ಸಮುಚ್ಚಯ ಸಙ್ಗಹ ಪರಮತ್ಥದೀಪನೀ
೧೬೨. ಏವಂ ಸಲಕ್ಖಣಾವತ್ಥುಧಮ್ಮಾತಿ ಪದೇಹಿ ದಸವಿಧಾನಿ ಅನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಾನಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ನ ಹಿ ತಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಆವೇನಿಕಭೂತೇನ ಸಭಾವ ಲಕ್ಖಣೇನ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣೇನಚ ಸಲಕ್ಖಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಏಕನ್ತಪರಮತ್ಥತಾಯ ಅಭಾವತೋ। ತತೋಯೇವಚ ವತ್ಥುಧಮ್ಮಾಚ ನಹೋನ್ತಿ। ಸರೂಪತೋ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ। ದಬ್ಬವಾಚಕೋ ಹಿ ಇಧ ವತ್ಥುಸದ್ದೋ। ದಬ್ಬಞ್ಚನಾಮ ಇಧ ಸರೂಪತೋ ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಸಭಾವೋ ಏವ। ಏತೇನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಪಿ ಮಗ್ಗಫಲ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನಞಾಣೇಸು ಸರೂಪತೋ ಲಬ್ಭಮಾನ ಸಭಾವತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ। ಅನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಾನಂ ವಿಯ ಚ ವತ್ಥುಧಮ್ಮ ಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ದಿಸ್ಸಮಾನಧಮ್ಮಮತ್ತಭಾವಂ ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಾಕಾರಮತ್ತಭಾವಂವಾ ಸಸವಿಸಾಣ ಕಚ್ಛಪಲೋಮಾದೀನಂ ವಿಯ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಭೂತ ಪರಿಕಪ್ಪಿತ ಮತ್ತಭಾವಂವಾ ನಿವಾರೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥಚ ದ್ವಾಸತ್ತತಿವಿಧಾಸಲಕ್ಖಣಾವತ್ಥುಧಮ್ಮಾತಿ ವಚನೇ ಪಯೋಜನಂ ನದಿಸ್ಸತಿ। ತೇಸು ಹಿ ದ್ವಾಸತ್ತತಿವಿಧೇಸು ಏಕಚ್ಚೇ ಏವ ಧಮ್ಮಾ ಪುರಿಮೇಸು ತೀಸು ಸಙ್ಗಹೇಸು ಆಗತಾ। ಪಚ್ಛಿಮೇಚ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹೇ ಅನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಾನಿಪಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿಏವಾತಿ। ಏತ್ಥಚ ವತ್ಥುಧಮ್ಮಾಸಲಕ್ಖಣಾತಿ ಪದೇಹಿ ಅನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಾನಂ ಸಲಕ್ಖಣತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನೇ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ತಂ ರೂಪಸಮುದ್ದೇಸ ದೀಪನಿಯಂ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ। ಏಕನ್ತಾಕುಸಲಜಾತಿಯಾನಂ ಆಸವ ಚತುಕ್ಕಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ಅಕುಸಲಸಙ್ಗಹೋ, ನ ಅಕುಸಲ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತ್ತಾಯೇವ ಅಕುಸಲಭೂತಾನಂ ಚಿತ್ತಫಸ್ಸಾದೀನನ್ತಿ। ಕುಸಲಾ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಮಿಸ್ಸಕಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ಮಿಸ್ಸಕಸಙ್ಗಹೋ।
ಬೋಧಿ ವುಚ್ಚತಿ ಚತೂಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಞಾಣಂ, ಬುಜ್ಝನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಕತ್ವಾ। ಬೋಧಿಯಾ ಪಕ್ಖಾ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಾ। ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬೋಧಿ ಪಕ್ಖೇಸು ಭವಾ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಸಙ್ಗಹೋ। ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅನವಸೇಸಾನಂ ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹೋ। ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಯಟ್ಠೇನ ಮದನಿಯಟ್ಠೇನಚ ಆಸವ ಸದಿಸತ್ತಾ ಆಸವಾ। ಯದಿಚ ತದುಭಯಟ್ಠೇನ ಆಸವಾನಾಮ ಸಿಯುಂ। ಇಮೇ ಲೋಭಾದಯೋ ಏವ ಆಸವಾನಾಮ ಸಿಯುಂ। ಪುಪ್ಫಾಸವಾದಯೋ ಹಿ ಲೋಕೇ ಛ ಪಞ್ಚ ರತ್ತಿಮತ್ತಂ ವಾ ಸತ್ತಟ್ಠರತ್ತಿಮತ್ತಂ ವಾ ಸಯಂಪಿ ಕುಮ್ಭೇಸು ಪರಿವಾಸಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ಕುಮ್ಭೇಚ ಪರಿವಾಸಂ ಗಾಹಾಪೇನ್ತಿ। ಇಮೇ ಪನ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಸಯಂಪಿ ಸತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಪರಿವಾಸಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ಸತ್ತಸನ್ತಾನಞ್ಚ ಪರಿವಾಸಂ ಗಾಹಾಪೇನ್ತಿ। ಸಕಲಂ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಸದಾ ಆಸವಪೂರಿತಮೇವ ಹೋತಿ। ಯಥಾಹ-ಚಕ್ಖುಂ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಏತ್ಥ ನಿವೀಸಮಾನಾ ನಿವೀಸತೀತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಏಸಾ ತಣ್ಹಾ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಏತ್ಥೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾಚ ಪುನ ಅನುಸಯಭಾವೇನ ಪರಿವಾಸಂ ಕತ್ವಾ ನಿವೀಸಮಾನಾ ಏತ್ಥೇವ ನಿವೀಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಾವಚ ಅರಿಯಮಗ್ಗಧೋವನಂ ನಲಬ್ಭತಿ। ತಾವ ಸನ್ತಾನಂ ಗೂಥಪೂರಿತಕೂಪಂ ವಿಯ ದುಬ್ಬಿಸೋಧಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ। ಪುಪ್ಫಾಸವಾದಯೋಚ ಮದಂ ಜನೇನ್ತಾ ಮುಹುತ್ತಮೇವ ಜನೇನ್ತಿ। ಇಮೇ ಪನ ಯಾವ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ನಲಭತಿ। ತಾವ ನಿಚ್ಚಮದಂ ಜನೇನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಏಕನ್ತೇನ ಇಮೇಯೇವ ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಯಟ್ಠೇನ ಮದನಿ ಯಟ್ಠೇನಚ ಆಸವಾನಾಮ ಭವಿತುಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ।
ವಿಸನ್ದನಟ್ಠೇನವಾ ಆಸವಸದಿಸತ್ತಾ ಆಸವಾ, ಯಥಾ ಹಿ ಕುಧಿತ ಕುಟ್ಠಿನೋ ಮಹಾವಣಮುಖೇಹಿ ಯೂಸಸಙ್ಖಾತೋ ಆಸವೋ ವಿಸನ್ದಿತ್ವಾ ಪಿಲೋತಿಕಖಣ್ಡಾನಿ ದೂಸೇತಿ, ಏವಂ ಇಮೇಪಿ ಛಹಿದ್ವಾರೇಹಿ ವಿಸನ್ದಿತ್ವಾ ಛಳಾರಮ್ಮಣಾನಿದೂಸೇನ್ತೀತಿ। ಆಯತಂವಾ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಸವನ್ತಿಪಸವನ್ತಿ ವಡ್ಢೇನ್ತೀತಿ ಆಸವಾ। ಅಥವಾ, ಭವತೋ ಆಭವಗ್ಗಾ ಧಮ್ಮತೋ ಆಗೋತ್ರತುಮ್ಹಾ ಸವನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಆಸವಾ। ಆಸದ್ದಸ್ಸ ಅವಧಿಅತ್ಥಜೋತಕತ್ತಾ। ಅವಧಿಚ ದುವಿಧೋ ಮರಿಯಾದವಿಸಯೋ ಅಭಿವಿಧಿವಿಸಯೋಚಾತಿ ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀಕ್ರಿಯಾ ಅವಧಿಭೂತಂ ಅತ್ತಾನಂ ಬಹಿಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ। ಸೋ ಮರಿಯಾದವಿಸಯೋ ನಾಮ। ಯಥಾ ಆಪಾತಲಿಪುತ್ತಾ ದೇವೋ ವುಟ್ಠೋತಿ। ಯಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀಕ್ರಿಯಾ ಅವಧಿಭೂತಂ ಅತ್ತಾನಂ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಅನ್ತೋ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ, ಸೋ
[೨೦೪] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಅವಧಿಚ ಮರಿಯಾದಅಭಿವಿಧಿವಸೇನ ದುವಿಧೋತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ತಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಆಪಾತಲಿಪುತ್ತಾ ದೇವೋ ವುಟ್ಠೋತಿಆದೀಸುವಿಯ ಕ್ರಿಯಂ ಬಹಿಕತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ ಮರಿಯಾದೋ। ಆಭವಗ್ಗಾಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋತಿಆದೀಸುವಿಯ ಕ್ರಿಯಂ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ ಅಭಿವಿಧೀ’’ತಿ ವದತಿ। ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।
