ್ತಿ। ಏತ್ಥಚ ಪವತ್ತೀತಿ ಆಪಾತಾಗಮನಮೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾ ತೀತಾನಿವಾತಿಆದಿಂ। ಸಾ ಪನ ಕಾಚಿ ಸೀಘತಮಾ, ಕಾಚಿ ಸೀಘತರಾ, ಸೀಘಾ, ದನ್ಧಾ, ದನ್ಧತರಾ, ದನ್ಧತಮಾತಿ ಛಧಾ ಹೋತೀತಿ। ಕಮ್ಮಾದೀನಂ ವಿಸಯಾನಂ ದ್ವಾರೇಸು ಪವತ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ಆಪಾತಾಗಮನಂ ವಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿ। ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ಕಮ್ಮಂವಾ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂವಾ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂವಾ ಕಮ್ಮಬಲೇನ ಛನ್ನಂ ದ್ವಾರಾನಂ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾತೀತಿ।
[೧೧೭] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ವಿಸಯೇಸುಚ ಚಿತ್ತಾನಂ ಪವತ್ತಿ ವಿಸಯಪ್ಪವತ್ತೀ’’ತಿಪಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಅತಿಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ವಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿನಾಮ ಅನುಪಪನ್ನಾ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ। ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಛಕ್ಕೇಸು। ಧಾತುಭೇದಂ ಪತ್ವಾಧಾತುನಾನತ್ತಂ ಪಮಾಣನ್ತಿ ಮನನಂ ವಿಜಾನನತೋ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ಮನೋಧಾತು ವಿಸುಂ ವುತ್ತಾ। ವಿಞ್ಞಾಣಭೇದಂ ಪತ್ವಾ ಪನ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಮನನಂ ವಿಜಾನನೇ ಅನ್ತೋ ಗಧಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ।ಲ। ಛವಿಞ್ಞಾಣಾನೀತಿ ಛವೀಥಿಯೋ ಪನ ದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಚಿತ್ತಪವತ್ತಿಯೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಾ ವೀಥಿ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರವೀಥಿ। ಚಕ್ಖುದ್ವಾರವಿಕಾರಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪವತ್ತೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿ। ಸುದ್ಧೋ ಪನ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಪಬನ್ಧೋ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿ।
ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀ ವೀಥಿ ತೇನ ಸಹ ಏಕಾರಮ್ಮಣ ಏಕ ದ್ವಾರಿಕತಾಯ ಸಹ ಚರಣಭಾವತೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣ ವೀಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾತಿ ದ್ವಾರೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ। ತಂ ತಂ ದ್ವಾರವಿಕಾರಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಯೋತಿ ಚಿತ್ತಪಬನ್ಧಾ। ಅತಿಮಹನ್ತನ್ತಿ ಸಾಮಿ ಅತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ। ಅತಿಮಹನ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚಾಲಮ್ಬಣಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ।ಲ। ಅತಿಪರಿತ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚಾಲಮ್ಬಣಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಚಾತಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಚತುಧಾ। ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪನ ವಿಭೂತಸ್ಸ ಛಳಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ಅವಿಭೂತಸ್ಸ ಛಳಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಚಾತಿ ದ್ವಿಧಾತಿ ಛಧಾವಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಅತಿಮಹನ್ತಾದಿಭಾವೋ ಚೇತ್ಥ ಆಲೋಕಾದಿ ಪಚ್ಚಯ ವಸೇನವಾ ವತ್ಥು ಅತಿಮಹನ್ತಾದಿವಸೇನವಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಸಣ್ಹಸುಖುಮಂಪಿ ದೂರಂಪಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನವತ್ಥುನಾಮ ಆಲೋಕಾದಿ ಪಚ್ಚಯ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸತಿ ಅತಿಮಹನ್ತಮೇವ। ತಥಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಪಥಮಾತಿ ನೀಹಾರಕಾಲಾದೀಸು ಲೋಕ ವಿವರಣ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಪವತ್ತಿ ಕಾಲೇ ಅವೀಚಿನಿರಯೇಪಿ ಅಕನಿಟ್ಠೇಪಿ ಪರಚಕ್ಕವಾಳೇಸುಪಿ ಸಣ್ಹಸುಖುಮಾನಿಚ ದೂರಾನಿಚ ರೂಪಾನಿ ಇಧ ಠಿತಾವ ಪಸ್ಸನ್ತಿ। ತದಾ ಹಿ ಉಳಾರೋ ಓಭಾಸೋ ಪಾತುರಹೋಸಿ। ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಥವಿಸಿನೇರು ಚಕ್ಕವಾಳ ಸಿಲುಚ್ಚಯಾದಯೋ ಜಾತಿಫಲಿಕಕ್ಖನ್ಧಾ ವಿಯ ಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಮಹನ್ತೋ ಉಳಾರೋ ಓಭಾಸೋ ಪಾತುರಹೋಸಿ ಅತಿಕಮ್ಮದೇವಾನಂ ದೇವಾನುಭಾವನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಉಪಪತ್ತಿದೇವಬ್ರಹ್ಮಾದೀನಂ ಪನ ಪಸಾದನಿಸ್ಸಯಭೂತಾನಂ ಓಭಾಸಜಾತತಾಯಪಿ ಪಥವಿಪಬ್ಬತಾದಯೋ ಚಕ್ಖುರೂಪಾದೀನಂ ಅನ್ತರಂ ಕಾತುಂ ನಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ। ತಥಾ ದೂರೇಪಿ ಪಬ್ಬತಾದಿರೂಪಾನಿ ವತ್ಥು ಅತಿಮಹನ್ತತಾಯ ಚನ್ದಸೂರಿಯ ತಾರಕಾದಿ ರೂಪಾನಿ ವಿಸಯ ವತ್ಥು ಮಹನ್ತತಾಯ ಓಭಾಸ ಜಾತತಾಯ ಚ ಅತಿ ಮಹನ್ತಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಆಲೋಕಾದಿಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪನ ಅಧಿಟ್ಠಾನವತ್ಥೂನಞ್ಚ ದುಬ್ಬಲ ದುಬ್ಬಲತರ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾತೀತಾನಿವಾತಿಆದಿ। ವಿಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಪಾಕಟಸ್ಸ, ಅವಿಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಅಪಾಕಟಸ್ಸ। ಏವಂ ಛಛಕ್ಕಾನಿ ಸರೂಪತೋ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಏಕತೋ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವೀಥಿಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತೋ ಕಥನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ತಾವ ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಉಪ್ಪಾದಟ್ಠಿತೀತಿಆದಿ ಮಾಹ। ತತ್ಥ ಕಥನ್ತಿ ಕೇನ ಪಕಾರೇನ ವೀಥಿಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
[೧೧೮] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಕಥನ್ತಿ ಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಅತಿಮಹನ್ತಾದಿವಸೇನ ವಿಸಯ ವವತ್ಥಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣವಸೇನ ತಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ಉಪ್ಪಾದಟ್ಠಿತೀತಿಆದಿ ಆರದ್ಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಯುತ್ತಂ ವಿಯ ನ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿಆದಿತೋ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಛಕ್ಕಾನಂ ಓಕಾಸೋನಾಮ ನಸಿಯಾ। ನಚ ಉಪ್ಪಾದಟ್ಠಿತಿ।ಲ। ರೂಪಧಮ್ಮಾನಮಾಯೂತಿ ಇದಂ ವಿಸಯ ವವತ್ಥಾನತ್ಥಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುನ್ತಿ। ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ ಉಪ್ಪಾದೋ। ಸಭಾವ ಪಟಿಲಾಭೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಠಾನಂ ಠಿತಿ। ಯಥಾಲದ್ಧಸಭಾವಸ್ಸ ಅನಿವತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಞ್ಜನಂ ಭಙ್ಗೋ। ತಸ್ಸ ಪರಿಹಾಯಿತ್ವಾ ಅನ್ತರಧಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಂನಾಮಾತಿ ಏಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಖಣೋನಾಮ। ಸೋ ಪನ ಖಣೋ ಅಚ್ಛರಾಸಙ್ಘಾಟಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಕ್ಖಿನಿಮ್ಮಿಲನಕ್ಖಣಸ್ಸಚ ಅನೇಕಕೋಟಿ ಸತಸಹಸ್ಸಭಾಗೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಚ್ಛರಾಸಙ್ಘಾಟಕ್ಖಣೇ ಅನೇಕಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಸಙ್ಖಾ ವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ಆಚರಿಯಾನನ್ದತ್ಥೇರಮತೇನ ಪನೇತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದಭಙ್ಗ ವಸೇನಖಣದ್ವಯಂ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಂನಾಮಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಲೋಕೇ
ಅತ್ಥಿತಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ, ಠಿತಿನಾಮ ಪವುಚ್ಚತಿ।
ತಸ್ಸೇವ ಭೇದೋ ಮರಣಂ। ಸಬ್ಬದಾ ಸಬ್ಬಪಾಣಿನನ್ತಿ॥
ಇಮಾಯ ಆಚರಿಯಗಾಥಾಯ ತಮತ್ಥಂ ಸಾಧೇನ್ತಿ। ಅಥವಾ, ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಠಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿಚ ವದನ್ತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸುತ್ತೇ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ಆಚರಿಯಗಾಥಾಯ ಸುತ್ತಂ ಅಪ್ಪಟಿಬಾಹೇತ್ವಾ ಸುತ್ತಮೇವ ಪಮಾಣಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಜರಾಖಣೋನಾಮ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಭಙ್ಗಕ್ಖಣಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ವಿಸುಂ ಜರಾಯ ಖೇತ್ತಭೂತೋ ಠೀತಿಕ್ಖಣೋ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಞ್ಞಥತ್ತನ್ತಿ ಜರಾಏವ। ಅತ್ಥಿಕ್ಖಣನ್ತಿ ಖಣದ್ವಯಮೇವ। ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋಪಿ ಪನ ಅಯಂ ವಾದೋ ಕಥಾವತ್ಥು ಪಾಳಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸುಟ್ಠು ಸಮೇತಿಯೇವ।
[೧೧೯] ಯಂ ಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಉಪ್ಪಾದಭಙ್ಗಾವತ್ಥಾಹಿ ಭಿನ್ನಾ ಭಙ್ಗಾಭಿಮುಖಾವತ್ಥಾಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ। ಸಾ ಠಿತಿನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಕಥಾವತ್ಥುಪಾಳಿಯಾ ಸಹ ನ ಸಮೇತಿ।
ಉಪದ್ಧದಿವಸೋ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೋ। ಉಪದ್ಧದಿವಸೋ ವಯಕ್ಖಣೋ। ಪಥಮೋ ದಿವಸೋ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೋ। ದುತೀಯೋ ವಯಕ್ಖಣೋತಿ ಹಿ ವಿಚಾರೇನ್ತೇನ ಉಪ್ಪಾದಭಙ್ಗಾವತ್ಥಾ ಹಿ ಭಿನ್ನಾ ತತೀಯಾ ಅವತ್ಥಾ ತಸ್ಸಂ ಪಾಳಿಯಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾಯೇವ ಹೋತೀತಿ।
[೧೨೦] ಏತೇನ ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ
‘‘ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಾ ನುರೋಮತೋ ನಯದಸ್ಸನವಸೇನ ಸಾ ನ ವುತ್ತಾ। ಅತಿಧಮ್ಮದೇಸನಾಪಿ ಹಿ ಕದಾಚಿ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯಾನುರೋಧೇನ ಪವತ್ತತಿ। ಯಥಾ, ರೂಪಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಉಪಚಯೋ ಸನ್ತತೀತಿ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ದೇಸಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವಿಭಾಗಾರಹಸ್ಸ ಹಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಭಾಗಕರಣಂನಾಮ ವೇನೇಯ್ಯವಸೇನಾತಿಪಿ ಧಮ್ಮವಸೇನಾತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಸತಿ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಅವಚನಂ ಪನ ವೇನೇಯ್ಯವಸೇನಾತಿ ನ ಯುತ್ತಮೇತನ್ತಿ।
[೧೨೧] ಯಮ್ಪಿ ತತ್ಥ
‘‘ಸುತ್ತೇಚ ತೀಣಿ ಮಾನಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಾನಿ। ಕತಮಾನಿ ತೀಣಿ। ಉಪ್ಪಾದೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ವಯೋ ಪಞ್ಞಾ ಯತಿ।
ಅಭಿಧಮ್ಮೇಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸೀಸೇನ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ದಿಟ್ಠತ್ತಾತಿ।
[೧೨೨] ಯಮ್ಪಿ ತತ್ಥ
‘‘ಉಪಸಗ್ಗಸ್ಸಚ ಧಾತ್ವತ್ಥೇಯೇವ ಪವತ್ತನತೋ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಏತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ನ ಯುತ್ತಂ।
ಯಥಾನುಲೋಮಸಾಸನಞ್ಹಿ ಸುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವಿನೇಯ್ಯಾನಂ ಸುಟ್ಠು ಪಞ್ಞಾಯನಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ। ಅರೂಪಂ ಅರೂಪಿಸಭಾವತ್ತಾ ಲಹುಪರಿಣಾಮಂ। ರೂಪಂ ಪನ ರೂಪಿಧಮ್ಮತ್ತಾಯೇವ ದನ್ಧಪರಿಣಾಮನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ತಾನಿಪನ।ಲ। ರೂಪಧಮ್ಮಾನ ಮಾಯೂತಿ।
[೧೨೩] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಗಾಹಕಗಹೇತಬ್ಬ ಭಾವಸ್ಸ ತಂತಂ ಖಣವಸೇನ ನಿಪ್ಪಜ್ಜನತೋ’’ತಿ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಅಕಾರಣಂ।
ನ ಹಿ ಗಾಹಕಂ ಅರೂಪಂ ಗಹೇತಬ್ಬಞ್ಚ ರೂಪಂ ಗಹಣಸಮ್ಪಜ್ಜನತ್ಥಂ ಲಹುಂ ಪರಿಣಮತಿ ಗರುಂ ಪರಿಣಪತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ। ತಾನಿ ತಾದಿಸಾನಿ ಸತ್ತರಸನ್ನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಖಣಾನಿ ಸತ್ತರಸವಾ ತಾನಿ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾನಿ ರೂಪ ಧಮ್ಮಾನಮಾಯೂತಿ ಯೋಜನಾ। ಸತ್ತರಸ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಸಮಪಮಾಣಾನಿ ಖಣಾನಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ರೂಪಲಕ್ಖಣ ರೂಪವಜ್ಜಾನಂ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಆಯುನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಖಣಮತ್ತತೋ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೇನ ಏಕಪಞ್ಞಾಸಖಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಮೂಲಟೀಕಾನಯೇನ ದ್ವತ್ತಿಂಸಖಣಾನಿ। ತತ್ಥಚ ಆದಿಮ್ಹಿ ದ್ವೇ ಖಣಾನಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಮೇವ। ಅನ್ತೇ ದ್ವೇ ಏಕಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಮೇವ। ಮಜ್ಝೇ ಅಟ್ಠವೀಸ ಖಣಾನಿ ತೇಸಂ ಏಕಂ ಠಿತಿಕ್ಖಣಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ದನ್ಧಪರಿಣತಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಭಙ್ಗಾಪಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಲಹುಕಾ ಭವಿತುಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ। ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞತ್ತಿದ್ವಯಂ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಂ। ಉಪಚಯಸನ್ತತಿಯೋ ಉಪ್ಪಾದಮತ್ತಾ ಅನಿಚ್ಚತಾ ಭಙ್ಗಮತ್ತಾ। ಜರತಾ ರೂಪ ಧಮ್ಮಾನಂ ಠಿತಿಕ್ಖಣಮತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಮೂಲಟೀಕಾನಯೇನ ಪನೇತ್ಥ ತಾನಿ ಪನ
[೧೨೪] ಯಂ ಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
