ರೂಪ ಸಙ್ಗಹ ಪರಮತ್ಥದೀಪನೀ
೧೫೬. ಏವಂ ಏತ್ತಾವಂ। ತೇನ ಏತ್ತವತಾ। ನಿಪಾತಪದಂವಾ ಏತಂ। ಹಿ ಸದ್ದೋ ಪದಪೂರಣೇ। ಪಭೇದೋಚ ಪವತ್ತಿಚ ಪಭೇದಪ್ಪವತ್ತಿಯೋ। ತಾಹಿ ಸಹ ಯೇ ವತ್ತನ್ತಿ ತೇ ಸಪ್ಪಭೇದಪ್ಪವತ್ತಿಕಾ। ಏತ್ತಾವತಾ ಸಪ್ಪಭೇದಪ್ಪವತ್ತಿಕಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಮಯಾ ವಿಭತ್ತಾ। ಇದಾನಿ ರೂಪಂ ಪವುಚ್ಚತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಉದ್ದಿಸನಂ ಕಥನಂ ಸಮುದ್ದೇಸೋ। ಸಮುದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಪುನ ವಿಭಜನಂ ವಿಭಾಗೋ। ಸಮುಟ್ಠಾತಿ ರೂಪಂ ಏತೇನಾತಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ। ಕಮ್ಮಾದಿ। ಕಲಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಅವಯವಾ। ತಾ ಅಪ್ಪೇನ್ತಿ ಪವಿಸನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಕಲಾಪೋ। ಪಿಣ್ಡೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪವತ್ತಿಕ್ಕಮತೋತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮತೋ। ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಸಸಮ್ಭಾರತೋಚ ಮಹನ್ತಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಭವನ್ತಿ ಪಾತುಭವನ್ತೀತಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ। ತಾನಿ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವತೋಪಿ ಮಹನ್ತಾನಿಏವ ಹುತ್ವಾ ಪಾತುಭವನ್ತಿ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ ಉಪಾದಾಯಾತಿ।
[೧೭೫] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ ಮಹಾಟೀಕಾಯಞ್ಚ
‘‘ಸಸಮ್ಭಾರಧಾತುವಸೇನಾತಿ’’ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಅನುಪಪನ್ನಂ।
ನ ಹಿ ಸಸಮ್ಭಾರವತ್ಥುವಸೇನೇವ ತೇಸಂ ಅಯಂ ವೋಹಾರೋ ಪವತ್ತೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ನಚ ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಮಹತ್ತೇನ ವಿನಾ ತೇಸಂ ಸಸಮ್ಭಾರತೋ ಮಹತ್ತಂನಾಮ ಸಮ್ಭವತೀತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯಂ ತೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಸನ್ತಾನೇಸು ಪಥವಿಪಬ್ಬತಾದಿವಸೇನ ಸಮುದ್ದೇ ಮಚ್ಛಕಚ್ಛಪಾದಿವಸೇನ ಸಸಮ್ಭಾರತೋ ಮಹತ್ತಂ। ತಂಪಿ ಸಲಕ್ಖಣಮಹತ್ತಮೂಲಕಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಮಹಾಭೂತಾತಿವಾ ಲೋಕೇ ವಿಸಂವಾದ ಕಟ್ಠೇನ ಮಾಯಾಕಾರಾವಾ ಆವಿಸನಗಹಣೇಸು ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಯಕ್ಖಾದಯೋವಾ ವಞ್ಚಕಟ್ಠೇನ ಯಕ್ಖಿನಿಯೋವಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತೇನೇವಟ್ಠೇನ ತೇಹಿ ಸದಿಸತ್ತಾ ಇಮಾನಿಪಿ ಮಹಾಭೂತಾವಿಯಾತಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ। ಉಭಯತ್ಥಪಿಚ
[೧೭೬] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಯಕ್ಖಿನಿಂ ವಿಸುಂ ಉಪಮಾಮತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಮನಾಪವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಾ ದೀಹಿವಾ ಸತ್ತಾನಂ ವಞ್ಚಿಕಾ ಯಕ್ಖಿನೀಆದಯೋ ವಿಯ ಮನಾಪ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸರೂಪದಸ್ಸನಾದಿನಾ ಸತ್ತಾನಂ ವಞ್ಚಕತ್ತಾ ಮಹನ್ತಾನಿ ಅಭೂತಾನಿ ಏತೇಸೂತಿ ಮಹಾಭೂತಾತಿ’’ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಯ ನ ಸಮೇತಿ।
ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಹಿ ಮಹಾಭೂತಸಾಮಞ್ಞತೋತಿ ಪದಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರೇ ಏವ ಮಾಯಾಕಾರೋ ಯಕ್ಖೋ ಯಕ್ಖಿನೀತಿ ತಯೋ ಮಹಾಭೂತಾ ವುತ್ತಾತಿ। ಚತುನ್ನಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾನನ್ತಿ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಉಪಾದಾಯಾತಿ ದಳ್ಹಂ ನಿಸ್ಸಾಯ। ಪವತ್ತನ್ತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ಉಪಾದಾಯ ರೂಪನ್ತಿವಾ ಸಮಾಸಪದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
[೧೭೭] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತಂ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪನ್ತಿ’’ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಇಧ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।
ನ ಹಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಾಠೇ ಕತ್ಥಚಿ ಯಕಾರವಿರಹೋ ದಿಟ್ಠೋ। ತಥಾ ಹಿ ಮೂಲಟೀಕಾಯಂ ಉಪಾದಾಯತಿ ನಿಸ್ಸಯತೀತಿ ಉಪಾದಾಯಂ। ತಮೇವ ರೂಪನ್ತಿಪಿ ವುತ್ತಂ। ಪಥಯತೀತಿ ಪಥವೀ। ಸಹಜಾತರೂಪಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾನ ಭಾವೇನ ಪಕ್ಖಾಯತಿ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುಥು ಮಹನ್ತೀ ಹುತ್ವಾ ಜಾಯತೀತಿಪಿ ಪಥವೀ। ಪಕಾರೇನ ಥವೀಯತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ರೂಪಸಮ್ಭಾರಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನತ್ತಾ। ಅಯಂ ತೇಸಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾ ಪತಿಟ್ಠಾನಾ ವತ್ಥುಭೂತಾ ಭೂಮಿ ಭೂತಾತಿಆದಿನಾ ನಾನಾಪ್ಪಕಾರೇನ ಗುಣಪದೇನ ಅಭಿತ್ಥವೀಯತೀತಿ ಪಥವೀ। ಸಾಏವ ನಿಸತ್ತನಿಜೀವಟ್ಠೇನ ಧಾತೂತಿ ಪಥವೀಧಾತು। ಆಪೇತಿ ಸಹಜಾತರೂಪಾನಿ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅಪ್ಪಾಯತಿ ವಾ ತಾನಿ ಸುಟ್ಠು ಬ್ರೂಹೇತಿ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಆಪೋ। ತಾನಿವಾ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಾನಿ ಕತ್ವಾ ಭುಸೋ ಪಾತಿ ರಕ್ಖತಿ, ಪಿವತಿವಾ ವಿವನ್ತೋ ವಿಯ ತಾನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹತಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತೀತಿ ಆಪೋ। ಸೋಯೇವ ಧಾತೂತಿ ಆಪೋಧಾತು। ತೇ ಜತಿ ತಿಕ್ಖಭಾವೇನ ಸಮುಜ್ಜಲನ್ತೋ ವಿಯ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಪಕಾಸತಿ, ತೇಜೋಧಾತು। ವಾಯತಿ ಸಮೀರೇತಿ ದೇಸನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿ ಹೇತುಭಾವೇನ ಭೂತಸಙ್ಘಾಟಂ ದೇಸನ್ತರಂ ಗಮೇತೀತಿ ವಾಯೋ। ವಾಯತಿ ವಾ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇ ಅಪತಮಾನೇ ಕತ್ವಾ ವಹತೀತಿ ವಾಯೋ। ಸೋಏವ ಧಾತೂತಿ ವಾಯೋಧಾತು। ತತ್ಥ ಕಕ್ಖಳಲಕ್ಖಣಾ ಪಥವೀ। ಆಬನ್ಧನಲಕ್ಖಣೋ ಆಪೋ। ಉಣ್ಹತ್ತಲಕ್ಖಣೋ ತೇಜೋ। ವಿತ್ಥಮ್ಭನಲಕ್ಖಣೋ ವಾಯೋ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ, ಕಸ್ಮಾ ಪಥವೀ ಕಕ್ಖಳಲಕ್ಖಣಾತಿ ವುತ್ತಾ। ನನು ಸಾ ಮುದುಭೂತಾಪಿ ಹೋತೀತಿ। ಸಚ್ಚಂ, ಮುದುಭೂತಾಪಿ ಪನ ಸಾ ಸೇಸಭೂತತ್ತಯಂ ಉಪಾದಾಯ ಕಕ್ಖಳಾ ತ್ವೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಉಪಾದಾಯೇವ ಪನ ಅಯಂಮುದು ಅಯಂ ಕಕ್ಖಳಾತಿ ಭವತಿ। ತೇನೇವ ಮುದುಕಕ್ಖಳಾನಂ ದೀಘರಸ್ಸಾನಂ ವಿಯ ಅನವಟ್ಠಾನತಾ ಹೋತಿ। ಮುದುಭೂತಾಪಿ ಹಿ ತತೋ ಮುದುತರಂ ಪತ್ವಾ ಕಕ್ಖಳಾನಾಮ ಜಾತಾ। ಕಕ್ಖಳಾಪಿ ಕಕ್ಖಳತರಂ ಪತ್ವಾ ಮುದುಭೂತಾನಾಮ ಜಾತಾತಿ। ಆಬನ್ಧನಲಕ್ಖಣೋ ಆಪೋತಿ ವುತ್ತೋ। ಸೋಚ ಪಕತಿಉದಕೇ ಅಧಿಮತ್ತೋತಿ ಪಕತಿಉದಕಂ ಬದ್ಧಂ ಘನೀಭೂತಮೇವ ಸಿಯಾತಿ ಚೇ। ನ। ಆಬನ್ಧಿತಬ್ಬಾಯ ಪಥವಿಯಾ ತತ್ಥ ಪರಿದುಬ್ಬಲತ್ತಾತಿ, ಯತ್ಥ ಪನ ಪಥವೀ ಬಲವತೀ ಹೋತಿ ತತ್ಥೇವ ಸೋ ಬದ್ಧತರಂ ಆಬನ್ಧತೀತಿ। ಉಣ್ಹತ್ತ ಲಕ್ಖಣೋ ತೇಜೋತಿ ವುತ್ತೋ। ಏವಞ್ಚಸತಿ ಸೀತಭಾವೋ ತೇಜೋಯೇವ ನ ಸಿಯಾತಿ ಚೇ। ನ। ಉಸತಿ ದಹತಿ ಪರಿಪಾಚೇತಿ ಪರಿಣ ತಭಾವಂ ಗಮೇತೀತಿ ಉಣ್ಹೋನಾಮ। ಸೀತಭಾವೋಚ ದಹತಿ ಪರಿಪಾಚೇತಿ ತಬ್ಭಾವಂ ಗಮೇತಿಯೇವಾತಿ। ವುತ್ತಞ್ಚ ಮೂಲಟೀಕಾಯಂ ತೇಜೋಏವ ಹಿ ಸೀತಂ। ಹಿಮಪಾತಸಮಯಾದೀಸು ಸೀತಸ್ಸ ಪರಿಪಾಚಕತಾದಸ್ಸನ ತೋತಿ। ವಿತ್ಥಮ್ಭನ ಲಕ್ಖಣೋ ವಾಯೋತಿ ವುತ್ತೋ। ಸೋ ಪನ ಘನ ಥದ್ಧೇಸು ಸಿಲಾಥಮ್ಭಾದೀಸು ನಲಬ್ಭತೀತಿ ಚೇ। ನ। ತತ್ಥ ಹಿ ಪಥವೀ ಅತ್ತನಾ ಸಹಜಾತವಾಯುವಿತ್ಥಮ್ಭನಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಥಾಮಪ್ಪತ್ತಾ ಥಿರತರಪ್ಪತ್ತಾಚ ಹುತ್ವಾ ವಹತೀತಿ। ಚಕ್ಖತೀತಿ ಚಕ್ಖು। ಸಮವಿಸಮಂ ಆಚಿಕ್ಖತಿ ಸಮವಿಸಮಜಾನನಸ್ಸ ತಮ್ಮೂಲಕತ್ತಾ। ರೂಪಂವಾ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಆಪಾತಂ ಆಗತಾಗತಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಅನಿರಾಕರಣತೋ। ತಂವಾ ವಿಭಾವೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುಣಾತೀತಿ ಸೋತಂ। ಸುಣನ್ತಿ ಸುಯ್ಯನ್ತಿವಾ ಏತೇ ನಾತಿ ಘಾನಂ। ಘಾಯನ್ತಿ ಘಾಯಿಯನ್ತಿವಾ ಏತೇನಾತಿ ಘಾನಂ। ಜೀವಿತನಿಮಿತ್ತಂ ರಸೋ ಜೀವಿತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ನಿನ್ನತಾಯ ತಂ ಅವ್ಹಾಯತೀತಿ ಜಿವ್ಹಾ। ಅಥವಾ। ಜೀವಿತಂ ವಹತಿ ಏತಾಯವಾ ತಂ ವಹನ್ತಿ ಪವತ್ತೇನ್ತಿ ಜೀವಿತವುತ್ತಿಸಮ್ಪಾದನತ್ತಾತಿ ಜಿವ್ಹಾ। ಜೀತಿವಾ ಜಯೋ ಪರಾಜಯೋವಾ ವುಚ್ಚತಿ। ತದುಭಯಂ ವಹತಿ ವಹನ್ತಿವಾ ಏತಾಯಾತಿ ಜಿವ್ಹಾ। ಸಸಮ್ಭಾರಜಿವ್ಹಾ। ಯಥಾಹ –
ಪುರಿಸಸ್ಸ ಹಿ ಜಾತಸ್ಸ, ಕುದಾರೀ ಜಾಯತೇ ಮುಖೇ।
ಯಾಯ ಛಿನ್ದತಿ ಅತ್ತಾನಂ, ನರೋ ದುಬ್ಭಾಸಿತಂ ಭಣನ್ತಿ॥
ಇಧ ಪನ ತಂ ಸಹಚರಿತತ್ತಾ ಜಿವ್ಹಾತಿ ಪಸಾದರೂಪಮೋ ವುಚ್ಚತಿ। ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಕೇಸಾದೀನಂ ಪಾಪಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಆಯೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಕಾಯೋ। ಸಸಮ್ಭಾರಕಾಯೋ। ಇಧ ಪನ ತಂ ಸಹಚರಿತೋ ಪಸಾದ ಕಾಯೋಏವ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಪಸೀದನ್ತೀತಿ ಪಸಾದಾ। ಪಸೀದನ್ತಿ ವಾ ಏತ್ಥ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಾದೀನಿ ಆರಮ್ಮಣನಿಮಿತ್ತಾನಿ ತತ್ಥ ಸಂಸೀದಮಾನಾನಿ ವಿಯ ಸರೂಪತೋ ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಪಸಾದಾ, ಸುಪರಿಸುದ್ಧಆದಾಸಮಣ್ಡಸದಿಸಾ ಕಮ್ಮಜಮಣ್ಡಾ। ಇಮೇ ಪನ ಪಞ್ಚ ದಟ್ಠುಕಾಮತಾದಿ ನಿದಾನ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನ ಭೂತಪಸಾದ ಲಕ್ಖಣಾ ರೂಪಾದಿ ಅಭಿಘಾತಾರಹ ಭೂತಪಸಾದಲಕ್ಖಣಾ ವಾ ಚಕ್ಖುಪಸಾದಾದಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಖು ತಾವ ಸೇತಮಣ್ಡಲ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಕಣ್ಹಮಣ್ಡಲಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಊಕಾಸಿರಪಮಾಣೇ ಅತಿಮುಖೇ ಠಿತಾನಂ ಸರೀರಸಣ್ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿ ಪದೇಸಭೂತೇ ದಿಟ್ಠಮಣ್ಡಲೇ ತೇಲಮಿವ ಸತ್ತಪಿಚುಪಟಲಾನಿ ಸತ್ತಅಕ್ಖಿಪಟಲಾನಿ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ। ಸೋತಂ ಸೋತಬಿಲಬ್ಭನ್ತರೇ ಅಙ್ಗುಲಿವೇಠನಾಕಾರಂ ಉಪಚಿತತನುತಮ್ಬಲೋಮಂ ಪದೇಸಂ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ। ಘಾನಂ ನಾಸಿಕಬ್ಭನ್ತರೇ ಅಜಪದಸಣ್ಠಾನಂ ಪದೇಸಂ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ। ಜಿವ್ಹಾ ಸಸಮ್ಭಾರ ಜಿವ್ಹಾಮಜ್ಝೇ ಉಪ್ಪಲ ದಲಗ್ಗ ಸಣ್ಠಾನಂ ಪದೇಸಂ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ। ಕಾಯೋ ಪನ ಮಹನ್ತಿ ಯಾ ಕಪ್ಪಾಸ ಪಟಲವಟ್ಟಿಯಂ ಆಸಿತ್ತತೇಲಂವಿಯ ಥಪೇತ್ವಾ ಪಾಚಕ ತೇಜಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠಾನಂ ಕೇಸಗ್ಗ ಲೋಮಗ್ಗ ನಖಗ್ಗ ಸುಕ್ಖಚಮ್ಮಾನಿಚ ಅವಸೇಸಂ ಸಕಲಸರೀರಂ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿ। ತೇ ಪನ ಪಞ್ಚ ಯಥಾರಹಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಚಿತ್ತಾನಂ ವತ್ಥುದ್ವಾರಭಾವಂ ಸಾಧೇನ್ತಿ। ತೇಸುಚ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಚತಸ್ಸೋ ಚತಸ್ಸೋ ಧಾತುಯೋ ಸನ್ಧಾರಣಆಬನ್ಧನ ಪರಿಪಾಚನ ಸಮುದೀರಣ ಕಿಚ್ಚೇಹಿ ಉಪಕಾರಂ ಕರೋನ್ತಿ। ಯಥಾಖತ್ತಿ ಯಕುಮಾರಸ್ಸ
ರೂಪಯತೀತಿ ರೂಪಂ। ವಣ್ಣವಿಸೇಸಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಹದಯಙ್ಗತಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತಿ। ಪಕತಿಯಾಪಿ ವಾ ಯಂಕಿಞ್ಚಿದಬ್ಬಂ ಸಮವಿಸಮಂವಾ ಪಕಾಸೇ ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಪ್ಪತಿ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಸದ್ದೋ। ಸದ್ದಯತೀತಿ ಸದ್ದೋ। ತಂ ತಂ ಅತ್ಥಂವಾ ಅತ್ತನೋ ವತ್ಥುಂವಾ ಆಚಿಕ್ಖತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸದತಿವಾ ತಂ ತಂ ದಿಸಂವಾ ದೇಸಂವಾ ಖಣೇನ ವಿಸ್ಸರತಿ ವಿಪ್ಫರತೀತಿ ಸದ್ದೋ। ಗನ್ಧಯತೀತಿ ಗನ್ಧೋ। ಅತ್ತನೋ ವತ್ಥುಂಸೂಚೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಗಚ್ಛತೀತಿ ಗೋ। ವಾತೋ। ತೇನ ಧಾರೀಯತೀತಿ ಗನ್ಧೋ। ರಸೀಯತಿ ಅಸ್ಸಾದೀಯತೀತಿ ರಸೋ। ರಸನ್ತಿವಾ ತಂ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತೀತಿ ರಸೋ। ಫುಸೀಯತೀತಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಫುಸನಞ್ಚೇತ್ಥ ಪಸಾದೇನ ಸಹ ಘಟ್ಟನಂ ಕಲಾಪನ್ತರಭೂತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪಟಿಹನನಞ್ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತದುಭಯಂಪಿ ಆಪೋ ಧಾತುಯಾ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಆಪೋಧಾತುವಿವಜ್ಜಿತನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ತಂ ತಸ್ಸಾ ನತ್ಥಿ। ನನು ಸೀತತಾವಾ ದ್ರವತಾವಾ ಫುಸಿತ್ವಾ ಗಯ್ಹತೀತಿ। ವುಚ್ಚತೇ, ಸೀತತಾ ಹಿ ತೇಜೋಯೇವ, ನ ಆಪೋ। ಯದಿ ಹಿ ಸಾ ಆಪೋಯೇವ ಸಿಯಾ। ಪಕ್ಕುಮಿತೇ ಸನ್ತತ್ತೇ ಲೋಹರಸೇಪಿಸ್ಸ ಸೀತತಾ ಲಬ್ಭಮಾನಾ ಸಿಯಾ। ಸೋ ಹಿ ರಸೋ ಆಪಾಧಿಕೋ ಹೋತೀತಿ। ಏವಂ ಪನ ನಲಬ್ಭತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸಾ ತೇಜೋಯೇವ, ನ ಆಪೋತಿ।
ಅಥ ಪನ ದ್ರವಭಾವಭೂತೋ ಆಪೋ ಫುಸಿತ್ವಾ ಗಯ್ಹತಿ। ಅಯೋ ಪಿಣ್ಡಾದೀಸು ಆಬನ್ಧನಭೂತೋಪಿ ಫುಸಿತ್ವಾವ ಗಯ್ಹೇಯ್ಯ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಯಥಾ ತೇಸು ಇತರಾನಿ ತೀಣಿ ಭೂತಾನಿ ವಿನಾ ಇತರೀತರೇನ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಕಾಯಿಕ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಸೋಪಿ ವಿನಾ ಇತರೇಹಿ ವಿಸುಂ ಕಾಯಿಕಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೋಏವ ಸಿಯಾ। ನ ಪನ ಹೋತಿ। ಯಞ್ಹಿ ತಾನಿ ಅಯೋಪಿಣ್ಡಾದೀನಿ ಫುಸನ್ತಾನಂ ಕಾಯಿಕಂ ಸುಖಂವಾ ದುಕ್ಖಂವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಸಣ್ಹಥದ್ಧತಾ ವಸೇನವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸೀತುಣ್ಹತಾವಸೇನವಾ ಅಬ್ಭನ್ತರಥಮ್ಭನಸ್ಸ ಮನ್ದಗಾಳ್ಹತಾವಸೇನವಾ। ನೋ ಅಞ್ಞಥಾತಿ। ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮಭಾಗೇ ತೀಣಿ ಭೂತಾನಿ ಫುಸಿತ್ವಾವಾ ವಣ್ಣಂ ದಿಸ್ವಾವಾ ಪಚ್ಛಾ ಭಾಗೇ ಸುದ್ಧೇನ ಮನೋ ವಿಞ್ಞಾಣಸನ್ತಾನೇನ ದೀಘರಸ್ಸಾದಿಸಣ್ಠಾನಂವಾ ರತ್ತಿಯಂ ಅಲಾತಚಕ್ಕಂ ವಾ ತಂತಂಛಿದ್ದವಿವರಂವಾ ಜಾನನ್ತಾ ವಿಯ ಪಥಮಂ ದ್ರವತಾಸಹಿತಾನಿ ವಿಲೀನಾನಿ ಮುದೂನಿ ತೀಣಿ ಭೂತಾನಿ ಪಥವಿಂ ಏವ ವಾ ಫುಸಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಸುದ್ಧೇನ ಮನೋ ವಿಞ್ಞಾಣಸನ್ತಾನೇನ ವಿಸುಂ ದ್ರವಭಾವಂ ಅದ್ದತಿನ್ತಭಾವಂ ಜಾನನ್ತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ತಂ ಫುಸಿತ್ವಾ ಜಾನನ್ತಾ ಇಚ್ಚೇವ ಮಞ್ಞನ್ತಿ ಅವಿಸೇಸವಿದುನೋತಿ। ಗುನ್ನಂ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಚರಣಟ್ಠಾನಂ ಗೋಚರೋ। ಗೋಚರಸದಿಸತ್ತಾ ಇಧ ಗೋಚರೋ। ಗೋತಿವಾ ಇಧ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾಧಿಟ್ಠಿತಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಏತೇಸು ಚರನ್ತಿ। ಏತಾನಿವಾತೇಸು ಚರನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಘಟ್ಟೇನ್ತೀತಿ ಗೋಚರಾ। ತೇಯೇವ ಇಧ ಏಕತ್ತಂ ಉಪನೇತ್ವಾ ಗೋಚರರೂಪನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಮಾನಿಪನ ಪಞ್ಚ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಪಟಿಹನನ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ರೂಪಾದೀನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।
ಇತ್ಥೀ ವುಚ್ಚತಿ ಅವಿಸದಾಕಾರಸಣ್ಠಿತಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ। ಯಸ್ಸ ಪನ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆನುಭಾವೇನ ತಂ ತಥಾ ಸಣ್ಠಾತಿ ಪವತ್ತತಿ। ಸೋ ಇತ್ಥಿ ಯಾ ಇತ್ಥತ್ತಂ। ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗ ಪುರಿಸನಿಮಿತ್ತ ಪುರಿಸಕುತ್ತ ಪುರಿಸಾಕಪ್ಪಾನಂ ಹೇತುಭಾವ ಲಕ್ಖಣಂ ಪುರಿಸತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಲಿಙ್ಗನ್ತಿ ಪಧಾನಙ್ಗಭೂತಂ ಮಹಾಸಣ್ಠಾನಂ। ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಪಚ್ಚಙ್ಗಭೂತಂ ಖುದ್ದಕಸಣ್ಠಾನಂ। ಕುತ್ತನ್ತಿ ಕೀಳಾಲಿಲಾದಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಸೇಸೋ। ಆಕಪ್ಪೋತಿ ಗಮನಾದಿಕೋ ಆಕಾರವಿಕಾರೋ। ಸಬ್ಬೇಪೇತೇ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸ್ಸ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸಾಏವ। ಯೇ ಸದ್ದಸತ್ಥೇಸು ಲಿಙ್ಗನ್ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಯೇಸಞ್ಚ ವಸೇನ ಅಯಂ ಇತ್ಥೀಏವ, ನ ಪುರಿಸೋ। ಅಯಂ ಪುರಿಸೋಏವ, ನ ಇತ್ಥೀತಿ ಸಞ್ಜಾನನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಸಣ್ಠಾನಾದೀನಂ ಅವಿಸದಾದಿಭಾವೋಏವ ಅತ್ಥತೋ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸತಾ ಹೋತಿ। ತದುಭಯಮುತ್ತಭಾವೋಚ ನಪುಂಸಕತಾ। ಸೋಚ ಅಕ್ಖರಪದ ಸಙ್ಖಾತೇಸು ವಚನೇಸು ಚ ವಚನತ್ಥೇಸುಚ ಯಥಾರಹಂ ಸನ್ದಿಸ್ಸತಿಯೇವ। ತಸ್ಮಾ ಇನ್ದ್ರಿಯರಹಿತೇಸುಪಿ ಪದೇಸುಚ ರುಕ್ಖಾದೀಸು ಪದತ್ಥೇಸುಚ ಪರಿಯಾಯೇನ ಇತ್ಥಿಪುಮನಪುಂಸಕತಾಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ।
[೧೭೮] ಯಂ ಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಇತ್ಥೀನಂ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ನ ಹಿ ಕತ್ಥಚಿ ಪಾಳಿಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಸುಚ ನಿಮಿತ್ತಸದ್ದೋವಿಯ ಲಿಙ್ಗಸದ್ದೋ ಅಙ್ಗಜಾತೇ ಪಾಕಟೋ ದಿಟ್ಠೋತಿ।
[೧೭೯] ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ
‘‘ಇತ್ಥಿಸಣ್ಠಾನಂ ಇತ್ಥಾಕಪ್ಪೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ನ ಹಿ ಲಿಙ್ಗಸದ್ದೋ ವಿಯ ಆಕಪ್ಪಸದ್ದೋ ಸಣ್ಠಾನೇ ಪಾಕಟೋ ದಿಟ್ಠೋತಿ। ಸೇಸಂಪನ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಅಸಮೇನ್ತಂಪಿ ತೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ। ಭವನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ ತಂಸಹಿತೇ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನೇ ಏಸಾ ಇತ್ಥೀ, ಏಸೋ ಪುರಿಸೋತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ಸದ್ದ ಬುದ್ಧಿಯೋ ಏತೇನಾತಿ ಭಾವೋ ಭವನ್ತಿವಾ ಪಾತುಭವನ್ತಿ ತಂಸಹಿತೇ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನೇ ಲಿಙ್ಗಾದೀನಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸತೀತಿ ಭಾವೋ। ಸೋ ಏವ ರೂಪನ್ತಿ ಭಾವರೂಪಂ। ಹದನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ತಂತಂಅತ್ಥಂವಾ ಅನತ್ಥಂವಾ ಪೂರೇನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಹದಯಂ। ಹದನ್ತಿವಾ ಸತ್ತಾ ಇತೋ ನಾನಾವಿಕಕ್ಕೇ ಓಸಜನ್ತಿ ಹದಯವತ್ಥು। ಧಾತುದ್ವಯನಿಸ್ಸಯಲಕ್ಖಣಂ ವತ್ಥುರೂಪಂ। ತಂ ಪನ ಹದಯಕೋಸಬ್ಭನ್ತರೇ ಅಡ್ಢಪಸತಮತ್ತಂ ಲೋಹಿತಂ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಯಂ ಪನ ದೇಸನಾಭೇದರಕ್ಖನತ್ಥಂ ಅವತ್ವಾ ಪಟ್ಠಾನೇಏವ ತಂ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾಹ-ವತ್ಥು ಕುಸಲಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ವತ್ಥು ಅಕುಸಲಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿಆದಿ। ಏತ್ಥಚ ಛಹಿ ವತ್ಥೂಹಿ ಅಞ್ಞಂ ವತ್ಥುನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತೇಸುಚ ಪುರಿಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಕುಸಲಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಯಾಏವ ನ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ ವತ್ಥುನಾಮ ವಿಸುಂ ಏಕಂ ವತ್ಥುರೂಪಮೇವಾತಿ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ।