ನ ಹಿ ಅವವಿಧಿವಿಸಯಭೂತೋ ಭವಗ್ಗೋ ಲೋಕತ್ತಯಬ್ಯಾಪಕಂ ಸದ್ದಸ್ಸ ಅಬ್ಭುಗ್ಗಮನಕ್ರಿಯಂ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ। ನಚ ಅವಧಿಭೂತೋ ಅತ್ಥೋ ಕ್ರಿಯಂ ಬಹಿವಾ ಅನ್ತೋವಾ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಯುತ್ತೋ। ಕ್ರಿಯಾಏವ ಪನ ತಂ ಬಹಿವಾ ಅನ್ತೋವಾ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಯುತ್ತೋ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಮೂಲಟೀಕಾಯಂ-ದುವಿಧೋಹಿ ಅವಧಿ ಅಭಿವಿಧಿವಿಸಯೋ ಅನಭಿವಿಧಿವಿಸಯೋಚ। ಅಭಿವಿಧಿವಿಸಯಂ ಕ್ರಿಯಾಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ, ಆಭವಗ್ಗಾ ಭಗವತೋ ಯಸೋ ಗತೋತಿ। ಇತರಂ ಬಹಿಕತ್ವಾ, ಆಪಾತಲಿಪುತ್ತಾ ವುಟ್ಠೋ ದೇವೋತಿ। ಕಾಮೇತಿ ಇಚ್ಛತೀತಿ ಕಾಮೋ। ಸೋಏವ ಆಸವೋತಿ ಕಾಮಾಸವೋ। ಕಾಮೀಯತಿವಾ ಓಳಾರಿಕೇನ ಕಾಮೇನ ಇಚ್ಛೀಯತೀತಿ ಕಾಮೋ। ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಮುಖೇನ ದೇಸಿತೋ ಸಬ್ಬೋ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮೋ। ಇಧ ಪನ ತಂ ನಾಮೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಾ ತಣ್ಹಾಏವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಕಾಮೋಏವ ಆಸವೋತಿ ಕಾಮಾಸವೋ। ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮೇಸು ಅಸ್ಸಾದನಾಭಿನನ್ದನ ವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಕಾಮರಾಗೋ। ಥೇರೇನ ಪನ ಅಯಮತ್ಥೋವ ಇಚ್ಛಿತೋ। ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ಕಾಮಭವ ನಾಮೇನ ತಬ್ಬತ್ಥುಕಾ ತಣ್ಹಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ।
[೨೦೫] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಪುರಿಮತ್ಥೋವ ವುತ್ತೋ। ಸೋ ಅನುಪಪನ್ನೋ, ಥೇರಮತಾನುಗತಸ್ಸ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅವುತ್ತತ್ತಾ।
ಭವಾಸವೋತಿ
[೨೦೬] ಯಂ ಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಸಸ್ಸತ ದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋಚ ರಾಗೋ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಯ್ಹತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ।
ಭವಾಸವೋ ಚತೂಸು ದಿಟ್ಠಿಗತ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತ ಲೋಭಸಹಗತೇಸು ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಕಣ್ಡೇ ವುತ್ತಂ। ಯತ್ಥ ಪನ ಕಾಮತಣ್ಹಾ ಭವತಣ್ಹಾ ವಿಭವತಣ್ಹಾತಿ ಆಗತಂ। ತತ್ಥೇವ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ಸಹಗತೋ ರಾಗೋ ಯಾಕಾಚಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲ ಕಮ್ಮಭವನಿಕನ್ತಿ ಯಾಕಾಚಿ ಉಪಪತ್ತಿಭವಪತ್ಥನಾ। ಸಬ್ಬಾ ಭವತಣ್ಹಾಯಂ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಯುತ್ತಾ। ಇಧ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಭವಾಸವಂ ಥಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೋ ಲೋಭೋ ಕಾಮಾಸವೇ ಏವ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ಯುತ್ತೋತಿ।
[೨೦೭] ಏತೇನೇವ ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ।
‘‘ತತಿಯೋ ಭಾದಿಟ್ಠಿಸಹಗತೋ’’ತಿ। ತಂಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಯಾಕಾಚಿ ದಿಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಾಸವೋ। ಯೋಕೋಚಿ ಮೋಹೋ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ, ಕಸ್ಮಾ ಇಮೇ ಏವ ಆಸವಾತಿ ವುತ್ತಾ। ನನು ಅಞ್ಞೇಪಿ ಮಾನಾದಯೋ ಚಿರಪಾರಿವಾಸಿಯಟ್ಠಾದಿಯುತ್ತಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಸಚ್ಚಂ। ಇಮೇಸು ಪನ ಕಾಮಾಸವೇ ಪರಿವುಟ್ಠೇ ಸತಿ ಸಬ್ಬೇಕಾಮವಿಸಯಾ ಮಾನಾದಯೋ ಪರಿವುಟ್ಠಾಏವ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ವಿಮುತ್ತೇ ವಿಮುತ್ತಾಏವ, ತಥಾ ಭವಾಸವೇ ಪರಿವುಟ್ಠೇ ಸತಿ ಭವವಿಸಯಾ। ದಿಟ್ಠಾಸವೇಚ ಪರಿವುಟ್ಠೇ ಸತಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಸಯಾತಿ। ಅವಿಜ್ಜಾಪನ ತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂಪಿ ಮೂಲಭೂತಾತಿ। ಇತಿ ಇಮೇ ಏವ ಪಾರಿವಾಸಿಯಟ್ಠಾದೀಸು ಪಧಾನಭೂತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಇತರೇ ಪನ ತದನುಬನ್ಧಮತ್ತಾಏವ ಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ನ ತೇ ಆಸವಾತಿ ವಿಸುಂ ವತ್ತುಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ। ಅತ್ತನಿ ಪತಿತಂ ಜನಂ ಅನಸ್ಸಾಸಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಅಜ್ಝೋತ್ಥ ರನ್ತೋ ಓಘೋ। ಪಕತಿಮಹೋಘೋ। ತಥಾ ಅವಹನನಟ್ಠೇನ ದುತ್ತರಟ್ಠೇನಚ ಓಘಸದಿಸಾತಿ ಓಘಾ। ಯದಿಚ ಅವಹಞ್ಞನಟ್ಠೇಚ ದುತ್ತರಟ್ಠೇನಚ ಓಘಾನಾಮ ಸಿಯುನ್ತಿಆದಿಕೋ ಪಸಙ್ಗೋ ಮಾನಾದೀನಞ್ಚ ಓಘಭಾವ ಪರಿಹಾರೋ ವುತ್ತ ನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂವಾ ಭವಯನ್ತಕೇವಾ ಸತ್ತೇ ಯೋಜೇನ್ತೀತಿ ಯೋಗಾ। ಭವನ್ತರಚುತಿಯಾ ಸಹ ಭವನ್ತರಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗನ್ತೇನ್ತಿ ಘಟೇನ್ತೀತಿ ಗನ್ಥಾ। ಅಭಿಜ್ಝಾತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ರಾಗಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ। ತಸ್ಮಾ ರೂಪಾರೂಪ ರಾಗಾಪಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಬ್ಯಾಪಾದೋತಿಪಿ ಸಬ್ಬೋ ದೋಸೋ ಏವ। ಇದಂ ಸಚ್ಚಾತಿ ನಿವೇಸೋತಿ ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ, ಮೋಘಮಞ್ಞನ್ತಿ ಪವತ್ತೋ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸೋ। ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಅಮಗ್ಗಭೂತಂಯೇವ ಗೋಸೀಲಗೋವತಾದಿಕಂ ಪರತೋ ಆಮಸನಂ ತಥಾ ತಥಾ ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಗಹಣಂ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸೋ। ಏತ್ಥಚ ಪರತೋತಿ ಭೂತಸಭಾವಪಚ್ಚನಿಕತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾಯಸದ್ದೋ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ರೂಪಕಾಯೇ ನಾಮಕಾಯೇಚ ಪವತ್ತೋತಿ ಅತಿತಕಾಯೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ ಕಾಯಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಯೇನಚ ಅನಾಗತಕಾಯಂ ಗನ್ಥೇತಿ ಘಟೇತೀತಿ ಕಾಯಗನ್ಥೋ। ಅಥವಾ, ಕಾಯೇ ಗಣ್ಠೋತಿ ಕಾಯಗಣ್ಠೋ। ಅಜ್ಝತ್ತ ಗಣ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಗಣ್ಠೋನಾಟಪುತ್ತೋತಿಆದೀಸುವಿಯ ಗಣ್ಠಸದ್ದೋ ಗಣ್ಠಿಯಂ ಪವತ್ತೋ। ಭುಸಂ ಆದಿಯನ್ತಿ ಅಮುಞ್ಚನಗಾಹಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ। ಕಿಲೇಸಭೂತೋ ಕಾಮೋಏವ ಉಪಾದಾನಂ ಕಾಮು ಪಾದಾನಂ। ವತ್ಥುಭೂತಂವಾ ಕಾಮಂ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ।
ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಯೋ ತಿವಿಧ ಮಹಾದಿಟ್ಠಿಯೋ ಅಞ್ಞಾಪಿವಾ ಸಾಸನೇ ಲೋಕೇಚ ಸನ್ದಿಸ್ಸಮಾನಾ ವಿಪರೀತಗಾಹಭೂತಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ। ಯಥಾಗಹಿತಂವಾ ಪುರಿಮದಿಟ್ಠಿಂ ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ ಮೋಘಮಞ್ಞನ್ತಿ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ। ಗೋಣಕುಕ್ಕುರಾದೀನಂ ತಂತಂಪಕತಿಚಾರಿತ್ತಂ ಸೀಲಂ ನಾಮ। ತಮೇವ ಸುಟ್ಠುಂ ಸಮಾದಿನ್ನಂ ವತಂನಾಮ। ತದುಭಯಂ ಸಂಸಾರಮುತ್ತಿಯಾ ಮಗ್ಗೋತಿ ದಳ್ಹಗಹಣಂ ಸೀಲಬ್ಬತು ಪಾದಾನಂ ನಾಮ। ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ತಾ ವುಚ್ಚತಿ ಪರಿಕಪ್ಪಬುದ್ಧಿಯಾ ಗಹಿತೋ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತ ಸನ್ತಾನೇ ಪಧಾನಿಸ್ಸರೋ। ಯಂ ಲೋಕಿಯಮಹಾಜನಾ ಸತ್ತೋತಿವಾ ಪುಗ್ಗಲೋತಿವಾ ಜೀವೋತಿವಾ ತಥಾಗತೋತಿವಾ ಲೋಕೋತಿವಾ ಸಞ್ಜಾನನ್ತಿ। ಯಞ್ಚ ನಾನಾತಿತ್ಥಿಯಾ ಇಸ್ಸರನಿಮ್ಮಿತಂವಾ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಂವಾ ಅಚ್ಚನ್ತಸಸ್ಸತಂವಾ
ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ। ಇಧ ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ರೂಪವನ್ತಂವಾ ಅತ್ತಾನಂ। ಅತ್ತನಿ ವಾ ರೂಪಂ। ರೂಪಸ್ಮಿಂವಾ ಅತ್ತಾನಂ। ವೇದನಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ವೇದನಾವನ್ತಂವಾ ಅತ್ತಾನಂ। ಅತ್ತನಿವಾ ವೇದನಂ। ವೇದನಾಪವಾ ಅತ್ತಾನಂ। ಸಞ್ಞಂ। ಸಙ್ಖಾರೇ। ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ರೂಪಮೇವ ಅತ್ತಾತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ। ರೂಪವನ್ತಂವಾ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಅತ್ತಾ ಮೇ ರೂಪವಾತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅತ್ತನಿ ವಾ ರೂಪನ್ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪಂ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ। ರೂಪಸ್ಮಿಂವಾ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ರೂಪಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅತ್ತಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಕಥಂ ರೂಪಕಾಯಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಅಜ್ಜ ಅಹಂ ಥದ್ಧೋಮ್ಹೀತಿ ವಾ ಅಜ್ಜ ಅಹಂ ಮುದುಕೋಮ್ಹೀತಿವಾ ವದನ್ತೋ ಪಥವಿ ಸಙ್ಖಾತಂ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿನಾಮ। ಅಜ್ಜ ಮಮ ಕಾಯೋ ಥದ್ಧೋತಿವಾ ಮುದೂತಿವಾ ವದನ್ತೋ ಸೇಸಧಮ್ಮೇವಾ ಧಮ್ಮಮುತ್ತಕಂವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಂ ಅತ್ತಾನಂ ಪಥವೀವನ್ತಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿನಾಮ। ಅಜ್ಜ ಥದ್ಧಭಾವೋವಾ ಮುದುಭಾವೋವಾ ಮಯಿ ಜಾತೋತಿ ವದನ್ತೋ ಅತ್ತನಿ ಪಥವಿಂಸ ಮನುಪಸ್ಸತಿನಾಮ। ಅಜ್ಜಾಹಂ ಥದ್ಧಭಾವೇ ಠಿತೋಮ್ಹಿ ಮುದುಭಾವೇ ಠಿತೋ ಮ್ಹೀತಿ ವದನ್ತೋಪಥವಿಮ್ಹಿ ಅತ್ತಾನಂ ಸಮನುಸ್ಸತಿನಾಮ। ಅಯಂ ಪಥವಿಮ್ಹಿ ಚತುರಾವತ್ಥಿಕಾಯ ಸಂಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪವತ್ತಾಕಾರೋ। ಸೇಸೇಸು ಸತ್ತವೀಸತಿರೂಪೇಸು ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಅಹಂ ಮರಾಮಿ ಮರಿಸ್ಸಾಮೀತಿಆದಿನಾ ಹಿ ಅನಿಚ್ಚತಾಯಂಪಿ ಸಾದಿಟ್ಠಿ ಪವತ್ತತಿಯೇವ। ಸೇಸರೂಪೇಸು ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ। ಇದಂ ನಾಮ ಅಹಂ ಪುಬ್ಬೇ ಸಂಭುಞ್ಜಿಂ। ಅಜ್ಜ ಸಂಭುಞ್ಜಾಮಿ। ಪರತೋ ಸಂಭುಞ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀತಿವಾ ಸುಖಿತೋಮ್ಹಿ ದುಕ್ಖಿತೋಮ್ಹೀತಿವಾ ವೇದನಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ಅಜ್ಜ ಮಮ ಕಾಯೋ ಸುಖಿತೋ ದುಕ್ಖಿತೋತಿವಾ ಮಮಚಿತ್ತಂ ಸುಖಿತಂ ದುಕ್ಖಿತನ್ತಿವಾ ಅತ್ತಾನಂ ವೇದನಾವನ್ತಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ಅಜ್ಜಸುಖಂವಾ ದುಕ್ಖಂವಾ ಮಯಿಜಾತನ್ತಿ ಅತ್ತನಿ ವೇದನಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ। ಅಜ್ಜಾಹಂ ಸುಖಿತ ಭಾವೇ ಠಿತೋಮ್ಹಿ ದುಕ್ಖಿತಭಾವೇ ಠಿತೋಮ್ಹೀತಿ ವೇದನಾಯ ಅತ್ತಾನಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ।
ಸಞ್ಞಾಯ
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅತ್ತನಿಮಿತ್ತಂನಾಮ ವಸವತ್ತನಾಕಾರಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ವಸವತ್ತನಾ ಕಾರೋಚ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತ ವುತ್ತಿಕತ್ತಂ ಖಣಿ ಕತ್ತಞ್ಚ ಸುಟ್ಠು ಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ಪರಿಞ್ಞಾತವತ್ತುಕಾನಂ ಅತ್ತ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತವಚನಂ ಕಥೇನ್ತಾನಂಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಪದುಮಿನಿಪತ್ತೇ ಉದಕಬಿನ್ದು ವಿಯ ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಲಗ್ಗಿತ್ವಾಏವ ಪವತ್ತತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸತ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇವಾ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇವಾ ವಾ ಸೇತುಂ ಅದತ್ವಾ ನೀವಾರೇನ್ತೀತಿ ನೀವರಣಾನಿ। ಕಾಮನಟ್ಠೇನ ಕಾಮೋ, ಛನ್ದನಟ್ಠೇನಛನ್ದೋತಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ। ಬಲವರಾಗೋ। ಸೋಏವನೀವರಣನ್ತಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣಂ। ಪಟ್ಠಾನೇಆರುಪ್ಪೇಕಾಮಚ್ಛನ್ದಂ ನೀವರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚಉದ್ಧಚ್ಚನೀವರಣನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪನ ಥಪೇತ್ವಾ ರೂಪಾರೂಪರಾಗೇ ಅವಸೇಸೋ ಸಬ್ಬೋಲೋಭೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೇ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಝಾನಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೋಪನ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕರಾಗಸ್ಸೇವ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಬ್ಯಾಪಜ್ಜನಂ ಬ್ಯಾಪಾದೋ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪೂತಿಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೋಕೋಚಿದೋಸೋ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಥಿನಮಿದ್ಧ ನೀವರಣನ್ತಿ ಚ ಉದ್ಧಚ್ಚ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚ ನೀವರಣನ್ತಿ
ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ಅನುಸಯಾ। ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನುಅನು ಸೇನ್ತೀತಿವಾ ಅನುಸಯಾ। ಯಾವ ಮಗ್ಗಂ ನಪಟಿಲಭತಿ। ತಾವ ಅನ್ತರಾ ಅಪರಿಕ್ಖಿಯ್ಯಮಾನಾ ಹುತ್ವಾ ಕಾರಣಲಾಭೇ ಸತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪ್ಪಜ್ಜನಞ್ಚೇತ್ಥ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾ ರಹಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ನ ಪನ ಸರೂಪತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿ, ಕಥಂ ವಿಞ್ಞಾ ಯತೀತಿ ಚೇ। ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸೇವ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಂ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಸತ್ತಪಿ ಅನುಸಯಾ ಅನುಸಯವಾರೇ ಸಹ ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇ ಸಹ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಾ। ಯಥಾಹ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋಚ ಅನುಸೇತಿ। ಕಾಮರಾಗ। ಪಟಿಘ। ಮಾನ। ದಿಟ್ಠಿ। ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ। ಭವರಾಗನುಸಯೋಚ ಅನುಸೇತೀತಿ। ತಥಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇಪೀತಿ।