ತಂ ಟೀಕಾನಯಂ ತಯಿದಮಸಾರನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತದತ್ಥಂ ಸಾ ಧೇನ್ತೇನ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತೇನ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಂ ರೂಪಂ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸತ್ತರಸಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ರೂಪಂ ಅಟ್ಠಾರಸಮಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿಆದಿನಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ ಸತ್ತರಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಸ್ಸ ಆಗತತ್ತಾ’’ತಿ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ಯಞ್ಹಿ ಸಙ್ಗಹಕಾರಸ್ಸ ಸತ್ತರಸಾಯುಕವಚನಂ ಟೀಕಾಕಾರೇನ ವಿಚಾರಿತಂ। ತದೇವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಟೀಕಾನಯೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ನ ಯುತ್ತಮೇ ತನ್ತಿ। ಏಕಚಿತ್ತಸ್ಸ ಖಣಂ ವಿಯ ಖಣಂ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಂ। ಅತ್ಥತೋ ಅಭಿನ್ನಂಪಿ ಹಿ ಖಣಂ ಇದಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಇದಂ ರೂಪಾನನ್ತಿ ಕಪ್ಪನಾವಸೇನ ಭಿನ್ನಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಉಪಚರೀಯತೀತಿ। ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಂ ಅತೀತಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾತೀತಾನಿ। ಅತಿಮಹನ್ತಭೂತಾನಿ ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಾನಿ।
[೧೨೫] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಏತಾನಿವಾ ತಂ ಅತೀತಾನೀತಿ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾತೀ ಕಾನೀ’’ತಿಪಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ನ ಹಿ ನಿರುದ್ಧಧಮ್ಮವಿಸಯೋ ಅತೀತಸದ್ದೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಉದ್ಧಂ ಆಗತಾನಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನರೂಪಾನಿ ದೀಪೇತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ। ಬಹೂನಿ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾನಿ ಅತೀತಾನಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಬಹುಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾತೀತಾನಿ। ಮಹನ್ತಾದಿ ಭೂತಾನಿ ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಾನಿ। ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪನ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸ್ವೇವ ಆಪಾತಾಗಮನೇ ಥೋಕಂ ಬಲವನ್ತತಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ। ತೇಚ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪರಿಪುಣ್ಣಪಚ್ಚಯುಪಲದ್ಧಾ ಠಿತಿಪತ್ತಾನೇವಾತಿ। ಏವಸದ್ದೇನ ಟೀಕಾಕಾರಸ್ಸ ವಾದಂ ನೀವಾರೇತಿ। ಸೋ ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮೇವ ರೂಪಂ ಪಸಾದೇ ಘಟ್ಟೇತೀತಿ ಇಚ್ಛತೀತಿ। ಪಞ್ಚಾಲಮ್ಬಣಾನಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಆಪಾತಮಾಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ರೂಪಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಅಸಮ್ಪತ್ತ ವಸೇನ ಇತರಾನಿಚ ಸಮ್ಪತ್ತವಸೇನ ಗೋಚರಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಅಯಞ್ಚ ವಿಸೇಸೋಘಟ್ಟನವಿಸೇಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪುರಿಮಾನಿಹಿ ದ್ವೇ ನಿಮಿತ್ತವಸೇನೇವ ಘಟ್ಟೇನ್ತಿ। ನ ವತ್ಥುವಸೇನ। ಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ಪನ ತೀಣಿವತ್ಥುವಸೇನ ಘಟ್ಟೇನ್ತಿ। ನ ನಿಮಿತ್ತಮತ್ತವಸೇನ ನಿಮಿತ್ತಘಟ್ಟನಞ್ಚನಾಮ ಅಸಮ್ಪತ್ತಾನಞ್ಞೇವ ನ ಸಮ್ಪತ್ತಾನಂ। ವತ್ಥುಘಟ್ಟನಂ ಪನ ಸಮ್ಪತ್ತಾನಞ್ಞೇವ। ನೋ ಅಸಮ್ಪತ್ತಾ ಹೋತಿ। ನನ್ತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ತೀರೇ ಗಚ್ಛನ್ತಾನಂಸರೀರನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಪೋಕ್ಖರಣಿ ಯಾಉದಕೇ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಉದಕೇ ಓರೋಹನ್ತಾನಂ ಪನ ತಾನಿ ತತ್ಥ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಏವಮೇವ ಸಮ್ಪತ್ತಾನಿ ರೂಪಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ನಘಟ್ಟೇನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ವಿಸಯವಿಸಯೀನಂ ಮಜ್ಝೇ ಆಲೋಕಸ್ಸ ಆಕಾಸಸ್ಸಚ ಅಭಾವೇನ ನಿಮಿತ್ತೋಕಾಸಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಅಸಮ್ಪತ್ತಾನಿಯೇವ ಪನ ಅತ್ತನೋ ನಿಮಿತ್ತುಪಟ್ಠಾಪನವಸೇನ ಘಟ್ಟೇನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ನಿಮಿತ್ತೋಕಾಸಸ್ಸ ಲದ್ಧತ್ತಾ। ಇತರಾನಿ ಪನ ತೀಣಿ ಯಥಾಜಾತವತ್ಥುವಸೇನೇವ ಘಟ್ಟೇನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಸಮ್ಪತ್ತಾನಿಯೇವ ಘಟ್ಟೇನ್ತಿ। ನೋ ಅಸಮ್ಪತ್ತಾನೀತಿ। ತತ್ಥ ಯಾನಿ ಅಸಮ್ಪತ್ತಾನಿಯೇವ ಹುತ್ವಾ ಘಟ್ಟೇನ್ತಿ। ತಾನಿ ಸಯಂ ದೂರೇ ಠತ್ವಾ ನಿಮಿತ್ತ ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ ಘಟ್ಟಿತತ್ತಾ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಸಾದೇ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲ ಸೂರಿಯ ಮಣ್ಡಲಾದಿವಸೇನ ಅಸನಿಸದ್ದಮಣ್ಡಲ ಮೇಣ್ಡಸದ್ದಮಣ್ಡಲಾದಿವಸೇನ ಚ ಮಹನ್ತಾನಿಪಿ ಬಹೂನಿಪಿ ಆಪಾತಮಾಗಚ್ಛನ್ತಿಯೇವ। ಇತರಾನಿ ಪನ ತೀಣಿ ಸಮ್ಪತ್ತಾನಿಯೇವ ಘಟ್ಟೇನ್ತೀತಿ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಸಾದೇ ಏಕೇಕಮೇವ ಆಪಾತಮಾಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇದಞ್ಚ ಪಞ್ಚದ್ವಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಮನೋ ದ್ವಾರೇ ಪನ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಅಸಮ್ಪತ್ತಾನಿಯೇವ ಆಪಾತಮಾಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ। ಏತ್ಥಚ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇತಿ ಇದಂ ಅಸಾಧಾರಣ ದ್ವಾರದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತಾನಿ ಪನ ಪಞ್ಚಾಲಮ್ಬಣಾನಿ ಯದಾಸಕಸಕದ್ವಾರೇ ಘಟ್ಟೇನ್ತಿ। ತದಾ ಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ ಅಪಾತ ಮಾಗಚ್ಛನ್ತಿಯೇವ। ಏಕೇಕಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ದ್ವೀಸು ದ್ವೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ಅಪಾತ ಮಾಗಚ್ಛತೀತಿ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಯದಾ ಚನ್ದಂವಾ ಸೂರಿಯಂವಾ ಪಬ್ಬತಂವಾ ರುಕ್ಖಂವಾ ಯಂಕಿಞ್ಚಿವಾ ಪಸ್ಸನ್ತಿ। ತದಾ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೇ ಏಕೇಕಾನಿ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಏಕನ್ತಿ ಅನೇಕಾನಿ
[೧೨೬] ಯಂ ಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಆಭೋಗಾನುರೂಪಂ ಅನೇಕಕಲಾಪಗತಾನಿ ಆಪಾತಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಆಭೋಗಾನುರೂಪನ್ತಿ ಇದಂ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ।
ಯತ್ತಕಾನಿ ಹಿ ಪಞ್ಚಾಲಮ್ಬಣಾನಿ ಚಕ್ಖಾದಿಪಥೇ ಆಲೋಕಾದಿ ಸಹಿತಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಠಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತತ್ತಕಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ನಿದ್ದಾಯನ್ತಸ್ಸಪಿ ವಿಸಞ್ಞಿ ಭೂತಸ್ಸಪಿ ಅಞ್ಞವಿಹಿತಸ್ಸಪಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಝಾನಂವಾ ಫಲಂವಾ ನಿರೋಧಂವಾ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಪಿ ಆಭೋಗೇನ ವಿನಾ ಅತ್ತನೋ ದ್ವಾರೇಸು ಆಪಾತಮಾಗಚ್ಛನ್ತಿಯೇವ। ನಕೇವಲಂ ಅತ್ತನೋದ್ವಾರೇಸು ಏವ। ಅಥಖೋ ಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ। ನಕೇವಲಂ ಭವಙ್ಗಮನೋದ್ವಾರೇಏವ। ಆವಜ್ಜನಾದೀಸು ಪನ ಚತುಬ್ಭೂಮಕ ವೀಥಿಚಿತ್ತೇಸುಪಿ ಆಪಾತಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿಯೇವ। ಅಯಂನಾಮ ಮನೋ ಮನೋದ್ವಾರಂ ನಹೋತೀತಿ ನವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಹಿ ದ್ವಾರಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಪಥಮಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಸದ್ದೋ ಕಣ್ಟಕೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪಾಠೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ಪಥಮಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಹಿ ಸದ್ದೋ ಸೋತಮ್ಹಿ ಘಟ್ಟೇತ್ವಾ ಝಾನಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾತೇ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಆಪಾತಮಾಗಚ್ಛತಿ। ತದಾ ಝಾನಚಿತ್ತ ಸನ್ತತಿ ಚಲಿತ್ವಾ ವೋಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ। ಝಾನಾ ವುಟ್ಠಾತಿ। ಭವಙ್ಗಪಾತೋ ಹೋತಿ। ತಂ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಂ ವೀಥಿಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತತೀತಿ। ದುತೀಯಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೋ ಪನ ಅಪ್ಪಕೇನ ಸದ್ದೇನ ನವುಟ್ಠಾತಿ। ಅಧಿಮತ್ತಸದ್ದೇನ ಪನ ವುಟ್ಠಾತಿಯೇವ। ನ ಹಿ ತಾನಿ ಆನೇಞ್ಜಪತ್ತಾನಿನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಅರೂಪಜ್ಝಾನಾನಿಏವ ಪನ ಆನೇಞ್ಜಪತ್ತಾನಿನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೋ ಅಧಿಮತ್ತಸದ್ದೇನಪಿ ನವುಟ್ಠಾತಿಯೇವಾತಿ। ತೇಸು ಪನ ತಥಾ ಆಪಾತಮಾಗತೇಸು ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿಯೇವಾತಿ ನವತ್ತಬ್ಬಂ। ಭವಙ್ಗ ಸನ್ತತಿಯಾವಾ ಜವನಸನ್ತತಿಯಾವಾ ವೋಚ್ಛಿನ್ನಾಯ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಅವೋಚ್ಛಿನ್ನಾಯ ನಪವತ್ತನ್ತಿ। ಪವತ್ತಮಾನಾನಿಪಿ ಆರಮ್ಮಣಾ ಧಿಮತ್ತಾದಿವಸೇನ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇಏವ ಪವತ್ತನ್ತಿ।
[೧೨೭] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ತೇ ಪನ ಪಸಾದಾ ಭವಙ್ಗಚಲನಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭೂತೇನ ಭವಙ್ಗೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಏವಂ ಪನ ಸತಿ ಬಹುಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾತೀತಾನಿಪಿ ಪಞ್ಚಾಲಮ್ಬಣಾನಿ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾತೀತೇಏವ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಆಪಾತಮಾಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಏತ ರಹಿ ಪನ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಾನಞ್ಞೇವ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಘಟ್ಟನಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ಸಹುಪ್ಪನ್ನಾನಿವಾ ಪನ ಹೋನ್ತು ನಾನುಪ್ಪನ್ನಾನಿವಾ, ಬಲವಭಾವೋಯೇವ ಪಮಣನ್ತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಂ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
[೧೨೮] ಯಂ ಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಆವಜ್ಜನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಅಪರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।
ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಅಞ್ಞದೇವ ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಆಪಾತಾಗಮನವತ್ಥು। ಅಞ್ಞದೇವ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ನಿಸ್ಸಯವತ್ಥೂತಿ ಏವಂ ವಿರುದ್ಧಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಆಪಜ್ಜನತೋತಿ। ಏವಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ವಿಸಯಪವತ್ತಿಯಾ ಆದಿಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಬ್ಬಪಾರಿಪೂರಂ ವಿಸಯಪವತ್ತಿವಿಭಾಗಂ ವೀಥಿಚಿತ್ತಪವತ್ತಿಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತಸ್ಮಾತಿಆದಿಮಾಹ। ತತೋತಿ ತಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಆಪಾತಾಗಮನಪಚ್ಚಯಾ। ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಆಪಾತಾಗಮನೇನ ಸಹೇವ ಭವಙ್ಗಸ್ಸಪಿ ಆಪಾತಂ ಆಗಚ್ಛತಿಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂಭವಙ್ಗೇಚಲಿತೇತಿ। ಚಲನಞ್ಚೇತ್ಥ ಯಥಾ ಗಹಿತಂ ಕಮ್ಮಾದಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅತ್ತನಿ ಆಪಾತಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ ಅಭಿನವಾರಮ್ಮಣಂ ಗಹೇತುಂ ಉಸ್ಸಾಹಜಾತಸ್ಸ ವಿಯ ಭವಙ್ಗಸನ್ತಾನಸ್ಸ ವಿಕಾರಪ್ಪತ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥಚ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಆಪಾತಾಗಮನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಏವ ಕಾರಣಂ। ನ ಆವಜ್ಜನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ। ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಆಪಾತಾಗಮನಮೇವ ಪನ ಆವಜ್ಜನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾಪಿ ಕಾರಣಂ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
[೧೨೯] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ
ನ ಹಿ ಯೋಗ್ಯದೇಸಾವಟ್ಠಾನಮೇವ ಘಟ್ಟನನ್ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ಯೋಗ್ಯದೇಸೇಪನ ಠತ್ವಾ ನಿಮಿತ್ತಘಟ್ಟನವಸೇನ ವತ್ಥುಘಟ್ಟನವಸೇನಚ ಅಸನಿ ನಿಪಾತೋವಿಯ ಪಸಾದೇಸು ಯುಜ್ಝನಂ ಮನ್ಥನಂ ಖೋಭಕರಣಂ ಘಟ್ಟನನ್ತಿ ಚ ಆಪಾತಾಗಮನನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋಯೇವ। ಏತ್ಥಚ ಅಯಂಪಿ ಏಕೋ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮೋಯೇವಾತಿ ಕತ್ವಾ ನಾನಾ ಠಾನಿಯೇಸು ದ್ವೀಸು ದ್ವೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ಸಹೇವ ಆಪಾತಾಗಮನಂ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಂ। ರೂಪಾದಿನಾ ಪಸಾದೇ ಘಟ್ಟಿತೇ ತಂ ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸೇವ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಚಲನಂ ಸಿಯಾ। ಕಥಂ ಪನ ಹದಯವತ್ಥುನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸಾತಿ ನ ಚೋದೇತಬ್ಬನ್ತಿ।
[೧೩೦] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ತಮೇವ ಚೋದನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ತಂ ಪರಿಹರನ್ತೋ ‘‘ಸನ್ತತಿ ವಸೇನ ಏಕಾಬದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸನ್ತತಿವಸೇನಾತಿ ನವತ್ತಬ್ಬಂ। ಸಣ್ಠಾನವಸೇನಾತಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬಞ್ಚೇತಂ ಸಾರತೋ ನ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಂ।