[೧೮೦] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಯಂ ರೂಪಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಪಾಠಸ್ಸ ಉದ್ಧಟತ್ತಾ ರೂಪಸಾಮಞ್ಞಪಸಙ್ಗೋ ಹೋತೀತಿ ತಂ ವಿಸೋಧೇತುಂ ಯುತ್ತಿನಾಮ ವುತ್ತಾ। ಪಟ್ಠಾನೇ ಪನ ಬಹೂಸು ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೇಸು ಠಾನೇಸು ವತ್ಥುನಾಮೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸೋಪಸಙ್ಗೋ ನತ್ಥಿಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಜೀವನ್ತಿ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾ ಯೇನಾತಿ ಜೀವಿತಂ। ತೇಸಂ ಜೀವನೇ ಆಧಿಪಚ್ಚಯೋಗೇನ ತೇಸು ಇನ್ದಂ ಇಸ್ಸರಂ ಅತ್ತಾನಂ ಕರೋತೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ। ಜೀವಿತಞ್ಚ ತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚಾತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಸಹಜಾತಾ ನುಪಾಲನ ಲಕ್ಖಣಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಬೀಜನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಲಾದೀನಿ ಬೀಜೇವಿನಟ್ಠೇಪಿ ಉದಕಾನುಪಾಲಿತಾನಿ ಚಿರಂಪಿ ಕಾಲಂ ಜೀವನ್ತಿ। ಏವಮೇವಂ ನಿರುದ್ಧ ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಿ ಕಮ್ಮೇ ಅಸನ್ತೇಪಿ ಜೀವಿತಾನುಪಾಲಿತಾನಿ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ವಸ್ಸಸತಂಪಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಂಪಿ ಕಪ್ಪಂಪಿ ಸೋಳಸಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಾನಿಪಿ ಜೀವನ್ತಿಯೇವ, ತಥಾ ಹಿ ಜೀವಿತರಹಿತಾನಿ ಇತರರೂಪಾನಿ ಜೀವನ್ತಾನಿನಾಮ ನಹೋನ್ತಿ। ತಾನಿ ಹಿ ಯೇನ ಏಕೇನ ಚಿತ್ತೇನವಾ ಉತುನಾವಾ ಆಹಾರೇನವಾ ಜಾಯನ್ತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ನಿರುದ್ಧೇ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ಪರಂ ಮುಹುತ್ತಮತ್ತಂಪಿ ಸನ್ತಾನಂ ಘಟೇತುಂ ನಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಹಿ ಚಿತ್ತಜರೂಪಾನಂ ಸನ್ತತಿಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಏಕವೀಥಿ ಏಕಜವನವಾರ ಏಕಸಮಾಪತ್ತಿವಾರೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಹೋತಿ। ಉತುಜಾಹಾರಜಾನಞ್ಚ ಸಭಾಗೇಕ ಉತುಆಹಾರ ವಸೇನ
[೧೮೧] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಆಹಾರಜಾದೀನಂ ಆಹಾರಾದಿಯೇವ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾಪಿ ಠಿತಿಯಾಪಿ ಕಾರಣಂ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ತಙ್ಖಣೇ ಧರಮಾನತ್ತಾ। ಕಮ್ಮ ಜಾನಂ ಪನ ಕಮ್ಮಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾಏವ ಕಾರಣಂ, ನ ಠಿತಿಯಾ। ಕಸ್ಮಾ, ತಙ್ಖಣಾಭಾವತೋ। ಜೀವಿತೇನ ಪನ ಅನುಪಾಲಿತತ್ತಾ ಏವ ತೇಸಂ ಖಣಟ್ಠಿತಿ ಸಿದ್ಧಾತಿ ಇಮಿನಾ ಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಥಾಸಕಂ ಖಣಮತ್ತಟ್ಠಾಯೀನಂಪಿ ಹಿ ಸಹಜಾತಾನಂ ಪವತ್ತಿಹೇತುಭಾವೇನ ಅನುಪಾಲಕಂ। ನ ಹಿ ತೇಸಂ ಕಮ್ಮಂಯೇವ ಠಿತಿಕಾರಣಂ ಹೋತಿ। ಆಹಾರಜಾದೀನಂ ಆಹಾರಾದಿ ವಿಯ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ತಙ್ಖಣಾಭಾವ ತೋತಿ’’। ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ।
ಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ಖಣಟ್ಠಿತಿನಾಮ ಏಕಕಲಾಪಗತಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಯತ್ತಾಏವ ಹೋತಿ। ನ ನಾನಾಕಲಾಪಗತಜನಕಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತಾ। ಇತರಥಾ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ಉಪಚಯಸನ್ತತೀನಂ ವಿಯ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಲಬ್ಭಮಾನಾಯ ಜರತಾಯಪಿ ಕುತೋಚಿಸಮುಟ್ಠಾನತಾ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಾ ಸಿಯಾತಿ। ಅಪಿಚ, ಖಣಟ್ಠಿತಿನಾಮ ಸಭಾವಸಿದ್ಧಾಏವ। ನ ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲೇನ ಅತ್ತನೋ ಖಣೇಸು ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಅನ್ತರಾವ ಭಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥಿ। ನಚ ಪಚ್ಚಯಾಧಿಮತ್ತೇನ ಅತಿರೇ ಕತರಂ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ। ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಇದಞ್ಚ ಸವತ್ಥುಕ ವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಥವಾ, ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಭಕ್ಖಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ಭುಸೋ ಹರತಿ ಅದ್ಧಾನಂ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಆಹಾರೋ। ಖಜ್ಜ ಭೋಜ್ಜಾದಿಕೇ ಕಬಳೀಕಾರೇ ಆಹಾರೋ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ತಪ್ಪರಿಯಾ ಪನ್ನತ್ತಾಚಾತಿ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ। ಇಮಸ್ಮಿಂಅತ್ಥೇ ಸತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ ಓಜಾ ಏವ ಲಬ್ಭತಿ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಅಙ್ಗಮಙ್ಗಾನುಸಾರಿನೋ ರಸಸ್ಸ ಸಾರಭೂತೋ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಬಲಕಾರೋ ಭೂತನಿಸ್ಸಿತೋ ಪರಮಸಿನಿದ್ಧಸಿ ನೇಹೋ ಇಧ ಆಹಾರರೂಪಂನಾಮ। ತತ್ಥ ಅಙ್ಗಮಙ್ಗಾನುಸಾರಿನೋ ರಸಸ್ಸಾತಿ ಅಜ್ಝೋಹರಿತ್ವಾ ಆಮಾಸಯೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಾನಿ ಆಹಾರವತ್ಥೂನಿ ಪಾಚಕತೇಜೇನ ವಿವೇಚಿತಾನಿ ರಸಾದಿಭಾವೇನ ಪಞ್ಚಧಾ ವಿಭಾಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಪಣೀತ ಸಿನಿದ್ಧ ಲಹುಕ ಸಿನೇಹ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ರಸೋನಾಮ। ಯೇ ಲೋಕೇ ರಸಧಾತೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೋ ಪಾಚಕ ತೇಜಬಲೇನ ತತೋ ಉತ್ತರಿತ್ವಾ ರಸಹರಣಿಧಮನಿಜಾಲಾನುಸಾರೇನ ಹೇಟ್ಠಾಚ ಉದ್ಧಞ್ಚ ಸಕಲಸರೀರೇ ಅಙ್ಗಮಙ್ಗಾನಿ ಅನುಸರನ್ತೋ ಅನುಫರನ್ತೋ ಅಙ್ಗಮಙ್ಗಾನುಸಾರೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಸ ಸಾರಭೂತೋ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಂ ಬಲಂ ಕರೋತೀತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಬಲಕಾರೋ। ಸೋ ಹಿ ಆಮಾಸಯೇ ಪತಿಟ್ಠಿತ ಮತ್ತೋವ ಸಕಲಸರೀರೇ ಭೂತೇಸು ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಬಲಂ ಜನೇತೀತಿ।
[೧೮೨] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಅಙ್ಗಮಙ್ಗಾ ನಸಾರಿ ರಸಹರ ಸಙ್ಖಾತಾತಿ’’ ಪಾಠೋ। ಸೋ ದುಪ್ಪಾಠೋ।
ತಂ ಪನ ಸೇನ್ದ್ರಿಯಕಾಯೋಪತ್ಥಮ್ಭನಲಕ್ಖಣಂ ಆಹಾರರೂಪಂ। ಓಜಾಲಕ್ಖಣಂ ವಾ। ತತ್ಥ ಉದಯತಿ ಪಸವತೀತಿ ಓಜಾ। ಅವಸದ್ದೋವಾ ರಕ್ಖಣೇ। ರಕ್ಖಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಮೇವ। ಅವತಿ ಜನೇತಿಚಾತಿ ಓಜಾ। ಕಿಂ ಅವತಿ। ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯವತ್ಥುಂ। ಕಿಂಚ ಜನೇತಿ। ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ। ಉದಯಾನನ್ತರಂ ರೂಪಂ ಜನೇತೀತಿ ಓಜಾತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಅಞ್ಞಾಪದೇಸರಹಿತೇನ ಕಕ್ಖಳತ್ತಾದಿನಾ ಅತ್ತನೋ ಭಾವೇನ ಸಿದ್ಧಂ ರೂಪಂ ಸಭಾವರೂಪಂ। ಉಪ್ಪಾದಾದಿನಾ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿನಾಚ ಸಙ್ಖಹಲಕ್ಖಣೇನ ಸಹಿತಂ ರೂಪಂ ಸಲಕ್ಖಣರೂಪಂ। ಉಜುಕತೋವ ಕಮ್ಮಾದೀಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನಿಪ್ಫಾದಿತಂ ರೂಪಂ ನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಂ। ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯರೂಪಂ ರೂಪರೂಪಂ। ಯಥಾ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಂ ಅಜ್ಝತ್ತಅಜ್ಝತ್ತನ್ತಿ। ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಯುತ್ತ ತಾಯ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಕಂ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಸನಾರಹಂ ರೂಪಂ ಸಮ್ಮಸನರೂಪಂ। ತೇ ತೇ ದಬ್ಬಸಮ್ಭಾರಾವಾ ರೂಪಕಲಾಪಾವಾ ವಿಸುಂವಿಸುಂ ಭುಸೋ ಕಾಸನ್ತಿ ಪಕಾಸನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಆಕಾಸೋ। ನಿಸತ್ತ ನಿಜೀವಟ್ಠೇನ ಧಾತು। ಆಕಾಸಸಙ್ಖಾತಾ ಧಾತೂತಿ ಆಕಾಸಧಾತು। ಪರಿತೋ ಸಮನ್ತತೋ ಛಿನ್ದತಿ ಕಲಾಪನ್ತರಭೂತಾನಿ ಕಲಾಪನ್ತರ ಭೂತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಸಂಮಿಸ್ಸಂ ಏಕತ್ತಂ ಅನುಪಗಮನಂ ಕರೋತೀತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ತೇಹಿವಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದೀಯತಿ ಅತ್ತನೋವಾ ಪರೇಸಂವಾ ಅಕತ್ವಾಮಜ್ಝೇ ವಿಸುಂ ಥಪೀಯತಿ। ತೇಸಂವಾ ಛಿದ್ದವಿವರಮತ್ತಭೂತೋ। ನ ವಿಸುಂ ಏಕೋ ಉಪ್ಪಾದಸಹಿತೋ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ। ನಾಪಿ ಕಸ್ಸಚಿ ರೂಪಕಲಾಪಸ್ಸ ಪಕ್ಖಭೂತೋತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ವಿಕಾರಲಕ್ಖಣರೂಪಾನಿ ಹಿ ಅಸಭಾವಧಮ್ಮಭೂತಾನಿಪಿ ತಂತಂ ರೂಪಕಲಾಪೇಸು ಸನ್ದಿಸ್ಸಮಾನತಾ ತಂತಂರೂಪಕಲಾಪಪಕ್ಖಿಕಾನಿಏವ ಹೋನ್ತಿ। ಅಯಂ ಪನ ತೇಹಿ ರೂಪ ಕಲಾಪೇಹಿ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿಮುತ್ತಭಾವೇನ ಬಹಿಭೂತತ್ತಾ ಕಸ್ಸಚಿ ರೂಪ ಕಲಾಪಸ್ಸ ಪಕ್ಖಭೂತೋ ನ ಹೋತೀತಿ। ಅಸಭಾವಧಮ್ಮತ್ತಾಚ ಪನ ಕೇನಚಿ ರೂಪೇನ ಫುಸನ ಪರಿಯಾಯೋಪಿ ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ಕತ್ವಾ ಸೋ ಅಸಂಫುಟ್ಠಂ ಚತೂಹಿ ಮಹಾಭೂತೇಹೀತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಘನಪಿಣ್ಡವತ್ಥೂಸು ಪಟಿಘಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸಭಾವಾನಂ ನಾನಾ ಕಲಾಪಗತಭೂತಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದರೂಪಂ। ಯಾ ಪನ ಚಲಮಾನೇನ ಕಾಯಙ್ಗೇನ ಅತ್ತಾನಞ್ಚ ಅತ್ತಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಞ್ಚ ಪಚ್ಚಕ್ಖೇ ಠಿತೇ ಜನೇ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಿ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಯಞ್ಚ ತೇನ ಕಾಯಙ್ಗೇನ ತೇಹಿ ಜನೇಹಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಸಾ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿನಾಮ। ಯಾ ಉಚ್ಚಾರೀಯಮಾನೇನ ವಾಚಙ್ಗೇನ ಸದ್ದೇನ ಅತ್ತಾನಞ್ಚ ಅತ್ತಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಞ್ಚ ಸೋತಪಥೇ ಠಿತೇ ಜನೇ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಿ। ಸಯಞ್ಚ ತೇನವಾಚಙ್ಗೇನ ತೇಹಿ ಜನೇಹಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಸಾ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿನಾಮ। ಅಥವಾ, ವಿಞ್ಞಾಪೇನ್ತಿ ಜನಾ ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತಿವಾ ಜನೇಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ। ಸಸಮ್ಭಾರೇ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಭೂತೇ ಕಾಯೇ ಪವತ್ತಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ। ಚೋಪನ ಕಾಯಸಙ್ಖಾತೋ ಕಾಯೋ ಏವವಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ। ಚಿತ್ತಜಸದ್ದಸಙ್ಖಾತಾಯ ವಾಚಾಯ ಪವತ್ತಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ। ಚೋಪನವಾಚಾ ಸಙ್ಖಾತಾ ವಾಚಾ ಏವವಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ। ತತ್ಥ ಚಿತ್ತವಸೇನ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಕಾಯಙ್ಗವಿಕಾರಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ತಂತಂಅಙ್ಗಂ ಸನ್ತಮ್ಭನ್ತಾ ಸನ್ಧಾರೇನ್ತಾ ಚಾಲೇನ್ತಾ ಅಙ್ಗಮಙ್ಗಾನುಸಾರಿಸಙ್ಖಾತಾ ಚಿತ್ತಜವಾತಕಲಾಪಾ ತಂತಂಅಙ್ಗಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಾಚ ಯಥಾವಾ ತಥಾವಾ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಯಸ್ಸ ತೇಹಿ ಚಿತ್ತಜವಾತಕಲಾಪೇತಿ ಸಹಜಾತಸ್ಸ ಚೋಪನಕಾಯಸ್ಸ ಆನುಭಾವೇನ ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಕಲಾಪಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತದಿಸಾಭಿಮುಖಾಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಅಯಂ ಚೋಪನಕಾಯಸಙ್ಖಾತೋ ಆಕಾರವಿಕಾರೋ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ। ನಿಯಾಮಕಸದಿಸೀ ಹಿ ಅಯಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ। ತೇಚ ನಾವಾಸದಿ ಸಾತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ನಿಯಾಮಕೋ ನಾವಾಯ ಮೂಲಭಾಗೇ ಠತ್ವಾ ಏಕಂ ಮಹಾಫಿಯಂ
ಏಕಮತ್ತಾ ತಯೋ ರಸ್ಸಾ, ದ್ವಿಮತ್ತಾ ದೀಘಮುಚ್ಚರೇ।
ತಿಮತ್ತೋ ತು ಗೀತೋ ಞೇಯ್ಯೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನಾ ಅಡ್ಢಮತ್ತಿಕಾತಿ॥
ಮಿಲಿನ್ದಪಞ್ಹೇಚ ಸಾಧಿಕೇ ವೀಹಿವಾಹಸತೇ ವೀಹಿಬೀಜಾನಿ ಏಕಚ್ಛರಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಕಲಂಪಿ ನಉಪೇನ್ತಿ। ಕಲಭಾಗಂಪಿ ನಉಪೇನ್ತೀತಿ ದೀಪಿತಂ। ಏಕಕ್ಖರಂ ಉಚ್ಚಾರೇನ್ತಸ್ಸಚ ತತ್ತಕಂಪಿ ಕಾಲಂ ಉಚ್ಚಾರಣಚಿತ್ತಬ್ಯಾಪಾರೋ ಸನ್ದಿಸ್ಸತಿಯೇವ। ನಚ ಪರಮತ್ಥತೋ ಏಕಮೇವ ಸದ್ದಂ ಉಚ್ಚಾರೇಮೀತಿವಾ ಸುಣೋಮೀತಿವಾ ಸಕ್ಕಾ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತುಂ ಸೋತುಞ್ಚ। ತಥಾ ನಿಯಮೇನ್ತಸ್ಸಪಿ ಸದ್ದಾನಂ ಪುಬ್ಬಾಪರತೋ ಅನೇಕಸತಸಹಸ್ಸಸ್ಸೇವ ಉಚ್ಚಾರಣ ಸವನ ಸಮ್ಭವತೋ। ಏಕಮೇವಾತಿ ಅಭಿಮಾನೋ ಪನ ಸಮೂಹಘನ ಸನ್ತತಿಘನೇಹಿ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾಏವ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತನ ಯೇನ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ। ಏತ್ಥಚ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸದ್ದೋ ಕಾಯೇನ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಿ ವಾಚಾಯ ವಿಞ್ಞಾಪೇತೀತಿಆದಿಸು ಬೋಧನತ್ಥೋ। ಸುದಿನ್ನ ಕಣ್ಡೇ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತೀತಿಆದೀಸು ಪವತ್ತನತ್ಥೋ। ಇಧ ಪನ ದುವಿಧೋಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಪರಂ ಬೋಧೇತುಕಾಮತಾರಹಿ ತೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಕಾಯಙ್ಗವಾಚಙ್ಗಚೋಪನೇಸುಪಿ ಪವತ್ತಕವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಲಬ್ಭಮಾನತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಹೋತೀತಿ। ಮೂಲಟೀಕಾಯಂ ಪನ ಪರಂ ಬೋಧೇತುಕಾಮತಾಯ ಲಹುತಾ। ಮುದುನೋ ಭಾವೋ ಮುದುತಾ। ಕಮ್ಮನಿ ಸಾಧು ಕಮ್ಮಞ್ಞಂ। ಕಮ್ಮಯೋಗ್ಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಮ್ಮಞ್ಞಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ।
ಅದನ್ಧತಾಲಕ್ಖಣಾ ರೂಪಸ್ಸ ಲಹುತಾ। ಅಥದ್ಧತಾ ಲಕ್ಖಣಾ ರೂಪಸ್ಸ ಮುದುತಾ। ಸರೀರಕ್ರಿಯಾನುಕೂಲಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವಲಕ್ಖಣಾ ರೂಪಸ್ಸ ಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅವಿಜಹನ್ತಿಯೋಪಿ ಏತಾ ವಿರುದ್ಧಪಚ್ಚಯಸಪ್ಪಾಯ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಅಸಂಮಿಸ್ಸತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯವಿರುದ್ಧಂ
ಇಮಾ ಪನ ಅರೋಗಿನೋ ಕಲ್ಲಭಾವೋವಿಯ ಸುಪರಿಮದ್ದಿತಚಮ್ಮಸ್ಸ ಮುದುಭಾವೋವಿಯ ಸುದನ್ಧಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ಕಮ್ಮಕ್ಖಮಭಾವೋವಿಯ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಇರಿಯಾಪಥಪರಿವತ್ತನೇ ಸಲ್ಲಹುಕತಾದಿವಸೇನ ಸನ್ದಿಸ್ಸಮಾನಾ ವಿಸೇಸಾಕಾರಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವಿಕಾರರೂಪಂ ನಾಮ। ಚಯನಂ ಚಯೋ। ಪಿಣ್ಡವಸೇನ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆದಿತೋ ಉಪರಿತೋಚ ಚಯೋ ಉಪಚಯೋ। ಪಥಮಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಉಪರುಪರಿವಡ್ಢಿಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಞ್ಹಿ ಉಪಸದ್ದೋ ಉಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಪಥಮತ್ಥೋ ಉಪಸಿತ್ತನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯಚ ಉಪರಿ ಅತ್ಥೋತಿ। ವುತ್ತಞ್ಚ ಮೂಲಟೀಕಾಯಂ ಉಪಸದ್ದೋ ಪಥಮತ್ಥೋ ಉಪರಿಅತ್ಥೋಚ ಹೋತೀತಿ। ತೇನೇವಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ಯೋ ಆಯತನಾನಂ ಆಚಯೋ, ಸೋ ರೂಪಸ್ಸ ಉಪಚಯೋ। ಯೋರೂಪಸ್ಸ ಉಪಚಯೋ, ಸಾ ರೂಪಸ್ಸ ಸನ್ತತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ತನನಂ ವಿತ್ಥಾರಣಂ ತತಿ। ಸಮ್ಬನ್ಧಾ ತತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂವಾ ತತಿ ಸನ್ತತಿ। ಯಥಾ ಪವತ್ತಾನಂ ಆಯತನಾನಂ ಅದ್ಧಾನಪೂರಣವಸೇನ ಪವತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ
ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವಚಕ್ಖಾದಿ ದಸಕಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ। ಏತ್ಥನ್ತರೇ ರೂಪುಪ್ಪಾದೋ ಉಪಚಯೋನಾಮ। ತತೋ ಪರಂ ಸನ್ತತಿ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ತೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ।
ಸಂಸೇದಜೋಪವಾತಿಕಾನಂ ಪನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ಪಥಮಾ ಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಅತ್ಥೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣ ವಡ್ಢಿ ಅತ್ಥೇನಚ ಉಪಚಯೋ ನಾಮ, ತತೋ ಪರಂ ರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ಸನ್ತತಿನಾಮ। ಅಪಿಚ, ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಿಕ ರೂಪಾನಂಪಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಸನ್ತತಿಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ತಸ್ಸಚ ಏಕೇಕಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ವಡ್ಢಿ ಪವತ್ತಿ ವಸೇನ ತಿಸ್ಸೋ ತಿಸ್ಸೋಅವತ್ಥಾ ಹೋನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಏಕೇಕಸನ್ತತಿಯಂ ಆದಿಮ್ಹಿ ಸನ್ತತಿಸೀಸರೂಪಾನಂ ಸಬ್ಬಪಥಮಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿನಾಮ। ತತೋ ವಡ್ಢನರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ವಡ್ಢೀನಾಮ। ವಡ್ಢನೇ ಸಮತ್ತೇ ಅವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಪಬನ್ಧಟ್ಠಿತಿವಸೇನ ವತ್ತನವಸೇನಉಪ್ಪಾದೋಪವತ್ತಿನಾಮ। ತತ್ಥ ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಿವಡ್ಢಿಯೋ ಉಪಚಯೋನಾಮ। ಪವತ್ತಿಸನ್ತತಿ ನಾಮ। ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪನ ಲೋಕೇ ಸಬ್ಬಾಸು ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧರೂಪಪವತ್ತೀಸು ಸನ್ದಿಸ್ಸಮಾನೇ ಜಾಯನ ವಡ್ಢನ ಪವತ್ತನಸಙ್ಖಾತೇ ಅವತ್ಥಾಭೇದೇ ದಿಸ್ವಾ ಉಪಚಯಸನ್ತ ತಿಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋ-ರುಕ್ಖತಿಣಾದೀನಿವಾ ಸಾಖಾ ಪತ್ತಪುಪ್ಫಫಲಾದೀನಿವಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ಜಾಯನ್ತಿ। ಜಾಯಿತ್ವಾ ವಡ್ಢನ್ತಿ। ವಡ್ಢನೇ ಸಮತ್ತೇ ಅವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಪಬನ್ಧವಸೇನ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ। ಜೀರಣಂ ಜರಾ, ಜೀರನ್ತಿ ಜಿಣ್ಣಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಜರಾ। ಸಾಯೇವ ಜರತಾ। ಉಪ್ಪಾದಜರಾಭಙ್ಗೇಹಿ ನಿಚ್ಚಲತಿ ನಕಮ್ಪತೀತಿ ನಿಚ್ಚೋ ಅಸಙ್ಖತ ಧಮ್ಮೋ। ನ ನಿಚ್ಚೋ ಅನಿಚ್ಚೋ, ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೋ। ಅನಿಚ್ಚಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅನಿಚ್ಚತಾ, ಭಙ್ಗೋ।
[೧೮೩] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ನಿಚ್ಚಧುವಭಾವೇನ
ನಿಚ್ಚಸದ್ದೋ ಹಿ ಸಾಸನೇ ಲೋಕೇಚ ಪಾಕಟೋ। ಸೋ ಏವ ಇಧ ನಕಾರಯುತ್ತೋ ಅನಿಚ್ಚೋತಿ ವುತ್ತೋತಿ। ಲಕ್ಖೀಯನ್ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೀಯನ್ತಿ ವಿನಿಚ್ಛೀಯನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾ ಇಮೇ ಸಙ್ಖತಾತಿ ಏತೇನಾತಿ ಲಕ್ಖಣಂ। ಸಙ್ಖತ ಭಾವಜಾನನನಿಮಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾಹ- ಅಙ್ಗುತ್ತರೇ ತೀಣಿ ಮಾನಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಾನಿ। ಕತಮಾನಿ ತೀಣಿ, ಉಪ್ಪಾದೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ವಯೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಠಿತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ। ನನು ಪಾಳಿಯಂ ಜಾತಿನಾಮ ಆಗತಾ। ತಸ್ಮಾ ಸಾಪಿ ಇಧ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಂ ಜಾತಿರೂಪಮೇವಾತಿಆದಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ರೂಪಸಮುದ್ದೇಸೇ। ಜನನಂ ಪಾತುಭವನಂ ಜಾತಿ। ಜಾಯನ್ತಿವಾ ಏತಾಯಾತಿ ಜಾತಿ, ಉಪಚಯ ಸನ್ತತಿ ನಾಮೇನಪವುಚ್ಚತಿ ತಸ್ಸಾಜಾತಿಯಾತಥಾ ಅವತ್ಥಾಭೇದಯೋಗತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸಾ ಹಿ ಆದಿತೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿರೂಪಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತಾನಿ ಕರೋತಿ। ಪುನ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಾನಿಚ ಆಯತನಾನಿ ಪೂರೇತಿ। ಪೂರಿತಾನಿ ಚ ದೀಘಂಪಿ ಅದ್ಧಾನಂ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತೇತಿ ಪಬನ್ಧಯತೀತಿ। ಏಕಾ ದಸವಿಧಂಪೀತಿ ಮಹಾಭೂತಾದಿಭಾವೇನ ಏಕತ್ತಂ ಉಪನಯನವಸೇನ ಏಕಾ ದಸಪಭೇದಂಪಿ। ಕಥಂ ಸರೂಪವಸೇನ ಅಟ್ಠವೀಸತಿವಿಧಂ ಹೋತೀತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಭೂತಪ್ಪಸಾದ ವಿಸಯಾತಿಆದಿನಾ ಏಕಾದಸವಿಧಸ್ಸೇವ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸನಂ ಅನ್ತೋಗಧಭೇದಾನಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಭಾವೇನ ಸುಪಾಕಟತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ-ಅಟ್ಠಾರಸವಿಧನ್ತಿ।