ಅಪಿಚ, ಸರೂಪತೋ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ಅಪತ್ವಾ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಮಾನೇಹಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಹಿ ಸಹ ಅನುರೂಪಾ ಅವಿರುದ್ಧಾ ಹುತ್ವಾ ಸೇನ್ತಿ। ವಿಸುಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಭಾವೇನ ಅವುಟ್ಠಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಸಯಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅನುಸಯಾ। ಅನು ಅನು ಸೇನ್ತೀತಿವಾ ಅನುಸಯಾ। ಪಕತಿಯಾ ಯಥಾನುಸಯಿತೇಸುಏವ ಕಾಮರಾಗಾದೀಸು ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ದಿಗುಣ ತಿಗುಣಾದಿ ವಸೇನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸೇನ್ತಿ। ಸಯನಾಕಾರೇನ ಉಪರುಪರಿ ಪಲಿವೇಠೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ತೀಸು ರಾಗಾದೀನಂ ಅವತ್ಥಾಸು ಪಥಮಾವತ್ಥಾಯ ಠಿತಾನಂ ಕಾಮರಾಗಾ ದೀನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ತಿಸ್ಸೋ ಹಿ ಅವತ್ಥಾ ಅನುಸಯಾವತ್ಥಾ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾವತ್ಥಾ ವೀತಿಕ್ಕಮಾವತ್ಥಾತಿ। ತತ್ಥ ಯೇ ಕಾಮರಾಗಾದಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಕಾಯಙ್ಗವಾಚಙ್ಗಂ ಚಾಲೇನ್ತಿ, ತೇಸಂ ತಥಾಪವತ್ತಾ ಅವತ್ಥಾ ವೀತಿಕ್ಕಮಾವತ್ಥಾನಾಮ। ಯೇ ಮನಸ್ಮಿಂ ಏವ ಜವನಚಿತ್ತಸಹಜಾತಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತೇಸಂ ತಥಾಪವತ್ತಾ ಅವತ್ಥಾ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾವತ್ಥಾನಾಮ। ಯೇ
ಯಥಾ ಪನ ಫಲಧಾರಿಮ್ಹಿ ರುಕ್ಖಮ್ಹಿ ವಿಸಕಣ್ಟಕೇ ದಿನ್ನೇ ರುಕ್ಖಾನುಸಯಿತೋ ಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭೂತೋ ಸಿನೇಹೋ ಪರಿಕ್ಖಯಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಸಮಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸಮಾನಾನಿ ಫಲಾನಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಏವಂ ಸಾನುಸಯೇ ಚಿತ್ತ ಸನ್ತಾನೇ ಯಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಮಗ್ಗೋ ಪಾತುಭವತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಹಮಗ್ಗುಪ್ಪಾದಾ ಸೋ ಸೋ ಅನುಸಯೋ ಪರಿಕ್ಖಯಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಪರಿಕ್ಖೀಣಸ್ಸ ಪನ ಪುನ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಕುತೋ ವೀತಿಕ್ಕಮೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ಮಗ್ಗೋ ಅನಾಗತಸಾಮಞ್ಞಂ ಕಿಲೇಸಜಾತಂ ಪಜಹತೀತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತೋ। ತತ್ಥ ಅನಾಗತಸಾಮಞ್ಞನ್ತಿ ಅನಾಗತಸಮ್ಮತಂ, ನ ಏಕನ್ತ ಅನಾಗತಂ। ತೇನೇವ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಮಗ್ಗೋ ಯೇಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹತಿ, ತೇ ಅತೀತಾಕಿವಾ ಅನಾಗತಾತಿವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾತಿವಾ ನವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತೇನಚ ಮಗ್ಗೋ ಕಿಲೇಸಮುಖೇನ ಯಾನಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಾನಿಚ ಉಪಾದಿನ್ನಕಖನ್ಧಪಞ್ಚಕೇಚ ಪಜಹತಿ, ತೇ ಅತೀತಾತಿವಾಅನಾಗತಾತಿವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾತಿವಾ ನವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ದೀಪೇತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನಾ ಸಬ್ಬೇ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ ಕಾಲವಿಮುತ್ತಾನಾಮ ಅತಙ್ಖತಾ ನಾಮ ಅಪಚ್ಚಯಾನಾಮ ಸಿಯುನ್ತಿ।ನ। ತೇಕಾಲಿಕಜಾತಿಕತ್ತಾ ಸಙ್ಖತ ಸಪಚ್ಚಯಜಾತಿಕತ್ತಾ
[೨೦೮] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಹಿ ಕಿಲೇಸಾ ಕಾರಣಲಾಭೇ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾ ರಹಾ ಸನ್ತಾನೇ ಅನುಅನುಸಯಿತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ತದವತ್ಥಾ ಅನುಸಯಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತೇ ಪನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಅನಾಗತ ಕಿಲೇಸಾ। ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ತಂಸಭಾವತ್ತಾ ತಥಾ ವುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅನುಸಯಾನಾಮ ಸನ್ತಾನೇ ಕದಾಚಿಪಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನ ಪುಬ್ಬಾ ಅನಾಗತ ಕಿಲೇಸಾ ಏವಾತಿ ಕತ್ವಾ ಸನ್ತಾನೇ ಅನು ಅನುಸಯಿತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।
ನ ಹಿ ತೇ ಅನುಅನುಸಯಿತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ। ಏಕನ್ತೇನ ಅನುಸಯಿತಾಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ।
[೨೦೯] ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ
‘‘ತೇ ಪನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಅನಾಗತಕಿಲೇಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ನ ಯುತ್ತಂ।
ನ ಹಿ ಮಗ್ಗೇನ ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಅನುಸಯಾ ಅನಾಗತಾನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಪಹೀನಾಪಿಚ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಅನಾಗತಾತಿ ನಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ಅನಾಗತ ಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾತಿ। ಏತೇನ ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ತಂಸಭಾವತ್ತಾತಥಾ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಇದಂವಿಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಪಿಚ, ಉಪ್ಪಾದಟ್ಠಿತಿಭಙ್ಗ ಪತ್ತಾನಂಏವ ಏಕನ್ತೇನ ತೇಕಾಲಿಕತಾ ಹೋತೀತಿ ತದಪತ್ತಾನಂ ಅನುಸಯಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತಾ ಪರಿಯಾಯೋವ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತೋ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಂ ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲಿಕೋ ಉಪ್ಪಾದವಾರೋ ಏವ ವುತ್ತೋ, ನ ನಿರೋಧವಾರೋ, ನಚ ಅತೀತಾನಾಗತ ವಾರಾತಿ। ಯಂ ಪನ
ಭೂಮಿಲದ್ಧುಪ್ಪನ್ನಂನಾಮ ಅತ್ತನೋ ಖನ್ಧೇಸು ಅನುಸಯಿತಾನಂ ಮಗ್ಗೇನ ಅಪ್ಪಹೀನಾನಂ ಅನುಸಯಾನಂಏವ ನಾಮಂ। ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಗ್ಗಹಿತುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ ಸುಭನಿಮಿತ್ತಾದಿಕೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಕಿಂ ಜವಿತ್ವಾ ಯಾವ ತಮ್ಮೂಲಕೋ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನವೇಗೋ ನ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ, ತಾವ ಅಧಿಮತ್ತಥಾಮಗತ ಭಾವೇನ ಠಿತಾನಂ ತೇಸಞ್ಞೇವ ನಾಮಂ। ಅನುಸಯಾ ಹಿ ನಾಮ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪತ್ತಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಸೇನ ಉಪರುಪರಿ ಥಿರ ತರ ದಳ್ಹತರ ಪತ್ತಿಯಾ ಪಕತಿಯಾಪಿ ಥಾಮಗತಾಏವನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ನ ಯೇನವಾ ತೇನವಾ ವಾಯಾಮೇನ ಪಜಹಿತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಯದಾ ಯೋ ಯೋ ಅನುಸಯೋ ಪಚ್ಚಯಲಾಭೇನ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನ ಬಹುಲೋ ಹೋತಿ, ತದಾ ಸೋ ಸೋ ವಿಸೇಸೇನ ಅಧಿಮತ್ತಥಾಮ ಗತಭಾವಂ ಪತ್ವಾ ಠಿತೋ ಹೋತಿ। ಯದಾ ಯೋ ಯೋ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮ ಸಮಾದಾನೇನ ನಿಗ್ಗಹಪತ್ತೋ ಹೋತಿ, ತದಾ ಸೋ ಸೋ ಮನ್ದಥಾಮ ಗತಭಾವಂ ಪತ್ವಾ ಠಿತೋ ಹೋತೀತಿ। ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತುಪ್ಪನ್ನಂನಾಮ ಸಮಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಹಿ ಸುಟ್ಠುಅನಿಗ್ಗಹಿತಾನಂ ತೇಸಞ್ಞೇವ ನಾಮಂ। ಅಸಮುಗ್ಘಾಟಿ ತುಪ್ಪನ್ನಂನಾಮ ಮಗ್ಗೇನ ಅಪ್ಪಹೀನಾನಂ ಭೂಮಿಲದ್ಧಾನಂ ತೇಸಂಏವ ನಾಮನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾನಾಮ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ಮಗ್ಗಟ್ಠಫಲಟ್ಠಾ ಸೇಕ್ಖಾ ಅತ್ತನೋ ಮಗ್ಗಫಲಕ್ಖಣೇಸು ಉಪರಿ ಮಗ್ಗಾಜ್ಝೇಹಿಪಿ ಅನುಸಯೇಹಿ ಸಾನುಸಯಾತಿವಾ ನಿರಾನುಸಯಾತಿವಾ ಥಾಮವತಾತಿವಾ ಅಥಾಮಗತಾತಿವಾ ನವತ್ತಬ್ಬಾ। ತಸ್ಮಾ ಅನುಸಯಾನಂ ತಾದಿಸೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ ಭಾವೇ ಸತಿಪಿ ಹಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹತಿ। ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ।