ಕಸ್ಮಾ, ತಾದಿಸಸ್ಸ ಅನುಕ್ಕಮಚಲನಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ ದಳ್ಹಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಏಕೇಕಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ದ್ವೀಸು ದ್ವೀಸು ದ್ವಾರೇಸು ಆಪಾತಮಾಗಚ್ಛತೀತಿ। ರೂಪಾರಮ್ಮಣಞ್ಹಿ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಂ ಘಟ್ಟೇತ್ವಾ ತಙ್ಖಣೇಯೇವ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಆಪಾತಂ ಆಗಚ್ಛತಿ। ಭವಙ್ಗಚಲನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸದ್ದ ಗನ್ಧ ರಸ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಸಕುಣೋ ಆಕಾಸೇನಾಗನ್ತ್ವಾ ರುಕ್ಖಗ್ಗೇ ನಿಲೀಯಮಾನೋವ ರುಕ್ಖಸಾಖಞ್ಚ ಘಟ್ಟೇತಿ। ಛಾಯಾಚಸ್ಸ ಪಥವಿಯಂ ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ। ಸಾಖಾಘಟ್ಟನ ಛಾಯಾಫರಣಾನಿ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಏಕಕ್ಖಣೇಯೇವ ಭವನ್ತಿ। ಭವಙ್ಗಸೋತಂವೋಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಭವಙ್ಗಪವಾಹಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಅವಚ್ಛಿನ್ನಂ ಕತ್ವಾ। ಆವಜ್ಜನ್ತನ್ತಿ ಅದಿಸ್ವಾವ ಕಿಂನಾಮೇತನ್ತಿ ಆವಜ್ಜ ಮಾನಂ। ಪಸ್ಸನ್ತನ್ತಿ ಅತ್ತ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕುರುಮಾನಂ। ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತನ್ತಿ ಮುಞ್ಚಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಯಥಾದಿಟ್ಠಂ ರೂಪಂ ಪಟಿ ಗಣ್ಹನ್ತಂ। ಸನ್ತೀರಯಮಾನನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ತೀರೇನ್ತಂವಿಚಾರೇನ್ತಂ। ವವತ್ಥಪೇನ್ತನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ಅಸಙ್ಕರತೋ ಥಪೇನ್ತಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿವಸೇನ ಲದ್ಧೋಪಚ್ಚಯೋ ಯೇನಾತಿ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯಂ। ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಜವನಂ ಜವತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತಂ ಪನ ಜವನಂ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ದುಬ್ಬಲಕಾಲೇವಾ ಮುಚ್ಛಾ ಮರಣಾಸನ್ನಕಾಲೇಸುವಾ ಛಕ್ಖತ್ತುಂ ವಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖತ್ತುಮೇವವಾ ಜವತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನಾತಿ। ಜವತೀತಿ ಅಸನಿನಿಪಾತಸದಿಸೇನ ಜವೇನ ಪವತ್ತತಿ। ತತ್ಥ ಪಥಮಜವನಂ ಅಲದ್ಧಾ ಸೇವನತ್ತಾ ಸಬ್ಬದುಬ್ಬಲಂ ಹೋತಿ। ತತೋ ದುತೀಯಂ ಬಲವಂ। ತತೋ ತತೀಯಂ। ತತೋ ಚತುತ್ಥಂ। ಇದಂ ಪನ ಸಬ್ಬಬಲವಂ ಮುದ್ಧಪತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪರಿಹಾಯಮಾನಂ ಪವತ್ತತಿ। ಸತ್ತಮವಾರೇ ಗತೇ ಪರಿಕ್ಖೀಣಜವಂ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಜವನಾ ನುಬನ್ಧಾನಿತಿ ಯಥಾ ಪಟಿಸೋತಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿಂ ನಾವಂ ಉದಕಂ ಥೋಕಂ ಅನುಬನ್ಧತಿ ಅನುಗಚ್ಛತಿ। ಏವಂ ಜವನಂ ಅನುಬನ್ಧಾನಿ। ದ್ವೇ ತದಾರಮ್ಮಣಪಾಕಾನೀತಿ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ತದಾರಮ್ಮಣಕಿಚ್ಚಾನಿ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಯಥಾರಹನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಜವನ ಸತ್ತಾನುರೂಪಂ। ಭವಙ್ಗಪಾತೋತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತಿಹನ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಆವಜ್ಜನತೋ ಪಥಮಭವಙ್ಗಚಲನತೋಯೇವವಾ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಟ್ಠಿತಂ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಯಾವಚತುತ್ಥಜವನಾ ಸಮುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚಮಜವನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪತಿತಮೇವ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಸಮುಟ್ಠಿತವೇಗಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣತಾಯ ಪತಿತನ್ತಿ ನವುಚ್ಚತಿ। ದುತೀಯತದಾರಮ್ಮಣತೋ ಪರಂ ಪನ ಸಮುಟ್ಠಿತವೇಗಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ಪರಿಕ್ಖೀಣತ್ತಾ ತದಾ ಏವ ತಂಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಪತಿತಂನಾಮ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಪತನಂ ಪಾತೋ। ಭವಙ್ಗಭಾವೇನಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಪಾತೋ ಭವಙ್ಗಪಾತೋ, ಭವಙ್ಗಂ ಹುತ್ವಾ ಪಾತೋತಿ ಯಾವ ತದಾರಮ್ಮಣುಪ್ಪಾದಾ ಪನ ಅಪ್ಪಹೋನ್ತಾತೀತಕನ್ತಿ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಯಾವ ತದಾರಮ್ಮಣುಪ್ಪಾದಾ ಪವತ್ತಿತುಂ ಅಪ್ಪಹೋನ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಅತೀತದ್ವತ್ತಿಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಂ। ಯಸ್ಸ ಹಿ ದ್ವೇವಾ ತೀಣಿವಾ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾನಿ ಅತೀತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಂ ಯಾವ ತದಾರಮ್ಮಣುಪ್ಪಾದಾ ಪವತ್ತಿತುಂ ನಪ್ಪಹೋತಿ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಏವಂ ಅಪ್ಪಹೋನ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಅತೀತಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪಾತಮಾಗತನ್ತಿ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಮನೋದ್ವಾರೇಚ ಆಪಾತಂ ಆಗತಂ। ನತ್ಥಿ ತದಾರಮ್ಮಣುಪ್ಪಾದೋತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಸ ತೀಣಿ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾನಿ ಅತೀತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಸ ಚುದ್ದಸ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕಾವಸೇ ಸಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸತ್ತಮಜವನೇನ ಸಹೇವ ನಿರುದ್ಧತ್ತಾ ತಸ್ಮಿಂ ನತ್ಥಿ ತದಾರಮ್ಮಣುಪ್ಪಾದೋತಿ ಯುತ್ತಮೇತಂ। ನ ಹಿ ಏಕಾವಜ್ಜನವೀಥಿಯಂ ಚಿತ್ತಾನಿ ಧಮ್ಮವಸೇನ ವಿಯ ಕಾಲವಸೇನಾಪಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾತಿ। ಯಸ್ಸ ಪನ ದ್ವೇ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾನಿ ಅತೀತಾನಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಮಜವನತೋ ಪರಂ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕಾವಸೇಸೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಏಕೇನ ತದಾರಮ್ಮಣೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ।ನ। ನ ಹಿ ತಾದಿಸಂ ನಿರೋಧಾ ಸನ್ನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಏಕವಾರಂಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರೇ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಗಣನಾಯಂ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ದ್ವೇತಿ ದ್ವೇಏವ ತದಾರಮ್ಮಣ ವಾರಾ ಆಗತಾತಿ।
ಯಂ ಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಮೇವ
ಮಜ್ಝಿಮಭಾಣಕಾಪನ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಏಕಂಪಿ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ಸಙ್ಗಹಕಾರೇನ ಪನ ತಂ ಪಟಿಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಇಧಪಿ ತಂ ಥೇರೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಪರಮತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಸಕಿಂದ್ವೇವಾ ತದಾಲಮ್ಬನ್ತಿ ಥೇರೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಮಜ್ಝಿಮಭಾಣಕಾನಂ ಮತೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ। ಆಚರಿಯಾನನ್ದತ್ಥೇರೋ ಪನ ಏಕಂಪಿ ಇಚ್ಛತಿಯೇವ। ಯಥಾ ಹಿ ಆಗನ್ತುಕಭವಙ್ಗಂ ಏಕಂ ಪವತ್ತತಿ। ತಥಾ ತದಾರಮ್ಮಣಂಪಿ ಏಕಂ ನಪವತ್ತತೀತಿ ನಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ಯಞ್ಚ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಗಣನಾಯಂ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ದ್ವೇತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ, ನ ನಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ। ಯಾವ ಜವನುಪ್ಪಾದಾಪಿ ಪವತ್ತಿತುಂ ಅಪ್ಪಹೋನ್ತಾತೀತಕನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯಸ್ಸ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚತ್ತಾರಿ ಪಞ್ಚ ಛ ಸತ್ತ ಅಟ್ಠನವ ವಾ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾನಿ ಅತೀತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಂ ಯಾವ ಜವನುಪ್ಪಾದಾ ಪವತ್ತಿತುಂ ನಪ್ಪಹೋತಿ। ಏವಂ ಅಪ್ಪಹೋನ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಅತೀತಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜವನಂಪಿ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ಜವನಸ್ಸಪಿ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ। ಅಯಞ್ಹಿ ತ್ವಾಪಚ್ಚಯೋ ಭಾವತ್ಥೇಏವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ನ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ। ಕಸ್ಮಾ। ಅತ್ತನೋ ಪಧಾನಕ್ರಿಯಾಯ ಸಮಾನಕತ್ತುಕತಾಯ ಅಭಾವತೋತಿ।
[೧೩೧] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಹೇತುಮ್ಹಿಚಾಯಂ ತ್ವಾಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ನ ಹಿ ಬಾಹಿರತ್ಥಭೂತೋ ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಕಿತಕಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಸಯೋ ಹೋತೀತಿ। ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಭಾವತ್ಥೇಏವ ತ್ವಾಪಚ್ಚಯೋ। ತತೋಚ ಹೇತುಅತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏತೇನ ಯಾ ಲಕ್ಖಣೇ ಹೇತುಮ್ಹಿಚಮಾನನ್ತಪಚ್ಚಯಾನಂಪಿ ಪವತ್ತಿ ಕತ್ಥಚಿ ವುತ್ತಾ। ಸಾಪಿಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಹೋತಿ। ನಹಿ ಬಾಹಿರತ್ಥಭೂತಾ ಲಕ್ಖಣಹೇತುಯೋ ತೇಸಂ ವಿಸಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಏತ್ಥಚ ಯಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ನವಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾನಿ ಅತೀತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಸ ಅವಸೇಸ ಅಟ್ಠಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾ ಯುಕಸ್ಸ ದುತೀಯ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನೇನ ಸಹೇವ ದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತ್ತುನ್ತಿ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂವಾ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂವಾ। ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನೇ ಠತ್ವಾ ಏಕಂವಾ ದ್ವೇವಾ ಚಿತ್ತಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ತತೋ ಆಸೇವನಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಜವನಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಪುನ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಹಿ ತತೋ ಆಸೇವನಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಜವನಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾತಿ ಏತೇನ ತತೀಯಸ್ಸ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇತರಥಾ ಏಕಂವಾ ದ್ವೇವಾ ಚಿತ್ತಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ತತೋ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾತಿ। ಏಕಂವಾತಿ ಪನ ವಾಚಾ ಸಿಲಿಟ್ಠಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ದಿರತ್ತ ತಿರತ್ತಂತಿ। ಅಥವಾ, ತತೋತಿ ಏಕಚಿತ್ತತೋವಾ ದ್ವಿಚಿತ್ತತೋವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಪಥಮೇನ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ದುತೀಯೇನ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ। ಆಸೇವನಂ ಲಭಿತ್ವಾತಿ ಇದಂ ಪನ ಉಪಚಾರವಚನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಸ್ಸ ಆಸೇವನತಾ ಪಟ್ಠಾನೇ ವುತ್ತಾತಿ। ಆಚರಿಯಾನನ್ದತ್ಥೇರೇನ ಪನೇತ್ಥ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನತೋ ಪರಂ ಚತುಪಞ್ಚ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾವಸೇಸೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚತುಪಞ್ಚಜವನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಏವ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣವಾರೋ ಇಚ್ಛಿತೋ। ನ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನ ಪರಿಯೋಸಾನವಸೇನ। ಪಟ್ಠಾನೇಹಿ ಭವಙ್ಗಂ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ತ್ವೇವವುತ್ತೋ। ನ ಪನ ವುತ್ತೋ ಆವಜ್ಜನಾ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ। ಯಥಾ ಚ ಮುಚ್ಛಾಮರಣಕಾಲೇಸು ವತ್ಥುದುಬ್ಬಲತಾಯ ಛ ಪಞ್ಚಜವನವಾರಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಇಧಪಿ ಆರಮ್ಮಣದುಬ್ಬಲತಾಯಾತಿ ನ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಸನ್ತೀರಣತೋ ಪರಂ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾ ವಸೇಸೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಏಕಂ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಂ ದ್ವಿಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾವಸೇಸೇ ದ್ವೇ ತದುತ್ತರಿ ತತ್ಥ ಭವಙ್ಗಚಲನಮೇವ ಹೋತಿ। ನತ್ಥಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋತಿ। ತತ್ಥ ಭವಙ್ಗಚಲನಮೇವಾತಿ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಚಲನಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ। ಇಚ್ಚೇವಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇತಿ ಇತಿ ಏವಂ ಯದಿ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾತೀತಕಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಅಪಾತಮಾಗಚ್ಛತೀತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಚತುನ್ನಂ ವಾರಾನಂ ವಸೇನ ಚತುಧಾ ವಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ತಥಾ ಸೋತದ್ವಾರಾದೀಸು ಚಾತಿಯೋಜನಾ। ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಚತುಧಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅತಿಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂಪಿ ಆಪಾತಾಗತಮತ್ತೇನ ಮೋಘವಾರಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂನಾಮ ಹೋತಿ। ನ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ। ಇತರಾನಿ ಪನ ಉಭಯಥಾಪಿ ಇತರೇಸಂ ವಾರಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಿನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಚತುನ್ನಂ ವಾರಾನಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾತಿ।
ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತಿಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ತಞ್ಹಿ ಮೋಘವಾರ ಪಞ್ಞಾ ಪನಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ।
ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಯಥಾರಹಂ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಸತ್ತೇವ। ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಚಿತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಖಣವಸೇನ ಚತುದ್ದಸ। ವಿತ್ಥಾರಾ ಚಿತ್ತಸರೂಪವಿತ್ಥಾರತೋ ಚತುಪಞ್ಞಾಸಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಏತ್ಥಾತಿ ಪರಿತ್ತಜವನವಾರೇ।
೧೩೭. ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ಪರಿತ್ತಖಣಾಪಿ ಅತೀತಾನಾಗತಾಪಿ ಕಾಲವಿಮುತ್ತಾಪಿ ಆಪಾತಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿಯೇವ। ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾತೀತಾನಿವಾ ಬಹುಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾತೀತಾನಿವಾ ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತಾನೇವ ಆಪಾತಮಾಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಇದಂ ವಿಧಾನಂ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಮನೋದ್ವಾರೇಪನ ಯದಿವಿಭೂತಮಾಲಮ್ಬಣಂ ಆಪಾತಮಾಗಚ್ಛತೀತಿ। ತತ್ಥ ಮನೋದ್ವಾರೇತಿ ಸುದ್ಧಮನೋದ್ವಾರೇ। ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಹಿ ಘಟ್ಟನೇನ ಸಹೇವ ಯತ್ಥ ಅಪಾತಮಾಗಚ್ಛತಿ। ತದಾರಮ್ಮಣಪಾಕಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಇದಂ ಕಾಮಸತ್ತವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ರೂಪಾರೂಪಸತ್ತಾನಂ ಪನ ವಿಭೂತಾರಮ್ಮಣೇಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣುಪ್ಪಾದೋ ನತ್ಥಿಯೇವ। ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ। ಏವಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇಪಿ ರೂಪಸತ್ತಾನಂ ಅತಿಮಹನ್ತಾರಮ್ಮಣೇಸು ತದಾರಮ್ಮಣುಪ್ಪಾದೋ ನತ್ಥೀತಿ। ಅವಿಭೂತೇ ಪನಾ ಲಮ್ಬಣೇ ಜವನಾವಸಾನೇ ಭವಙ್ಗಪಾತೋವ ಹೋತೀತಿ ಇದಞ್ಚ ಉಕ್ಕಟ್ಠ ಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಞಾಣವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಪ್ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಅವಿಭುತೇ ಆಲಮ್ಬಣೇ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನವಾರೋಪಿ ಆಗತೋ। ಯೋಚ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇಭವಙ್ಗಚಲನಮತ್ತವಸೇನ ಮೋಘವಾರೋ ನಾಮ ಚತುತ್ಥೋ ವಾರೋ ವುತ್ತೋ। ಸೋಪಿ ಇಧ ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ಸುದ್ಧಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಆಪಾತಮಾಗತೇ ವೀಥಿಚಿತ್ತಂ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಭವಙ್ಗೇ ಚಲಿತೇ ನಿವತ್ತನಕವಾರಾನಂ ಪಮಾಣಂ ನಭವಿಸ್ಸತಿಯೇವ, ವಿಸಯೇಚ ಆಪಾತಾಗತೇ ಭವಙ್ಗೇಚ ಚಲಿತೇ ಸತಿ ವಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿನಾಮ ನ ನ ಹೋತೀತಿ। ಇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣ ಜವನ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನ ಮೋಘವಾರ ಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ವಾರಾನಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಆರಣಭೂತಾ ವಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿ ಚತುಧಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ। ತತ್ಥ ತದಾರಮ್ಮಣವಾರಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಅಭಿವಿಭೂತಾನಾಮ ಜವನ ವಾರಸ್ಸ
ಏತ್ಥಚ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸವಾ ಅತಿಬಲವತಾಯ ಅಭಿವಿಭೂತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ದುಬ್ಬಲೇಪಿ ಹಿ ಚಿತ್ತೇ ಪಥವಿಪಬ್ಬತಾದಿವಸೇನ ಅತಿಬಲವನ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅತಿವಿಭೂತಂನಾಮ ಹೋತಿ। ಅತಿಬಲವನ್ತೇ ಚ ಚಿತ್ತೇ ಅತಿಸುಖುಮಂಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅತಿವಿಭೂತಂನಾಮ ಹೋತೀತಿ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪೀತಿ। ವಾರಭೇದೋ ಪನೇತ್ಥ ಅನುಬನ್ಧಕೋ, ವಿಸುಂ ಸಿದ್ಧೋತಿ ದುವಿಧೋ। ತತ್ಥ ಅನುಬನ್ಧಕೋ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಾನುಬನ್ಧಕಾದಿವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧೋ। ಏಕೇಕಸ್ಮಿಞ್ಚೇತ್ಥ ಅತೀತಗಹಣಂ, ಸಮುದಾಯ ಗಹಣಂ, ವತ್ಥುಗಹಣಂ, ನಾಮಗಹಣನ್ತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಚತ್ತಾರೋ ವಾರಾ। ತೇಸುಚ ತದಾರಮ್ಮಣವಾರಾದಯೋ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ವಿಸುಂ ಸಿದ್ಧೋ ಪನ ದಿಟ್ಠ ವಾರೋ, ದಿಟ್ಠಸಮ್ಬನ್ಧವಾರೋ, ಸುತವಾರೋ, ಸುತಸಮ್ಬನ್ಧವಾರೋ, ವಿಞ್ಞಾತವಾರೋ, ವಿಞ್ಞಾತಸಮ್ಬನ್ಧವಾರೋತಿ ಛಬ್ಬಿಧೋ ಹೋತಿ। ಏತ್ಥಚ ಸದ್ಧಾ ರುಚಿ ಆಕಾರ ಪರಿವಿತಕ್ಕಾದಿ ವಸೇನ ಪವತ್ತವಾರಾ ವಿಞ್ಞಾತವಾರೋ, ವಿಞ್ಞಾತ ಸಮ್ಬನ್ಧವಾರೋತಿ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ಪನ ಸದ್ಧಾರುಚಿಯಾದಿವ ಸೇನಗಹಿತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ತಥಾಪಿ ಹೋತಿ। ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ನ ಗಹಿತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾವಾ ಹೋತು ಅಞ್ಞಥಾವಾ। ವೀಥಿಚಿತ್ತಪವತ್ತಿಯಾ ಸತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವ। ತತ್ಥ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂವಾರೇ ತದಾರಮ್ಮಣವಾರಾದಿವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಚತ್ತಾರೋ ವಾರಾ। ತೇಸುಚ ಕಾಮ ಮಹಗ್ಗತಾ ನುತ್ತರ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಸೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾತೀತಾನಾಗತಕಾಲ ವಿಮುತ್ತವಸೇನಚ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾತಿ। ಏತರಹಿ ಪನ ಅತೀತಭವಙ್ಗವಸೇನ ತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚ ವಾರಭೇದಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅತೀತಭವಙ್ಗವಸೇನ ವಾರಭೇದಕಪ್ಪನಂ ನಿರತ್ಥಕಂ। ನ ಹಿ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಖಣವಸೇನ ಬಲವ ದುಬ್ಬಲತಾ ಸಮ್ಭವೋ ಅತ್ಥಿ। ತದಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂಪಿ ಅತೀತಾನಾಗತಾನಂ ಕಾಲವಿಮುತ್ತಾನಞ್ಚ ತತ್ಥ ಆಪಾತಾಗಮನತೋತಿ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ, ಏಕಾವಜ್ಜನವೀಥಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಂನಾಮ ಧಮ್ಮತೋಚ ಕಾಲತೋಚ ಅಭಿನ್ನ ಮೇವ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ। ಇಮೇಚ ಸತ್ತಾ ತಂ ತಂ ಆಕಾರಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಜಾನನ್ತಿಯೇವ। ಪರಚಿತ್ತವಿದುನಿಯೋ ಪನ ದೇವತಾ ಆಕಾರಸಲ್ಲಕ್ಖಣೇನ ವಿನಾಪಿ ಜಾನನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಪರಸ್ಸ ತೀಣೇವಾತಿ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ತೀಣಿ ಏವ। ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ದಸೇರಿತಾತಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಖಣವಸೇನ ದಸ ಈರಿತಾನಿ ಕಥಿತಾನಿ। ವಿತ್ಥಾ ರೇನಾತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಮನೋದ್ವಾರೇ। ಏಕಚತ್ತಾಲೀಸಾತಿ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಮನೋಧಾತೂಹಿ ವಜ್ಜಿತಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತಾನಂ ವಸೇನ ಏಕಚತ್ತಾಲೀಸಂ। ಏತ್ಥಾತಿ ಪರಿತ್ತಜವನವಾರೇ। [ಪರಿತ್ತವಾರೋ]
೧೩೮. ವಿಭೂತಾವಿಭೂತಭೇದೋ ನತ್ಥಿ ಏಕಂ ವಿಭೂತಮೇವ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನ ಹಿ ಅವಿಭೂತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಪ್ಪನಾನಾಮ ಸಮ್ಭವತೀತಿ। ತಥಾ ತದಾರಮ್ಮಣುಪ್ಪಾದೋಚ ನತ್ಥಿ। ನ ಹಿ ಅತಿಸನ್ತತರಂ ಅಪ್ಪನಾಜವನಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಅನುಬನ್ಧತೀತಿ। ತತ್ಥ ಹಿ ಛಬ್ಬೀಸತಿ ಮಹಗ್ಗತ ಲೋಕುತ್ತರ ಜವನೇಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಜವನಂ ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿಮೋತರತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಞಾಣರಹಿತಂ ದ್ವಿಹೇತುಕಜವನಂ ಅಥಿರಸಭಾವತ್ತಾ ಅಪ್ಪನಾಯ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ನಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಕಾಮಾವಚರಜವನಾನಮಟ್ಠನ್ನನ್ತಿ। ಪರಿಕಮ್ಮೋಪಚಾರಾನುಲೋಮಗೋತ್ರತುನಾಮೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತಾದೀಹಿ ಪರಿತೋಭಾಗೇಹಿ ಅಪ್ಪನಾ ಕರೀಯತಿ ಸಜ್ಜೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪರಿಕಮ್ಮಂ। ಅಪ್ಪನಂ ಉಪೇಚ್ಚ ಚರತೀತಿ ಉಪಚಾರೋ। ಸಮೀಪಚಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮೀಪಚರಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಆಸನ್ನೇಕಾಲೇ ಅಪ್ಪನಾವಹಸಮತ್ಥಭಾವೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಚಿರಂ ಕಾಲಂ ಅಪ್ಪನಾ ಸಮ್ಭವೋ ಹೋತೀತಿ। ಅನುಲೋಮನ್ತಿ ಅಪ್ಪನಾಪವತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮವಿಧಮನೇನ ಅಪ್ಪನಾಯ ಅನುಕೂಲಂ ಅಪ್ಪನಾಹಿತಂ ಅಪ್ಪನಾ ವಹನ್ತಿಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ, ಯಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಪ್ಪನಾ ವಿಬನ್ಧಕೋ ಪಚ್ಚನೀ ಕೋನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ। ಗಮೀಯತಿ ಬುಜ್ಝೀಯತಿ ಅತ್ಥೋ ಏತೇನಾತಿವೋ। ಅಭಿಧಾನಂ ಬುದ್ಧಿಚ। ತಂ ದುವಿಧಂಪಿ ಗವಂ ತಾಯತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ಗೋತ್ತಂ। ಪರಿತ್ತ ಜಾತಿಸಙ್ಖಾತೋ ಅನ್ವಯೋ। ಗೋತ್ತಂ ಅಭಿಭುಯ್ಯತಿ ಛಿಜ್ಜತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಗೋತ್ರಭು। ಏತ್ಥ ಚ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಜವನಾನಿ ಪರಿಕಮ್ಮಜವನಾನೀತಿ ವಾ ಉಪಚಾರಜವನಾನಿತಿವಾ ಅನುಲೋಮಜವನಾನೀತಿವಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿಯೇವ। ಗೋತ್ರಭೂತಿ ಪನ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ। ಇಧ ಪನ ಚತುನ್ನಂಪಿ ನಾಮಾನಂ ಸಙ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಪರಿಕಮ್ಮೋ ಪಚಾರಾನುಲೋಮ ಗೋತ್ರಭುನಾಮೇನಾತಿ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ಪಥಮಮೇವ ಪರಿಕಮ್ಮಂನಾಮ। ನನು ಇತರಾನಿಪಿ ಅಪ್ಪನಂ ಪರಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿಯೇವಾತಿ ಏವಮಾದಿಕಾ ಚೋದನಾ ಅನೋಕಾಸಾ ಹೋತೀತಿ। ಚತುಕ್ಖತ್ತುಂ ತಿಕ್ಖತ್ತುಮೇವವಾತಿ ಚತುಕ್ಖತ್ತುಮೇವವಾ ತಿಕ್ಖತ್ತುಮೇವವಾ। ತತ್ಥ ಪಥಮೇನ ಏವ ಸದ್ದೇನ ಪಞ್ಚಮಂ ಗೋತ್ರಭುಸಮ್ಭವೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಹೋತಿ। ತದಾ ಹಿ ಜವನಂ ಪತಿತಂನಾಮ ಹೋತಿ। ಪವೇಧತಿ
ಯಂ ಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಛಟ್ಠಂ ಸತ್ತಮಂ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಆಸನ್ನಭಾವೇನ ಪಪಾತಾಸನ್ನಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಆಸನ್ನಭಾವೇನಾತಿ ಭವಙ್ಗಭಾವಸ್ಸ ಆಸನ್ನ ಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಞ್ಚಮಜವನತೋ ಹಿ ಪಟ್ಠಾಯ ಜವನಸನ್ತಾನಂ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಪರಿಕ್ಖೀಣಜವಂ ಹೋತಿ। ಭವಙ್ಗಭಾವತ್ಥಾಯ ಪರಿಣಮತೀತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಪಾತಾಸನ್ನಪುರಿಸೋಪಮಾಪಿ ಉಪಪನ್ನಾ ಹೋತೀತಿ। ನಿರುದ್ಧಾನನ್ತರಮೇವಾತಿ ನಿರುದ್ಧೇ ಅನನ್ತರಮೇವಾತಿ ಪದಚ್ಛೇದೋ। ಕಸ್ಸ ಅನನ್ತರನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಸುತತ್ತಾ ನಿರುದ್ಧಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥತೋ ಲದ್ಧಮೇವಾತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಪ್ಪನಾನಾಮ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಚತುತ್ಥತೋವಾ ಪಞ್ಚಮತೋವಾ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ನ ಛಟ್ಠತೋವಾ ಸತ್ತಮತೋವಾ। ಸಾಹಿ ವಸೀಭೂತಾಪಿ ಚತುತ್ಥ ಪಞ್ಚಮೇಸು ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ಅಲಭಮಾನಾ ಸಬ್ಬಸೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿಯೇವ। ಲಭಮಾನಾ ಪನ ದಿವಸಂಪಿ ನಿರನ್ತರಂ ಪವತ್ತತಿಯೇವ। ತಸ್ಮಾ ಚತುತ್ಥಂವಾ ಪಞ್ಚಮಂವಾತಿ ಇದಂ ಆದಿಮತ್ತನಿಯಮನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನೇವ ಹಿ ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿಮೋತರತೀತಿ ಚ ತತೋಪರಂ ಅಪ್ಪನಾವಸಾನೇ ಭವಙ್ಗಪಾತೋವ ಹೋತೀತಿ ಚ ವಕ್ಖತೀತಿ। ಯದಿ ಪನ ಪಞ್ಚಮತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಜವನಂ ಪತಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಸತಿ ಕಸ್ಮಾ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪತನಖೇತ್ತೇ ಅಪ್ಪನಾಜವನಂ ಪವತ್ತತೀತಿ। ವುಚ್ಚತೇ, ಹತ್ಥೇ