ಚತ್ತಾರಿ ಭೂತಾನಿ ಪಞ್ಚಪಸಾದಾ ಅಗಹಿತಗಹಣೇನ ಚತ್ತಾರೋ ವಿಸಯಾ ಗೋಚರಾ। ದುವಿಧೋ ಭಾವೋ। ಏಕಂ ಹದಯಂ। ಇತಿ ಇದಂ ಸೋಳಸವಿಧಂ ರೂಪಂ ಜೀವಿತಾಹಾರರೂಪೇಹಿ ಸಹ ಅಟ್ಠಾರಸವಿಧಂ ಹೋತಿ ತಥಾ ಏಕೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ದುವಿಧಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ। ಅಗಹಿತಗಹಣೇನ ತಿವಿಧೋ ವಿಕಾರೋ। ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ದಸ ಅನಿಪ್ಫನ್ನಾಚಾತಿ ರೂಪಂ ಸರೂಪತೋ ಅಟ್ಠವೀಸತಿವಿಧಂ ಭವೇತಿ ಯೋಜನಾ। ಏತ್ಥಚ ಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ದಸರೂಪಾನಿ ಸಭಾವತೋ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನಿಪ್ಫಾದಿತಾನಿ ರೂಪಾನಿ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅನಿಪ್ಫನ್ನಾನಿ ನಾಮ। ಅಪಿ ಚೇತ್ಥ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವಿಸುಂ
೧೫೭. ರೂಪವಿಭಾಗೇಸಬ್ಬಞ್ಚ ಪನ ಏತಂ ಯಥಾಸಮುದ್ದಿಟ್ಠಂ ಅಟ್ಠವೀಸತಿ ವಿಧಂ ರೂಪಂ ಅಹೇತುಕಟ್ಠೇನ ಏಕವಿಧಮೇವ। ನ ಸಹೇತುಕಾ ಹೇತುಕ ವಸೇನ ದುವಿಧಂ। ತಥಾಸಪ್ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ ಏಕವಿಧಮೇವ। ನ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾಪಚ್ಚಯ ವಸೇನ ದುವಿಧನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಂ ಏಕವಿಧನಯಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಬ್ಬಞ್ಚಾತಿಆದಿಮಾರದ್ಧಂ।
[೧೮೪] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಏಕವಿಧನಯೋಪಿ ರೂಪವಿಭಾಗೋಏವಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಯಥಾ ಉದ್ದಿಟ್ಠ ರೂಪಾನಂ ಏಕವಿಧಾದಿನಯಂ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಞ್ಚ ಪನೇತನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸಮೇತಿ।
ವಕ್ಖತಿ ಹಿ –
ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾದಿಭೇದೇನ, ವಿಭಜನ್ತಿ ಯಥಾರಹನ್ತಿ।
ಏತೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾದಿಭೇದೋ ಏವ ರೂಪವಿಭಾಗೋನಾಮಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ।
ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಂಪಿ ರೂಪಂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯೋಗಾ ಭಾವತೋ ಅಹೇತುಕ ಮೇವ, ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಹೇತುಕಂ। ಕಿಞ್ಚಿ ಅಹೇತುಕನ್ತಿ ಏವಂ ವಿಭಾಗೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ಸಾಸವಂ ಸಙ್ಖತಂ ಲೋಕಿಯನ್ತಿ ಪಾಠೋ। ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ಸಙ್ಖತಂ ಲೋಕಿಯಂ ಸಾಸವನ್ತಿ ಪನ ಯುತ್ತೋ। ಪಾಳಿಯಂಪಿ ತಥಾ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಸಭಾಗಯುಗಳಸಮ್ಭವತೋಚಾತಿ। ಇತರಾನಿ ಪನ ಪಾಳಿಕಮೇನ ಅಸಮೇನ್ತಾನಿಪಿ ಸಭಾಗ ಯುಗಳತ್ತಾ ಭಾಗತೋ ಯುತ್ತಾನಿಏವ। ತತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಜನಕೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ಸಹೇವ ವತ್ತತೀತಿ ಸಪಚ್ಚಯಂ। ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಙ್ಗಮ್ಮ ಕರೀಯತೀತಿ ಸಙ್ಖತಂ। ಪಞ್ಚುಪಾದಾ ನಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತೇ ಲೋಕಿಯಂ। ಅತ್ತಾನಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತೇಹಿ ಆಸವೇಹಿ ಸಹೇವ ವತ್ತತೀತಿ ಸಾಸವಂ। ಅಕನಿಟ್ಠ ಬ್ರಹ್ಮಸನ್ತಾನ ಭೂತಂಪಿ ರೂಪಂ ಕಾಮತಣ್ಹಾ ವಿಸಯಭಾವೇನ ಕಾಮೇಏವ ಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಕಾಮಾವಚರಂ। ನತ್ಥಿ ಅತ್ತನಾ ಗಹಿತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣಂನಾಮ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅನಾರಮ್ಮಣಂ। ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಞ್ಞೇನ ಪಯೋಗೇನ ಪಹೀನೋಪಿ ಸಮುದಯಪಹಾನೇ ಅಸತಿ ಅಪಹೀನೋವ ಹೋತಿ। ಪುನ ಅವಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ। ಅಪ್ಪಹೀನೋಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಪಹೀನೋವ ಹೋತಿ। ಪುನ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ। ತಾದಿಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಹಾನವಾಯಾಮಸ್ಸ ಅಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬೋನಾಮ। ರೂಪಂಪಿ ಏದಿಸಮೇವ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬ ಮೇವಾತಿ। ಅಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಪಹಾನ ವಾಯಾಮಂ ನ ಅರಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥವಾ, ವಿನಾ ಸಮುದಯಪಹಾನೇನ ಪಹಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯದಿ ಏವಂ ರೂಪಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ನ ತುಮ್ಹಾಕಂ। ತಂ ಪಜಹಥ। ತಂ ವೋ ಪಹೀನಂ ದೀಘರತ್ತಂ ಅತ್ಥಾಯ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಇದಂ ಕಥನ್ತಿ। ತಂಪಿ ತಬ್ಬಿಸಯಸ್ಸ ರಾಗಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಥಾಹ –
ರೂಪೇ ಖೋ ರಾಧ ಯೋ ಛನ್ದೋ, ಯೋ ರಾಗೋ, ಯಾನನ್ದೀ, ಯಾ ತಣ್ಹಾ, ತಂ ಪಜಹಥ। ಏವಂ ತಂರೂಪಂ ಪಹೀನಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಉಚ್ಛಿನ್ನಮೂಲಂ ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಂ ಅನಭಾವಂಕತಂ ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮನ್ತಿ।
ಅಯಂ ನಯೋ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಕುಸಲಾದೀಸು ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬೇಸು ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ। ಏವಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಪುರಿಮಪದೇಸುಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಇತಿಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ಪಕಾರತ್ಥೋವಾ। ತೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಂ ನ ಹೇತು ಹೇತುವಿಪ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿಆದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಧಮ್ಮಸಮೂಹೋ ಅಜ್ಝತ್ತಂನಾಮ। ತಸ್ಮಿಂಪಿಚ ಯತ್ಥ ತಣ್ಹಾಯ ಅತಿರೇಕತರಂ ದಳ್ಹಪರಿಗ್ಗಹೋ ಹೋತಿ। ಸೋ ಚಕ್ಖಾದಿಕೋ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹ ಛಬ್ಬಿಧೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೋ ನಾಮ। ಅಜ್ಝತ್ತೇ ವಿದಿತೋ ಪಾಕಟೋತಿ ಕತ್ವಾ। ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ಅಜ್ಝತ್ತಜ್ಝತ್ತನ್ತಿಪಿ ವುತ್ತೋ। ಇತರಾನಿ ಪನ ರೂಪಾದಿನಿ ಫಸ್ಸಾದೀನಿಚ ತದುಪಾದಾಯ ತಣ್ಹಾಪರಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಮನ್ದತ್ತಾ ಬಾಹಿರಾನಿ ನಾಮ। ಯಥಾ ಹಿ ಲೋಕೇ ಮಣಿವಾ ಸುವಣ್ಣಂವಾ ರಜತಂವಾ ಬಹಿಗೇಹೇ ನಿದಹಿತ್ವಾ ಥಪಿತಂ ಹೋತಿ। ಪಚ್ಛಿವಾ ಸುಪ್ಪಂವಾ ಘಟೋವಾ ಸರಾವೋವಾ ಅನ್ತೋ ಗೇಹೇ ಥಪಿತೋ। ತತ್ಥ ಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾಪಿ ಪುರಿಮಾನಿ ರಕ್ಖನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಾನೇವ ತಣ್ಹಾಪರಿಗ್ಗಹದಳ್ಹತಾಯ ಅನ್ತೋಪರಿಭೋಗಾತ್ವೇವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ಪನ ಬಾಹಿರ ಪರಿಭೋಗಾತ್ವೇವ। ಏವಂ ಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇಧಪಿ ಹಿ ಯದಿ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ। ರೂಪಾದೀನಿ ಫಸ್ಸಾದಿನಿಚ ಸಬ್ಬಾನಿ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾಪಿ ಚಕ್ಖಾದಿಕಂ ಛಬ್ಬಿಧಮೇವ ಅವಸ್ಸಂ ರಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ। ಇತಿ ತಣ್ಹಾ ಪರಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ದಳ್ಹಮನ್ದತಾ ವಸೇನೇವ ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕ ಬಾಹಿರತಾ ವುತ್ತಾ। ನ ಪವತ್ತಿದೇಸವಸೇನಾತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ।
[೧೮೫] ಯಂ ಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಿಕರೂಪಂ ಅತ್ಥಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತತ್ತಾ। ಕಾಮಂ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಅಜ್ಝತ್ತಸಮ್ಭೂತಾ ಅತ್ಥಿ। ರುಳ್ಹೀವಸೇನ ಪನ ಚಕ್ಖಾದಿಕಮೇವ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕನ್ತಿ’’ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
[೧೮೬] ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ
‘‘ಅತ್ತಸಙ್ಖಾತಂಪಾ ಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ತಸ್ಸ ದ್ವಾರಭಾವೇನ ಪವತ್ತತೀಥಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ। ತದೇವ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕನ್ತಿ’’ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಹಿ ಸತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝತ್ತತಾ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅಜ್ಝತ್ತಧಮ್ಮ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಮ್ಮೋನಞ್ಚ ಅವಿಸೇಸೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ।
ಯಂ ಪನ ತತ್ಥ
ಅಥವಾ ಯದಿ ಮಯಂ ನ ಹೋಮ, ತ್ವಂ ಕಟ್ಠಕಲಿಙ್ಗರೂಪಮೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ವದನ್ತಾ ವಿಯ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಸಾತಿಸಯಂ ಉಪಕಾರಕತ್ತಾ ಚಕ್ಖಾದಿನೇವ ವಿಸೇಸತೋ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಯುತ್ತತರಂ।
ತಥಾ ಉಪಕಾರಾತಿಸಯತ್ತಾಏವ ಹಿ ತೇಸು ಸತ್ತಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹ ದಳ್ಹತಾ ಹೋತೀತಿ। ಸತ್ತವಿಧಂಪಿ ದ್ವಾರರೂಪಂನಾಮ। ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ವೀಥಿ ಚಿತ್ತಾನಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಕಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಪವತ್ತಿಮುಖತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಪನ ಪಞ್ಚ ವಿಧಂ ಪಸಾದರೂಪಂ ಉಪಪತ್ತಿದ್ವಾರಂನಾಮ। ವಿಞ್ಞತ್ತಿದ್ವಯಂ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಂನಾಮಾತಿ ಓಳಾರಿಕರೂಪಂ ಪಕತಿಯಾ ಥೂಲಸಭಾವತ್ತಾ ಘಟ್ಟನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸಚ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕತ್ತಾ। ಸನ್ತಿಕೇರೂಪಂ ದೂರೇ ಪವತ್ತಸ್ಸಪಿ ಸೀಘತರಂ ಞಾಣೇನ ಗಹಣಯೋಗ್ಯತ್ತಾ। ಸಪ್ಪಟಿಘರೂಪಞ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಹನನಂ
[೧೮೭] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಯೋ ಸಯಂ ನಿಸ್ಸಯವಸೇನಚ ಸಮ್ಪತ್ತಾನಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತಾನಞ್ಚ ಪಟಿಮುಖಭಾವೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪತನಂ। ಸೋ ಪಟಿಘೋ ವಿಯಾತಿ ಪಟಿಘೋ। ಯಥಾಹಿ ಪಟಿಘಾತೇ ಸತಿ ದುಬ್ಬಲಸ್ಸ ಚಲನಂ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಮುಖಭಾವೇ ಸತಿ ಅರೂಪಸಭಾವತ್ತಾ ದುಬ್ಬಲಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಚಲನಂ ಹೋತೀತಿ’’ ಏವಂ ಮಹಾಭೂತಘಟ್ಟನಂ ಉಪಮಾಮತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ವಿಸಯವಿಸಯಿಘಟ್ಟನಮೇವ ಗಹಿತಂ। ತಂ ಅನುಪಪನ್ನಂ।
ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಯಾನಿ ಲೋಕೇ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾಸನ್ತಾನೇಸು ಘಟ್ಟನಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಯೇಸಂ ವಸೇನ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಲಗ್ಗನ ಬನ್ಧನ ಥಮ್ಭನ ಧಾರಣ ಚಲನಾದೀನಿವಾ ವಡ್ಢನ ಹಾಯನ ಛೇದನ ಭೇದನ ವಿಲೀನ ವಿಕಿರಣಾದೀನಿವಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ತಾನಿ ಇಧ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ ಸಿಯುಂ। ನಚ ತಾನಿ ಅನುಗ್ಗಹ ಉಪಘಾತ ವಸೇನ ಪವತ್ತಿಭೂತ ಸನ್ನಿಪಾತ ಸಙ್ಖಾತಂ ಘಟ್ಟನಂವಿನಾ ಅಞ್ಞಪಕಾರಾನಿಏವ ಸಕ್ಕಾ ಭವಿತುನ್ತಿ। ಇತರಂ ಸೋಳಸವಿಧಂ ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಸುಖುಮರೂಪಂ ದೂರೇರೂಪಂ ಅಪಟಿಘರೂಪಞ್ಚ। ಉಪಾದಿನ್ನರೂಪಂ ನಾಮ ಕತ್ಥಚಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಸರೀರಟ್ಠಕರೂಪಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನ ಮೇವ ತದುಭಯಂಪಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ತುಸಂ ಆದಿನ್ನಪರಾಮಟ್ಠತ್ತಾ ಉಪಾದಿನ್ನಂ ನಾಮ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಪನ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಮೇವ ಉಪಾದಿನ್ನಂನಾಮ। ಕಸ್ಮಾ ತಸ್ಸೇವ ಸತ್ತಸನ್ತಾನೇ ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಸಾತಿಸಯಂ ಭುಸಂ ಆದಿನ್ನಗಹಿತಪರಾಮಟ್ಠತಾಸಮ್ಭವತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಕಮ್ಮಜಂಉಪಾದಿನ್ನರೂಪನ್ತಿ। ಏತಂ ಮಮಾತಿಆದಿನಾ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಭುಸಂ ಆದಿಯತೀತಿ ಉಪಾದಿನ್ನಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಉಪೇತೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲಭಾವೇನ ಆದಿನ್ನಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಹ ನಿದಸ್ಸನೇನ ಸನಿದಸ್ಸನಂ। ನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಭಾವೋ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೋ ಪನ ಧಮ್ಮತೋ ಅನಞ್ಞತ್ತೇಪಿ ಅಞ್ಞೇ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಉಪಚರೀಯತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಬೋಧೋ ಹೋತೀತಿ। ನಿದಸ್ಸನನ್ತಿವಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚಂ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇನ ಸಹ ವತ್ತತೀತಿ ಸನಿದಸ್ಸನನ್ತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ। ಚಕ್ಖಾದಿದ್ವಯಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತವಸೇನ ಗೋಚರಗ್ಗಾಹಿಕಂ। ಘಾನಾದಿತ್ತಯಂ ಸಮ್ಪತ್ತವಸೇನ ಗೋಚರಗ್ಗಾಹಿಕನ್ತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಂಪಿ ಗೋಚರಗ್ಗಾಹಿಕರೂಪನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ತತ್ಥ ಪಸಾದೇ ಅಲ್ಲೀಯಿತ್ವಾ ಲಗ್ಗಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಮ್ಪತ್ತಂನಾಮ। ಕೇಸಗ್ಗಮತ್ತಂಪಿ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತಂನಾಮ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಚಕ್ಖಾದಿದ್ವಯಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತಮೇವ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಘಾನಾದಿತ್ತಯಂ ಸಮ್ಪತ್ತಮೇವಾತಿ, ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸತೋ। ಆಲೋಕೋ ಹಿ ರೂಪಗಹಣೇ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ। ಆಕಾಸೋಚ ಸದ್ದಗಹಣೇ ಸೋತಸ್ಸಾತಿ ಚಕ್ಖುರೂಪೇಸುಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಲಗ್ಗಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇಸು ಆಲೋಕಪರಿವಾರಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ ನತ್ಥಿ। ತಥಾ ಸೋತಸದ್ದೇಸುಚ ಆಕಾಸಪರಿವಾರಸ್ಸಾತಿ। ವಾಯುಆಪಪಥವಿಯೋ ಪನ ಘಾನಾದಿತ್ತಯಸ್ಸ ಗನ್ಧಾದಿಗಹಣೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ತತ್ಥ ವಾಯುನಾಮ ಗನ್ಧಾಕಡ್ಢನಕೋ ನಾಸವಾತೋಯೇವ, ಸೋಚ ಸಮ್ಪತ್ತಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯೋ। ಆಪೋನಾಮ ಜಿವ್ಹಾತೇಮನಕೋ ಆಪೋ, ಸೋಪಿ ಸಮ್ಪತ್ತಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯೋ। ನ ಹಿ ರಸೋ ಸುಕ್ಖಜಿವ್ಹಾಯ ಫರತೀತಿ। ಪಥವೀಚ ಘಟ್ಟನತ್ಥಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ। ನ ಹಿ ದುಬ್ಬಲಪಥವೀಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ಆಲೋಕೋವಾ ರಜೋವಾಕಾಯೇ ಪತಮಾನೋಪಿ ಪಸಾದೇ ಘಟ್ಟೇತೀತಿ। ಇತಿ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸತೋ ತೇಸಂ ಸಮ್ಪತ್ತಾಸಮ್ಪತ್ತವಸೇನ ಗಹಣ ವಿಸೇಸೋ ಹೋತೀತಿ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ತಾವ ಅಸಮ್ಪತ್ತಗಹಣಂ ಪಾಕಟಂ। ತಞ್ಹಿ ಸಮೀಪೇ ಅಕ್ಖಿವಣ್ಣಂವಾ ಭಮುಕಮೂಲಂವಾ ನಪಸ್ಸತಿ। ದೂರೇ ಪನ ಮಹನ್ತಂ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಾದಿಕಂವಾ ಫಲಿಕಾದಿತಿರೋಹಿತಂವಾ ವಣ್ಣಂ ಪಸ್ಸತಿ। ದಿಸಾದೇಸವವತ್ಥಾನಞ್ಚಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ। ಸೋತಸ್ಸ ಪನ ಕಥನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಹಿ ದೂರೇ ಸದ್ದೋ ಚಿರೇನ ಸುಯ್ಯಮಾನೋ ದಿಸ್ಸತಿ ಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಭಾಗೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋಪಿ ಸದ್ದೋ ಅನ್ತರಾ ಮಹನ್ತೇ ಚೇತಿಯಾದಿಕೇ ಅನ್ತರಿತೇ ಸತಿ ದಕ್ಖಿಣಪಸ್ಸತೋವಾ ಸುಯ್ಯತಿ। ಉತ್ತರಪಸ್ಸತೋವಾ। ಅಸುಯ್ಯಮಾನೋವಾ ಹೋತೀತಿ। ವುಚ್ಚತೇ, ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಸದ್ದಸಙ್ಘಾಟೋ ಆಸನ್ನೇ ಠಿತಾನಂ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅವಸಾನಾ ಕಮೇನ
[೧೮೮] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಗನ್ತ್ವಾ ವಿಸಯದೇಸಂ ತಂ, ಫರಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹತೀತಿ ಚೇ। ಅಧಿಟ್ಠಾನ ವಿಧಾ ನೇಪಿ, ತಸ್ಸ ಸೋ ಗೋಚರೋ ಸಿಯಾ।’’ ತಿಪಿ ವಿಚಾರಿತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ನ ಹಿ ಚಕ್ಖಾದಿದ್ವಯಸ್ಸ ಬಹಿದ್ಧಾ ವಿಸಯದೇಸಗಮನಸಙ್ಗೋ ಅತ್ಥೀತಿ। ಗೋಚರಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಗೋಚರಗ್ಗಾಹಿಕಂ। ಪಸಾದ ಮಣ್ಡಭೂತತ್ತಾ ಆಪಾತಮಾಗತಂ ಆರಮ್ಮಣನಿಮಿತ್ತಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ವಿಞ್ಞಾಣಾಧಿಟ್ಠಿತಂ ಹುತ್ವಾ ತಂತಂ ಗೋಚರಗಹಣ ಸಭಾವತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ।
ವಣ್ಣೋತಿ ಓಜಾತಿ ಆಹಾರ ರೂಪ ಮಾಹ। ವಿನಿಭುಜ್ಜತೀತಿ ವಿನಿಬ್ಭೋಗೋ। ಠಾನತೋ ದೇಸತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣತೋ ವಿಸುಂವಿಸುಂ ವವತ್ಥಪೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನವಿನಿಬ್ಭೋ ಗೋತಿ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗೋ। ಸೋ ಏವ ರೂಪನ್ತಿ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗರೂಪಂ। ಆಚರಿಯಾನನ್ದತ್ಥೇರೇನಪನೇತ್ಥ ಗನ್ಧರಸಓಜಾ ಕತ್ಥಚಿ ವಿನೀಭುತ್ತಾ ದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಮೇವ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗರೂಪಂ ಇಚ್ಛಿತಂ। ತಂ ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ। [ರೂಪವಿಭಾಗೋ]।