ಸಂಯೋಜೇನ್ತಿ ಬನ್ಧನ್ತೀತಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ, ತಾನಿ ಪನ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋತಿ ಪಞ್ಚ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ। ರೂಪರಾಗೋ ಅರೂಪರಾಗೋ ಮಾನೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಪಞ್ಚ ಉದ್ಧಂಭಾಗಿಯಾನೀತಿ ಸುತ್ತನ್ತೇ ಅಭಿಧಮ್ಮೇಚ ದಸಸಂಯೋಜನಾನಿ ಆಗತಾನಿ। ಇತರಾನಿ ಪನ ಅಭಿಧಮ್ಮೇಏವ ಆಗತಾನೀತಿ ತತೋ ವಿಸೇಸಕರಣತ್ಥಂ ಸುತ್ತನ್ತೇತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಮೋ ಪನ ದ್ವಿನ್ನಂಪಿ ಪಾಳಿಯಾ ನಸಮೇತಿ। ಸಭಾಗ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹವಸೇನ ಪನ ಇಧ ಅಞ್ಞಥಾ ಕಮೋ ವುತ್ತೋ ಸಿಯಾತಿ। ಚಿತ್ತಂ ಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಿಬಾಧೇನ್ತಿ ಉಪತಾಪೇನ್ತಿಚಾತಿ ಕಿಲೇಸಾ। ಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿವಾ ಮಲೀನಭಾವಂ ನಿಹೀನಭಾವಞ್ಚ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಏತೇಹೀತಿ ಕಿಲೇಸಾ। ಕಾಮಭವನಾಮೇನಾತಿ ವತ್ಥುಕಾಮದೀಪಕೇನ ಕಾಮನಾಮೇನ ರೂಪಾರೂಪಭವದೀಪಕೇನ ಚ ಭವನಾಮೇನ। ತಾದಿಸಂ ಕಾಮ ಭವಸಙ್ಖಾತಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ವತ್ಥು ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ತಬ್ಬತ್ಥುಕಾ। ತಥಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಸೀಲಬ್ಬತಾನಿ ಪರತೋ ಆಮಸನಾಕಾರೇನ ಇದಂ ಮೇ ಸಚ್ಚಂ ಮೋಘಮಞ್ಞನ್ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸನಾಕಾರೇನ ಖನ್ಧೇಸು ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸಾಕಾರೇನಚ ಪವತ್ತಂ। ವತ್ಥುತೋತಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮತೋ। ಅಯಂ ಪಾಪಸಙ್ಗಹೋ ಅಕುಸಲಙ್ಗಹೋ ನವಧಾ ವುತ್ತೋತಿ ಯೋಜನಾ। [ಅಕುಸಲಸಙ್ಗಹೋ]
೧೬೩. ಮಿಸ್ಸಕ ಸಙ್ಗಹೇ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಿ ಪಾಪಕಮ್ಮಾನಿ ಕರೋನ್ತಾನಂಪಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣೇ ಉಜುಕರಣಂನಾಮ ಝಾನೇನ ವಿನಾ ನ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಸತ್ತಝಾನಙ್ಗಾನೀತಿ। ಕಲ್ಯಾಣೇವಾ ಪಾಪಕೇವಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಉಜುಕಂ ಚಿತ್ತಪಟಿಪಾದನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಅಕುಸಲಜ್ಝಾನಙ್ಗಂ। ಸೇಸಾನಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನೀತಿ। ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮ ಪಾಪಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಾಸು ಸುಗತಿ ದುಗ್ಗತಿ ವಿವಟ್ಟಸಙ್ಖಾತಾಸುಚ ನಾನಾದಿಸಾಸು ತಂತಂದಿಸಾತಿ ಮುಖಪ್ಪವತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಗತಿನಾಮ ಸಮ್ಮಾವಾ ಮಿಚ್ಛಾವಾ ಪವತ್ತೇಹಿ ದಸ್ಸನಾದೀಹಿ ಏವ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ವುತ್ತಂ ದ್ವಾದಸಮಗ್ಗಙ್ಗಾನೀತಿ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಜುಗತಿಯಾವಾ ವಙ್ಕಗತಿಯಾವಾ ಗಮನಸ್ಸ ಪಥಙ್ಗಾನಿ ಉಪಾಯಙ್ಗಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
[೨೧೦] ಯಂ ಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಸುಗತಿ ದುಗ್ಗತೀನಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಚ ಅಭಿಮುಖಂ ಪಾಪನತೋ ಮಗ್ಗಾ। ತೇಸಂ ಪಥಭೂತಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಮಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ನ ಹಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಮಗ್ಗಾನಂ ಪಥಭೂತಾನಿನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಮಗ್ಗಸದ್ದೋಯೇವ ಪಥಪರಿಯಾಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತೋ ನ ಅಙ್ಗಸದ್ದೋತಿ।
[೨೧೧] ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ
‘‘ಮಗ್ಗಸ್ಸವಾ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾನಿ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ಅನುಪಪನ್ನಂ।
ಇಧ ಹಿ ಕತ್ಥಚಿ ಚಿತ್ತೇ ತಿಯಙ್ಗಿಕೋ ಕತ್ಥಚಿ ಚತುರಙ್ಗಿಕೋತಿಆದಿನಾ ನಾನಾಮಗ್ಗೋವ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ। ಆಧಿಪಚ್ಚಟ್ಠೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ। ಕಿಞ್ಚ ಆಧಿಪಚ್ಚಂ। ಅತ್ತಾಧೀನವುತ್ತಿಕೇ ಧಮ್ಮೇ ಅತ್ತನೋ ಗತಿಯಂ ಸಬ್ಬಸೋ ವತ್ತೇತುಂ ಸಮತ್ಥಭಾವೋ। ಇತಿ ತೇಸು ತೇಸು ಕಿಚ್ಚೇಸು ಅತ್ತನೋ ಆಧಿಪಚ್ಚಸಙ್ಖಾತಂ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕರೋನ್ತಿ ಸಾಧೇನ್ತೀತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ। ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇನ್ತೀತಿಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ। ಇಸ್ಸರಾ ಅಧಿಪತಿನೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಚಚಕ್ಖಾದೀನಿ ದಸ್ಸನಾದಿಕಿಚ್ಚೇಸು ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಇಸ್ಸರಾಹೋನ್ತಿ। ಬಲವದುಬ್ಬಲಮನ್ದ ತಿಕ್ಖಾದೀಸು ಅತ್ತಾಕಾರಾನುವತ್ತಾಪನತೋ। ಭಾವದ್ವಯಂ ಇತ್ಥಾಕಾರಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕ ರೂಪಾನಂ ಸಕಲಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸ್ಸೇವ ವಾ ಇಸ್ಸರೋ ಹೋತಿ। ಅಞ್ಞಥಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ।
ಅಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ಥಾತಿ ಅಞ್ಞಾತಂ। ನ ಅಞ್ಞಾತಂ ಅನಞ್ಞಾತಂ। ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೋ। ಅಮತಂವಾ ಪದಂ। ಅನಞ್ಞಾತಂ ಞಸ್ಸಾಮಿ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮಿ। ಆಖ್ಯಾತಿಕಂಪಿ ಹಿ ಪದಂ ಸಞ್ಞಾಸದ್ದಭಾವೇ ಠಿತಂ ನಾಮಿಕಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತಿ। ಯಥಾ ಮಕ್ಖಲಿಗೋಸಾಲೋ ಏಹಿಪಸ್ಸಿ ಕೋತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ತಸ್ಸ ಪದನ್ತರೇನ ಸಹ ಸಮಾಸಭಾವೋ ನವಿರುಜ್ಝತೀತಿ। ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಅನಞ್ಞಾ ತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಆದಿಮನಸಿಕಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತಾದಿಸೇನ ಉಸ್ಸಾಹೇನ ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಉಸ್ಸಾಹೇ ಅಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧೇಯೇವ ಸೋತಾಮತ್ತಿಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಲಭನ್ತಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಆಜಾನಾತೀತಿ ಅಞ್ಞಂ। ತಮೇವ ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಪಥಮಮಗ್ಗೇನ ಅನಞ್ಞಾತಂ ಞತ್ವಾಪಿ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಪರಿನಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಜಾನನಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಕತಭಾವೇನ ಯಥಾ ದಿಟ್ಠೇ ತಸ್ಮಿಂ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇ ಅಮತಪದೇಏವ ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಜಾನನಕಿಚ್ಚ ಯುತ್ತಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾ ತಾವಿನೋ