ಯಸ್ಮಾ ಚ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಾನಂ ಫಲದಾನನಿಯತತಾನಾಮ ಕಾಲನಿಯಮೇನ ವಿನಾ ನ ಸಮ್ಭವತಿ। ಕಾಲನಿಯಮೋಚನಾಮ ಏಕನ್ತೇನ ಸತ್ತಮಜವನಸ್ಸೇವ ಹೋತಿ। ನ ಮಜ್ಝಿಮಜವನಾನಂ। ತೇಸಞ್ಹಿ ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ಭವೇಏವ ವಿಪಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಏವಂ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥೀತಿ। ತಸ್ಮಾ ದುವಿಧಸ್ಸ ನಿಯಮಸ್ಸ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಏವ ಸತ್ತಮಜವನಚೇತನಾಯ ಅನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮತಾ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ। ನ ಬಲವತರತಾಯಾತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥಗನ್ತಬ್ಬನ್ತಿ। ಮೂಲಟೀಕಾಯಂ ಪನ ನನುಚ ಸತ್ತಮಜವನಚೇತನಾಯ ಬಲವತಾಯ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಭಾವೋ ಹೋತಿ ಆನನ್ತರಿಯತಾಪೀತಿ ಚೋದನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ತತ್ಥಾಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಸಿಯಾ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವಿನೋ ವಿಪಾಕಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಅನ್ತಿಮಜವನಚೇತನಾಯ ಸುಸಙ್ಖತತ್ತಾಸಾ ಸತ್ತಮಜಗನಚೇತನಾ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಾ ಆನನ್ತರಿಯಕಾಚ ಹೋತಿ। ನ ಅಪತಿತಜವನಚೇತನಾ ವಿಯ ಬಲವತಾಯಾತಿ ಉತ್ತರಂ ವದತಿ। ತಂ ಯುತ್ತಂ ವಿಯ ನ ದಿಸ್ಸತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಪಥಮಜವನಚೇತನಾ ಕಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಸುಸಙ್ಖತತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಾನಾಮ ಜಾತಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಹೋತೀತಿ। ಮಹಾಟೀಕಾಯಂ ಪನ ದುಬ್ಬಲಾಪಿ ಅನ್ತಿಮಜವನ ಚೇತನಾ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸಯುತ್ತತಾಯ ಫಲವಿಪಚ್ಚನೇ ಸತ್ತಿವಿಸೇ ಸಯುತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯಾ ಆನನ್ತರಿಯಕಾಚ ಸಾ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾರಹನ್ತಿ ತಂ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಾನುರೂಪಂ। ಯಥಾಭಿನೀಹಾರ ವಸೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮಭಾವನಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಾ ದೀಸುವಾ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಾದೀಸುವಾ ಅಭಿನೀಹರಣಾನುರೂಪಂ। ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿನ್ತಿ ಅಪ್ಪನಾಪಬನ್ಧಂ। ಇದಞ್ಚ ಅನೇಕವಾರೇ ಪವತ್ತಾನಂ ಅಪ್ಪನಾಜವನಾನಂ ಸಙ್ಗಹಣತ್ಥಂ ತತೋತಿ ಚತುತ್ಥತೋವಾ ಪಞ್ಚಮತೋ ವಾ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಪಞ್ಚಮೇವಾ ಛಟ್ಠೇವಾ ಏಕನ್ತೇನ ಭವಙ್ಗಪಾತೋ ಹೋತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಮಾ ಪುನ ಅಪ್ಪನಾವಸಾನೇತಿ ವುತ್ತಂ। ಭವಙ್ಗಪಾತೋವಹೋತಿ। ನತ್ಥಿ ತದಾರಮ್ಮಣುಪ್ಪಾದೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಕತ್ಥಚಿ ಅಪ್ಪನಾವಾರೇ ಸತ್ತಜವನ ಪರಿಪೂರಣತ್ಥಂ ಅಪ್ಪನಾವಸಾನೇಪಿ ಕಾಮಾವಚರಜವನಪ್ಪವತ್ತಿಂ ವದನ್ತಾನಂ ನಿಕಾಯನ್ತರಿಕಾನಂ ವಾದೋ ಇಧ ಏವಸದ್ದೇನ ನಿವತ್ತಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಪ್ಪನಾಜವನವಾರೇ। ನಿರನ್ತರಪವತ್ತಾನಂ ಜವನಾನಂ ಭಿನ್ನವೇದನತಾನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತ ಜವನಾ ನನ್ತರನ್ತಿಆದಿ।
[೧೩೨] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಭಿನ್ನವೇದನಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಅನುದ್ಧಟತ್ತಾ’’ತಿಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ನ ಹಿ ಇಧ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಪಮಾಣಂ। ಕಸ್ಮಾ, ಆಸೇವನ ಪಚ್ಚನಿಕಾನಂ ಫಲಜವನಾನಂಪಿ ಪರಿಕಮ್ಮಜವನೇಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಞ್ಚ ಅಭಿನ್ನವೇದನತಾಯ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾತಿ। ಪಾಟಿಕಙ್ಖಿತಬ್ಬಾತಿ ಅವಸ್ಸಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ।
[೧೩೩] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಪಸಂಸಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ನ ಹಿ ತಾದಿಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾಪದೇಸೋ ದಿಸ್ಸತೀತಿ। ಅರಹತ್ತ ಫಲೇ ಮಗ್ಗವೀಥಿಯಂ ಮಗ್ಗಕುಸಲಾನನ್ತರಂ ಪವತ್ತಮಾನೇಪಿ ಅಯಂ ಪುಬ್ಬಾಪರ ನಿಯಮೋ ಪರಿಕಮ್ಮಜವನೇಹಿ ಏವ ಸಹ ಅಪ್ಪನಾಜವನಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಕ್ರಿಯಜವನಾನನ್ತರಂ ಅರಹತ್ತಫಲಞ್ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಸುಖಪುಞ್ಞಮ್ಹಾ ಪರಂ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಅಪ್ಪನಾಜವನಾನಿ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ। ಉಪೇಕ್ಖಕಾ ಪುಞ್ಞಮ್ಹಾ ಪರಂ ದ್ವಾದಸ, ಸುಖಿತಕ್ರಿಯತೋ ಪರಂ ಅಟ್ಠ। ಉಪೇಕ್ಖಕಾ ಕ್ರಿಯತೋ ಪರಂ ಛ ಅಪ್ಪನಾಜವನಾನಿ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತತ್ಥ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಸಬ್ಬಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನವಜ್ಜಿತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ರೂಪಕುಸಲಾನಂ ಸೋಳಸನ್ನಂ ದ್ವಾದಸಾತಿ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕಾನಂ ರೂಪಾರೂಪಮಗ್ಗಕುಸಲಾನಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಫಲಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ದ್ವಾದಸ। ಅಟ್ಠಾತಿ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನವಜ್ಜಿತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ರೂಪಕ್ರಿಯಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಅರಹತ್ತಫಲಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಅಟ್ಠ। ಛಾತಿ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ರೂಪಾರೂಪಕ್ರಿಯಾನಂ ಅರಹತ್ತಫಲಸ್ಸಚ ವಸೇನ ಛ। ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಸೇಕ್ಖಾನಞ್ಚ ಕಾಮಪುಞ್ಞತಿಹೇತುತೋ ಪರಂ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸ ಅಪ್ಪನಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ। ವೀತರಾಗಾನಂ ಅರಹನ್ತಾನಂ ತಿಹೇತುಕಾಮಕ್ರಿಯತೋ ಪರಂ ಚುದ್ದಸ ಅಪ್ಪನಾ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ।
೧೩೯. ಸಬ್ಬಥಾಪೀತಿ ಅತಿಮಹನ್ತಾದಿನಾ ಸಬ್ಬಪಕಾರೇನಪಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ಏತೇಸು ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಪಞ್ಚದ್ವಾರ ಮನೋದ್ವಾರೇಸು। ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ಪನ ಅನಿಟ್ಠೇ ತಿವಾ ಪಾಠೋ। ತೇನೇವ ಟೀಕಾಸು ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪೀತಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರ ಮನೋದ್ವಾರೇಪೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಇಟ್ಠಂ। ಕೇನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬನ್ತಿ। ಲೋಕಿಯಮಹಾಜನೇನ। ತತ್ಥ ಚ ಅತಿಉಕ್ಕಟ್ಠೇ ಅತಿದುಗ್ಗತೇಚ ಜನೇ ಅಗಹೇತ್ವಾ ಮಜ್ಝಿಮಕೇನ ಮಹಾಜನೇನ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾನಂ ಸುಟ್ಠುವವತ್ಥಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇಕುಸಲ ವಿಪಾಕಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತದೇವ ಇಟ್ಠಂನಾಮ। ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತದೇವ ಅನಿಟ್ಠಂನಾಮ। ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಇಟ್ಠಂವಾ ಅನಿಟ್ಠಂವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಂ ವಞ್ಚೇತುನ್ತಿಚ। ಅಪಿಚ ದ್ವಾರವಸೇನಾಪಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಚ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಸನ್ತಾನಗತೇ ಏಕೇ ಕಸ್ಮಿಂ ರೂಪಕಲಾಪೇ ವಣ್ಣಾದೀಸು ರೂಪೇಸು ಕಿಞ್ಚಿ ಇಟ್ಠಂ ಹೋತಿ। ಕಿಞ್ಚಿ ಅನಿಟ್ಠಂ। ಕದಾಚಿ ಇಟ್ಠಂ ಹೋತಿ। ಕದಾಚಿ ಅನಿಟ್ಠಂ, ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಿ ಇಟ್ಠಂ ಹೋತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಅನಿಟ್ಠನ್ತಿ ಯಥಾ ಕಿಂಸ್ಮಿಂಚಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪುಪ್ಫೇ ವಣ್ಣೋ ಇಟ್ಠೋ। ಗನ್ಧೋ ಅನಿಟ್ಠೋ, ರಸೋ ಅನಿಟ್ಠೋ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೋ ಅನಿಟ್ಠೋ, ಖರಸಮ್ಫಸ್ಸೋ। ಕಿಂಸ್ಮಿಂಚಿ ವಣ್ಣೋಪಿ ಇಟ್ಠೋ, ಗನ್ಧೋಪಿ ಇಟ್ಠೋ, ರಸಾದಯೋ ಅನಿಟ್ಠಾಯೇವ। ತಥಾ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸರೀರಗತೇಪಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಲಾಪೇ ವಣ್ಣೋ ಇಟ್ಠೋ ಹೋತಿ। ಗನ್ಧೋ ಅನಿಟ್ಠೋ। ಮತಕಣ್ಹಸುನಖಸ್ಸ ಉದ್ಧುಮಾತಸರೀರೇಪಿ ವಣ್ಣೋ ಇಟ್ಠೋ ಹೋತಿ। ಗನ್ಧೋ ಅನಿಟ್ಠೋ। ಸೋ ಹಿ ವಣ್ಣೋ ಯದಿ ನಿವತ್ಥಪಾರುತಸ್ಸ ವತ್ಥಸ್ಸ ಭವೇಯ್ಯ। ತಂ ವತ್ಥಂ ಮಹಗ್ಘಂ ಹೋತೀತಿ। ಕದಾಚಿ ಇಟ್ಠಂ ಕದಾಚಿ ಅನಿಟ್ಠನ್ತಿ ಅಗ್ಗಿನಾಮ ಹೇಮನ್ತೇ ಇಟ್ಠೋ ಸುಖವಿಪಾಕಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ। ಗಿಮ್ಹೇ ಅನಿಟ್ಠೋ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ। ಸೀತುದಕಂ ಗಿಮ್ಹೇ ಇಟ್ಠೇತಿ ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇ, ಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಿ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ ಸನ್ತೀರಣ ತದಾರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸನ್ತೀರಣ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಚೇತ್ಥ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನಿಏವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ತೇನೇವಾಹ ಅತಿಇಟ್ಠೇಪನಾತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಅಭಿಇಟ್ಠೇತಿ ಸುವಣ್ಣ ರಜತ ಮಣಿವಣ್ಣಾದಿಕೇ ಹರಿತಾಲವಣ್ಣಾದಿಕೇ ಕೋಸೇಯ್ಯ ವತ್ಥವಣ್ಣಾದಿ ಕೇ ದೇವಚ್ಛರಾವಣ್ಣಾದಿಕೇಚ ಅತಿವಿಯ ಲೋಕಿಯಮಹಾಜನೇನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೇ ಛಳಾರಮ್ಮಣೇ। ಯಸ್ಮಾ ಚೇತ್ಥ ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣ ಸಮಾಯೋಗೋ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಸ್ಸೇವ ವಿಪಚ್ಚನೋಕಾಸೋ ಹೋತಿ। ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಸಮಾಯೋಗೋಚ ಕುಸಲಕಮ್ಮಸ್ಸೇವ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿಟ್ಠೇ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾನೇವ। ಇಟ್ಠೇ ಕುಸಲವಿಪಾಕಾನೇವಾತಿ ಅಯಂ ನಿಯಮೋ ಸಿದ್ಧೋ। ವೇದನಾನಿಯಮೋ ಪನ ಆದಾಸೇ ಮುಖನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ಉಸ್ಸಾಹ ಬಲೇನ ವಿನಾ ಕೇವಲಂ ಕಮ್ಮಬಲೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ವಿಪಾಕಾನಂ ಪರಿದುಬ್ಬಲತ್ತಾ ತಥಾ ತಥಾ ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಪಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಗಹಣಾ ಭಾವತೋ ಯಥಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ವಿಪಾಕಾನಂ ಏವ। ಅಥಖೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸರಹಿತೇ ಖಿಣಾಸವಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಾನಂ ಕಾಮಕ್ರಿಯಜವನಾನಂ ವಿಯಥಾರಮ್ಮಣಮೇವ ವೇದನಾಯೋಗೋ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಂ ತತ್ಥಾಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತ ಕ್ರಿಯಜವನಾವಸಾನೇ ತಿಆದಿ। ತತ್ಥಾಪೀತಿ ತೇಸು ವಿಪಾಕೇಸುಪಿ। ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತ ಕ್ರಿಯ ಜವನಾ ವಸಾನೇತಿ ಬುದ್ಧವಣ್ಣಾದಿಕೇ ಅತಿಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಾನಂ ಸೋಮನಸ್ಸ ಸಹಗತ ಕ್ರಿಯಜವನಾನಂ ಅವಸಾನೇ। ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತ ಕ್ರಿಯ ಜವನಾ ವಸಾನೇತಿ ಅನಿಟ್ಠೇ ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇಚ ಪವತ್ತಾನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಕ್ರಿಯಜವನಾನಂ ಅವಸಾನೇ। ಅಯಞ್ಚ ಕ್ರಿಯಜವನಾವಸಾನೇ ತದಾರಮ್ಮಣನಿಯಮೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂಪಿ ವುತ್ತೋಯೇವ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರ ತಿಹೇತುಕ ಸೋಮನಸ್ಸ ಸಹಗತಕ್ರಿಯದ್ವಯಂ ತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತ ವಿಪಾಕಾನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋತಿಆದಿ। ಇದಞ್ಚ ಪಕತಿನೀಹಾರೇನ ಪವತ್ತಾನಂ ಕ್ರಿಯಜವನಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ರೂಪೇನ ಪನ ಚಿತ್ತಾತಿಸಙ್ಖಾರೇನ ಪವತ್ತಾನಂ
ಕಥಞ್ಚಾನನ್ದ ಅರಿಯೋ ಹೋತಿ ಭಾವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೋ। ಇಧಾನನ್ದ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮನಾಪಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಮನಾಪಂ। ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮನಾಪಾಮನಾಪಂ। ಸೋ ಸಚೇ ಆಕಙ್ಖತಿ ಪಟಿಕೂಲೇ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರೇಯ್ಯನ್ತಿ। ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ತತ್ಥ ವಿಹರತಿ। ಸಚೇ ಆಕಙ್ಖತಿ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇ ಪಟಿಕೂಲ ಸಞ್ಞೀ ವಿಹರೇಯ್ಯನ್ತಿ। ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ತತ್ಥ ವಿಹರತೀತಿ।
ಸಬ್ಬಂ ಉಪರಿಪಣ್ಣಾಸಕೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವನಾಸುತ್ತಂ ಆಹರಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮನಾಪಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಮನಾಪಂ। ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮನಾಪಾಮನಾಪನ್ತಿ ಏತೇನ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಕಾಮಕ್ರಿಯಜವನಾನಂ ಪಕತಿನೀಹಾರೇನ ಇಟ್ಠೇ ಸೋ ಮನಸ್ಸಯೋಗೋ ಅನಿಟ್ಠೇ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಯೋಗೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ। ಸೋಸಚೇ ಆಕಙ್ಖತಿ ಪಟಿಕೂಲೇ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರೇಯ್ಯನ್ತಿ। ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ತತ್ಥ ವಿಹರತೀತಿಆದಿನಾ ಪನ ತೇಸಂ ತಥಾರೂಪೇ ಚಿತ್ತಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇ ಸತಿ ಇಟ್ಠೇಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಯೋಗೋ ಅನಿಟ್ಠೇಪಿಸೋಮನಸ್ಸ ಯೋಗೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ। ಯಂ ಪನ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಸತತವಿಹಾರಸುತ್ತೇ ಇಧ ಭಿಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ನೇವ ಸುಮನೋ ಹೋತಿ। ನ ದುಮ್ಮನೋ। ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಹರತಿ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿಆದಿನಾ ಛಸುದ್ವಾರೇಸು ಸೋಮನಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನಂ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ತೇಸಂ ತಥಾ ರೂಪಚಿತ್ತಾಭಿಸಙ್ಖಾರಬಾಹುಲ್ಲವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಖೀಣಾಲವಾಪಿ ಬುದ್ಧರೂಪದಸ್ಸನಾದೀಸು ಪಧಾನಸಾರುಪ್ಪಟ್ಠಾನದಸ್ಸನಾದೀಸು ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿಯೇವ। ತಸ್ಮಾ ಕೇವಲಂ ರಾಗಾದಿವತ್ಥು ಭೂತಾನಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದೀನಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿಪಿ ಯುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಚ। ಕಥಂ ಪಟಿಕೂಲೇ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ। ಅನಿಟ್ಠಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಮೇತ್ತಾಯವಾ ಫರತಿ। ಧಾತುತೋವಾ ಉಪಸಂಹರತಿ। ಏವಂ ಪಟಿಕೂಲೇ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ। ಕಥಂ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತಿ ಇಟ್ಠಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅಸುಭಾಯವಾ ಫರತಿ। ಅನಿಚ್ಚತೋ ವಾ ಉಪಸಂಹರತಿ। ಏವಂ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲೇ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತೀತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗನಯೇನ ಇಧ ತಥಾರೂಪೋ ಚಿತ್ತಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ನಾಮ