೧೫೮. ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಏಕಾ ಚೇತನಾಏವ। ಸಾಯೇವ ಹಿ ಪಟ್ಠಾನೇ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ। ಯಥಾಹ-ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಚೇತನಾ ವಿಪಾಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಕಟತ್ತಾಚ ರೂಪಾನಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ। ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಪನ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಪಟ್ಠಾನೇ ಚೇತಸಿಕಧಮ್ಮಾನಂಪಿ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನಭಾವೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಯಥಾಹ-ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಹೇತು ಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿಆದಿ। ಉತೂತಿ ತೇಜೋಯೇವ। ಸೋ ಹಿ ಕಪ್ಪಸಣ್ಠಾಪನವಸೇನ ಸಕಲಂ ಓಕಾಸ ಲೋಕಂಪಿ ನಾನಾಸರೀರಸಣ್ಠಾಪನವಸೇನ ಸಕ ಲಂ ರೂಪಮಯಂ ಕಾಯಂ ಸತ್ತಲೋಕಂಪಿ ನಾನಾರುಕ್ಖತಿಣಾದೀನಂ ಅಬ್ಭಪಟಲಮೇಘವುಟ್ಠಿಜಲಅಗ್ಗಿ ವಾತಾದೀನಞ್ಚ ಸಣ್ಠಾಪನವಸೇನ ಸಕಲಂ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕಂಪಿ ಉದಯತಿ ಪಸವತಿ ಜನೇತಿ ವಡ್ಢೇತಿ। ತಸ್ಮಾ ಉತೂತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ಅರತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಉತೂತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಆಹಾರೋತಿ ಓಜಾಏವ। ರೂಪವಿರಾಗಭಾವನಾಭೂತಂ ಅರೂಪಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮಜರೂಪಂ ನಜನೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಪಞ್ಚವೀಸತಿವಿಧಂಪೀತಿ। ಅತಿಸಙ್ಖತನ್ತಿ ಅತೀತಕಾಲೇ ಯಥಾಕಾ ಲನ್ತರೇ ರೂಪಂ ಜನೇತಿ, ತಥಾ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಸುಟ್ಠುಕತಂ। ಅಜ್ಝತ್ತಿ ಕಸನ್ತಾನೇತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಜ್ಝತ್ತಸನ್ತಾನೇತಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಅಜ್ಝತ್ತ ಮೇವ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕನ್ತಿವಾ ಇಕಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಮುಪಾದಾಯಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ಉಪಾದಾಯ। ಖಣೇಖಣೇತಿ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ತೀಸು ತೀಸು ಖಣೇಸು। ಆಚರಿಯಾನನ್ದತ್ಥೇರೋ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಂಪಿ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಾನಂ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಏವ ಉಪ್ಪಾದಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇಏವ ನಿರೋಧಞ್ಚ ಆಹ। ಅಹಂ ಪನಸ್ಸಾ
ಯಸ್ಸವಾ ಪನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ। ನೋತಿ।
ತಥಾ ತಾನಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇಏವ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ। ನ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ। ಯಥಾಹ –
ಯಸ್ಸ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ। ನೋತಿ।
ಅರೂಪಭವಂ ಸನ್ಧಾಯ ಏತಂ ಯಮಕದ್ವಯಂ ವುತ್ತಂ। ರೂಪಾನಿ ಪನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಪಿ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಚೇ। ನ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ –
ಯಸ್ಸವಾ ಪನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ। ಅರೂಪೇ ತಣ್ಹಾಯ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ನೋಚ ತೇಸಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ತಣ್ಹಾಯ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಞ್ಚ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿಚ।
ಇತರತ್ಥಚ
ಅರೂಪೇ ಕುಸಲಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ನೋಚ ತೇಸಂ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ। ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಕುಸಲಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾಚ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿಚ।
ಏವಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಪಞ್ಹಾಏವ ಉದ್ಧಟಾ ಸಿಯುಂ। ನೋತಿ ಪನ ಪಟಿಸೇಧೋವ ಉದ್ಧಟೋ। ತಸ್ಮಾ ನಯಿದಂ ಅರೂಪಭವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ। ಚಿತ್ತಜರೂಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ। ತಮ್ಪಿ ನ। ಕಮ್ಮಜರೂಪಸ್ಸ ವಿಗಹಣೇ ವಿರೋಧಸ್ಸ ಯಮಕಪಾಠನ್ತರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಅನುಲೋಮಸ್ಸೇವಚ ಭಾವತೋ। ಯಥಾಹ –
ಯಸ್ಸವಾಪನ ಯತ್ಥ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ। ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ನೋಚ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ।
ಸಬ್ಬೇಸಂ
ಏತ್ಥ ಹಿ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನನ್ತಿ ಏತೇನ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯ ಮೇವ ವುತ್ತಂ। ಯದಿಚ ತಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಪುರಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ತೇಸಂ।ಲ। ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ಪಚ್ಛಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇಚ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚವನ್ತಾನಂ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾತಿ। ಪಚ್ಛಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಪನ ಅರೂಪ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ। ನ। ತಥಾ ಗಹಣತ್ಥಂ ಯಮಕ ಪಾಠನ್ತರಾಭಾವತೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುವಿಸಯೇಚ ಠಾನೇ ಪಾಳಿಯೋ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಬಲವತಿಯಾ ಪಾಳಿಯುತ್ತಿಯಾಏವ ಠಾತಬ್ಬತೋತಿ। ಯಸ್ಮಾಚ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ದನ್ಧಪವತ್ತಿನೋ ಹೋನ್ತಿ। ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಲಹುಪವತ್ತಿನೋ ಠಿತಿಕ್ಖಣೋಚ ತೇಸಂ ವಿಸುಂ ಗಣನೂಪಗೋ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞೋಯೇವ ರೂಪ ಧಮ್ಮಾನಂ ಖಣಪಬನ್ಧೋ। ಅಞ್ಞೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಪಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಪರಿಮಾಣೇನ ಅತ್ತನೋ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇನ ಯುತ್ತಾ ಖಣೇ ಖಣೇ ನಿರನ್ತರಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಹುಪ್ಪನ್ನತ್ತಾಚ ಪನ ದ್ವಿನ್ನಂ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪಾದಾದಿವಾ ನಿರೋಧನ್ತೋವಾ ಯಾವಜೀವಂಪಿಸಹೇವ ಹೋತೀತಿಪಿ ತಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ। ಯಮಕ ಪಾಳಿಯೋ ಪನ ನಾನಾತ್ಥಾ, ನಾನಾಬ್ಯಞ್ಜನಾ, ಗಮ್ಭೀರೋಚ ಸತ್ಥು ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಸ್ಮಾ ಸುಟ್ಠು ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬೋ। ನ ಪನ ಧಮ್ಮತಾ ಏಸಾ ಯಮಕಸ್ಸ। ಯದಿದಂ ಯಥಾಲಾಭಯೋಜನಾತಿ ಕತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇ ಠತ್ವಾ ದಿಟ್ಠಂ ದಿಟ್ಠಂ ಯಮಕಪಾಠಂ ಯಥಾಲಾಭಯೋ ಜನಾಯಏವ ಸಕ್ಕಾ ಯೋಜೇತುನ್ತಿ। ರೂಪವಿರಾಗಭಾವನಾವಿಸೇಸಭೂತಂ ಅರೂಪಕುಸಲಂ ತಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ರೂಪಸಹಿತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ನಜನೇತಿ। ಸುದ್ಧಅರೂಪಮೇವ ಜನೇತಿ। ತಸ್ಮಾ ರೂಪಸನ್ತತಿಸೀಸಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಭಾವಾ ತತ್ರುಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಛಚತ್ತಾಲೀಸಚಿತ್ತಾನಿ ರೂಪಂ ಜನೇತುಂ ನ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ಅರೂಪವಿಪಾಕಾ ಪನ ತತ್ಥೇವ ನಿಯಮುಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಅರೂಪಪಾಕಸ್ಸೇವ ಗಹಣಂ ಕತಂ, ತೇನೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ, ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಬಹೂನಿ ಆರುಪ್ಪೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಅನೋಕಾಸತ್ಥಾ ರೂಪಂ ನಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ತತ್ಥ ಅನೋಕಾಸತಾನಾಮ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ರೂಪಸನ್ತತಿಸೀಸಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ಏವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ।
[೧೮೯] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ರೂಪವಿರಾಗಭಾವನಾನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ
ರೂಪಾರೂಪವಿರಾಗಭಾವನಾಭೂತಮಗ್ಗನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಸ್ಸ ರೂಪೋಕಾಸೇ ಸತಿ ರೂಪಜನಕತಾದಸ್ಸನತೋತಿ। ಝಾನಙ್ಗವಿರಹೇನ ಅಙ್ಗದುಬ್ಬಲಾನಿಪಿ ರೂಪಂ ನ ಜನೇನ್ತೀತಿ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಗಹಣಂ ಕತಂ। ಇತರಾ ನಿಪಿ ಪನ ಪನ್ನರಸಕಾಮರೂಪ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಾನಿ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಚುತಿ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿಯೇವ। ಏವಂಸನ್ತೇಪಿ ತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಭವಙ್ಗಕಾಲೇ ಅಖೀಣಾಸವಾನಞ್ಚ ಚುತಿಕಾಲೇ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ಇಧ ಅಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
[೧೯೦] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ಪನ ಚುತಿಚಿತ್ತಞ್ಚ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಭವಙ್ಗಸ್ಸೇವ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಚಿತ್ತನ್ತರಂ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ತಸ್ಸ ವಜ್ಜನಂ ಕತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಭವಙ್ಗಸ್ಸೇವಾತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
ಅರೂಪವಿಪಾಕಸ್ಸ ಸರೂಪತೋ ವಜ್ಜಿತತ್ತಾತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಯಥಾ ವುತ್ತಾನಿ ಪನ್ನರಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಾನಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತೀತಿ, ಪರಿದುಬ್ಬಲತ್ತಾ। ಚಿತ್ತಞ್ಹಿನಾಮ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಏವ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಬಲವಂ ಹೋತಿ। ರೂಪಞ್ಚ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇವ।
ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಬಲವನ್ತಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಭಾವೇನ ದುಬ್ಬಲಂ ವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಸಯಂಪಿ ಪರಿದುಬ್ಬಲಂ ಹೋತೀತಿ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ತಾನಿ ತದಾ ರೂಪಂ ನಸಮುಟ್ಠಾ ಪೇನ್ತೀತಿ। ಏತ್ಥಚ ಕೇಚಿ ಅನನ್ತರಾಸೇವನಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಏವ ಫರನ್ತಿ। ರೂಪಸ್ಸ ಪನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಭೂತಾ ಉತುಆಹಾರಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾಚ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇಏವಫರನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇಚ ಪರಿಪುಣ್ಣಪಚ್ಚಯಲಾಭೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
[೧೯೧] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಪಚ್ಛಾಜಾತ ಪಚ್ಚಯರಹಿತಂ ಪನ ಆಹಾರಾದೀಹಿಚ ಅನುಪತ್ಥದ್ಧಂ ದುಬ್ಬಲವತ್ಥುಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಅತ್ತನೋಚ ಆಗನ್ತುಕತಾಯ ಕಮ್ಮಜರೂಪೇಹಿಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಂ ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ’’ತಿ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪಚ್ಛಾಜಾತ ಪಚ್ಚಯ ರಹಿತನ್ತಿ ಇದಂ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ।
ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ
ಕಾಮಾವಚರಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾ ಕಾಮಾವಚರಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ। ರೂಪಾವಚರೇ ಅರೂಪಾವಚರೇ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಾನಂ ಯೇಚ ರೂಪಾವಚರಂ ಅರೂಪಾವಚರಂ ಉಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇಸಂ, ಚವನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ವಚೀ ಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ, ನೋಚ ತೇಸಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ –
ಪನ ವಚನತೋ ಅಞ್ಞೇಸಂಪಿ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ರೂಪಂ ನಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ನ ಹಿ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪಕ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಗಬ್ಭಗಮನಾದಿ ವಿನಿಬದ್ಧಾಭಾವೇ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾಸಮುಟ್ಠಾಪನಂ ಅತ್ಥಿ, ನ ಚ ಯುತ್ತಂ ಚುತೋಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚಸ್ಸ ಪವತ್ತತೀತಿ। ನಾಪಿ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಪಾಳಿ ಅತ್ಥೀತಿ।
ಅನುಟೀಕಾಯಂ ಪನ
ತಸ್ಮಿಂ ಪಾಠೇ ತೇಸಂ ಚವನ್ತಾನಂ ನೋಚ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ವಚನಂ ನ ಕೇವಲಂ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನಾಭಾವಂ ಸಾಧೇತಿ, ಅಥಖೋ ತತೋ ಪುರಿಮಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಮರಣಾಸನ್ನ ಚಿತ್ತಾನಂ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪನಾಭಾವಂಪಿ ಸಾಧೇತಿಯೇವಾತಿ ದೀಪೇತಿ। ಚುತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಮಿಂಹಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ನಿರೋಧೇ ಪಟಿಸಿದ್ಧೇ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಯಾವ ಸತ್ತರಸಮಚಿತ್ತಾ ಏತ್ಥನ್ತರೇ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋಪಿ ಪಟಿಸಿದ್ಧೋಏವ ಹೋತೀತಿ। ಸಬ್ಬಞ್ಚೇತಂ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ।
ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋತಿ
[೧೯೨] ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ
ನ ಹಿ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚಿತ್ತಸ್ಸ ಗಬ್ಭಗಮನಾದಿ ವಿನಿಬದ್ಧಾಭಾವೇ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾಸಮುಟ್ಠಾಪನಂ ಅತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।
ತಾನಿಏವ ಹಿ ಗಬ್ಭಗಮನಾದೀನಿ ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಾನಿ ಭವಿತುಂ ಅರಹನ್ತಿ ಓಳಾರಿಕಸ್ಸ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಅಸಮುಟ್ಠಾಪಕಂಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಇತರಂ ಸುಖುಮರೂಪಂ ಪನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿಯೇವಾತಿ।
[೧೯೩] ಯಂಪಿ ತತ್ಥ
ನ ಚ ಯುತ್ತಂ ಚುತೋಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚಸ್ಸ ಪವತ್ತತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ಅಕಾರಣಂ।
ನ ಹಿ ಚುತಿತೋ ಪರಂ ಕತಿಪಯಖಣಮತ್ತಂ ಚಿತ್ತಜರೂಪಪವತ್ತಿಯಾ ಕೋಚಿ ವಿರೋಧೋ ಅತ್ಥೀತಿ।
ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ
ನಾಪಿ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಪಾಳಿ ಅತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಪಿ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ರೂಪಂ ನಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿಪಿ ನತ್ಥಿ, ಅಞ್ಞತ್ರ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾತಿ ನ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ।
ಏವಂ ಪನ ಯುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ಯಥಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಆದಿತೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾಲೇ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಮತ್ತೇ ಪಚ್ಚಯಪರಿತ್ತತಾಯವಾ ಅತ್ತನೋ ದನ್ಧವುತ್ತಿ ತಾಯವಾ ದುಬ್ಬಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಪರಿಯೋಸಾನೇಪಿ ಮರಣಕಾಲೇ ಪರಿಕ್ಖೀಯಮಾನಪಚ್ಚಯತಾಯವಾ ನಿರೋಧಾಸನ್ನತಾಯವಾ ಪರಿದುಬ್ಬಲಾಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ತಸ್ಮಾ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಆದಿಅನ್ತನಿಸ್ಸಿತಾನಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚುತಿಚಿತ್ತಾನಿ ಸಮದುಬ್ಬಲಾನಿಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುನ್ತಿ।
ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಕಾಸನಿಯಞ್ಚ ಪಾಳಿವಿರೋಧಂ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಕಿಞ್ಚಿಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಟೀಕಾಸು ವುತ್ತನಯಮೇವ ಸುಟ್ಠು ವಿಕಾಸಯಿತ್ವಾ ಗತೋತಿ।
ಪಥಮಭವಙ್ಗಮುಪಾದಾಯಾತಿ ಜಾಯನ್ತಮೇವಾತಿ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜ ಮಾನಮೇವ, ನ ತಿಟ್ಠನ್ತಂ। ನಚ ಭಿಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಮೇವ। ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಚಸತ್ತತಿವಿಧೇ ಚಿತ್ತೇ। ಅಪ್ಪನಾಜವನನ್ತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾದ್ವಯವಜ್ಜಿತಂ ಛಬ್ಬೀಸತಿವಿಧಂ ಅಪ್ಪನಾಜವನಚಿತ್ತಂ। ಇರಿಯಾಪಥನ್ತಿ ಗಮನವಜ್ಜಿತಂ ತಿವಿಧಂಪಿ ಇರಿಯಾಪಥಂ।
[೧೯೪] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಗಮನಾದೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।
ನ ಹಿ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ಚಲನಫನ್ದನಮತ್ತಂಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವಿನಾ ಸಿಜ್ಝತಿ। ಕುತೋ ಗಮನಂ। ನಚ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಅಪ್ಪನಾಜವನಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ। ಪಿ ಸದ್ದೇನ ತಂ ನಕೇವಲಂ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪಕಮತ್ತಂತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸನ್ನಾಮೇತೀತಿ ಸನ್ಧಾರೇತಿ ಅಯಮೇವವಾ ಪಾಠೋ ಸಿಯಾ, ವಕ್ಖಮಾನೇಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತಂ ಯಥಾಪವತ್ತಂ ಇರಿಯಾಪಥಂ ಅಪತಮಾನಂ ಅಚಲಮಾನಂ ಧಾರೇತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಞ್ಚೇತ್ಥ ಯಥಾಪವತ್ತಸ್ಸ ಇರಿಯಾಪಥಸ್ಸ ರಕ್ಖನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಿಯ ಅಭಿನೀಹರಣಂ। ಇತರಥಾ ಥಮ್ಭನವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಸಙ್ಗೋ ಸಿಯಾತಿ। ಏತ್ಥಚ ಯಥಾನಿಸಿನ್ನಸ್ಸವಾ ಠಿತಸ್ಸವಾ ಭವಙ್ಗ ಚಿತ್ತೇ ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣೇ ಪವತ್ತಮಾನೇ ಅಙ್ಗಾನಿ ಓಸೀದನ್ತಿ ಪತನ್ತಿ। ನ ತಥಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಛಬ್ಬೀಸತಿವಿಧೇ ಜಾಗರಣಚಿತ್ತೇ ವಕ್ಖಮಾನೇಸುಚದ್ವತ್ತಿಂಸ ವಿಧೇಸು ಜಾಗರಣಚಿತ್ತೇಸುಪವತ್ತಮಾನೇಸು। ತೇಸು ಪನ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ಅಙ್ಗಾನಿ ಉಪತ್ಥದ್ಧಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ನ ಓಸೀದನ್ತಿ ನ ಪತನ್ತಿ। ಪುಬ್ಬೇ ಯಥಾ ಥಪಿತಾನೇವ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