ತತ್ಥ ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಪಾಕಟೇ ರೂಪಕಾಯೇ ಅತ್ತಗಾಹದಳ್ಹತ್ತಂ ತಬ್ಬಿಮುತ್ತಿಚ ಇಮೇಸಂ ಅಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಞ್ಞಾಯಚ ಹೋತೀತಿ ದೀಪೇತುಂ ಆದಿತೋ ಪಞ್ಚ ಪಸಾದಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ। ತಸ್ಸ ಅತ್ತಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಪುಮ ತಾಭೇದೋ ಇಮೇಸಂ ವಸೇನ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸ ಗಾಹೋ ತಬ್ಬಿಮುತ್ತಿಚ ಇಮೇಸಂ ಅಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಞ್ಞಾಯಚ ಹೋತೀತಿ ದೀಪೇತುಂ ಕದನನ್ತರಂ ಭಾವಿನ್ದ್ರಿಯದ್ವಯಂ ವುತ್ತಂ। ಸೋಚ ಅತ್ತಾ ಇಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಜೀವಸಞ್ಞಂ ಲಭತಿ। ತಸ್ಮಿಂವಾ ಜೀವಗಾಹೋ ತಬ್ಬಿಮುತ್ತಿಚ ಇಮಸ್ಸ ಅಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಞ್ಞಾಯಚ ಹೋತೀತಿ ದೀಪೇತುಂ ತದನನ್ತರಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ಇದಂ ಪನ ಭಾವಿನ್ದ್ರಿಯತೋ ಪುರೇ ವತ್ತಬ್ಬಂಪಿ ರೂಪಾರೂಪ ಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ ಇಧ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನಾಮಕಾಯೇ ಅತ್ತಗಾಹದಳ್ಹತ್ತಂ ತಬ್ಬಿಮುತ್ತಿಚ ಇಮಸ್ಸ ಅಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಞ್ಞಾಯಚ ಹೋತೀತಿ ದೀಪೇತುಂ ನಾಮಿನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಆದಿತೋ ವುತ್ತಂ। ಸೋಚ ಅರೂಪೀ ಅತ್ತಾ ಇಮೇಸಂ ವಸೇನ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠೋ ವಿಪ್ಫನ್ದಿತೋಚ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಿಂವಾ ಸುಖಿತದುಕ್ಖಿತಗಾಹೋ ತಬ್ಬಿಮುತ್ತಿಚ ಇಮೇಸಂ ಅಪರಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿಞ್ಞಾಯಚ ಹೋತೀತಿ ದೀಪೇತುಂ ತದನನ್ತರಂ ಪೇದನಿನ್ದ್ರಿಯಪಞ್ಚಕಂ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಸ್ಸ ವೋದಾನಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ತಂತಂಗಾಹವಿಮುತ್ತಿಯಾವಾ ಪಟಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತದನನ್ತರಂ ಸದ್ಧಾದಿಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ತಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ವೋದಾನಪ್ಪತ್ತಿ ಯಾ ಆದಿ ಮಜ್ಝ ಪರಿಯೋಸಾನ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅನ್ತೇ ತೀಣಿ ಲೋಕುತ್ತರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ।
[೨೧೨] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ಏತ್ತಾವತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸಿದ್ಧೀತಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಗಹಣನ್ತಿ’’ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।
ನಹಿ ಸನ್ತೇಸುಪಿ ಅಞ್ಞೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವಾರಹೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಏತ್ತಾವತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸಿದ್ಧಿಯಾ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಭಗವತೋ ಥೇರಸ್ಸಚ ಅಗಹಣನ್ತಿ ಯುತ್ತಂ ವತ್ತುಂ। ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವಾರಹಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ಯದಿ ಹಿ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯ, ಸತಂಪಿ ಸಹಸ್ಸಂಪಿ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸತಿಯೇವಾತಿ। ಬಲಾನಿ। ಯಥಾ ಅಬಲಾನಂ ಬಲಿಯನ್ತಿ। ಮದ್ದನ್ತೇನಂ ಪರಿಸ್ಸಯಾತಿ। ಏತ್ಥಚ ಅಬಲಾತಿ ದುಬ್ಬಲಾ। ನನ್ತಿ ಹೀನವೀರಿಯಂ ಜನಂ। ಬಲಿಯನ್ತೀತಿ ಬಲಸಾ ಕರೋನ್ತಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರನ್ತಿ। ಪರಿಸ್ಸಯಾತಿ ಅಬಲಾ ರಾಗಾದಿ ಪರಿಸ್ಸಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪಿಚ, ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಅಕ್ಖೋ ಭಣಿಯಟ್ಠೇನ ಬಲಾನಿನಾಮ। ತಸ್ಮಾ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಸಙ್ಖಾತೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮೇನ ಕಮ್ಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾ ಸದ್ಧಾಬಲಂನಾಮ। ಕೋಸಜ್ಜಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಮ್ಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾ ವೀರಿಯಬಲಂನಾಮ। ಮುಟ್ಠಸಚ್ಚೇನ ಕಮ್ಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಸತಿಬಲಂನಾಮ। ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ಕಮ್ಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಸಮಾಧಿಬಲಂನಾಮ। ಅವಿಜ್ಜಾಯಕಮ್ಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾ ಪಞ್ಞಾಬಲಂ ನಾಮ। ಸೇಸದುಕದ್ವಯಂ ಪನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
[೨೧೩] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
ಪಾಪಬಲದುಕಂ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಯೋಜೇತುಂ ನಲಬ್ಭತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪದ್ವಯಂ ಪನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಥಿರಭಾವೇ ನೇವಾತಿ’’ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಥಿರಭಾವೋತಿಚ ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಅಕಮ್ಪಿಯತಾ ತಿಚ ಅತ್ಥತೋ ನಾನತ್ತಾಭಾವತೋತಿ। ವೀರಿಯಸಮಾಧಿಬಲಾನಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನಿ। ಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪಾನಿ ಅಕುಸಲಬಲಾನಿ। ಸೇಸಾನಿ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನೀತಿ। ಅಧಿಪತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪತೀತಿ ಸಾಮಿ ಇಸ್ಸರೋ। ಸೋ ಪನ ಪದೇಸ ಇಸ್ಸರೋ ಸಕಲಿಸ್ಸರೋತಿ ದುವಿಧೋ। ತತ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪರೇಸಂ ವಿಸಯೇ ಸಯಂ ಪರವಸೇ ವತ್ತಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇಏವ ಪರೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ವತ್ತಾಪೇನ್ತೀತಿ ಪದೇಸಿಸ್ಸರಾ ನಾಮ। ಪುಬ್ಬಾತಿ ಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಪುಬ್ಬಾಗಮನವಸೇನ ವಾ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ಅಧಿಪತಿಟ್ಠಾನಂ ಪತ್ವಾ ಪನ ಅಞ್ಞೋ ದುತಿಯೋ ಇಸ್ಸರೋನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ಅಧಿಕೋ ಪತೀತಿ ಅಧಿಪತಿ। ಅತ್ತಾ ಧೀನವುತ್ತೀನಂ ಪತೀತಿ ಅಧಿಪತೀತಿಚ ವದನ್ತಿ।
ಛನ್ದೋಏವ ಅಧಿಪತೀತಿ ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ। ಛನ್ದವತೋ ಕಿಂನಾಮ ಕಮ್ಮಂ ನಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಏವಂ ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನವಾ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಭವೇಸು ಸುಟ್ಠು ಆಸೇವಿತಛನ್ದಾಗಮನವಸೇನವಾ ತೇಸು ತೇಸು ಕಲ್ಯಾಣ ಪಾಪಕಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಮಹೋಘೋವಿಯ ತಿಣಪಣ್ಣಕಸಟೇ ಅತ್ತಪರಾಧೀನೇ