ತಥಾ ಯದಾ ಕುಧಿಭಕುಟ್ಠಸರೀರಾದಿಕಂ ಅತಿಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ ಆಪಾತಮಾಗಚ್ಛತಿ। ತದಾ ತತ್ಥ ಮೇತ್ತಾಯವಾ ಫರನ್ತಿ। ಧಾತುತೋವಾ ಉಪಸಂಹರನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಇಟ್ಠಭೂತಂ ಅವೇರತಾವಾದಿಲಕ್ಖಣಮೇವ ಸೋಮನಸ್ಸಕ್ರಿಯಜವನಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ನ ಅತಿಅನಿಟ್ಠಭೂತಂ ಕುಧಿತ ಕುಟ್ಠಸರೀರಾದಿಕಂ। ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಜವನಾನಿ ಕಾಮವಿಪಾಕಾನಿವಿಯ ಸಬ್ಬದಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣಾನುರೂಪಮೇವ ವೇದನಾಯುತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ। ತಂ ನಯುಜ್ಜತಿ। ನ ಹಿ ತಾನಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ದೇವಚ್ಛರಾವಣ್ಣಾದೀಹಿ ವಿನಾ ವಿಸುಂ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ತೇಹಿ ಪನ ಸಹೇವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸನೇನ ಭಾವನಾಯ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯವಿಸೇಸದಸ್ಸನೇನಚ ಉದ್ಧುಮಾತಕಾದೀಸು ಅತಿ ಅನಿಟ್ಠೇಸುಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಾ। ಯಥಾಚ ಮಹಾ ಮೋಗ್ಗಲಾನತ್ಥೇರಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸುಬುದ್ಧತಾದಸ್ಸನೇನ ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನೇನಚ ಅನಿಟ್ಠಭೂತೇಪಿ ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲಿಕಪೇತರೂಪೇ ಸೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಾ। ಯಥಾ ಚ ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಸ್ಸ ತಥಾರೂಪೇನ ಚಿತ್ತಾಭಿ ಸಙ್ಖಾರೇನ ಕುಟ್ಠಿನೋ ಹತ್ಥತೋ ಲದ್ಧೇ ಅನಿಟ್ಠಭೂತೇ ಪೂತಿಕುಮ್ಮಾಸೇಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಾ। ಏವಮೇವಂ ಇಧಪಿ ಅಸುಭಫರಣಾದಿಕೋ ಚಿತ್ತಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಅತಿಇಟ್ಠೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಜವನಾನಂ ಅತಿಅನಿಟ್ಠೇಚ ಸೋಮನಸ್ಸಜವನಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಯಞ್ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಭಾವೋನಾಮ ಲೋಕಿಯಮಹಾಜನಾನಂ ಇಚ್ಛಾವಸೇನ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ ಅಗಮ್ಭೀರೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಧಮ್ಮಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಞ್ಚ ವತ್ಥುಭೂತೋ। ಯಥಾಹ-ತತ್ಥ ಕತಮಂ ರೂಪಂ ಹೀನಂ। ಯಂ ರೂಪಂ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಉಞ್ಞಾತಂ ಅವಞ್ಞಾತನ್ತಿಆದಿ। ಏತ್ಥ ಹಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನನ್ತಿ ಏತೇನ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾನಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಭಾವೋ ನಾಮ ಲೋಕಿಯಮಹಾಜನ ಸಮ್ಮುತಿಯಾ ಸಿದ್ಧೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯಞ್ಚ ಅಪ್ಪಹೀನವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ಲೋಕಿಯಮಹಾಜನಾನಂ ದೇವಚ್ಛರಾವಣ್ಣಾ ದೀಸು ಅತಿ ಇಟ್ಠೇಸು ಅತಿಇಟ್ಠಾಕಾರತೋ ಗಹಣಂ। ಯಞ್ಚ ಬುದ್ಧವಣ್ಣಾ ದೀಸು
[೧೩೪] ಯಂ ಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಪನ ಅಪ್ಪಹೀನವಿಪಲ್ಲಾಸೇಸು ಸನ್ತಾನೇಸು ಪವತ್ತಿಯಾ ಅತಿಇಟ್ಠೇಪಿ ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಅನಿಟ್ಠಾಕಾರತೋ ಅನಿಟ್ಠೇಪಿ ಇಟ್ಠಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರತೋ ಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ’’ ವುತ್ತಂ।
ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ
‘‘ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸಾಭಾವೇನ ಕ್ರಿಯಜವನಾನಿಪಿ ಯಥಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಪವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಮೇವ।
ಯೇ ಹಿ ತೇ ಧಮ್ಮ ಚಕ್ಖುರಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಯೇವ ವಿಪಲ್ಲಾಸ ವಸೇನ ಚಿತ್ತವಸಾನುಗಾ ಆರಮ್ಮಣವಸಾನುಗಾಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ಕುಸಲಾ ಕುಸಲಾನಿಯೇವ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಯಥಾರಮ್ಮಣಂ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ನ ಪನ ಕ್ರಿಯ ಜವನಾನಿ। ನ ಹಿ ಖೀಣಾಸವಾ ಲೋಕಿಯಮಹಾಜನಸಮ್ಮತೇಸು ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು ಚಿತ್ತವಸಾನುಗಾ ಆರಮ್ಮಣವಸಾನುಗಾಚ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಯಥಾಹ –
ರೂಪಾ ಸದ್ದಾ ಗನ್ಧಾ ರಸಾ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಚ ಮನೋರಮಾ।
ಇಟ್ಠಧಮ್ಮಾ ಅನಿಟ್ಠಾಚ, ನ ಪವೇಧನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತಾತಿ॥
ತಸ್ಮಾ ಸೋಮನಸ್ಸ ಕ್ರಿಯ ಜವನಾನನ್ತರಂಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾ ವೇದನಾಯುತ್ತಾನಿ ಏವ ಸಿಯುಂ। ತಥಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಕ್ರಿಯಜವನಾನನ್ತರಂಪೀತಿ। ಮೂಲಟೀಕಾಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಪಟ್ಠಾನೇ-ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ನಿರುದ್ಧೇ ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣತಾಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಕುಸಲಕುಸಲಾನನ್ತರಂ ಏವ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ವುತ್ತಂ। ನ ಅಬ್ಯಾಕತಾನನ್ತರಂ ನಚ ಕತ್ಥಚಿ ಕ್ರಿಯಾನನ್ತರಂ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವುತ್ತಟ್ಠಾನಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ವಿಜ್ಜಮಾನೇಚ ತಸ್ಮಿಂ ಅವಚನೇ ಕಾರಣಂನತ್ಥಿ। ಭವಙ್ಗಞ್ಚನಾಮೇತಂ ನದಿಸೋತೋವಿಯ ಪಟಿಸೋತಗಾಮಿನಾವಂ ಸವಿಪ್ಫಾರಿಕಂ ಏವಜವನಂ ಅನುಬನ್ಧತೀತಿ ಯುತ್ತಂ। ನ ಪನ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾವತೋ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಸನ್ತವುತ್ತಿಕ್ರಿಯಜವನಂ। ತಸ್ಮಾ ಕ್ರಿಯಜವನಾನನ್ತರಂ ತದಾರಮ್ಮಣವಿಧಾನಂ
[೧೩೫] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಟೀಕಾವಾದಸ್ಸ ಉತ್ತರಂ ವದನ್ತೇನ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯದಿ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ನನ್ತರಂಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ। ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಾ ನನ್ತರಂಪಿ ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಂ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಕ್ರಿಯಜವನಾನನ್ತರಂ ತದಾ ರಮ್ಮಣಂ ನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ನ ದೋಮನಸ್ಸ।ಲ। ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸಹಗತಾನೇವ ಭವನ್ತಿ। ನ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಾನಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಸೋಮನಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿರುದ್ಧತ್ತಾ। ತೇನೇವ ಹಿ ಪಟ್ಠಾನೇ ತೇಸಂ ಇತರೀತರಾನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾ ನವುತ್ತಾತಿ। ಏತ್ಥಚ ಕ್ರಿಯಜವನ ದೋಮನಸ್ಸಜವನಾನ ಮೇವ ಅನನ್ತರಂ ತದಾರಮ್ಮಣ ನಿಯಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಥೇರೇನ ಇತರೇಸಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಜವನಾನಂ ಅನನ್ತರಂ ಪನ ತಾದಿಸೋ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಕಾಮಕುಸಲಾನಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಲೋಭಮೂಲಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಮೋಹಮೂಲಾನನ್ತಿ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಜವನಾನಂ ಅನನ್ತರಂ ಆರಮ್ಮಣಾನುರೂಪಂ ಸಬ್ಬಾನಿ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಭವಙ್ಗಾನಿ ಚ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪನ ಅಕುಸಲಜವನಾನನ್ತರಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಅಹೇತುಕಮೇವ। ದ್ವಿಹೇತುಕಜವನಾನನ್ತರಂ ದ್ವಿಹೇತುಕಮೇವ। ತಿಹೇತುಕಜವನಾನನ್ತರಂ ತಿಹೇತುಕಮೇವಾತಿ ಅಯಂ ಯೇಭುಯ್ಯನಿಯಮೋ। ಯಸ್ಸ ಪನ ದ್ವಿಹೇತುಕಾನಿವಾ ತಿಹೇತುಕಾನಿವಾ ಕುಸಲಜವನಾನಿ ಬಹುಲಂ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ। ತಸ್ಸ ಕದಾಚಿ ಅಕುಸಲಜವನೇಸು ಜವಿತೇಸು ಅಕುಸಲಾನನ್ತರಂಪಿ ದ್ವಿಹೇತುಕಾನಿವಾ ತಿಹೇತುಕಾನಿವಾತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಯಸ್ಸ ಅಕುಸಲಜವನಾನಿ ಬಹುಲಂ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ। ತಸ್ಸ ಕದಾಚಿ ದ್ವಿಹೇತುಕೇಸುವಾ ತಿಹೇತುಕೇಸುವಾ ಕುಸಲಜವನೇಸು ಜವಿತೇಸು ಕುಸಲಾನನ್ತರಂಪಿ ಅಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪಟ್ಠಾನೇ-ಅಹೇತುಕೇ ಖನ್ಧೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ।ಲ। ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ನಿರುದ್ಧೇ ಸಹೇತುಕೋ ವಿಪಾಕೋ ತದಾ ರಮ್ಮಣತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅಹೇತುಕೋ ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ। ಏಕಾನಿಹಿ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿನಾಮ ಪಟಿಸನ್ಧಿಜನಕೇನ ಏಕೇನ ಕಮ್ಮೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿಪಿ ನಾನಾವೀಥೀಸು ನಾನಾಪ್ಪಕಾರಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಪವತ್ತಿ ವಿಪಾಕಜನಕೇಹಿ ಪನ ನಾನಾಕಮ್ಮೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ಥೇಸು ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ। ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ದೋಮನಸ್ಸಾನನ್ತರಂ ಸೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ। ಸೋಮನಸ್ಸಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸಾತಿ ಚತೂಸು ಸೋಮನಸ್ಸಮಹಾ ವಿಪಾಕೇಸು ಏಕಮೇಕೇನ ಗಹಿತ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ। ತದಾ ರಮ್ಮಣಸಮ್ಭವೋತಿ ಯಂಕಿಞ್ಚೀತಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಭೂತೇಸು ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದೀಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ। ಪರಿಚಿತಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಭವೇಯೇವ ತಙ್ಖಣತೋ ಪುರಿಮಖಣೇಸು ಗಹಣ ಬಹುಲತಾ ವಸೇನ ಪರಿಚಿತಂ। ಅಭಿಣ್ಹಸೇವಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಪರಿತ್ತಧಮ್ಮಭೂತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ। ಆರಬ್ಭಾತಿ ಆಲಮ್ಬಿತ್ವಾ। ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತ ಸನ್ತೀರಣನ್ತಿ ದ್ವೀಸು ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಸನ್ತೀ ರಣೇಸು ಇಟ್ಠೇ ಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಅನಿಟ್ಠೇ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸಹಗತ ಸನ್ತೀರಣಂ। ಯೇಸಂ ಪನ ಪಕತಿಯಾ ಇತರಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತ ವಿಪಾಕಾನಿ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ತೇಸಂ ತಾನಿಪಿ ಆಗನ್ತುಕಭವಙ್ಗಂ ನಹೋನ್ತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಮಹಾಧಮ್ಮರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರವಾದೇ ಯೇಭುಯ್ಯನಿಯಮಸೋತೇ ಪತಿತತ್ತಾ ಅಕುಸಲಜವನಾನುರೂಪಂ ಅಹೇತುಕಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸನ್ತೀರಣ ದ್ವಯ ಮೇವ ವುತ್ತಂ। ತೇನೇವ ಹಿ ಪರತೋ ಥೇರವಾದಾನಂ ವಿಚಾರಿತಟ್ಠಾನೇ ಅಕುಸಲಜವನಾನನ್ತರಂ ಅಹೇತುಕ ತದಾರಮ್ಮಣ ಮೇವ ದೀಪೇನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಥೇರವಾದಸ್ಸ ಅಪರಿಪುಣ್ಣವಾದಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಯದಾ ಕುಸಲಜವನಾನಂ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಅಕುಸಲಂ ಜವತಿ, ತದಾ ಕುಸಲಾವಸಾನೇ ಆಚಿಣ್ಣ ಸದಿಸಮೇವ ಅಕುಸಲಾವಸಾನೇ ಸಹೇತುಕಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ತದಾರಮ್ಮಣೇಚಯುತ್ತೇ ಏತಂಪಿ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ। ತಸ್ಮಾ ಛಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತವಿಪಾಕಾನಿ ಆಗನ್ತುಕಭವಙ್ಗಂ ಹೋನ್ತಿಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥಚ ಉಪೇಕ್ಖಾಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ತಾವ ಅತಿಮಹನ್ತಾತಿ ವಿಭೂತೇಸುಪಿ ಬುದ್ಧವಣ್ಣಾದೀಸು ಅಭಿಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇಸು ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ತದಾರಮ್ಮಣಸಮ್ಭವೋ ನತ್ಥೀತಿ ದೋಮನಸ್ಸ ಜವನಾನನ್ತರಂ ಭವಙ್ಗಪಾತೋವ ಹೋತಿ। ಸೋಮನಸ್ಸಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಭೂತೇಸು ಮಹನ್ತೇಸು ಅವಿಭೂತೇಸುಚ ಛಳಾರಮ್ಮಣೇಸು ದೋಮನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ನೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಸಮ್ಭವೋ ಅತ್ಥಿ। ನಚಮೂಲಭವಙ್ಗ ಸಮ್ಭವೋತಿ ಕತ್ವಾ ದೋಮನಸ್ಸಾನನ್ತರಂ ಛಸು ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತವಿಪಾಕೇಸು ಯಥಾರಹಂ ಏಕಂ ಆಗನ್ತುಕ ಭವಙ್ಗಭಾವೇನ ಪವತ್ತತಿ। ತಥಾ ತಸ್ಸೇವ ಬುದ್ಧವಣ್ಣಾದೀಸು ಅತಿಇಟ್ಠಭೂತೇಸು ಅತಿಮಹನ್ತೇಸು ಅತಿವಿಭೂತೇಸುಚ ಛಳಾರಮ್ಮಣೇಸುವಾ ಮಹಗ್ಗತಪಞ್ಞತ್ತೀಸುವಾ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಧಾತುವಿಭಙ್ಗೇ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸುವಾ ಪನ
ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ। ಯದಿ ಚೇ ತಂ ಆಗನ್ತುಕಭವಙ್ಗಂ ಏಕವೀಥಿಯಂ ಆದಿಮ್ಹಿ ಆವಜ್ಜನೇನ ಆವಜ್ಜಿತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಗಹೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪರಿಚಿತಪುಬ್ಬಂ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಏವಂ ಸತಿ ನಿರಾವಜ್ಜನಂನಾಮ ಏತಂ ಸಿಯಾ। ಆವಜ್ಜನಾದೀಹಿಚ ಸದ್ಧಿಂ ಧಮ್ಮತೋ ಕಾಲತೋ ಚ ಭಿನ್ನಾರಮ್ಮಣಂನಾಮ ಸಿಯಾತಿ। ಸಚ್ಚಂ, ಯಥಾ ಪನ ಮಗ್ಗವೀಥಿಯಂ ಗೋತ್ರಭುವೋದಾನಾನಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥಿಯಂ ಫಲಾನಿ ನಿರೋಧತೋ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸಚ ಫಲಚಿತ್ತಂ ನಿರಾವಜ್ಜನಮೇವ ಹೋನ್ತಿ ಭಿನ್ನಾರಮ್ಮಣಞ್ಚ। ಏವಮೇತಸ್ಸಪಿ ನತ್ಥಿ ನಿರಾವಜ್ಜನತಾಯ ಭಿನ್ನಾರಮ್ಮಣತಾಯಚ ದೋಸೋತಿ। ಯಞ್ಚ ಏಕಸ್ಮಿಂಭವೇ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಸಹ ಧಮ್ಮತೋಚ ಆರಮ್ಮಣ ತೋಚ ಅಭಿನ್ನತ್ತಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ಮೂಲಭವಙ್ಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತಮನನ್ತರಿತ್ವಾತಿ ತಂ ಆಗನ್ತುಕಭವಙ್ಗಂ ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ। ವದನ್ತಿ ಆಚರಿಯಾ। ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂಚ ಏತಂ ವಿಧಾನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕಾಮಾವಚರಜವನಾವಸಾನೇಯೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ನ ಮಹಗ್ಗತಾನುತ್ತರಜವನಾವಸಾನೇ। ಕಸ್ಮಾ ಇತಿ ಚೇ। ಕಾಮಾವಚರ ಜವನಾನಂ ಏವ ಸವಿಪ್ಫನ್ದನತ್ತಾ। ಇತರೇಸಞ್ಚ ಅವಿಪ್ಫನ್ದನತ್ತಾ।
[೧೩೬] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಕಾಮತಣ್ಹಾ ನಿದಾನ ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಅಕಾರಣಂ।
ಅಪಿಚ ಅಭಿಞ್ಞಾವಜ್ಜಿತಾನಿ ಮಹಗ್ಗತಾನುತ್ತರಜವನಾನಿ ಅಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಪನ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನೇವಾತಿ ನತೇಸಂ ಅವಸಾನೇ ತದಾರಮ್ಮಣುಪ್ಪತ್ತಿ ಪಸಙ್ಗೋ ಅತ್ಥಿ। ಅಭಿಞ್ಞಾಜವನಾನಿಚ ಕಾನಿಚಿ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನಿಪಿ ಸನ್ತತರಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ತೇಸಂಪಿ ಅವಸಾನೇ ತದುಪ್ಪತ್ತಿ ನತ್ಥಿಯೇವಾತಿ।
[೧೩೭] ಏತೇನ
ಅಜನಕತ್ತಾ ಜನಕ ಸಮಾನತ್ತಾಭಾವತೋತಿಆದಿಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಕಾಮಾವಚರಸತ್ತಾನಂಏವ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ನ ರೂಪಾರೂಪಸತ್ತಾನಂ। ನ ಹಿ ತೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನಂಪಿ ಕಾಮಾವಚರಜವನಾನಂ ಅವಸಾನೇ ತದಾರಮ್ಮಣುಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ। ತದಾರಮ್ಮಣೂಪ ನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಕಾಮ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಮಹಗ್ಗತ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಚ ಸನ್ತ ತರಸ್ಸ ತದಾರಮ್ಮಣ ಕಿಚ್ಚಾ ಭಾವತೋತಿ। ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣ ಸೋತ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಪನ ರೂಪಸತ್ತಾನಂ ಚಕ್ಖುಸೋತಇನ್ದ್ರಿಯ ಪವತ್ತಿಆನುಭಾವತೋ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸನ್ತೀರಣಾನಿಚ ದ್ವಾರವೀಥಿಭೇದೇ ಚಿತ್ತನಿಯಮಸಿದ್ಧಿತೋ ರೂಪಸತ್ತೇಸು ಪವತ್ತನ್ತಿ ಯೇವಾತಿ। ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮೇಸ್ವೇವ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇಸು ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ನ ಮಹಗ್ಗತಾನುತ್ತರಪಞ್ಞತ್ತಿಧಮ್ಮೇಸು। ಏಕನ್ತಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಂ। ತೇಸಂ ಪನ ಏಕನ್ತಪರಿತ್ತಾ ರಮ್ಮಣಭಾವೇ ಕಾರಣಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ।
[೧೩೮] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಅಪರಿಚಿತತ್ತಾ’’ತಿ
ಚಿತ್ತಞ್ಹಿ ನಾಮ ವಿಕಪ್ಪಬಲೇವಾ ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತಭಾವನಾಕಮ್ಮವಿಸೇಸೇ ವಾ ಸತಿ ನಿಬ್ಬಾನೇ ವಿಯ ಅಪರಿಚಿತೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತತಿಯೇವಾತಿ।
[೧೩೯] ಯಞ್ಚ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಕಾಮತಣ್ಹಾಯತ್ತಕಮ್ಮಜನಿತತ್ತಾಪೀ’’ತಿ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಮೇವ। ತೇನೇವ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಕಿಂವಾ ಏತಾಯ ಯುತ್ತಿಚಿನ್ತಾಯಾತಿ ವತ್ವಾ ಸಬ್ಬಾನಿ ವಿಭಾವನಿಯಂ ವುತ್ತ ಕಾರಣಾನಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾನೀತಿ।
ಕಾಮೇ ಜವನ ಸತ್ತಾಲಮ್ಬಣಾನಂ ನಿಯಮೇಸತೀತಿ ಕಾಮಭೂಮಿಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಜವನಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ತಿವಿಧೇ ನಿಯಮೇ ಸತಿ। ವಿಭೂತೇ ತಿಮಹನ್ತೇಚ ತದಾರಮ್ಮಣಮೀರಿತನ್ತಿ ಏತೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಂನಾಮ ಪವತ್ತಮಾನಂ ವಿಭೂತಾರಮ್ಮಣೇವಾ ಅತಿಮಹನ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅಯಮೇವ ನಿಯಮೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ನ ಪನ ಯತ್ಥ ತದಾ ರಮ್ಮಣಂ ಪವತ್ತತಿ। ಏತದೇವ ವಿಭೂತಞ್ಚ ಅತಿಮಹನ್ತಞ್ಚ ನಾಮಾತಿ ನಿಯಮೋ। ತಸ್ಮಾ ಉಳಾರಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ಸುವಿಸದವತ್ಥುಕಾನಂ ರೂಪಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾವೀಥಿಯೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ವಿಭೂತಾರಮ್ಮಣಾಏವ ಅತಿಮಹನ್ತಾ ರಮ್ಮಣಾಏವಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕೇಚಿ ಪನ ಇಮಮತ್ಥಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ರೂಪಾರೂಪಭೂಮೀಸು ವಿಭೂತಾರಮ್ಮಣವೀಥಿಯೋ ಅತಿಮಹನ್ತಾರಮ್ಮಣವೀಥಿಯೋಚ ನಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ। [ತದಾರಮ್ಮಣನಿಯಮೋ]।
೧೪೦. ಜವನೇಸುಚಾತಿ ಚಸದ್ದೋ ಪನ ಸದ್ದತ್ಥೋ। ಛಕ್ಖತ್ತು ಮೇವವಾ ಜವನ್ತಿ। ಪಕತಿಕಾಲೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ದುಬ್ಬಲಭಾವೇ ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂಪಿ ಹಿ ಪಕತಿಕಾಲೇ ಆರಮ್ಮಣದುಬ್ಬ ಲಟ್ಠಾನೇಏವ ಕಾಮಾವಚರಜವನಾನಂ ಛಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ಛಕ್ಖತ್ತುನ್ತಿ ಇದಂ ಮುಚ್ಛಾಕಾಲವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಮಞ್ಞನ್ತಿ। ಮನ್ದವತ್ತಿಯನ್ತಿ ಮರಣಾಸನ್ನಕಾಲೇ ಬಹುಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾತೀತಕಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ ದುಬ್ಬಲತ್ತಾ ಇತರಕಾಲೇಸುಚ ಮುದುತರಭಾವೇನ ಕೇನಚಿ ಉಪದ್ದುತ ಭಾವೇನ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟಭಾವೇನಚ ವತ್ಥುಸ್ಸ ದುಬ್ಬಲತ್ತಾ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ಜವನಾನಂ ಮರಣಕಾಲಾದೀಸೂತಿ ಮರಣಾಸನ್ನಕಾಲೇ ಮುಚ್ಛಾಕಾಲೇ ವಿಸಞ್ಞಿಭೂತ ಕಾಲೇ ಅತಿತರುಣಕಾಲೇಚ, ತತ್ಥ ಮುಚ್ಛಾಕಾಲೋನಾಮ ಅಸಯ್ಹ ರೂಪೇಹಿ ದುಕ್ಖಧಮ್ಮೇಹಿ ಅತಿಭೂತಾನಂ ಅಧಿಮತ್ತತೋ ಕರಜಕಾಯಸ್ಸ ವಿಹಞ್ಞಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲೋ। ವಿಸಞ್ಞಿ ಭೂತಕಾಲೋನಾಮ ಪೀತಿವೇಗೇನವಾ ನಿದ್ದಾಭಿಭೂತತಾಯವಾ ಯಕ್ಖಗಹಣೇನವಾ ಸುರಾಮದಾದಿ ವಸೇನವಾ ಪಕತಿಸಞ್ಞಾಯ ವಿಗತಕಾಲೋ। ಅತಿತರುಣಕಾಲೋನಾಮ ಗಬ್ಭಗತಸ್ಸವಾ ಸಮ್ಪತಿಜಾತಸ್ಸವಾ ದಾರಕಸ್ಸ ಅಜ್ಝತ್ತ ವತ್ಥೂನಂ ಅತಿಮುದುಕಾಲೋ। ತಾದಿಸೇಸು ಹಿ ಕಾಲೇಸು ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಛದ್ವಾರಿಕವೀಥಿಯೋ ಪವತ್ತಮಾನಾಪಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣಜವನವಾರಾ ನ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ದ್ವತ್ತಿವೋಟ್ಠಬ್ಬನಿಕಾವಾ ಚತುಪಞ್ಚಜವನಿಕಾಏವವಾ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ। ಏತ್ಥಚ ದ್ವತ್ತಿವೋಟ್ಠಬ್ಬನಿಕವಾರಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಾ। ಚತುಪಞ್ಚ ಜವನಿಕವಾರಾ ಮೂಲಟೀಕಾಯಂ ವುತ್ತಾ। ಪಞ್ಚವಾರಮೇವಾತಿ ಇದಂ ಪನ ಮರಣಾ ಸನ್ನಕಾಲವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ನಮುಚ್ಛಾಕಾಲಾದಿವಸೇನ। ತಞ್ಚ ಖೋಪಾಕತಿಕಸತ್ತಾನಂ ವಸೇನೇವ। ಯೇ ಪನ ಝಾನಸಮನನ್ತರಂವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣ ಸಮನನ್ತರಂವಾ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಮನನ್ತರಂವಾ ಚವನ್ತಿವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಿವಾ। ತೇಸಂ ಝಾನಾದೀನಿಯೇವ ಪಞ್ಚವಾರತೋ ಅಧಿಕಾನಿವಾ ಊನಾನಿವಾ ಮರಣಾ ಸನ್ನಜವನಾನಿನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಉಪರಿ ಮರಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತೀತಿ। ಭಗವತೋ ಪನ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯ ಕಾಲಾದೀಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಅಞ್ಞೇಸಂಪಿ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲಾನತ್ಥೇರಾದೀನಂ ಏವರೂಪೋ ಲಹುಪ್ಪವತ್ತಿಕಾಲೋ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಅಯಂ ಪನ ಮತ್ಥಕಪತ್ತಾ ವಸೀ ಭಗವತೋ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯೇ ಲಬ್ಭತಿ। ಅಞ್ಞೇಸಂವಾ ಏವರೂಪೇ ಕಾಲೇತಿ। ಸಕಲೇನ ಪನ ವಾಕ್ಯೇನ ಥಪೇತ್ವಾ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಸದಿಸಂ ಲಹುಕ ಪವತ್ತಿಕಾಲಂ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಭಗವತೋಪಿ ಛವಾ ಸತ್ತವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಚಿತ್ತಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಚತ್ತಾರಿ ಪಞ್ಚವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಚಿತ್ತಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥಪಿ ಭಗವತೋಪಿ ಲಹುಕಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ಪಞ್ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಚಿತ್ತಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಲಹುಕತರಪವತ್ತಿಯಂ ಚತ್ತಾರೀತಿ ಅತ್ಥೋಪಿ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ।
ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಭಗವತೋ
ತತ್ಥ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ಭಗವಾ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಉದಕ ಧಾರಾದೀನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಾನಂ ಪವತ್ತನತ್ಥಂ ಪಥಮಂ ತೇಜೋಕಸಿಣೇ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿ। ತತೋ ದ್ವೇ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿ। ತತೋ ಉಪರಿಮಕಾಯತೋ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಪವತ್ತತೂತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾಸಿ। ತತೋ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕಸಿಣೇ ಅಭಿಞ್ಞಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿ। ಅಭಿಞ್ಞಾವಸೇನ ಉಪರಿಮಕಾಯತೋ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಪವತ್ತತಿ। ತತೋ ಆಪೋಕಸಿಣೇ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿ। ತತೋ ದ್ವೇ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿ। ತತೋ ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯತೋ ಉದಕಧಾರಾ ಪವತ್ತನ್ತೂತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾಸಿ। ತತೋ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕಸಿಣೇ ಅಭಿಞ್ಞಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿ। ಅಭಿಞ್ಞಾವಸೇನ ಹೇಟ್ಠಿಮ ಕಾಯತೋ ಉದಕಧಾರಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಸೇಸಯಮಕೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏತ್ಥಚ ಲಹುಕಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಾರಾ ಚತುಪಞ್ಚಜವನಿಕಾಏವ ಭವನ್ತಿ। ದ್ವಿನ್ನಞ್ಚ ಜವನವಾರಾನಂ ಅನ್ತರಾ ದ್ವೇ ಏವ ಭವಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ತಾನಿಚ ದ್ವೇ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಾನಿ ಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಪವತ್ತಾನಿ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತೀತಿ। ಏತರಹಿ ಪನ ಕೇಚಿ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಜ್ಝಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇಸುಪಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪಞ್ಚವಾಜವನಾನಿ ವದನ್ತಿ। ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸಾತಿ ಯೋಗಕಮ್ಮಸಿದ್ಧಿಯಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ನಿಯುತ್ತಸ್ಸ। ಪಥಮಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅಪ್ಪನಾ ಪಥಮಕಪ್ಪನಾ। ತಸ್ಸಂ ಪಥಮಕಪ್ಪನಾಯಂ। ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಅಪ್ಪನಾವೀಥಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತದಾ ಹಿ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಮಹಗ್ಗತಜವನಾನಿ ಪುನ ಆಸೇವನಾಭಾವತೋ ಪರಿದುಬ್ಬಲಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏಕವಾರಮೇವ ಜವನ್ತೀತಿ। ಅಭಿಞ್ಞಾಜವನಾನಿ ಪನ ಇದ್ಧಿವಿಕುಬ್ಬನಾದಿ। ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿಯಾಏವ ಪಯುತ್ತಾನೀತಿ ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿತೋ ಪರಂ ಕತ್ತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಕಾಲೇಪಿ ವಸೀಭೂತಕಾಲೇಪಿ ಏಕವಾರಮೇವ ಜವನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಜವನಾನಿಚ ಸಬ್ಬದಾಪೀತಿ। ಯಥಾಚ ಅಭಿಞ್ಞಾಜವನಾದಿ ಏವಂ ಮಗ್ಗಜವನಾನಿಪಿ ತಂ ತಂ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿತೋ ಪರಂ ಕತ್ತಬ್ಬಾ ಭಾವತೋ ಏಕವಾರಮೇವ ಜವನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಚತ್ತಾರೋ ಪನ।ಲ। ಏಕ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾವಾತಿ। ಅಥವಾ, ಮಗ್ಗಚೇತನಾಯ ಅನನ್ತರಿಕಫಲತ್ತಾ ಸಕಿಂ ಚತ್ತಾರೋ ಪನ।ಲ। ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾವಾತಿ। ಜವನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಕತಿಯಾ ಸತ್ತಕ್ಖುಪರಮತ್ತಾ ಮನ್ದಸ್ಸ ಪಞ್ಚಮಂ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗತೋ ಪರಂ ದ್ವೇ ಫಲಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತಿಕ್ಖಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಂ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗತೋ ಪರಂ ತೀಣೀತಿ ವುತ್ತಂ ತತೋ ಪರಂ।