[೧೯೫] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ನ ಏವ ಮೇತೇಸು ದ್ವತ್ತಿಂಸವಿಧೇಸು ವಕ್ಖಮಾನೇಸು ಚ ಛಬ್ಬೀಸತಿ ಯಾ ಜಾಗರಣಚಿತ್ತೇಸು ಪವತ್ತಮಾನೇಸೂ’’ತಿ ಪಾಠೋ।
ನ ಏವಮೇತೇಸು ಛಬ್ಬೀಸತಿಯಾ ಜಾಗರಣಚಿತ್ತೇಸು ವಕ್ಖಮಾನೇ ಸುಚ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ವಿಧೇಸು ಪವತ್ತಮಾನೇಸೂತಿ ಪನ ಪಾಠೋ ಯುತ್ತೋ। ವೋಟ್ಠಬ್ಬನನ್ತಿ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಆವಜ್ಜನಮಾಹ। ನ ಹಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಾನಿ ಜವನ ಚಿತ್ತಾನಿಪಿ
[೧೯೬] ಯಂ ಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಯಂಪನ ಚಿತ್ತಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನಕಂ, ತಂ ಏಕಂಸತೋ ಇರಿಯಾಪಥು ಪತ್ಥಮ್ಭಕಂ। ಇರಿಯಾ ಪಥಸ್ಸ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಹ ಅವಿನಾಭಾವತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।
ಇಧ ಹಿ ಇರಿಯಾಪಥುಪತ್ಥಮ್ಭನಂನಾಮ ವಿಞ್ಞತ್ತಿರಹಿತಮೇವಾ ಧಿಪ್ಪೇತಂ, ನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಹಿತಂ। ಇತರಥಾ ಅಪ್ಪನಾಜವನಾನಂಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನಕತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ। ಸೋಮನಸ್ಸಜವನಾನಿ ತೇರಸಾತಿ ಹಸಿತುಪ್ಪಾದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಲೋಭಮೂಲತೋ ಮಹಾ ಕುಸಲತೋ ಮಹಾ ಕ್ರಿಯತೋ ಚ ಚತ್ತಾರಿಚತ್ತಾರೀತಿ ತೇರಸ ಸೋಮನಸ್ಸಜವನಾನಿ। ತೇಸುಪನ ಕುಸಲಾ ಕುಸಲತೋ ಅಟ್ಠಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ। ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಕುಸಲಕುಸಲತೋ ಛಸೇಕ್ಖಾನಂ। ಕ್ರಿಯತೋ ಪಞ್ಚಖೀಣಾಸವಾನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬಂ ಕಾಯವಚೀಮನೋಕಮ್ಮಂ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತನ್ತಿ ವಚನತೋ ವಿಚಾರಣಕಿಚ್ಚರಹಿತೋ ಹಸಿತುಪ್ಪಾದೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಾನಂ ನಸಮ್ಭವತೀತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೋ ವಾದೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋಯೇವ। ತಸ್ಮಿಂವಾದೇ ಹಿ ಸತಿ ಇತರೇಸಂಪಿ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತಾನಂ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಮಹಾ ಕ್ರಿಯಜವನಾನಞ್ಚ ಬುದ್ಧಾನಂ ಅಸಮ್ಭವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಹಸಿತುಪ್ಪಾದಚಿತ್ತೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಸಿತಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಾಪರಪವತ್ತಾನಂ ಞಾಣಾನಂ ವಸೇನ ಞಾಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ। ಸೀತುಣ್ಹೋತು ಸಮಞ್ಞಾತಾತಿ ಇದಂ ಸೀತಂ ಇದಂ ಉಣ್ಹನ್ತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬ ಲೋಕಿಯಮಹಾಜನೇಹಿ ಸುಟ್ಠು ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಞಾತಾ। ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತಾವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಠಿತಿಭಾವಂ ಠಿತಿಕ್ಖಣಂವಾ ಪತ್ತಾಏವ। ನ ಪನ ಚಿತ್ತಮಿವ ಜಾಯನ್ತ ಮತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಮೇವ।
[೧೯೭] ಯಂ ಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಪಚ್ಛಾಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯುಪತ್ಥಮ್ಭಲಾಭೇನ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇಏವ ಉತುಓಜಾನಂ ಬಲವಭಾವೋತಿ ವುತ್ತಂ ತೇಜೋಧಾತು ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತಾತಿಆದಿ’’। ತತ್ಥ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯವಚನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಚಾರಿತಮೇವ।
ಅಪಿಚ, ಯದಿ ಉತುನೋ ಬಲವಭಾವೋ ರೂಪುಪ್ಪಾದನಞ್ಚ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತಂ ಸಿಯಾ। ಏವಂ ಸತಿ ಸೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಯ್ಯ, ತದಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ। ವಕ್ಖತಿಚ ಠಿತಿಕಾಲಮುಪಾದಾಯ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾತಿ। ಏತ್ಥಚ ಠಿತಿಕಾಲನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠೀತಿಕಾಲೋ ವುತ್ತೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯವಚನಂ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬನ್ತಿ। ಓಜಾಸಙ್ಖಾತೋ ಆಹಾರೋತಿ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಅಜ್ಝತ್ತಸನ್ತಾನ ಗತೋಅಸಿತಪೀತಖಾಯಿತಸಾಯಿತವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ, ಬಹಿದ್ಧಸನ್ತಾ ನಗತೋಚ ಓಜಾಸಙ್ಖಾತೋ ದುವಿಧಾಹಾರೋ। ತದುಭಯಾಪಿಚ ಸಂಸಗ್ಗ ವಸೇನ ಲದ್ಧುಪತ್ಥಮ್ಭಾ ಏವರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಅಜ್ಝೋಹರಣ ಕಾಲೇತಿ। ಏತ್ಥಚ ಬಹಿದ್ಧಾಸಮ್ಭೂತೇನ ಉತುನಾ ಸಹ ಅಜ್ಝತ್ತ ಸಮ್ಭೂತಾನಂ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಉತುಓಜಾನಂ ವಿಯ ಬಹಿದ್ಧಾಸಮ್ಭೂತಾಯ ಓಜಾಯಪಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಸಬ್ಬಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ।
ಯಥಾಹ-ಮಜ್ಝಿಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ
ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ತಾವ ಮುಖೇ ಥಪಿತಮತ್ತೋ ಏವ ಅಟ್ಠರೂಪಾನಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ದನ್ತವಿಚುಣ್ಣಿತಂ ಪನ ಅಜ್ಝೋಹರೀಯಮಾನಂ ಏಕೇಕಂ ಸಿತ್ಥಂ ಅಟ್ಠ ಅಟ್ಠ ರೂಪಾನಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ।
ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ಪನ ಯದಿ ಬಹಿದ್ಧಸಮ್ಭೂತಾ ಓಜಾ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಸತಿ ಯಥಾ ಬಹಿದ್ಧಸಮ್ಭೂತೋ ಉತು ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಚ ಬಹಿದ್ಧಾಚ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ತಥಾ ಸಾ ಬಹಿದ್ಧಾಪಿ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಯ್ಯ। ನ ಪನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಪತ್ವಾಪಿ ರೂಪಂ ನ ಸಮುಟ್ಠಾ ಪೇತಿಯೇವ। ಠಾನ ಪತ್ತೋವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಠಿತಿಕ್ಖಣಂ ಪತ್ತೋಏವ। ಏತ್ಥಚ ಚತೂಸು ಸಮುಟ್ಠಾನೇಸು ಉತುಏವ ಮಹನ್ತೋ ಮಹಾಥಾಮೋ ಮಹಾವಿಪ್ಫಾರೋಚ ಹೋತಿ। ಸೋ ಹಿ ಸಕಲಸ್ಸಪಿ ಓಕಾಸಲೋಕಸ್ಸ ಬಹಿದ್ಧಾ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕಸ್ಸಚ ಸಮುಟ್ಠಾ ಪಕೋ ವಿನಾಸಕೋ ಚ ಹೋತಿ। ಸತ್ತಲೋಕಸ್ಸಚ ಸೋಏವ ಮಹನ್ತೋ ಅಜ್ಝತ್ತಸಮ್ಭಾರಭೂತೋ ಹೋತಿ। ಇತರಾನಿ ಪನ ತೀಣಿ ತಸ್ಸ ಪರಿವಾರಮತ್ತಾನಿಏವ ಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ।
ಹದಯ ಇನ್ದ್ರಿಯ ರೂಪಾನಿ ಕಮ್ಮಜಾನೇವ, ನ ಚಿತ್ತಜಾದಿನಿ। ಯದಿಏವಂ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಾನಿ ಖೋ ತೇ ಆವುಸೋ ಸಾರಿಪುತ್ತ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ। ಕತರೇನ ತ್ವಂ ಏತರಹಿ ವಿಹಾರೇನ ವಿಹರಸೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಭಾರಾನಂ ವಣ್ಣಾನಂ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಿತಾನಂ ವಿಸದವಿಪ್ಪಸನ್ನತಾವಸೇನ ಉಪಚರಿ ತತ್ತಾತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಏಕಾಬದ್ಧಪವತ್ತಾನಿ ಚತುಜರೂಪಾನಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಿಪ್ಪಸನ್ನೇ ಸಬ್ಬಾನಿ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ। ಮಿಲಾತೇಚ ಮಿಲಾತಾನೇವಾತಿ। ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರಾ ಪನ ತೇಸಂ ನವನ್ನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಉಪ್ಪಲಪದುಮಾನಿ ವಿಯ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ। ತೇಸಂ ಬೀಜಂ ವಿಯ ಕಮ್ಮಂ। ಕದ್ದಮೋದಕಾನಿ ವಿಯ ಉತುಆಹಾರಾದೀನಿ। ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ದ್ವಯಂ ಚಿತ್ತಜಮೇವ। ತಥಾ ಹಿ ತಂ ಚಿತ್ತಸಹಭೂ ಚಿತ್ತಾನುಪರಿವತ್ತಿಧಮ್ಮೇಸು ಭಗವತಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ। ಸದ್ದೋಚಿತ್ತೋತುಜೋತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ। ನನುನಿಧಿಕಣ್ಡಸುತ್ತೇ
ಲಹುತಾದಿತ್ತಯಂ ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರೇಹಿ ಸಮ್ಭೋತೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ। ನನು ಅಪ್ಪಾಬಾಧಸಂವತ್ತನಿಕಾ ಏಸಾ ಮಾಣವ ಪಟಿಪದಾ, ಯದಿದಂ ಅವಿಹಿಂಸಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಪ್ಪಾಬಾಧ ಪಚ್ಚಯಸಮುಟ್ಠಿತಞ್ಚ ಏತಂ ರೂಪತ್ತಯಂ। ತಥಾ ಹಿ ದನ್ಧತ್ತಾದಿ ಕರ ಧಾತುಕ್ಖೋತ ಪಟಿಪಕ್ಖಪಚ್ಚಯ ಸಮುಟ್ಠಾನತಾ ಏತಸ್ಸ ವುತ್ತಾತಿ। ವುಚ್ಚತೇ, ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಿನಾಮ ಉದಕೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ ಸತಪಾಕತೇಲಾನಿ ವಿಯ ಪಕತಿಯಾವ ಕಮ್ಮಾನುರೂಪಂ ಲಹು ಮುದು ಕಮ್ಮಞ್ಞ ಭೂತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ವಿಸುಂ ಲಹುತಾದಿ ವಿಕಾರೋನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಯತೋ ತೇಸಂ ಏಕಸ್ಮಿಂಭವೇ ಏಕಾಅದ್ಧಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತಾವ ಲಬ್ಭತೀತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಯಮಕೇಸುಪಿ ತೇಸಂ ಕಾಲಭೇದೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿವುತಿಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇನ ಅದ್ಧಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇನೇವ ಗಹಿತೋತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಚಿತ್ತಂನಾಮ ನಾನಾನೀವರಣಭೇದವಸೇನವಾ ಸುಖ ದುಕ್ಖ ಪೀತಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಸದ್ಧಾ ಪಞ್ಞಾದಿ ವಸೇನವಾ ನಾನಾ ಖಣೇಸು ನಾನಾ ಅವತ್ಥಾ ಯುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಉತುಆಹಾರಾಚ ಸಪ್ಪಾಯಾ ಸಪ್ಪಾಯಭೇದವಸೇನ। ತಸ್ಮಾ ತೇಹಿ ತೀಹಿ ಸಮುಟ್ಠಿತ ರೂಪಾನಿಏವ ನಾನಾಖಣೇಸು ಗರುಕಲಹುಕಾದಿ ವಸೇನ ನಾನಾವಿಕಾರಯುತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಯತೋ ತೇಸಂ ಸನ್ತತಿ ಸಮಯ ವಸೇನ ಕಾಲಭೇದೋ ಲಬ್ಭತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಯಮಕೇಸುಪಿ ಅಕಮ್ಮಜಾನಂ ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಖಣಸನ್ತತಿವಸೇನಪಿ ಕಾಲಭೇದೋ ಗಹಿತೋತಿ। ನನು ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಾ ಆಬಾಧಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಸತಿಚ ಕಮ್ಮ ಸಮುಟ್ಠಾನೇ ಆಬಾಧರೂಪೇ ತತೋವುಟ್ಠಾನಭೂತೋ ಕಮ್ಮಜೋ ಲಹುತಾದಿ ಗುಣೋಪಿ ವಿಸುಂ ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಸಿಯಾತಿ। ನ। ಯೇಸಞ್ಹಿ ವಸೇನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸರೀರೇ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಾನಾಮ ಆಬಾಧಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತಾನಿ ಉಪಪೀಳಕುಪ ಘಾತಕಕಮ್ಮಾನಿಪಿ ಗತಿಕಾಲಪಯೋಗ ವಿಪತ್ತಿಯೋ ಲಭಮಾನಾನಿ ಏವ ಸರೀರಟ್ಠಕಾ ಪಥವಾದಯೋ ವಾತಪಿತ್ತಾದಯೋಚ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಧಾತುಯೋ
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅವಿಹಿಂಸಾ ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಸತ್ತಾ ತೇಸಂ ಉಪಪೀಳಕಾದೀನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಸುವಿದೂರತಾಯಚೇವ ಸರೀರಕೋಟ್ಠಾಸಾನಂ ಘನಸಿನಿದ್ಧಸಣ್ಠಿತಿಯಾ ದುಕ್ಖೋಭನಿಯತಾಯಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಭವೇ ನಿರಾಬಾಧಾ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತದತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಪ್ಪಾಬಾಧಸಂವತ್ತನಿಕಾ ಏಸಾ ಮಾಣವಪಟಿಪದಾ। ಯದಿದಂ ಅವಿಹಿಂಸಾತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಅಪ್ಪಾಬಾಧನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಲಹುತಾದಿತ್ತಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನತಾಯ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ರೂಪಕಣ್ಡೇನ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಟತ್ತಾರೂಪೇಸು ಏವ ಏತಂ ರೂಪತ್ತಯಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ರೂಪಕಲಾಪಾನಾಮ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪರಮಾಣುಸ್ಮಿಂಪಿ ಬಹುವಿಧಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಚತುಜರೂಪ ಕಲಾಪೇಸು ಘನಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ಕಲಾಪನ್ತರಭೂತಾ ಆಕಾಸಧಾತುಪಿ ದಿಸ್ಸಮಾನಾಏವ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಚತುಜೇಸು ತಸ್ಸಾ ಗಹಣಂ ಕತಂ। ಕಾಮಂ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಅನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಾನಿ ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚಯೇನ ಅನಿಪ್ಫಾದಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ಪನ ನ ತಥಾ ಲಕ್ಖಣರೂಪಾನಿ। ಯಥಾ ಇತರಾನಿ ಚಿತ್ತಾದಿ ಪಚ್ಚಯ ವಿಸೇಸೇನ ದಿಸ್ಸಮಾನ ವಿಸೇಸಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಲಕ್ಖಣರೂಪಾನಿ ನ ಕುತೋಚಿ ಜಾಯನ್ತೀತಿ। ಜಾಯಮಾನಾದಿ ರೂಪಾನನ್ತಿ ಜಾಯಮಾನ ಜಿಯ್ಯಮಾನ ಮಿಯ್ಯಮಾನಾನಂ ರೂಪಕಲಾಪಾನಂ। ಸಭಾವತ್ತಾತಿ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಸಙ್ಖಾತಲಕ್ಖಣಸಭಾವಮತ್ತತ್ತಾ। ಏತ್ಥಚ ರೂಪಕಣ್ಡೇ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಚ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ ನತ್ಥಿ। ಪಟ್ಠಾನೇ ಏವ ವುತ್ತಂ।
ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ, ಜರತಾ ಅನಿಚ್ಚತಾ ಪಾಳಿಯಮೇವ ನ ಕುತೋಚಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಾತಿ ವುತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ಇಧಪಿ ತಾಸಂ ನಕುತೋಚಿ ಸಮುಟ್ಠಾನೇಸು ಗಹಣಂ ಯುತ್ತಂ। ಉಪಚಯಸನ್ತತಿಯೋ ಪನ ಪಾಳಿಯಂಪಿ ಕುತೋಚಿ ಸಮುಟ್ಠಾನೇಸು ವುತ್ತಾ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂಪಿ ತಾಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಸತಿ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಿ ಸತ್ತರಸ ಚಿತ್ತಜರೂಪಾನಿ ಚುದ್ದಸ ಉತುಜರೂಪಾನಿ ತೇರಸ ಆಹಾರಜ ರೂಪಾನಿ
೧೫೯. ಏಕೋ ಏವ ಜಾತಿ ಸಙ್ಖಾತೋ ಉಪ್ಪಾದೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಏಕುಪ್ಪಾದಾ। ಏಕೋಏವ ಅನಿಚ್ಚತಾಸಙ್ಖಾತೋ ನಿರೋಧೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಏಕನಿರೋಧಾ। ಏಕಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಸಙ್ಖಾನೇ ಪವತ್ತೋ। ತಸ್ಮಾ ತೇನ ಯಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಏಕಾಯಏವ ಜಾತಿಯಾ ಜಾಯನ್ತಿ। ಏಕಾಯ ಏವ ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಪಿಣ್ಡಿ ಇಧ ರೂಪಕಲಾಪೋನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯೇ ಪನ ಕಲಾಪಗತ ರೂಪಗಣನಾಯ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಲಾಪೇಪಿ ಅನೇಕಾನಿ ಜಾತಿಆದೀನಿ ಕಪ್ಪೇನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಮೂಲಟೀಕಾಯ ನಸಮೇತಿ। ಯುತ್ತಿಚ ನತ್ಥಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಏಕೇಕಕಲಾಪ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಸಹೇವ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಪವತ್ತಿತೋ ಏಕೇಕಕಲಾಪಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾದಯೋ ಏಕೇಕಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯಥಾ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಕಲಾಪಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕಲಾಪಾ ನುಪಾಲಕಂ
ಏಕೋ ಸಮಾನೋ ಮಹಾಭೂತಸಙ್ಖಾತೋ ನಿಸ್ಸಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಏಕನಿಸ್ಸಯಾ। ಏತ್ಥ ಪನ ಸಮಾನತ್ಥೇ ಏಕಸದ್ದೋ ಯುತ್ತೋ। ಚತುನ್ನಂ ಭೂತಾನಂ ನಿಸ್ಸಯತಾಸಮ್ಭವತೋ। ಯಾನಿಚಏಕುಪ್ಪಾದತಾದೀಹಿತೀಹಿಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಯುತ್ತಾನಿ। ತಾನಿ ಏಕನ್ತೇನ ಸಹವುತ್ತೀನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಸಹವುತ್ತಿನೋತಿ। ದಸಪರಿಮಾಣಾನಿಅಸ್ಸಾತಿದಸಕಂ। ದಸನ್ನಂ ಸಮೂಹೋ ವಾ ದಸಕಂ। ಚಕ್ಖುನಾ ಉಪಲಕ್ಖಿತಂ ದಸಕನ್ತಿ ಚಕ್ಖುದಸಕಂ। ಚಕ್ಖುಪಧಾನಂವಾ ದಸಕಂ ಚಕ್ಖುದಸಕಂ। ಏಸನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಚಿತ್ತಜೋ ಸದ್ದೋ ವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಕಾರೇನ ವಿನಾ ನಪವತ್ತತಿ। ವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಕಾರೋಚ ತೇನ ಸದ್ದೇನ ವಿನಾ ನಪವತ್ತತಿ। ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಜಂ ಸದ್ದನವಕಂವಾ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿನವಕಂವಾ ನಸಮ್ಭವತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಸದ್ದೇ ಹಿ ಚ ಸಹವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ ದಸಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಪನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಕಾರೋ ಸದ್ದೇನ ವಿನಾ ನಪವತ್ತತೀತಿ ಇದಂ ತಾವ ಯುಜ್ಜತಿ। ಯಾ ತಾಯ ವಾಚಾಯ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಪನಾ ವಿಞ್ಞಾಪಿತತ್ತಂ। ಇದಂ ತಂರೂಪಂ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಕಾರರಹಿತಂ ಪನ ಚಿತ್ತಜಂ ಸದ್ದನವಕಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಆಗತಮೇವ। ಯಥಾಹ-ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದ ನಿದ್ದೇಸೇಸು ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣತೋ ಉದ್ಧಂ ಪವತ್ತಉತುತೋಚೇವ ಚಿತ್ತತೋಚ ಸದ್ದನವಕನ್ತಿ।
ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾ ನಯೇನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ರಹಿತೋ ವಿತಕ್ಕ ವಿಪ್ಫಾರ ಸದ್ದೋನಾಮ ಅಸೋತ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಚಿತ್ತಜೋ ಸದ್ದೋ ಲಬ್ಭತಿ। ಸೋ ಪನ ಸಙ್ಗಹಕಾರೇನ ಪಟಿಸಿದ್ಧೋ। ಯಥಾಹ-ಪಟ್ಠಾನೇಪಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಸದ್ದಾಯತನಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಆವತಂ।
ಟೀಕಾಸು ಪನಸ್ಸ ಪೋರಾಣಟೀಕಾಯಂ
ಮಹಾಟ್ಠಕಥಾನಯೇನ ವಿಞ್ಞತ್ತಿರಹಿತೇ ಅಸೋತ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇ ವಿತಕ್ಕ ವಿಪ್ಫಾರಸದ್ದೇ ಸದ್ದನವಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ವಾದನ್ತರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ। ಅಪಿಚ, ಮಹಾಜನಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಸ ದೂರತೋ ಅಪಞ್ಞಾಯಮಾನಕ್ಖರಪದಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥೋ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನನಿಘೋಸಸದ್ದೋ ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿಕೋ ಏವಾತಿ ವದನ್ತಿ। ತಥಾ ಮಿಗಪಕ್ಖೀನಂಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಭಾಸಂ ಅಜಾನನ್ತಾನಂ ಅನ್ಧದಮಿಳಾದಿನಂ ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿಕೋ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸದ್ದೋ ಅತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞತ್ತಿರಹಿತೋ ಅಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ವಿತಕ್ಕವಿಪ್ಫಾರ ಸದ್ದೋ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ। ಮಹಾಜನಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಸ ಚಿತ್ತ ಸಮುಟ್ಠಾನ ನಿಘೋಸಸದ್ದೋಪಿ ಆಸನ್ನೇ ಠಿತಾನಂ ಪಞ್ಞಾಯಮಾನಕ್ಖರಪದ ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥೋ ಸವಿಞ್ಞತ್ತಿಕೋಏವ ಹೋತಿ। ಇತರಥಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಚಿತ್ತ ಜಸದ್ದಾ ದೂರತರೇ ಠಿತಾನಂ ಅಪಞ್ಞಾಯಮಾನ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿರಹಿತಾ ಸಿಯುನ್ತಿ। ನಚ ಮಿಗಪಕ್ಖಿಆದೀನಂ ಚಿತ್ತಜೋ ಸದ್ದೋ ವಿಞ್ಞತ್ತಿರಹಿತೋ ಹೋತಿ। ಸಮಾನಜಾತಿಯಾನಂ ಪರೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಪನತೋತಿ।
ಪಚ್ಛಿಮ ಟೀಕಾಯಂ ಪನಸ್ಸ
ಸದ್ದನವಕಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಚ್ಛರಾ ಸಙ್ಘಾತ ಪಾಣಿಪ್ಪಹಾರಾದಿ ಸದ್ದ ಸಹಿತಂ ಅಟ್ಠಕಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ನ ಯುತ್ತಂ।
ತಾದಿಸೋ ಹಿ ಸದ್ದೋ ಚಿತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನೋಏವ। ತಸ್ಮಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇವಾ ಅವಚೀಘೋಸೇಸು ಕದಾಚಿ ಚಿತ್ತಸಹಿತೇಸು ಉಕ್ಕಾಸಿತ ಖಿಪಿತ ವಮಿತ ಛಡ್ಡಿತಸದ್ದಾದೀಸು ಪಿವಾ ಏತಂ ಸದ್ದನವಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ। ಉತುಜಕಲಾಪೇಸು ಪಚ್ಛಿಮಾ ದ್ವೇಪಿ ಕಸ್ಮಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ನಲಬ್ಭನ್ತಿ। ನನು ಬಹಿದ್ಧಾಪಿ ರೂಪಾನಂ ಲಹು ಗರು ಮುದು ಥದ್ಧ ಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ। ಸಚ್ಚಂ, ತಾ ಪನ ಭೂತಾನಂ ಓಮತ್ತಾಧಿಮತ್ತ ವಸೇನ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಪನ ಲಹುತಾದಿತ್ತಯವಸೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಆಕಾಸಧಾತುಚ ಲಕ್ಖಣರೂಪಾನಿಚ ರೂಪಕಲಾಪೇಸು ನಗಹಿತಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಕಲಾಪಾನನ್ತಿಆದಿ। ಆಕಾಸಧಾತುಕಲಾಪಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದ ಮತ್ತತ್ತಾ ಕಸ್ಸಚಿ ರೂಪಕಲಾಪಸ್ಸ ಅಙ್ಗಭೂತಾ ಅವಯವಭೂತಾ ನ ಹೋತಿ, ಲಕ್ಖಣರೂಪಾನಿಚ ಸಬ್ಬೇಸಂಪಿ ಕಲಾಪಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾದಿ ಲಕ್ಖಣ ಮತ್ತತ್ತಾ ವಿಕಾರರೂಪಾನಿ ವಿಯ ಕಲಾಪಾನಂ ಭೇದಕರಾನಿ ಅಙ್ಗಭೂತಾನಿ ಕಲಾಪವಿಸೇಸಪಞ್ಞಾಪನಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಾನಿ ನ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ತೇಸು ನಗಹಿತಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಏತೇನ ಏಕುಪ್ಪಾದಾತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಿಯಮೋ ನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಾನಞ್ಞೇವ, ನ ಅನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಾನಂ। ತೇಸಂ ಪನ ಕಲಾಪ ಭೇದ ಕರಣ ಮೇವ ಕಲಾಪಙ್ಗನ್ತಿ ಚ ದೀಪೇತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಏಕನಿರೋಧಙ್ಗರಹಿತಸ್ಸಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿದ್ವಯಸ್ಸ ಕಲಾಪಭೇದ ಕರತ್ತಾಏವ ತೇಸು ಗಹಣಂ ಸುಟ್ಠು ಉಪಪನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ। [ಕಲಾಪಯೋಜನಾ]
೧೬೦. ಯಥಾರಹನ್ತಿ ಸಭಾವಕಾ ಭಾವಕಾನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಪರಿ ಪುಣ್ಣಿನ್ದ್ರಿಯಾನಞ್ಚ ಅರಹಾನುರೂಪತೋ। ಅನೂನಾನೀತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾನಿ। ನಞ್ಹಿ ಇದಂ ನಾಮರೂಪಂ ಕಾಮಲೋಕೇ ಪವತ್ತಿಯಂ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅತ್ಥೀತಿ।
[೧೯೮] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಯಥಾರಹನ್ತಿ ಸಭಾವಕಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಾನಂ ಅನುರೂಪತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ನ ಹಿ ಅನೂನಾನೀತಿ ಇದಂ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ವಿಸೇಸನಂ ಹೋತೀತಿ। ಸಂಸೇದಜಾನಞ್ಚೇವಓಪಪಾತಿಕಾನಞ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಮಹಾಸೀಹನಾದಸುತ್ತೇ-
ಚತಸ್ಸೋ ಖೋ ಇಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತ ಯೋನಿಯೋ। ಕತಮಾ ಚತಸ್ಸೋ, ಅಣ್ಡಜಾ ಯೋನಿ ಜಲಾಬುಜಾ ಯೋನಿ ಸಂಸೇದಜಾಯೋನಿ
ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಅಣ್ಡೇ ಜಾತಾ ಅಣ್ಡಜಾ। ಜಲಾಬುಮ್ಹಿ ಜಾತಾ ಜಲಾಬುಜಾ। ಸಂಸೇದೇ ಜಾತಾ ಸಂಸೇದಜಾ। ವಿನಾ ಏತೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿತ್ವಾ ವಿಯ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಓಪಪಾತಿಕಾ। ಅಭಿನಿಬ್ಭಿಜ್ಜ ಜಾಯನ್ತೀತಿ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಮನವಸೇನ ಜಾಯನ್ತಿ। ಪೂತಿ ಕುಣಪೇತಿಆದೀಹಿ ಅನಿಟ್ಠಟ್ಠಾನಾನೇವ ದಸ್ಸಿತಾನಿ। ಇಟ್ಠೇಸು ಸಪ್ಪಿ ತೇಲಮಧುಫಾಣಿತಾದೀಸು ಸತ್ತಾ ಜಾಯನ್ತಿಏವಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥಚ ಪುರಿಮೇಸು ದ್ವೀಸು ಪಾಳಿನಯೇನ ಅಣ್ಡಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅಣ್ಡಕೋಸೋ। ಜಲಾಬುವುಚ್ಚತಿ ವತ್ಥಿಕೋಸೋ, ತತೋ ಜಾತಾ ವಿಜಾತಾ ನಿಕ್ಖನ್ತಾತಿ ಅಣ್ಡಜಾ ಜಲಾಬುಜಾತಿಚ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಜರಂ ಜೀರಣಂ ಭೇದಂ ಯಾತಿ ಉಪೇತೀತಿ ಜಲಾಬೂತಿ ಸದ್ದನೀತಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ಜಲಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಲಲಂ। ತಂ ಆವುನಾತಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಿ ಅವತಿವಾ ರಕ್ಖತೀತಿ ಜಲಾಬು, ಗಬ್ಭಪಲಿವೇಠನಾಸಯೋ। ಸಂಸೀದನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಂಸೇದೋ। ಪೂತಿಮಚ್ಛಾ ದಿಕೋ ಸಪ್ಪಿತೇಲಾದಿಕೋ ಪದುಮಗಬ್ಭವೇಳುಗಬ್ಭರುಕ್ಖಸುಸಿರಪುಪ್ಫಫಲಾದಿ ಕೋಚ ಅಲ್ಲಕಿಲಿನ್ನಪದೇಸೋ। ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇಏವ ಪರಿಪುಣ್ಣಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗತ್ತಾ ತತೋ ತತೋ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ವಿಯ ಜಾಯನ್ತೀತಿ ಓಪಪಾತಿಕಾ।
ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಅಣ್ಡಜಾದಯೋಪಿ ಅಣ್ಡಕೋಸಾದಿಮ್ಹಿ ಓಕ್ಕಮನ್ತಾ ಉಪ್ಪತನ್ತಾ ಏವ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ತೇಸಂಪಿ ಓಪಪಾತಿಕತ್ತಪಸಙ್ಗಂ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಉಪಪಾತೋ ನೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಓಪಪಾತಿಕಾತಿ ವತ್ವಾ ಉಕ್ಕಂಸಗತಿ
ಉಕ್ಕಟ್ಠವಸೇನಾತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಭಾವಸಙ್ಖಾತೇನ ಉಕ್ಕಂಸತಾವೇನ, ತತ್ಥ ಓಪಪಾತಿಕಾ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗೇಹಿ ಸಹ ಸಬ್ಬಸೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೇನ ಅತ್ತಭಾವೇನ ಜಾಯನ್ತಿ। ಪುನ ತೇಸಂ ವಡ್ಢನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ। ಸಂಸೇದಜಾನಂ ಪನ ಆಯತನಾನಿ ಏವ ಪರಿಪುಣ್ಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಿ ಪನ ಪುನ ವಡ್ಢಿತ್ವಾಏವ ಪರಿಪುಣ್ಣಾನಿ ಜಾತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಓಮಕವಸೇನಾತಿ ಅವಕಂಸವಸೇನ। ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನಭಾವಸೇಕಾನಿಕದಾಚಿಪಿ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಜಾತಿಬಧಿರ ಜಚ್ಚಘಾನಕಾನಂ ಅಭಾವಕಾನಞ್ಚ ಸಮ್ಭವತೋತಿ ಅಪ್ಪೋಯೋ। ತತ್ಥ ತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಸುಗತಿ ದುಗ್ಗತಿ ಜಾತಿಯಾನಂ ಅಹೇತುಕಸಂಸೇದಜಾನಂ ಕದಾಚಿ ನಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಸುಗತಿಯಂ ಪನ ಓಪಪಾತಿಕಭಾವೋನಾಮ ಸೇಟ್ಠೋ ಅತ್ತಭಾವ ಪಟಿಲಾಭೋತಿ ನಯೇನ ಕೇನಚಿ ಓಮಕೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಲಬ್ಭತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸುಗತಿಜಾತಿ ಯಾನಂ ಓಪಪಾತಿಕಾನಂ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಿನ್ದ್ರಿಯತಾನಾಮ ನತ್ಥಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಅಭಾವಕೇಹಿ ಆದಿಕಪ್ಪಿಕೇಹಿತಿ। ದುಗ್ಗತಿಜಾತಿಯಾನಂಪಿ ಪನ ತೇಸಂ ಕದಾಚಿ ಚಕ್ಖು ಸೋತ ಭಾವ ವೇಕಲ್ಲತಾಏವ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ನ ಘಾನವೇಕಲ್ಲತಾ। ಕಾಮಧಾತುಯಂ ಪನ ಅಘಾನಕೋ ಓಪಪಾತಿಕೋ ನತ್ಥೀತಿ ಹಿ ಅಟ್ಠ ಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ಜಿವ್ಹಾವೇಕಲ್ಲತಾನಾಮ ಸಬ್ಬೇಸಂಪಿ ನತ್ಥಿ ಯೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗೇ –
ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಕಸ್ಸಚಿ ಏಕಾದಸಾ ಯತನಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತಿ। ಕಸ್ಸಚಿ ದಸ। ಕಸ್ಸಚಿಅಪರಾನಿ ದಸ। ಕಸ್ಸಚಿ ನವ। ಕಸ್ಸಚಿ ಸತ್ತಾಯತನಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಕಾಮಧಾತುಯನ್ತಿ ಕಾಮಲೋಕೇ। ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ। ಕಸ್ಸಚಿ ಏಕಾದಸಾ ಯತನಾನೀತಿಆದಿಸು ಚತೂಸು ವಾಕ್ಯೇಸು ಸಂಸೇದಜೋಪಪಾತಿಕಾ ವುತ್ತಾ। ಕಸ್ಸಚಿ ಸತ್ತಾಯತನಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕೋವ ವುತ್ತೋ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಸತ್ತಾಯತನಂ ನಾಮ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ಪವತ್ತಿ ಕಾಲೇಯೇವ ಲಬ್ಭತಿ। ತಸ್ಮಾ ಏಕಾದಸಯತನಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಸ್ಸಚಿ ದಸಾತಿ ಚಕ್ಖುವೇಕಲ್ಲವಸೇನ। ಕಸ್ಸಚಿ ಅಪರಾನಿ ದಸಾತಿ ಸೋತ ವೇಕಲ್ಲವಸೇನ।
ಯಸ್ಸವಾ ಪನ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಘಾನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ। ಅಘಾನಕಾನಂ ಇತ್ಥೀನಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತೀನಂ ತಾಸಂ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನೋಚ ತಾಸಙ್ಘಾನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿಚ। ಯಸ್ಸವಾ ಪನ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಘಾನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ। ಅಘಾನಕಾನಂ ಪುರಿಸಾನಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನೋಚ ತೇಸಂ ಘಾನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿಚ ವುತ್ತಂ।
ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಘಾನವೇಕಲ್ಲತಾಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಯುತ್ತಂ।
ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಅಪರೇ ಪನ ಯಮಕೇ ಘಾನಜಿವ್ಹಾನಂ ಸಹಚಾರಿತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಅಜಿವ್ಹಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಅಘಾನಕಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವಮೇವ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ತತ್ಥಾಪಿ ಯಥಾ ಚಕ್ಖುಸೋತಾನಿ ರೂಪಭವೇ ಘಾನ ಜಿವ್ಹಾಹಿ ವಿನಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ನ ಏವಂ ಘಾನಜಿವ್ಹಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿನಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ।
ಓಕಾಸವಾರೇ ಹಿ ಏಕನ್ತಸಹಚಾರಿತಾ ವುತ್ತಮತ್ತೇನ ಪುಗ್ಗಲೇಸು ಏಕನ್ತಸಹಚಾರಿತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ। ಗಬ್ಭೇ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ಸೇನ್ತೀತಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾ। ರೂಪಾದೀಸು ಖನ್ಧೇಸು ಸಞ್ಜನ್ತಿ ಲಗ್ಗನ್ತೀತಿ ಸತ್ತಾ। ಯಥಾಹ-ರೂಪೇ ಖೋ ರಾಧ ಯೋ ಛನ್ದೋ, ಯೋ ರಾಗೋ, ಯಾ ನನ್ದಿ, ಯಾ ತಣ್ಹಾ, ತತ್ರ ಸತ್ತೋ, ತತ್ರ ವಿಸತ್ತೋ, ತೇನ ಸತ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿಆದಿ। ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಾಚ ತೇ ಸತ್ತಾಚಾತಿ ಸಮಾಸೋ। ಅಣ್ಡಜಾಚೇವ ಜಲಾಬುಜಾಚ। ತೀಣಿದಸಕಾನಿ ಪಾತು ಭವನ್ತಿ। ಯಾನಿ ಕಲಲನ್ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಭಾವದಸಕಂ ಕದಾಚಿ ನಲಬ್ಭತಿ ನಪುಂಸಕಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏವಞ್ಚಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗೇ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅಹೇತುಕಾನಂ ನಪುಂಸಕಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಚತ್ತಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತಿ ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತೋಪರನ್ತಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣತೋ ಪರಂ। ಪವತ್ತಿಕಾಲೇತಿ ಏಕದಸಮೇ ಸತ್ತಾಹೇ। ತಥಾ ಹಿ ಕಥಾವತ್ಥುಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಸೇಸಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ರತ್ತಿಮ್ಹಿ ಜಾಯನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸೇಸಾನೀತಿ ಕಾಯಾಯತನ ಮನಾಯತನತೋ ಅವಸೇಸಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾ ಯತನಾನಿ। ಸತ್ತಸತ್ತತಿರತ್ತಿಮ್ಹೀತಿ ಏಕಾದಸಮಸತ್ತಾಹಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನರತ್ತಿಮ್ಹಿ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಯಮಕಟೀಕಾಯ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ –
ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಸ್ಸ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಏಕದಸ ಮಸತ್ತಾಹಾ ಓರತೋ ಠಿತಸ್ಸ ರೂಪಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ನೋಚ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ।
ಯಂ ಪನ ಯಸ್ಸವಾ ಪನ ಯತ್ಥ ರೂಪಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಘಾನಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ। ಕಾಮಾವಚರಾ ಚವನ್ತಾನಂ ಅಘಾನಕಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ರೂಪಾವಚರಾನಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ರೂಪಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ। ನೋಚ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಘಾನಾಯತನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಘಾನಕಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ತಂ
[೧೯೯] ಯಂ ಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಪವತ್ತಿಕಾಲೇತಿ ಸತ್ತಮೇ ಸತ್ತಾಹೇತಿ’’ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಅಟ್ಠಕಥಾ ವಿರೋಧತೋ ಈದಿಸೇಸು ಚ ಠಾನೇಸು ಅಟ್ಠಕಥಾ ಪಮಾಣತೋತಿ।
[೨೦೦] ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ
‘‘ಟೀಕಾಕಾರಮತೇನ ಏಕಾದಸಮೇ ಸತ್ತಾಹೇ ವಾತಿ’’ ವುತ್ತಂ। ತಮ್ಪಿ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ನಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತೋ ವುತ್ತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಟೀಕಾಕಾರ ಮತೋನಾಮ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ।
[೨೦೧] ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ
‘‘ಕಮೇನಾತಿ ಚಕ್ಖುದಸಕಪಾತುಭಾವತೋ ಸತ್ತಾಹಾತಿಕ್ಕಮೇನ ಸೋತದಸಕಂ। ತತೋ ಸತ್ತಾಹಾತಿಕ್ಕಮೇನ ಘಾನ ದಸಕಂ। ತತೋ ಸತ್ತಾಹಾ ತಿಕ್ಕಮೇನ ಜಿವ್ಹಾದಸಕನ್ತಿ ಏವಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ’’। ತಂಪಿ ನ ದಟ್ಠಬ್ಬ।
ಯಥಾವುತ್ತ ಅಟ್ಠಕಥಾವಿರೋಧತ್ತಾ ಏವ।
[೨೦೨] ಯಂಪಿ ತತ್ಥ
‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂಪಿ ಹಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ನ ಯುತ್ತಂ।
ನ ಹಿ ಸಾನಾಮ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಅತ್ಥಿ। ಯತ್ಥ ಈದಿಸೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಸಿಯಾ। ನನು ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಟ್ಠಕಥಾಸು ಗಬ್ಭಲೇಯ್ಯಕವಸೇನವಾ ಪುರಿಮಂಭವಚಕ್ಕಂ ವುತ್ತಂ। ಅನುಪುಬ್ಬಪವತ್ತಿದೀಪನತೋತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ।ನ। ತಞ್ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಅಙ್ಗಾನಂ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವಪವತ್ತಿಕ್ಕಮೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಂ ಪಞ್ಚಪದಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಆಯತನನಿದ್ದೇಸಟ್ಠಕಥಾಸು ಕಮೇನಾತಿ ಇಧಪಿ ದೇಸನಕ್ಕಮೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ದೇಸಿತಾನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಸಚ್ಚಸಙ್ಖೇಪ ಟೀಕಾಯಂ ಪನ
ಸಾಖಾವತ್ಥಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಪಚ್ಛಾ ಸತ್ತಮೇ ಸತ್ತಾಹೇ ಚಕ್ಖು ಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾದಸಕಾಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಟೀಕಾಕಾರೋಪನ ಏಕಾದಸಮೇ ಸತ್ತಾಹೇತಿ ಆಹಾತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ನಯುಜ್ಜತಿ ಯೇವಾತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಕಲಲಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ಸಂಯುತ್ತಕೇ ವುತ್ತೋ। ಯಥಾಹ –
ಪಥಮಂ ಕಲಲಂ ಹೋತಿ, ಕಲಲಾ ಹೋತಿ ಅಬ್ಬುದಂ।
ಅಬ್ಬುದಾ ಜಾಯತೇ ಪೇಸಿ, ಪೇಸಿಯಾ ನಿಬ್ಬತ್ತತೇ ಘನೋ।
ಘನಾ ಪಸಾಖಾ ಜಾಯನ್ತಿ, ಕೇಸಾ ಲೋಮಾ ನಖಾಪಿಚಾತಿ॥
ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪಥಮನ್ತಿ ಪಥಮೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣೇನ ತಿಸ್ಸೋತಿ ವಾ ಫುಸ್ಸೋತಿವಾ ನಾಮಂ ನತ್ಥಿ। ಅಥಖೋ ತೀಹಿ ಜಾತಿಉಣ್ಣಂಸೂಹಿ ಕತಸುತ್ತಗ್ಗೇ ಸಣ್ಠಿತತೇಲಬಿನ್ದುಪಮಾಣಂ ಕಲಲಂ ಹೋತಿ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ –
ತಿಲತೇಲಸ್ಸ ಯಥಾ ಬಿನ್ದು, ಸಪ್ಪಿಮಣ್ಡೋ ಅನಾವಿಲೋ।
ಏವಂ ವಣ್ಣಪಟಿಭಾಗಂ, ಕಲಲಂ ಸಂಪವುಚ್ಚತೀತಿ॥
ಕಲಲಾ ಹೋತಿ ಅಬ್ಬುದನ್ತಿ ತಸ್ಮಾ ಕಲಲಾ ಸತ್ತಾಹಚ್ಚಯೇನ ಮಂಸಧೋವನಉದಕವಣ್ಣಂ ಅಬ್ಬುದಂನಾಮ ಹೋತಿ, ಕಲಲನ್ತಿ ನಾಮಂ ಅನ್ತ ರಧಾಯತಿ। ವುತ್ತಂಪಿ ಚೇತಂ –
ಸತ್ತಾಹಂ ಕಲಲಂ ಹೋತಿ, ಪರಿಪಕ್ಕಸಮೂಹಕಂ।
ವಿವತ್ತಮಾನಂ ತಬ್ಭಾವಂ, ಅಬ್ಬುದಂನಾಮ ಜಾಯತೀತಿ॥
ಅಬ್ಬುದಾ ಜಾಯತೇ ಪೇಸೀತಿ ತಸ್ಮಾಪಿ ಅಬ್ಬುದಾ ಸತ್ತಾಹಚ್ಚಯೇನ ವಿಲೀನ ತಿಪುಸದಿಸಾ ಪೇಸಿನಾಮ ಸಞ್ಜಾಯತಿ। ಸಾ ಮರಿಚಫಾಣಿತೇನ ದೀಪೇತಬ್ಬಾ। ಗಾಮದಾರಕಾ ಹಿ ಸುಪಕ್ಕಾನಿ ಮರಿಚಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಾಟಕನ್ತರೇ
ಸತ್ತಾಹಂ ಅಬ್ಬುದಂ ಹೋತಿ, ಪರಿಪಕ್ಕಸಮೂಹಕಂ।
ವಿವತ್ತಮಾನಂ ತಬ್ಭಾವಂ, ಪೇಸಿನಾಮ ಪಜಾಯತೀತಿ॥
ಪೇಸಿಯಾ ನಿಬ್ಬತ್ತತೇ ಘನೋತಿ ತತೋ ಪೇಸಿತೋ ಸತ್ತಾಹಚ್ಚ ಯೇನ ಕುಕ್ಕುಟಣ್ಡಸಣ್ಠಾನೋ ಘನೋನಾಮ ಮಂಸಪೇಸಿ ಪಿಣ್ಡೋ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ। ಪೇಸೀತಿನಾಮಂ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ। ವುತ್ತಂಪಿ ಚೇತಂ –
ಸತ್ತಾಹಂ ಪೇಸಿ ಭವತಿ, ಪರಿಪಕ್ಕಂ ಸಮೂಹಕಂ।
ವಿವತ್ತಮಾನಂ ತಬ್ಭಾವಂ, ಘನೋತಿನಾಮ ಜಾಯತೀತಿ।
ಯಥಾ ಕುಕ್ಕುಟಿಯಾ ಅಣ್ಡಂ, ಸಮನ್ತಂ ಪರಿಮಣ್ಡಲಂ।
ಏವಂ ಘನಸ್ಸ ಸಣ್ಠಾನಂ, ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾತಿಚ॥