ಲ। ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ। ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಕಾಲೇ ಪನ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇಯೇವ ತಾದಿ ಸಸ್ಸ ಪಯೋಗಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಾರಾನಂ ಉಪರಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ನಿರೋಧ।ಲ। ಜವತೀತಿ। ಏತ್ಥಚ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುನ್ತಿ ಇದಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠ ನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಏಕಂವಾ ದ್ವೇವಾ ಚಿತ್ತವಾರೇ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಚಿತ್ತಕೋ ಹೋತೀತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಚತುತ್ಥಾರುಪ್ಪಜವನನ್ತಿ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಕುಸಲಭೂತಂ ಅರಹತೋ ಕ್ರಿಯಭೂತಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾ ಯತನ ಜವನಂ। ವುಟ್ಠಾನಕಾಲೇಚ ನಿರೋಧಸ್ಸ ನಿಸನ್ದಮತ್ತತ್ತಾ ಏಕವಾರಮೇವ ವಜನಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ವುತ್ತಂ ವುಟ್ಠಾನಕಾಲೇಚಾತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಅನಾಗಾಮಿ ಫಲಂವಾ ಅರಹತ್ತಫಲಂವಾತಿ ಅನಾಗಾಮಿಫಲೇವಾ ಅರಹತ್ತಫಲೇವಾ। ಭಾವೇನ ಭಾವಲಕ್ಖಣೇ ಹೇತಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ। ತೇನಾಹ ನಿರುದ್ಧೇತಿ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥಿಯನ್ತಿ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಸಕಲಾಯಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥಿಯಂ। ಭವಙ್ಗಸೋತೋವಿಯ ವೀಥಿನಿಯ ಮೋ ನತ್ಥೀತಿ ಇದಂ ಚಿಣ್ಣವಸೀಭೂತಕಾಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅಕತಾ ಧಿಕಾರಸ್ಸ ಪನ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಚತ್ತಾರೀತಿಆದಿನಾ ಝಾನಜವನಾನಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ವದ್ಧಮಾನಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಕತಾ ಧಿಕಾರಾನಂ ಪನ ಮಹಾಪುರಿಸಜಾತಿಕಾನಂ ಪಟಿಲದ್ಧಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಫಲಜವನಾನಿಚ ಸಬ್ಬೇಸಂಪಿ ಫಲಟ್ಠಾನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಬಹೂನಿಪೀತಿ ಪಿಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ। ತೇನ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಕಾಲಾದೀಸು ಏಕವಾರಾದಿವಸೇನಪಿ ಅವಸೇಸಾನಂ ಪವತ್ತಿಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತೀತಿ। [ಜಾನನಿಯಮೋ]।
೧೪೧. ಏವಂ ಪುಬ್ಬಾಪರನಿಯಾಮವಸೇನ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಂ ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪುಗ್ಗಲಭೇದವಸೇನ ಭೂಮಿಭೇದವಸೇನಚ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ದುಹೇತುಕಾನನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸಹಗತಾ ದ್ವೇ ಹೇತುಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ದುಹೇತುಕಾ। ಚತೂಹಿ ಞಾಣವಿಪ್ಪ ಯುತ್ತಮಹಾವಿಪಾಕೇಹಿ ಕ್ರಿಯಜವನಾನಿ ಚೇವಅಪ್ಪನಾಜವನಾನಿಚ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ। ತತ್ಥ ವಿಪಾಕಾ ವರಣಂ ನಾಮ ಅಹೇತುಕ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕತಾ ದ್ವಿಹೇತುಕ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕತಾಚ। ತಥಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪಾಕಾನಿಚ ಸುಗತಿಯನ್ತಿ ಸುಗತಿ ಭವೇ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ತಥಾ ಞಾಣಮ್ಪಯುತ್ತಮಹಾವಿಪಾಕಾನಿಚ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥಚ ಸುಗತಿಯನ್ತಿ ಏತೇನ ದುಗ್ಗತಿಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಅಹೇತುಕ ಪುಗ್ಗಲೇ ನಿವತ್ತೇತಿ। ನ ಹಿ ತೇಸಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಾಕ್ಯೇ ಇತರೇಸಂ ಅನುಞ್ಞಾತಾನಿ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತವಿಪಾಕಾನಿಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ। ತೇನಾಹ ದುಗ್ಗತಿ ಯಂ ಪನಾತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ದುಗ್ಗತಿಯಂ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಅಹೇತುಕಾನಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪಾಕಾನಿಚ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಮಹಾವಿಪಾಕಾನಿಚ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣ ಯೋಜನಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಸುಗತಿಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಅಹೇತುಕಾನಂ ಚತ್ತಾರಿ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪಾಕಾನಿ ದುಗ್ಗತಿಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಪಿ ಸಹೇತುಕ ಮಹಾವಿಪಾಕಾನಿ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ನನು ಪಟ್ಠಾನೇ ಸಹೇತುಕಂ ಭವಙ್ಗಂ ಅಹೇತುಕಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಏಕಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಕದಾಚಿ ಸಹೇತುಕಂ ಭವಙ್ಗಂ ಕದಾಚಿ ಅಹೇತುಕಂ ಭವಙ್ಗನ್ತಿ ಏವಂ ಮೂಲಭವಙ್ಗೇ ಪವತ್ತಿಭೇದೋ ನತ್ಥೀತಿ ಕತ್ವಾ ಸಹೇತುಕಂ ಭವಙ್ಗನ್ತಿ ಇದಂ ತದಾರಮ್ಮಣಸಙ್ಖಾತಂ ಆಗನ್ತುಕಭವಙ್ಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಸಹೇತುಕನ್ತಿಚ ಸಾಮಞ್ಞವಚನತ್ತಾ ದ್ವಿಹೇತುಕಂ ತಿಹೇತುಕಞ್ಚ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ। ಅಹೇತುಕಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸಾತಿ ಇಧ ಪನ ತಸ್ಸ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಮೂಲಭವಙ್ಗಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಇಧಪಿ ಸಾಮಞ್ಞವಚನತ್ತಾ ದ್ವೀಸು ಅ- ಅಹೇತುಕಭವಙ್ಗೇಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವಾತಿ। ತಸ್ಮಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಹೇತುಕಾನಂಪಿ ಅಟ್ಠಸಹೇತುಕ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿಪಿ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಿಏವ ಸಿಯುಂ। ದುಹೇತುಕಾನಂ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ। ವುಚ್ಚತೇ, ಅಹೇತು ಕೇಸು ಲೋಕುತ್ತರ।ಲ। ಸಮುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ। ಏತ್ಥಚ ಉಪರಿಮಗ್ಗೇ ಆಗತೇ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗಾನುಭಾವಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧಿವಸೇನ ಉಪರಿಮಾನಂ ಪುಗ್ಗಲನ್ತರತಾಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ। ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಪಾರಿಸೇಸತೋ ಲಬ್ಭಮಾನವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಗಾಥಮಾಹ। ಪರಿನಿಟ್ಠಿ ತಸಿಕ್ಖಾಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ನತ್ಥಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಸೇಕ್ಖಾ। ಖೀಣಾಸವಾ। ತೇಸಂ ತೇವೀಸತಿಕಾಮವಿಪಾಕ ವೀಸತಿಕ್ರಿಯ ಅರಹತ್ತಫಲ ವಸೇನ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಸಮ್ಭವಾ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಉದ್ದಿಸೇ। ಸತ್ತನ್ನಂ ಸೇಕ್ಖಾನಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಜವನವಜ್ಜಿತಾನಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಏಕವೀಸತಿಯಾ ಕುಸಲಾನಂ ತೇವೀಸತಿಯಾ ಕಾಮವಿಪಾಕಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಫಲಾನಂ ಆವಜ್ಜನದ್ವಯಸ್ಸಚ ವಸೇನ ಛಪಞ್ಞಾಸ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಸಮ್ಭವಾ ಉದ್ದಿಸೇ। ಅವಸೇಸಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಕಾಮವಿಪಾಕ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಾಕುಲಾವಜ್ಜನ ದ್ವಯವಸೇನ ಚತುಪಞ್ಞಾಸ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಸಮ್ಭವಾ ಉದ್ದಿಸೇತಿ ಯೋಜನಾ। ಪುಗ್ಗಲ ಭೇದೇನ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಂ ಭೇದೋ ಪುಗ್ಗಲಭೇದೋ।
೧೪೨. ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ದ್ವಾರಾನಞ್ಚ ಏತ್ಥೇವ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಮ್ಭವತೋ। ಯಥಾರಹನ್ತಿ ತಂ ತಂ ಭೂಮಿಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹಾನುರೂಪಂ। ರೂಪಾವಚರಭೂಮಿಯಂ ವಜ್ಜಿತಬ್ಬೇಸು ಸೋಳಸವೀಥಿ ಚಿತ್ತೇಸು ಛನ್ನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಉಪರಿವಾಕ್ಯೇ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ ಪಟಿಘಜವನ ತದಾರಮ್ಮಣ ವಜ್ಜಿತಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಅರೂಪಾವಚರಭೂಮಿಯಂ ಪಥಮಮಗ್ಗ ರೂಪಾವಚರಹಸನ ಹೇಟ್ಠಿಮಾರುಪ್ಪವಜ್ಜಿತಾನಿ ಪಟಿಘಜವನ ತದಾರಮ್ಮಣವಜ್ಜಿತಾನಿಚ ವೀಥಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಏತ್ಥಾಪಿ ವಜ್ಜಿತಬ್ಬೇಸು ಅಟ್ಠತಿಂಸ ವೀಥಿಚಿತ್ತೇಸು ಸೋಳಸನ್ನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಉಪರಿವುಚ್ಚಮಾನತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪೀತಿ ಸಬ್ಬಾಸುಪಿ ರೂಪಾರೂಪಭೂಮೀಸು। ತಂತಂ ಪಸಾದರಹಿತಾನಂ ತಂತಂದ್ವಾರಿಕ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೇವಾತಿ ರೂಪಾವಚರಭೂಮಿಯಂ ತಾವ ಘಾನಾದಿತ್ತಯಂ ನತ್ಥೀತಿ ಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಪಸಾದ ರಹಿತಾನಂ ರೂಪೀಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಘಾನ ಜಿವ್ಹಾಕಾಯದ್ವಾರಿಕಾನಿ ಛ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ನಲಬ್ಭನ್ತೇವ। ಯಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ಛನ್ನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಉಪರಿವಾಕ್ಯೇ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ। ಅರೂಪಭೂಮಿಯಂ ಪನ ಪಞ್ಚಪಿ ಪಸಾದಾ ನತ್ಥೀತಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಾನಿ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣ ಮನೋಧಾ ತುತ್ತಿಕ ಸನ್ತೀರಣತ್ತಯವಸೇನ ಸೋಳಸವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ನಲಬ್ಭನ್ತೇವ। ಯಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಉಪರಿ ವುಚ್ಚಮಾನತಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಾಮಭೂಮಿಯಂ ಪನ ತಂತಂ ಪಸಾದರಹಿತತಾ ಜಚ್ಚನ್ಧಾದೀನಂ ವಸೇನ ಯೋ ಜೇತಬ್ಬಾ। ಕಾಮೇ ಅಸೀತಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಯಥಾರಹಂ ಲಬ್ಭರೇ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ರೂಪೇ ಚತುಸಟ್ಠಿ ತಥಾ ಯಥಾರಹಂ ಲಬ್ಭರೇ। ಅರೂಪೇ ದ್ವೇ ಚತ್ತಾಲೀಸ ಯಥಾರಹಂ ಲಬ್ಭರೇತಿ ಯೋಜನಾ। ಏತ್ಥಚ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇವಾ ಉಪರಿ ಛಕಾಮಾವಚರ ದೇವಲೋಕೇಸುವಾ ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾನಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ರೂಪಾವಚರಭೂಮಿಯಂ ಚತುನ್ನಂ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾನಂ ಲಬ್ಭಮಾನತಾವಚನಂ ತತ್ಥ ಠತ್ವಾವಾ ಇಧ ಆಗನ್ತ್ವಾವಾ ಇಧ ಅನಟ್ಠೇಹಿ ರೂಪಸದ್ದೇಹಿ ಸಮಾಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ಇಧ ಆಗತಾನಂಯೇವ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಸಮಾಯೋಗೋ ಹೋತೀತಿ ಥಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ರೂಪಭೂಮಿಯಂ ಲದ್ಧಾನಿನಾಮ ನ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಸಟ್ಠಿಯೇವ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನೀತಿ ವದನ್ತಿ। ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ಇಧ ಆಗತಾನಂಯೇವ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿಪಿ ಬ್ರಹ್ಮತ್ತಭಾವೇ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಇಚ್ಚೇವ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ। ನಚ ತತ್ಥ ಠಿತಾಪಿ ಇಧ ಅನಿಟ್ಠಾನಿ ನಗಣ್ಹನ್ತಿ। ದೂರೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಗಹೇತುಂ ಸಮತ್ಥತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮಾನನ್ತಿ।
[೧೪೦] ಯಞ್ಚ ವಿಭಾವನಿಯಂ
ತಸ್ಸ ವಾದಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಧ ಪನ ತತ್ಥ ಠತ್ವಾಪಿ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ। ತೇನ ತತ್ಥ ಠತ್ವಾ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ತತ್ಥ ಲದ್ಧಾನಿನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಇಧ ಆಗತಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಇಧ ಲದ್ಧಾನಿನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅನುಞ್ಞಾತಂ ಹೋತಿ। ತಞ್ಚ ನ ಯುತ್ತಂ।
ತಂ ತಂ ಭೂಮಿಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಸತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿಏವ ತಂತಂಭೂಮಿಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾನೀತಿ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ಇಚ್ಚೇವನ್ತಿಆದಿ ಮಹಾನಿಗಮನಂ। ಯಥಾಸಮ್ಭವನ್ತಿ ತಂ ತಂ ಭೂಮಿಪುಗ್ಗಲದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣೇಸು ಸಮ್ಭವಾನುರೂಪಂ। ಭವಙ್ಗೇನ ಅನ್ತರಿತಾ ಭವಙ್ಗನ್ತರಿತಾ। ಯಾವತಾಯುಕನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಭವನಿಕನ್ತಿ ವೀಥಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಜೀವಿತಸನ್ತಾನಂ ಪವತ್ತತಿ। ತತ್ತಕಂ ಕಾಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಬ್ಭೋಚ್ಛಿನ್ನಾ ಪವತ್ತತಿ ಅಸತಿ ನಿರೋಧ ಸಮಾಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಇತಿ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಿಯಾನಾಮ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹಸ್ಸ
ಚತುತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ ವೀಥಿ ಸಙ್ಗಹಸ್ಸ
ಪರಮತ್ಥದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।