ಘನಾ ಪಸಾಖಾ ಜಾಯನ್ತೀತಿ ಪಞ್ಚಮೇ ಸತ್ತಾಹೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಹತ್ಥಪಾದಾನಂ ಸೀಸಸ್ಸಚ ಅತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಚಪೀಳಕಾ ಜಾಯನ್ತಿ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂಪಞ್ಚಮೇ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸತ್ತಾಹೇ ಪಞ್ಚಪೀಳಕಾ ಜಾಯನ್ತಿ। ಸಣ್ಠನ್ತಿ ಕಮ್ಮ ತೋತಿ। ಕೇಸಾ ಲೋಮಾ ನಖಾಪಿಚಾತಿ ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸಮೇ ಸತ್ತಾಹೇ ಏತಾನಿ ಜಾಯನ್ತೀತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಛಟ್ಠಸತ್ತಾಹಾದಯೋ ಛಸತ್ತಾಹಾ ಪಸಾದನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಪರಿಣತಕಾಲಾ ಹೋನ್ತಿ। ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಪನ ಏಕಾದಸಮ ಸತ್ತಾಹಸ್ಸ ಪರಿಯೋ ಸಾನದಿವಸೇ ಏಕತೋ ಜಾಯನ್ತೀತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ। ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ತಿಲತೇಲಸ್ಸ ಯಥಾಬಿನ್ದೂತಿಆದಿನಾ ಕಲಲಸ್ಸ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಥೋಕಂ ವಡ್ಢಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಮಾನಂ। ನ ಹಿ ತದಾ ತಾದಿಸಂ ಪಕತಿಚಕ್ಖುನಾ ದಿಟ್ಠಂ ವಣ್ಣಜಾತಂವಾ ಸಣ್ಠಾನಂವಾ ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯಾತಿ। ಅನುಮಾನತೋ ಪನ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏಕಾಯ ಊಕಾಯ ಸತ್ತಮೋ ಭಾಗೋ ಲಿಕ್ಖಾನಾಮ। ಲಿಕ್ಖಾಯ ಛತ್ತಿಂಸತಿಮೋ ಭಾಗೋ ರಥರೇಣುನಾಮ। ರಥರೇಣುಸ್ಸ ಛತ್ತಿಂಸತಿಮೋ। ತಜ್ಜಾರೀ ನಾಮ। ತಜ್ಜಾರಿಯಾ ಛತ್ತಿಂಸತಿಮೋ ಅಣುನಾಮ। ಅಣುಸ್ಸ ಛತ್ತಿಂಸತಿಮೋ ಭಾಗೋ ಪರಮಾಣುನಾಮ। ಸೋ ಪನ ಆಕಾಸಕೋಟ್ಠಾಸಿಕೋ ದುತೀಯಚಿತ್ತನ್ತಿ ಪಥಮ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ। ಠಿತಿಕಾಲನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕಾಲಂ। ಓಜಾಫರಣಮುಪಾದಾಯಾತಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ತಾವ ಅಬ್ಬುದಭಾವ ಪೇಸಿಭಾವ ಘನಭಾವಾದಿ ಪತ್ತಕಾಲೇ ಮಾತುಯಾ ಆಮಾಸಯಗತಾಯ ಅಜ್ಝೋಹಟಾಹಾರ ಸಿನೇಹಭೂತಾಯ ಓಜಾಯ ಜಲಾಬುಮೂಲಾ ನುಸಾರೇನ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಫರಣಕಾಲಂ ಉಪಾದಾಯ, ಯಥಾಹ –
ಯಞ್ಚಸ್ಸ ಭುಞ್ಜತಿ ಮಾತಾ, ಅನ್ನಂ ಪಾನಞ್ಚ ಭೋಜನಂ।
ತೇನ ಸೋ ತತ್ಥ ಯಾಪೇತಿ, ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಗತೋ ತಿರೋತಿ॥
ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ತೇನ ಸೋ ತತ್ಥ ಯಾಪೇತೀತಿ ತಸ್ಸ ಹಿ ನಾತಿತೋ ಉಟ್ಠಿತೋ ನಾಳೋ ಮಾತುಉದರ ಪಟಲೇನ ಏಕಾಬದ್ಧೋ ಹೋತಿ। ಸೋ ಉಪ್ಪಲದಣ್ಡಕೋ ವಿಯ ಛಿದ್ದೋ। ತೇನ ಆಹಾರರಸೋ ಸಂಸರಿತ್ವಾ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಏವಂ ಸೋ ದಸಮಾಸೇ ಯಾಪೇತಿ। ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಗತೋ ತಿರೋತಿ ಮಾತುಯಾ ತಿರೋ ಕುಚ್ಛಿಗತೋ। ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಯಾ ಅಬ್ಭನ್ತರಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಪನ ನಾಭಿನಾಳಸ್ಸ ಉಟ್ಠಿತಕಾಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ನಾತಿತೋ ಉಟ್ಠಿತೋ ನಾಳೋತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ಅಬ್ಬುದಾದಿಕಾಲೇ ತಸ್ಸ ನಾತಿನಾಳೋನಾಮ ಉಟ್ಠಿತೋ ಸಿಯಾತಿ। ಸಂಸೇದಜೋಪಪಾತಿಕಾನಂ ಪನ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಲದ್ಧಂವಾ ಅತ್ತನೋ ಖೇಳಂವಾ ಅಜ್ಝೋಹರಣಕಾಲೇ ಓಜಾಫರಣಂ ಉಪಾದಾಯ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ಓಜಾಫರಣಮುಪಾದಾಯಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಾತಿ ಚುತಿಚಿತ್ತೋಪರಿ ಸತ್ತರಸಮಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಚುತಿಚಿತ್ತತೋ ಉಪರಿ ಪುಬ್ಬಕಾಲೇ ಸತ್ತರಸಮಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಸ್ಸ। ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಿ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ತೇಸಂ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅನುಪ್ಪನ್ನತ್ತಾಯೇವ ತತೋ ಸತ್ತ ರಸಮಂ ಚುತಿಚಿತ್ತಂನಾಮ ಹೋತಿ। ನೋ ಅಞ್ಞಥಾತಿ। ಪುರೇತರನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಸತ್ತರಸಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂಏವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತತೋಪರನ್ತಿ ಚುತಿಚಿತ್ತತೋ ಪರಸ್ಮಿಂ ಸೋಳಸಚಿತ್ತಕ್ಖಣಪರಿಮಾಣೇ ಖಣೇ। ಚಿತ್ತಜಾಹಾರಜರೂಪಞ್ಚಾತಿ ಚಿತ್ತಜರೂಪಸನ್ತಾನಂ ಆಹಾರಜ ರೂಪಸನ್ತಾನಞ್ಚ ವೋಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕಸನ್ತಾನೇ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ಯಮೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ ತಂ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾನೇ ವುತ್ತಮೇವ। ಭಾವದಸಕಂನಾಮ ಕಾಮರಾಗನಿದಾನಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತೀತಿ ತಬ್ಬಿರಾಗ ಭಾವನಾಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತೇ ರೂಪಲೋಕೇ ತಸ್ಸ ಅಲಾಭೋ ವುತ್ತೋ। ಆಹಾರಜಕಲಾಪಾನಿಚ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಅಜ್ಝೋಹಟಾ ಹಾರಾ ಭಾವತೋ, ತತೋಯೇವಚ ಸರೀರಗತಸ್ಸ ಅಜ್ಝತ್ತಾಹಾರಸ್ಸಪಿ ರೂಪಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಭಾವತೋ। ಆಚರಿಯಾನನ್ದತ್ಥೇರೋ ಪನ ತತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನ ರೂಪಕಲಾಪೇಸುಪಿ ಗನ್ಧರಸಾನಂ ಓಜಾಯಚ ಅಭಾವಂ ವಣ್ಣೇತಿ। ರೂಪಧಾತುಯಾ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಪಞ್ಚಾಯತನಾನಿ ಪಾತುಭವನ್ತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ರೂಪಾಯತನಂ, ಸೋತಾ ಯತನಂ, ಮನಾ ಯತನಂ, ಧಮ್ಮಾಯತನನ್ತಿ ಚ, ಪಞ್ಚಧಾತುಯೋ ಪಾತುಭವನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಧಾತು, ರೂಪಧಾತು, ಸೋತಧಾತು, ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣ ಧಾತು, ಧಮ್ಮಧಾತೂತಿಚ, ತಯೋ ಆಹಾರಾ ಪಾತುಭವನ್ತಿ ಫಸ್ಸಾಹಾರೋ, ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾ ಹಾರೋ, ವಿಞ್ಞಾಣಾ ಹಾರೋತಿ ಚ ವಿಭಙ್ಗೇವುತ್ತತ್ತಾ। ಏತ್ಥಚ ಪಾಳಿಯಂ ರೂಪಲೋಕೇ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೇಪಿ ಕಿಚ್ಚನ್ತರಸಬ್ಭಾವಾ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ತತ್ಥ ಪಟಿಲಾಭೋ ಅವಾರಿತೋ ಏವ ಹೋತಿ। ಗನ್ಧಾದೀನಂ ಪನ ಕಿಚ್ಚನ್ತರಮೇವ ನತ್ಥಿ। ಯೇನ ತೇ ಧಮ್ಮಮತ್ತಭಾವೇಪಿ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಂ ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಅವಚನಂ ತತ್ಥ ಅಭಾವಮೇವ ದೀಪೇತೀತಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತಥಾ ಪನ ಭೂತಚತುಕ್ಕಂ ತತ್ಥ ಅತ್ಥಿಯೇವ, ಯಥಾಹ-ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಯೋ ಮಹಾಭೂತಾತಿಆದಿ। ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ ಪನ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬ ಧಾತುಚ ತತ್ಥ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ಧಮ್ಮಭಾವೇ ಸಮಾನೇಪಿ ಯೇನ ಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸೇನ ಗನ್ಧೋ ರಸೋ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋತಿಚ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಸ ನತ್ಥಿತಾಯ ತೇಸಂ ತೇನ ನಾಮೇ ನ ತತ್ಥ ತೀಣಿದಸಕಾನಿ ಜೀವಿತನವಕಞ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಆಚರಿಯಾನನ್ದ ಮತಿಯಾ ಚಕ್ಖುಸತ್ತಕಂ ಸೋತಸತ್ತಕಂ ವತ್ಥುಸತ್ತಕನ್ತಿ ಏವಂ ತೀಣಿ ಸತ್ತಕಾನಿ ಜೀವಿತಛಕ್ಕಞ್ಚಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಅಭಿರಿಚ್ಛತೀತಿ ಅಲಬ್ಭಮಾನೇ ಪಥಮಂ ವಜ್ಜಿತೇ ತತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನತಾವಸೇನ ಅವಸಿಸ್ಸತಿ। ಅತಿರೇಕಂವಾ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥಚ ರೂಪಲೋಕೇ ವಿಯ ಕಾಮಲೋಕೇ ಜೀವಿತನವಕಂ ಕಸ್ಮಾ ವಿಸುಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ। ರೂಪಲೋಕೇ ಪನ ಆಹಾರುಪತ್ಥಮ್ಭಕಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸಚ ಸಕಲಸರೀರಬ್ಯಾಪಿನೋ ಅನುಪಾಲಕ ಜೀವಿತಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಏತದೇವ ತದುಭಯಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಸಕಲಸರೀರಂ ಅನುಪಾಲೇತೀತಿ ಪಾಕಟಂ ತತ್ಥ ಜೀವಿತನವಕನ್ತಿ ವಿಸುಂ ವುತ್ತಂ। ಕಾಮಲೋಕೇ ಪನ ಅಞ್ಞಾನಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಾ ನುಪಾಲಕಾನಿ ಬಹೂನಿ ಪಾಕಟಾನಿಚ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಜೀವಿತನವಕಂ ಅಪಾಕಟನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವಿಸುಂ ನ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ। ಕಾಮಲೋಕೇಪಿ ಪನ ಏತಂ ಅಸಿತಾದಿಪಾಚಕಗ್ಗಿವಸೇನ ತಸ್ಸೇವಚ ಉದಯಭೂತಸ್ಸ ಸಕಲಸರೀ ರಾನುಪಾಲಕಸ್ಸ ಉಸ್ಮಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕಾಯಗ್ಗಿನೋ ವಸೇನ ಪಾಕಟಮೇವ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ –
ಆಯು ಉಸ್ಮಾಚ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಯದಾ ಕಾಯಂ ಜಹನ್ತಿಮಂ।
ಅಪವಿದ್ಧೋ ತದಾ ಸೇತಿ, ನಿರತ್ಥಂವ ಕಲಿಙ್ಗರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ॥
ತತ್ಥ ಆಯೂತಿ ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಅಗ್ಗೀಸು ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ಜೀವಿತಮೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ಉಸ್ಮಾತಿ ತೇ ದ್ವೇ ಅಗ್ಗಯೋ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಯೇಸು ತಿಕ್ಖಮನ್ದವಸೇನ ವಿಸಮ ಭೂತೇಸು ಕಾಯೇ ನಾನಾಬಾಧಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಯಥಾಹ-ಬಹ್ವಾಬಾಧೋ ಹೋತಿ ಬಹ್ವಾತಙ್ಕೋ। ವಿಸಮವೇಪಾಕಿನಿಯಾ ಗಹಣಿಯಾ ಸಮನ್ನಾ ಗತೋ ಹೋತಿ ಅತಿಉಣ್ಹಾಯಅತಿಸೀತಲಾಯಾತಿ। ಸಮಭೂತೇಸು ಪನ ಸತ್ತಾ ನಿರಾಬಾಧಾ ಹೋನ್ತಿ। ಯಥಾಹ-ಅಪ್ಪಾಬಾಧೋ ಹೋತಿ। ಅಪ್ಪಾತಙ್ಕೋ। ಸಮವೇಪಾಕಿನಿಯಾಗಹಣಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋಹೋತಿ। ನಾತಿಸೀತಾಯ ನಚ್ಚುಣ್ಹಾಯ ಮಜ್ಝಿಮಾಯ ಪಧಾನಕ್ಖಮಾಯಾತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ಅಸಿತಾದಿಪಾಚಕಗ್ಗಿಸ್ಮಿಂ ಏವ ಏತಂಮಞ್ಞನ್ತಿ। ಥೇರೇನಚನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದೇಜೀವಿತನವಕಂ ನಾಮ, ರೂಪಲೋಕೇ ವಿಸುಂ ಸಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ।
ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ
[೨೦೩] ಯಂ ಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಮರಣಕಾಲೇ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಸರೀರನಿಕ್ಖೇಪಾಭಾವತೋ ಸಬ್ಬೇಸಂಪಿ ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ದ್ವಿಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿಚ ಸಹೇವ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ಏವಞ್ಹಿ ತೇವೀಸರೂಪೇಸೂತಿ। ಘಾನಾದಿತ್ತಯಭಾವದ್ವಯವಜ್ಜಾನಿ ತೇವೀಸರೂಪಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಾನಿಯೇವ ಚಕ್ಖು ಸೋತವತ್ಥು ವಿಞ್ಞತ್ತಿದ್ವಯವಜ್ಜಾನಿ ಅಸಞ್ಞೀನಂ ಸತ್ತರಸೇವ ರೂಪಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಅಸಞ್ಞೀನಂ ಪನ ಗರುಲಹುತಾದಿಪಕಾರೋ ಚಿನ್ತೇ ತಬ್ಬೋ। ನ ವಾ ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬೋ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ರುಪ್ಪನವಿಕಾರಸ್ಸ ಬಹುಕಾರಣತ್ತಾತಿ। ಉಪಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ಕಾಮರೂಪಾಸಞ್ಞೀನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ। ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೋಏವ ಹಿ ಏಕನ್ತೇನ ಉಪಪತ್ತಿಖಣೋನಾಮ ಹೋತೀತಿ। ಪವತ್ತೇತೂತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಠಿತಿಕ್ಖಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಕಲೇ ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಪನ ನಕಿಞ್ಚಿಪಿ ನಲಬ್ಭತಿ। ಲಬ್ಭತಿಯೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನ ಹಿ ಇದಂನಾಮ ರೂಪಂ ಪವತ್ತೇ ನಲಬ್ಭತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂಏವ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅತ್ಥೀತಿ। [ರೂಪಪವತ್ತಿಕ್ಕಮೋ]
೧೬೧. ಏವಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕ ರೂಪಸಙ್ಗಹಂ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಥಾ ನುಪ್ಪತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಗಹಂ ಕರೋನ್ತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂಪನಾತಿಆದಿ ಮಾಹ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಲೋಕುತ್ತರಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರನ್ತಿ ಭಗವತಾ ಕಥಿತಂ, ಯಥಾಹ-ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಲೋಕುತ್ತರಾ। ಚತ್ತಾರೋಚ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾ ಚತ್ತಾರಿಚ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ ಅಸಙ್ಖತಾಚ ಧಾತು, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಲೋಕುತ್ತರಾತಿ। ಏತೇನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಭಾವಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ನ ಹಿ ಲೋಕವೋಹಾರಸಿದ್ಧಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಾನಾಮ ಸಕ್ಕಾ ಭವಿತುನ್ತಿ। ಚತುಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಚಕ್ಖುಮನ್ತೇನ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಂವಿಯ ಚಕ್ಖುನಾ ಪಟಿಲದ್ಧಮಗ್ಗಞಾಣೇಹಿ ಅರಿಯಜನೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣೇಹಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚತುಮಗ್ಗಞಾಣೇನಾತಿ ಏತೇನ ತಾದಿ ಸಮ್ಹಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಮಗ್ಗತೋ ವಿಮುಖಾನಂ ಅನ್ಧಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಜಚ್ಚನ್ಧಾನಂ ವಿಯ ಚನ್ದ ಮಣ್ಡಲಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅವಿಸಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ನ ಚ ಜಚ್ಚನ್ಧಾನಂ ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಅನುಪಲದ್ಧಮತ್ತೇನ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಂ ನತ್ಥಿನಾಮ ಹೋತೀತಿ। ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತೇನ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಞ್ಹಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ನಹೋತಿ। ತಂ ಸರೂಪತೋ ಕಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂನಾಮ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ। ತದುಭಯೇನ ಪನಸ್ಸ ಪಞ್ಞವನ್ತಾನಂ ಕಲ್ಯಾಣಕಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಅನುಮಾನತೋ ಸಿದ್ಧತಂ ದೀಪೇತಿ, ನ ಹಿ ಅನುಮಾನತೋಪಿ ಅತ್ತನೋ ಬುದ್ಧಿಯಂ ಅಸಿದ್ಧಸ್ಸ ಅಪಾಕಟಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ವಾಯಾಮೋಪಿನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಯೇನ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ಸಿದ್ಧಿಯಾತಿ। ಏವಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಕೇವಲಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಮತ್ತಮೇವ ನ ಹೋತಿ। ಅಥಖೋ ಮಹಾತೇಜವನ್ತಂ ಮಹೋಜವನ್ತಞ್ಚ ತಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಮಗ್ಗಫಲಾನಮಾಲಮ್ಬಣಭೂತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತೇನ ನಿಬ್ಬಾನೇನ ವಿನಾಮಗ್ಗ ಫಲಾನಂ ಅಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತೋ ತಸ್ಸ ಮಹಾತೇಜವನ್ತ ತಂ ಮಹೋಜವನ್ತತಞ್ಚ ದೀಪೇತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಮಹಿದ್ಧಿಕೋ ಏಕೋ ರಾಜಾ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸ ರಟ್ಠೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಮಹಾಗಾಮೇ ಏಕೋ ಗಾಮಭೋಜಕೋ ಏಕೋಚ ಚೋರಜೇಟ್ಠಕೋ ಮಹಾಪರಿವಾರೋ ವಸತಿ। ತೇಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಧಾಯ ಪರಿಸಕ್ಕನ್ತಾ ವಿಚರನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಗಾಮಭೋಜಕೋ ನಗರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ರಾಜಾನಂ ಉಪಟ್ಠಹಿ। ಸೋ ನ ಚಿರಸ್ಸೇವ ರಾಜವಲ್ಲಭೋ ಹೋತಿ। ರಾಜತೋ ಮಹತಿಂ ಆಣಂ ಲಭತಿ। ತಂ ಸುತ್ವಾ ಚೋರಜೇಟ್ಠಕೋ ಇದಾನಿ ಇಧವಸನ್ತಸ್ಸ ಮಮಜೀವಿತಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಪರಿವಾರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಟ್ಟವಿಂ ಪವಿಟ್ಠೋ। ಗಾಮಭೋಜಕೋಚ ತಂಅಟ್ಟವಿಂ ಪವಿಟ್ಠಂಪಿ ಮುಞ್ಚಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಗಹೇತ್ವಾ ವಧಿ। ಏವಂ ಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಮಹಿದ್ಧಿಕರಾಜಾ ವಿಯ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಗಾಮ ಭೋಜಕೋ ವಿಯ ಞಾಣಂ। ಚೋರಜೇಟ್ಠಕೋ ವಿಯ ಮೋಹೋ। ಪರಿವಾರ ಚೋರಾ ವಿಯ ಸೇಸಕಿಲೇಸಾ। ಪುಬ್ಬೇ ರಞ್ಞೋ ಅನುಪಟ್ಠಾ ನಕಾಲೇ ಗಾಮಭೋಜಕೋ ವಿಯ ಪುಥುಜ್ಜನಞಾಣಂ। ಉಪಟ್ಠಾನಕಾಲೇ ಗಾಮ ಭೋಜಕೋ ವಿಯ ಮಗ್ಗಞಾಣನ್ತಿ। ತಣ್ಹಾ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾದಿ ಭೇದೇಸು ಖನ್ಧಾದಿಧಮ್ಮೇಸು ವಿನನ್ಧಮಾನಾವ ಪವತ್ತತಿ। ಯಥಾಹ –
ಅನ್ತೋಜಟಾ ಬಹಿಜಟಾ, ಜಟಾಯ ಜಟಿತಾ ಪಜಾತಿ।
ತಸ್ಮಾ ವಾನಸಙ್ಖಾತಾಯತಣ್ಹಾಯಾತಿ। ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾತಿ ನಿಸ್ಸಟತ್ತಾ। ತಸ್ಸಾ ವಿಸಯಭಾವಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇನ ವಾನತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಭಾವತೋತಿ ಸನ್ತಿಲಕ್ಖಣೇನ। ಅಜ್ಝತ್ತಸಮ್ಭೂತಾನಂ ತಿವಿಧವಟ್ಟಸನ್ತಾಪಾನಂ ನಿಬ್ಬುತಿಅತ್ಥೇನ। ತೇಸಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಭಾವಟ್ಠೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕವಿಧಂಪೀತಿ ಯಥಾ ಚಿತ್ತಂ ಸಭಾವತೋ ಏಕವಿಧಂಪಿ ಜಾತಿಧಮ್ಮತ್ತಾ ಜಾತಿಭೂಮಿಸಮ್ಪಯೋಗಾದಿ ಭೇದೇನ ಕಾಲ ದಿಸಾದೇಸಪುಗ್ಗಲಭೇದೇನಚ ವತ್ಥುತೋ ಭಿನ್ನಮೇವ ಹೋತಿ। ನ ತಥಾ ಇದಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಇದಂ ಪನ ಸಭಾವತೋಪಿ ವತ್ಥುತೋಪಿ ಅಭಿನ್ನಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಏಕವಿಧಂ ಹೋತಿ। ಇದಞ್ಹಿ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಅತೀತೇ ಏತರಹಿ ಅನಾಗತೇಚ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಾನಂ ಬುದ್ಧಾನಂವಾ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂವಾ ಬುದ್ಧಸಾವಕಾನಂವಾ ಸಬ್ಬೇಸಂಪಿ ಏಕಮೇವ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಅನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಧಮ್ಮತ್ತಾ। ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿದಸ್ಸನಂ ಅನನ್ತಂ ಸಬ್ಬತೋಪಭನ್ತಿ ಹಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಖಯನಿರೋಧಭಾವೇನ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಏತಂ ತಬ್ಭಾವೇನಏವ ಸುಟ್ಠು ಅಭಿಬ್ಯತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಞಾತಬ್ಬಂ। ಅನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅನಿಮಿತ್ತಧಮ್ಮತ್ತಾ ಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ದಸ್ಸನವಿಸಯಭೂತೇನ ಕೇನಚಿನಿಮಿತ್ತೇನ ನಿದಸ್ಸಿತುಂವಾ ಕಾಲಭೇದೇನ ದಿಸಾದೇಸಪುಗ್ಗಲಸನ್ತಾನ ಭೇದೇನ ಹೀನಪಣೀತಾದಿಭೇದೇನ ಚ ಭಿನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ನಿದಸ್ಸಿತುಂವಾ ನಾರಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನನ್ತನ್ತಿ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತವಿರಹಿತಂ। ಸಬ್ಬತೋಪಭನ್ತಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಪಟಿಪಕ್ಖಸಿದ್ಧೇಹಿ ಅನನ್ತೇಹಿ ಗುಣೋಭಾಸೇಹಿ ಸಬ್ಬತೋ ಪಭಾವನ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾ ಅನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಧಮ್ಮತ್ತಾಚ ಪನ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಸಬ್ಬಾಸುಚ ದಿಸಾಸು ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ನಾಮ ಕಾಲೇ ಅಸುಕಾಯನಾಮ ದಿಸಾಯ ನತ್ಥೀತಿ ನವತ್ತಬ್ಬಂ। ಕಸ್ಮಾ, ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇನ್ತೇನ ಯದಾ ಕದಾಚಿ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಅವಸ್ಸಂ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬತಾವಸೇನ ಸಬ್ಬದಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಚ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ವಿನಯೇ, ಅಙ್ಗುತ್ತರೇ, ಉದಾನೇಚ –
ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಯಾಕಾಚಿ ಲೋಕೇ ಸವನ್ತಿಯೋ ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ಅಪ್ಪೇನ್ತಿ। ಯಾಚ ಅನ್ತಲಿಕ್ಖಾ ಧಾರಾ ಪಪತನ್ತಿ। ನ ತೇನ ಮಹಾಸಮುದ್ದಸ್ಸ ಊನತ್ತಂವಾ ಪೂರತ್ತಂವಾ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಏವ ಮೇವ ಖೋ
ಅಟ್ಠಕಥಾಸುಚ ನ ತೇನ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಊನತ್ತಂವಾ ಪೂರತ್ತಂವಾ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇಪಿ ಮಹಾಕಪ್ಪೇ ಬುದ್ಧೇಸು ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೇಸು ಏಕಸತ್ತೋಪಿ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತುಂ ನಸಕ್ಕೋತಿ। ತದಾಪಿ ತುಚ್ಛಾ ನಿಬ್ಬಾನ ಧಾತೂತಿ ನಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ಬುದ್ಧಕಾಲೇ ಪನ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಗಮೇ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾಪಿ ಸತ್ತಾ ಅಮತಂ ಆರಾಧೇನ್ತಿ। ತದಾಪಿ ನಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ಪೂರಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತೂತಿ ವುತ್ತಂ। ಬ್ರಹ್ಮನಿಮನ್ತನಸುತ್ತೇಚ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನಿದಸ್ಸನಂ ಅನನ್ತಂ ಸಬ್ಬತೋಪಭನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ಸಬ್ಬತೋಪಭನ್ತಿ ಸಬ್ಬತೋ ಪಭಾಸಮ್ಪನ್ನಂ। ನಿಬ್ಬಾನತೋ ಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ಪಭಸ್ಸರತರೋವಾ ಜೋತಿವನ್ತತರೋವಾ ಪರಿಸುದ್ಧತರೋವಾ ಪಣ್ಡರ ತರೋವಾ ನತ್ಥಿ। ಸಬ್ಬತೋವಾ ಪಭೂತಮೇವ ಹೋತಿ। ನಕತ್ಥಚಿ ನತ್ಥೀತಿ ಸಬ್ಬತೋಪತಂ। ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾದೀಸು ಹಿ ಅಸುಕದಿಸಾಯಂನಾಮ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನತ್ಥೀತಿ ನವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಏವಂಸನ್ತೇಪಿ ಏತಂ ನಿರುದ್ಧತೇಕಾಲಿಕಧಮ್ಮ ಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ವಿಞ್ಞಾಯ ಮಾನತ್ತಾ ನಿರುದ್ಧಧಮ್ಮಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ಉಪಚರಿತುಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಾತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಉಪಾದೀಯತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಭುಸಂ ಗಣ್ಹೀಯತೀತಿ ಉಪಾದಿ। ಉಪಾದಿನ್ನಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ। ಸೋಯೇವ ಏಕದೇಸೇನವಾ ಅನವಸೇಸೇನವಾ ಪಹೀನೇಹಿ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸೇಹಿ ಸೇಸೋತಿ ಉಪಾದಿಸೇಸೋ। ಸಂವಿಜ್ಜತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪಾದಿಸೇಸೋ ಯಸ್ಸಾ ಅಧಿಗತಕಾಲೇತಿ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಾ। ನಿಬ್ಬಾನಧಾತೂತಿ ನಿಬ್ಬೂತಿಸ ಭಾವೋ। ಸಉಪಾದಿಸೇಸಾಚ ಸಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಚಾತಿ ಸಮಾಸೋ। ನತ್ಥಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪಾದಿಸೇಸೋ ಯಸ್ಸಾ ಅಧಿಗತಕಾಲೇತಿ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾ, ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಚ ಸಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಚಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಇತಿ ವುತ್ತಕೇ-ದ್ವೇ ಮಾ ಭಿಕ್ಖವೇ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯೋ। ಕತಮಾ ದ್ವೇ, ಸಉಪಾದಿಸೇಸಾಚ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು, ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಚ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತೂತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮಾ ಕಿಲೇಸನಿಬ್ಬಾನಂನಾಮ। ಪಚ್ಛಿಮಾ ಖನ್ಧನಿಬ್ಬಾನಂನಾಮ। ಪುರಿಮಾವಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕ ನಿಬ್ಬಾನಂನಾಮ। ಪಚ್ಛಿಮಾ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕ ನಿಬ್ಬಾನಂನಾಮ।
ನೇತ್ತಿಯಂ ಪನ ಅರಹತ್ತಫಲಂಪಿ ಸಉಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಇಧ ನಾಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಏತ್ಥಚ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಖಯೋ ಸಉಪಾದಿ ಸೇಸಂನಾಮ। ಚುತಿ ಅನನ್ತರೇ ಖನ್ಧಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದೋ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಂನಾಮ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪಟಿಸನ್ಧಿವನ್ಧಾನಾಮ ಕಿಲೇಸೇಸು ಸತಿಏವ ಜಾಯನ್ತಿ। ಅಸತಿ ನಜಾಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಪಿ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯೇನ ಸಹೇವ ಖಿಯ್ಯನ್ತಿ। ಯಾವಚುತಿಯಾ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಖನ್ಧಸನ್ತಾನಂ ಪನ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸಪಿ ಪುರಿಮಭವೇ ಪವತ್ತಕಮ್ಮಕಿಲೇಸಾನಂ ಫಲನಿಸನ್ದಭೂತಂ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮ ತಾಸಿದ್ಧಂ। ತಸ್ಮಾ ತಂ ಖೀಣೇಸುಪಿ ಕಿಲೇಸೇಸು ಯಾವಚುತಿಯಾ ಪವತ್ತ ತಿಯೇವ। ಚುತಿಕ್ಖಣೇ ತಸ್ಸ ನಿರೋಧೋಪಿ ಧಮ್ಮತಾನಿರೋಧೋ ಏವ। ಯೋ ಪನ ತದನನ್ತರೇ ಪುನಭವಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದೋ। ಸೋ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯೇನ ಸಹೇವ ಸಿದ್ಧೋ। ನ ಕೇವಲಂ ತದನನ್ತರೇ ಪುನ ಭವಸ್ಸೇವ। ತತೋ ಪರಂಪಿ ಅನಮತಗ್ಗ ಸಂಸಾರೇ ಭವಪರಂಪರಾಯ ಅನುಪ್ಪಾದೋಪಿ ತೇನ ಸಹೇವ ಸಿದ್ಧೋ। ಸಬ್ಬಞ್ಚೇತಂ ಏಕಮೇವ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಏವಂಸನ್ತೇಪಿ ಖನ್ಧಾವಸೇಸಸ್ಸ ಭಾವಾ ಭಾವಲೇಸಂ ಉಪಾದಾಯ ಅಯಂ ಭೇದೋ ವುತ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ ಕಾರಣಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ದುವಿಧ ಪಞ್ಞಾಪನಸ್ಸ ಕಾರಣಲೇಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಾಮ ಸಪಲಿಬೋಧಧಮ್ಮತ್ತಾ ನಾನಾಪಲಿಬೋಧೇಹಿ ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ ಜನಂ ಪೀಳೇನ್ತಿ। ಸನ್ತಸುಖಂನಾಮ ಲದ್ಧುಂ ನದೇನ್ತಿ। ಸನಿಮಿತ್ತ ಧಮ್ಮತ್ತಾಚ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಜರಾಮರಣಾದೀನಞ್ಚ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅನತ್ಥಾನಂ ವತ್ಥು ಭೂತಾ ಸುಞ್ಞತನ್ತಿಆದಿ ಮಾಹ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಪಲಿಬೋಧ ವಿವಿತ್ತತ್ತಾ ಸುಞ್ಞತಂ। ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ಹಿ ಸತಿ ಬಾಲಾನಂ ಯತ್ತಕಾ ಪಾಪಕಮ್ಮಪಲಿಬೋಧಾ ಅಪಾಯ ದುಕ್ಖಪಲಿಬೋಧಾಚ ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಪಣ್ಡಿತಾನಂಚ ತತೋ ಅತ್ತಾನಂ ರಕ್ಖನತ್ಥಂ ಯತ್ತಕಾ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮಪಲಿಬೋಧಾ ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿನಿರೋಧೋಯೇವ ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಮೂಲಕೇ ಪಲಿಬೋಧೇ ನಿರೋಧೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ನ ವಿನಾ ತೇನ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ। ತಸ್ಮಾ ಸೋನಿರೋಧೋ ತೇಹಿ ಪಲಿಬೋಧೇಹಿ ವಿವಿತ್ತೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ರಾಗಕ್ಖಯೋಯೇವ ರಾಗಮೂಲಕೇ ಪಲಿಬೋಧೇ ನಿರೋಧೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ನ ವಿನಾ ತೇನ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ। ದೋಸಕ್ಖಯೋಯೇವ ದೋಸಮೂಲಕೇ। ಮೋಹಕ್ಖಯೋಯೇವ ಮೋಹಮೂಲಕೇತಿಆದಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಇತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಬ್ಬಪಲಿ ಬೋಧೇಹಿ ವಿವಿತ್ತತ್ತಾ ಸುಞ್ಞತಂನಾಮ।
ನಿಮಿತ್ತಂ ವುಚ್ಚತಿ ಉಪ್ಪಾದಪವತ್ತಮೂಲಕೋ ಓಳಾರಿಕಾಕಾರೋ। ಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಜರಾಮರಣಾನಞ್ಚ ವತ್ಥುಭೂತಾ ಭೂಮಿಭೂತಾ ಹೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಮಾರಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ವೇರಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ರೋಗಾದಿ ಅನತ್ಥಾನಂ ವತ್ಥುಭೂತಾ ಭೂಮಿಭೂತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಯತೋ ತೇ ಮಾರಧೇಯ್ಯಾತಿಪಿ ಮಚ್ಚುಧೇಯ್ಯಾತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಕಾಲ ದಿಸಾ ದೇಸ ಸನ್ತಾನಾದಿ ಭೇದೇನ ಹೀನಪಣೀತಾದಿ ಭೇದೇನಚ ಭೇದಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ನಿಮಿತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಖಯನಿರೋಧಭಾವೇನ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಿಂ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅನಿಮಿತ್ತಂ। ತಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕಿಲೇ ಸಾದೀನಂ ಅನತ್ಥಾನಂ ವತ್ಥುಭೂತೇ ನಿಮಿತ್ತಧಮ್ಮೇ ವಿದ್ಧಂಸೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಅನತ್ಥಾನಂ ಅಭಾವಂ ಸಾಧೇನ್ತಂ ನಿಚ್ಚಂ ತಿಟ್ಠತಿ। ನಚ ತಂ ಕಾಲಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಂ ಹೋತಿ। ಇದಂ ಅತೀತೇ ಅಸುಕಕಪ್ಪೇ ಅಸುಕಬುದ್ಧಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಇದಂ ಅನಾಗತೇ, ಇದಂ ಏತರಹೀತಿ। ನಾಪಿ ದಿಸಾಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಂ। ಇದಂ ದಸಸು ದಿಸಾಸು ಅಸುಕಾಯನಾಮ ದಿಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಇದಂ ಅಸುಕಾಯ ನಾಮಾತಿ। ನಚಾಪಿ ದೇಸಭೇದೇನವಾ ಸನ್ತಾನಭೇದೇನವಾ ಭಿನ್ನಂ। ಇದಂ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಇದಂ ದೇವಲೋಕೇ ಇದಂ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇತಿ ವಾ ಇದಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಇದಂ ದೇವಾನಂ ಇದಂ ಬ್ರಹ್ಮಾನನ್ತಿವಾತಿ। ತಥಾ ಪಣೀತಾದಿ ಭೇದೇನ
ಪಣಿಹಿತಂ, ಪಣಿಧಾನಂ, ಪಣಿಧಿ, ಪತ್ಥನಾ, ಆಸಾ, ಜೀಘಚ್ಛಾ, ಪಿಪಾಸಾತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ। ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾಚ ಲಬ್ಭಮಾನಾಪಿ ಭಿಜ್ಜನಧಮ್ಮತ್ತಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಲದ್ಧುಂ ಆಸಾ ದುಕ್ಖಂನಾಮ ವಡ್ಢೇನ್ತಿ। ಆಸಾದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಯನ್ತೋನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಸಬ್ಬಞ್ಚ ದುಕ್ಖಂ ಆಸಾಮೂಲಕಂ ಹೋತಿ। ಆಸಾಸದಿಸಂ ದುಕ್ಖನಿದಾನಂನಾಮ ನತ್ಥಿ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪನ ಸಯಂ ಪಿಪಾಸವಿನಯಧಮ್ಮತ್ತಾ ಆಸಾಸಙ್ಖಾತಂ ಸಬ್ಬಂ ತಣ್ಹಾಪಣಿಧಿಂವಾ ಛನ್ದಪಣಿಧಿಂವಾ ವಿನೇನ್ತಂ ವಿಧಮೇನ್ತಂ ವತ್ತತೀತಿ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಪಣಿಹಿತನ್ತಿ ಅಪ್ಪಣೀಹಿತಂ। ಏತ್ಥಚ ದುವಿಧಂ ಸುಖಂ ವೇದಯಿತಸುಖಂ ಸನ್ತಿಸುಖನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಮನುಸ್ಸ ದಿಬ್ಬ ಬ್ರಹ್ಮ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಲಭಿತ್ವಾ ಅನುಭವನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸ ಸುಖಂ ವೇದಯಿತಸುಖಂನಾಮ। ತಂ ಪನ ಖಣೇಖಣೇ ವಿಜ್ಜುವಿಯ ಭಿಜ್ಜನಧಮ್ಮಂ। ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋಚ ಅನಿಚ್ಚಧಮ್ಮಾ। ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಅಪರಿಯನ್ತಂ ಆಸಾದುಕ್ಖಂ ಭಿಯ್ಯೋ ವಡ್ಢೇನ್ತಿಯೇವ। ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಂ ವೇದಯಿತಸುಖಂನಾಮ ಆಸಾ ದುಕ್ಖಜನಕತ್ತಾ ಏಕನ್ತೇನ ದುಕ್ಖಮೇವ ಹೋತಿ। ಯಥಾಹ-ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಯಿತಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಮಿನ್ತಿ। ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾಚ ಕತಮಂ ತಂ ಆವುಸೋ ಸಾರಿಪುತ್ತ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಸುಖಂ, ಯದೇತ್ಥ ವೇದಯಿತಂ ನತ್ಥೀತಿ ಪುಟ್ಠೇನ ಏತದೇವೇತ್ಥ ಆವುಸೋ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಸುಖಂ, ಯದೇತ್ಥ ವೇದಯಿತಂ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಸನ್ತಿಸುಖಂನಾಮ ಅತ್ತನಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿ ತಾನಂವಾ ಕಿಲೇಸಾದೀನಂ ಅಪಾಯದುಕ್ಖಾದೀನಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಮಾಪಯೋಗಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿಮುಚ್ಚನಸುಖಂ। ಏತದೇವೇತ್ಥ ಏಕನ್ತಸುಖಂ ಅಚಲಸುಖಂ। ಏತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅಸತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಮನುಸ್ಸ ದಿಬ್ಬಬ್ರಹ್ಮಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಅನುಭವನ್ತಾನಂಪಿ ಅವಸ್ಸಂ ಪತ್ತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ ಅವಿಚಿನಿರಯ ಭಯಾದೀನೀತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ವೇದಯಿತಸುಖಮೂಲಕಸ್ಸ ಆಸಾದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸನ್ತಿಸುಖದೀಪಕಂ ಇದಂ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಪದಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಏಕಂ ಮಹನ್ತಂ ಗುಣಪದಂ ಹೋತೀತಿ।
ಆಕಾರ ಭೇದೇನಾತಿ ತಿವಿಧಸ್ಸ ಸುಞ್ಞತಾದಿಕಸ್ಸ ಗುಣಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸ ಭೇದೇನ। ಏತ್ಥಚ ಯದೇತಂ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅನುಸಯಿತ್ವಾ ಆಗತಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಅಜ್ಝತ್ತಮೇವ ನಿರುಜ್ಝನಂ ಖಿಯ್ಯನಂ। ತಂ ಖಯಧಾತು ನಿರೋಧಧಾತು ಸಙ್ಖಾತಂ ಏಕಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ಹೋತಿ।
ಯೇ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಖಯನಿರೋಧಮತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂನಾಮ ನಹೋತಿ। ತಞ್ಹಿ ಅಭಾವಮತ್ತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿರೂಪಂ ಹೋತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚನಾಮ ಗಮ್ಭೀರಾದೀನಂ ಅನನ್ತಗುಣಾನಂ ವತ್ಥು ಹೋತಿ, ನಚ ಅಭಾವಮತ್ತಂ ತೇಸಂ ವತ್ಥು ಭವಿತುಂ ಅರಹತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಮಂ ಸುಖನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ನಚ ಅಭಾವಮತ್ತೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಸುಖಂನಾಮ ಸಕ್ಕಾಲದ್ಧುಂ। ತಸ್ಮಾ ಯೋ ತಸ್ಸ ಖಯನಿರೋಧಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಅತ್ಥಿ। ಯಸ್ಸಚ ಆನುಭಾವೇನ ಸೋ ಖಯನಿರೋಧೋ ಸಿಜ್ಝತಿ। ಏತ ದೇವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮಾತಿ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ತೇಸಂಪಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖ ಸನ್ತಿತೋ ಅತಿರೇಕಪಯೋಜನಂನಾಮ ನಲಬ್ಭತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಚ ಗುಣಪದಾನಿ ನಾಮ ಅನನ್ತಾನಂ ವಟ್ಟಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿ, ನೋ ಅಞ್ಞಥಾ। ತಸ್ಮಾ ಯತ್ತಕಾನಿ ಅಗುಣಪದಾನಿ ವಟ್ಟಧಮ್ಮೇಸು ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತತ್ತಕಾನಿ ತೇಸಂ ಖಯ ನಿರೋಧೇ ಅನನ್ತಾನಿ ಗುಣಪದಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿ। ಯೋ ಖಯನಿರೋಧೋಪಿ
ಅತ್ಥಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ ಅಕತಂ ಅಸಙ್ಖತಂ। ನೋ ಚೇ ತಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ಅಭವಿಸ್ಸ ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ ಅಕತಂ ಅಸಙ್ಖತಂ, ನ ಯಿಮಸ್ಸ ಜಾತಸ್ಸ ಭೂತಸ್ಸ ಕತಸ್ಸ ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಪಞ್ಞಾಯೇಥ। ಯಸ್ಮಾಚ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಅತ್ಥಿ ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ ಅಕತಂ ಅಸಙ್ಖತಂ, ತಸ್ಮಾ ಜಾತಸ್ಸ ಭೂತಸ್ಸ ಕತಸ್ಸ ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ।
ತತ್ಥ ಅಜಾನನಂ ಅಜಾತಂ। ಜಾತಿಕ್ಖಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಭವನಂ ಅಭೂತಂ। ಅಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಕರಣಂ ಅಕತಂ। ಅಸಙ್ಖರಣಂ ಅಸಙ್ಖತಂ। ಉಪ್ಪಾದೇತುಂವಾ ಪವತ್ತೇತುಂವಾ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜಾತಿಕ್ಖಯೋತಿವಾ ವಿಸುಂ ಏಕಾ ಧಮ್ಮಧಾತು ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ವಿಸುಂ ಧಮ್ಮಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ನತ್ಥಿ ಜಾತಂ ಏತ್ಥಾತಿ ಅಜಾತನ್ತೀಪಿ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಾಮ ಪಚ್ಚಯೇ ಸತಿ ಜಾಯನ್ತಿ। ಅಸತಿ ನ ಜಾಯನ್ತೀತಿ ಜಾತಂ ವಿಯ ಅಜಾತಂಪಿ ತೇಸಂ ಅತ್ಥಿ। ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯದಿಚ ಅಜಾತಂನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಜಾತಮೇವ ಅತ್ಥಿ। ಏವಂಸತಿ ಅತ್ತನಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಜಾತತ್ಥಾಯ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾನಂಪಿ ಸಬ್ಬೇ ಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾ ಜಾತಾಯೇವ ಸಿಯುಂ। ನೋ ಅಜಾತಾ। ಕಸ್ಮಾ, ಅಜಾತಸ್ಸನಾಮ ನತ್ಥಿತಾಯಾತಿ। ಏಸನಯೋ ಸಬ್ಬೇಸು ದುಚ್ಚರಿತಧಮ್ಮೇಸು ಅಪಾಯದುಕ್ಖವಟ್ಟದುಕ್ಖೇಸು, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೇಚ ಸಬ್ಬೇಸು ರೋಗಾಬಾಧಭಯುಪದ್ದವೇಸು। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಲೋಕೇ ಸಬ್ಬೇ ಪುರಿಸಕಾರಾ ಪುರಿಸಥಾಮಾ ಪುರಿಸಪರಕ್ಕಮಾ ನಿರತ್ಥಕಾ ಏವ ಸಿಯುನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ನೋ ಚೇತಂ ಭಿಕ್ಖವೇ।ಲ। ಪಞ್ಞಾಯೇಥಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸುಞ್ಞತಂಅನಿಮಿತ್ತಂ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಞ್ಚೇತಿ ತಿವಿಧಂ ಹೋತೀತಿ। ಪದನ್ತಿಆದಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ವೇವಚನಾನಿ। ತಞ್ಹಿ ವಿಸುಂ ಅಸಂಮಿಸ್ಸೋ ಕೇವಲೋ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನೋ ಏಕೋ ಪರಮತ್ಥ ಧಮ್ಮೋತಿ ಪದಂ ನಾಮ। ಕೋಟ್ಠಾಸತ್ಥೋ ಹಿ ಪದಸದ್ದೋ। ಯಥಾ ಪದಸೋ ಧಮ್ಮಂ ವಾಚೇಯ್ಯಾತಿ। ಚವನಾಭಾವೇನ ಅಚ್ಚುತಂ। ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತೇ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಅಚ್ಚನ್ತಂ। ಸಙ್ಖರಣಕಿಚ್ಚರಹಿತತ್ತಾ ಅಸಙ್ಖತಂ। ಅತ್ತನೋ ಉತ್ತರಿತರಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಅನುತ್ತರನ್ತಿ। ವಾನಮುತ್ತಾ ತಣ್ಹಾ ವಿಮುತ್ತಾ, ಮಹನ್ತೇ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕೇ ಧಮ್ಮೇ ಏಸಿಂಸು ಅಧಿಗಚ್ಛಿಂಸೂತಿ ಮಹೇಸಯೋ, ಬುದ್ಧಾ।
ಇತಿ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಿಯಾನಾಮ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹಸ್ಸ
ಚತುತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ ರೂಪನಿಬ್ಬಾನ ಸಙ್ಗಹಸ್ಸ
ಪರಮತ್ಥದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।