ಆಹರನ್ತಿ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅತಿರೇಕೇನ ಅಸಾಧಾರಣಪಚ್ಚಯಸತ್ತಿವಿಸೇಸೇನ ಹರನ್ತಿ ಪವತ್ತೇನ್ತೀತಿ ಆಹಾರಾ। ಆಹರನ್ತಿವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಸಮ್ಭೂತಾ ತೇ ತೇ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾಚ ಅತ್ತಾನಞ್ಚೇವ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಕಿಚ್ಚಞ್ಚ ಸುಟ್ಠು ಹರನ್ತಿ ವಹನ್ತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಆಹಾರಾ। ಯಥಾಹಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾತಿ। ಏತ್ಥಚ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾತಿ ಏತೇನ ಸಬ್ಬೇ ಅಜ್ಝತ್ತಸಮ್ಭೂತಾ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ। ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾತಿ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠಿತಿಕಾ। ಯಥಾರಹಂ ಚತುವೀಸತಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಠಿತಿಸಭಾವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನನುಚೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಾಹಾರೋವ ವುತ್ತೋ। ನ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೋ। ಇಧ ಪನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋವ ವುತ್ತೋತಿ। ಸಚ್ಚಂ, ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ ಪನ ಆಹಾರನಾಮಕಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚತುವೀಸತಿಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಯೇಧಮ್ಮಾ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾ। ತೇ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾಹಾರಾನಂಪಿ ಆಹಾರಭೂತಾತಿ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಚತುನ್ನಂ ಆಹಾರಾನಂ ಮಹನ್ತ ಭಾವೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ।
ತತ್ಥ ಯಥಾ ಯವಬೀಜಾನಂವಾ ಸಾಲಿಬೀಜಾನಂವಾ ಆನುಭಾವೋ ನಾಮ ಕಳಿರಙ್ಕುರಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾನ ಪಧಾನಂ ಹೋತಿ। ತತೋಪರಂ ಪನ ಸಸ್ಸಭಾವಂ
ಯದಿ ಹಿ ಫಸ್ಸೋನಾಮ ನ ಸಿಯಾ, ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ಅಲಭಿತ್ವಾ ವೇದನಾ ಪರಿಭೋಗರಹಿತೇನ ತಣ್ಹುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಓಕಾಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ತಿವಿಧವಟ್ಟಮೇವ ನಸಿಯಾತಿ। ಯಥಾಚ ತೇ ಸಕುಣಾದಯೋ ಪಕ್ಖೇ ವಿಯೂಹಿತ್ವಾ ಅನ್ತರಾ ಅಪತಮಾನಾ ರುಕ್ಖತೋ ರುಕ್ಖಂ ವನತೋ ವನಂ ವಿಚರಿತ್ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಯಾಪೇನ್ತಿ। ಪಕ್ಖೇಸು ಅಸನ್ತೇಸು ಗಮನಂ ಅಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಾ ಪತಿತ್ವಾ ಮರನ್ತಿ। ಏವಮೇವಂ ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಆಯೂಹನಲಕ್ಖಣಾಯ ಚೇತನಾಯ ಚೇತಯಿತ್ವಾ ಕಮ್ಮಸಮಙ್ಗಿತಂ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಭವತೋ ಭವಂ ವಿಚರಿತ್ವಾ ಯಾವಜ್ಜತನಾ ವಟ್ಟೇ ಸಂಸರನ್ತಿ। ಯದಿ ಹಿ ಚೇತನಾನಾಮ ನ ಸಿಯಾ, ಕಮ್ಮವಟ್ಟಸ್ಸ ಅಭಾವೋ। ತದಭಾವೇಚ ವಿಪಾಕವಟ್ಟಸ್ಸ ಅಭಾವೋ। ತದಭಾವೇಚ ತದನುಸಯಿತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸವಟ್ಟಸ್ಸ ಅಭಾವೋತಿ ವಟ್ಟಂನಾಮ ನ ಸಿಯಾತಿ। ಯಥಾಚ ತೇ ಸಕುಣಾದಯೋ ಚಕ್ಖುನಾ ಗೋಚರಟ್ಠಾನಂವಾ ತಂತಂದಿಸಾಭಾಗಂವಾ ವಿಭಾವೇತ್ವಾ ಯಾವಜೀವಂ ಅತ್ತಾನಂ ಯಾಪೇನ್ತಿ। ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ಅಸನ್ತೇ ಕಿಞ್ಚಿಗಹೇತಬ್ಬವತ್ಥುಂವಾ ಗನ್ತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂವಾ ಅಲಭಿತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಮರನ್ತಿ। ಏವಮೇವಂ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ।ಲ। ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚತುತ್ಥನ್ತಿ। ಸಂಯುತ್ತಕೇಚ –
ಚತ್ತಾರೋಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ ಆಹಾರಾ ಭೂತಾನಂ ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ಠಿತಿಯಾ ಸಮ್ಭವೇಸೀನಂವಾ ಸತ್ತಾನಂ ಅನುಗ್ಗಹಾಯ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ಓಳಾರಿಕೋವಾ ಸುಖುಮೋವಾ, ಫಸ್ಸೋ ದುತೀಯೋ, ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾ ತತೀಯಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚತುತ್ಥನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಭೂತಾನನ್ತಿ ವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಾನಂ। ಸಮ್ಭವೇಸೀನನ್ತಿ ಕಲಲಾದಿ ಕಾಲೇ ಠಿತಾನಂ। ಚತುನ್ನಂಪನ ಆಹಾರಾನಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರವಟ್ಟೇವಾ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇವಾ ಠಿತಿಯಾವಾ ಅನುಗ್ಗಹಾಯವಾ ಪವತ್ತಿ ಆಕಾರೋ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಕೋಪನೇತ್ಥ ಆಹಾರೋ। ಕಿಂ ಆಹಾರೇತೀತಿ। ಕಬಳೀಕಾರಾ ಹಾರೋ ಓಜಟ್ಠಮಕರೂಪಾನಿ ಆಹಾರೇತಿ। ಫಸ್ಸಾಹಾರೋ ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ। ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರೋ ತಯೋ ಭವೇ। ವಿಞ್ಞಾಣಾ ಹಾರೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿನಾಮರೂಪನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಪಾಕಟಫಲವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಓಜಟ್ಠಮಕರೂಪುಪ್ಪಾದನಂ ಪನ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ಮಹನ್ತಂ ಕಿಚ್ಚಂ ನಹೋತಿ। ಚತುಸನ್ತತಿರೂಪುಪತ್ಥಮ್ಭನಮೇವ ಮಹನ್ತಂ। ತೇನೇವ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ಠಿತಿಯಾತಿಚ ಅನುಗ್ಗಹಾಯಾತಿಚ ವುತ್ತಂ।
ಅಪಿಚ ಯಥಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾಸೇವನಪಚ್ಚಯಾ ಸುತ್ತನ್ತಿ ಕಪರಿಯಾಯಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯಾತಿಚ ದುವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೋಪಿ ದುವಿಧೋ। ತತ್ಥ ಯಂ ವುತ್ತಂ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರೋ ತಯೋಭವೇತಿ। ತಂ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಪರಿಯಾಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ನಹಿ ಪಟ್ಠಾನೇ ಅರೂಪಾ ಹಾರಾ ಅಸಹಜಾತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆಹಾರಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚಯಾನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣೇಸು ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ನಲಬ್ಭನ್ತಿ। ತಾನಿ ಹಿ ದುಬ್ಬಲಕಿಚ್ಚಟ್ಠಾನವತ್ಥುಕತ್ತಾ ರೂಪಾದೀಸು ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ನ ತೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನಾ ವೇದನಾ ಏಕಗ್ಗತಾ ಝಾನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇನ್ತೀತಿ। ವಿತಕ್ಕಪಚ್ಛಿಮಕಂ ಝಾನನ್ತಿಚ ಅವೀರಿಯೇಸು ಬಲಾನಿ ನಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ। ಹೇತುರಹಿತಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ವಟ್ಟಸ್ಸ ವಿವಟ್ಟಸ್ಸಚ ಪತ್ತಿಯಾ ಪಥಭಾವಂ ನಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಹೇತುಪಚ್ಛಿಮಕೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ಹಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ಅಹೇತುಕೇಸು ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ। ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಚಿತ್ತೇ ಏಕಗ್ಗತಾ ಅಧಿಮೋಕ್ಖರಹಿ ತತ್ತಾ ಏಕನ್ತೇನ ಸಂಸಪ್ಪನಸಭಾವಾಯ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಅಭಿಭೂತತ್ತಾ ಚ ಮಗ್ಗಿನ್ದ್ರಿಯಬಲಭಾವಾಯ ಬಲವತೀ ನಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಚಿತ್ತೇ ಏಕಗ್ಗತಾ ಮಗ್ಗಿನ್ದ್ರಿಯಬಲಭಾವಂ ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ। ದ್ವಿಹೇತುಕ ತಿಹೇತುಕ ಜವನೇಸ್ವೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವಿಹೇತುಕ ತಿಹೇತುಕಸದ್ದೇನ ಮೋಮೂಹದ್ವಯಹಸನಜವನಾನಿ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಜವನಸದ್ದೇನ ತಿಭೂಮಕಾನಿ ದ್ವಿಹೇತುಕತಿಹೇತುಕವಿಪಾಕಾನಿ ನಿವತ್ತೇತಿ।
[೨೧೪] ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ
‘‘ದ್ವಿಹೇತುಕತಿಹೇತುಕಗಹಣೇನ ಏಕಹೇತುಕೇಸು ಅಧಿಪತೀನಂ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಜವನಭಾವಸಾಮಞ್ಞತ್ತಾ ಪನ ಹಸನಚಿತ್ತೇಪಿ ತೇಸಂ ಅಭಾವೋ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋಯೇವ ಹೋತೀತಿ।
ಯಥಾಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಲದ್ಧಪುಬ್ಬಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಲದ್ಧಪುಬ್ಬಾಗಮಸ್ಸ ಚ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿನೋ ಸಮ್ಭವಾನುರೂಪಂ ಏಕೋವ ಲಬ್ಭತಿ। ನ ದುತಿಯೋ। ಇತರಥಾ ಅಧಿಪತಿಏವ ನಸಿಯಾತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಟ್ಠಾನೇ ಯಥಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯವಿಭಙ್ಗೇ ಅರೂಪಿನೋಇನ್ದ್ರಿಯಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುತ್ತಂ। ನ ತಥಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯವಿಭಙ್ಗೇ। ತತ್ಥ ಪನ ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ ಛನ್ದಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿಆದಿನಾ ಏಕೇಕಾಧಿಪತಿ ವಿಭಾಗವಸೇನೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಅಧಿಪತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಿಸೇಸೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ। ನವೇರಿತಾತಿ ನವ ಈರಿತಾ ಕಥಿತಾ। ಕುಸಲಾ ಕುಸಲಾ ಬ್ಯಾಕತೇಹಿ ಸಮಾಕಿಣ್ಣೋ ಕುಸಲಾದಿ ಸಮಾಕಿಣ್ಣೋ। [ಮಿಸ್ಸಕಸಙ್ಗಹೋ]
೧೬೪. ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರೋಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿಆದಿ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಧಮ್ಮೇಸು ಪಮುಖಾ ಪಧಾನಾ ಹುತ್ವಾ ಕಾಯಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇಸು ಚಿತ್ತಗಮನಂ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ತೇಸ್ವೇವ ಕಾಯಾದೀಸು ಚಿತ್ತ ನಿಬನ್ಧನವಸೇನ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಪಟ್ಠಾನಾನಿ। ಸತಿಏವ ಪಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಸತಿ ಪಟ್ಠಾನಾನಿ। ಚತ್ತಾರಿಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಭಾವಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಚತ್ತಾರೋಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ತಿವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕಾಯೇಅನುಪಸ್ಸನಾ ಕಾಯಾ ನುಪಸ್ಸನಾ। ರೂಪಕಾಯೇ ರೂಪಸಮೂಹೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾದಿಕಸ್ಸ ಅವಯವಕಾಯಸ್ಸ ತಂತಂಕಾಯಭಾವೇನವಾ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಭಾವೇನವಾ ಯಾವ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಸಮ್ಮೋಹೋ ಪಹಿಯ್ಯತಿ। ತಾವ ಪುನಪ್ಪುನಂ ನಿರನ್ತರಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನವಪ್ಪಭೇದಾಸು ವೇದನಾಸು ಸುಖವೇದನಾದಿ ಕಾಯಅವಯವವೇದನಾಯ ತಂತಂ ವೇದನಾಭಾವೇನ ಉದಯಬ್ಬಯವಸೇನ ಚ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾ। ಸೋಳಸ ಪಭೇದೇಸು ಸರಾಗಾ ದೀಸು ಚಿತ್ತೇಸು ಸರಾಗಾದಿಕಸ್ಸ ಅವಯವಚಿತ್ತಸ್ಸ ತಂತಂ ಚಿತ್ತಭಾವೇನ ಉದಯಬ್ಬಯವಸೇನಚ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ। ಪಞ್ಚಪಭೇದೇಸು ನೀವರಣಾದೀಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿಕಸ್ಸ ಅವಯವಧಮ್ಮಸ್ಸ ತಂ ತಂ ಧಮ್ಮಭಾವೇನ ಉದಯಬ್ಬಯವಸೇನಚ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾ।
[೨೧೫] ಯಂ ಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಕೇಸಾದೀನಂ ಆಯೋತಿ ಕಾಯೋ। ಅಸ್ಸಾಸ ಪಸ್ಸಾಸಾನಂವಾ ಸಮೂಹೋ ಕಾಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರ ಮೇವ।
[೨೧೬] ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ
‘‘ಕಾಯಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ನ ಸುನ್ದರಂ।
ಕಾಯೇ
[೨೧೭] ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ
‘‘ವೇದನಾನಂ ವಸೇನ ಅನುಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ನ ಸುನ್ದರಂ। ವೇದನಾಸು ವೇದನಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ಪದೇಪಿ।
[೨೧೮] ಯಂಪಿ ತತ್ಥ
‘‘ಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಭಿನ್ನಲಕ್ಖಣಾನಮೇವ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ನ ಸುನ್ದರಮೇವ।
ನ ಹಿ ಕತ್ಥಚಿ ಪಾಳಿಯಂ ಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರಾವ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಾ ಅತ್ಥೀತಿ। ಪಾಳಿಯಞ್ಹಿ ಛನೀವರಣಾ ಪಥಮಂ ಧಮ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಾ। ತತೋ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ। ತತೋ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ। ತತೋ ಸತ್ತಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ। ತತೋ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ। ಯದಿಏವಂ ಏಕಾಯ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವುತ್ತಾಯ ಇತರಾಪಿ ಸಿದ್ಧಾತಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಏಕಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ನ ಚತ್ತಾರೋತಿ।ನ। ಯೋ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾಯಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ವುತ್ತೋ। ಸೋ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಾನುಪಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತೋ। ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಞ್ಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಪರ ಮತ್ಥಧಮ್ಮೋ। ಸೋಚ ತಥಾ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸತೋ ಸುಖುಮಸ್ಸ ಅತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಹೋತೀತಿ। ಕಾಯೋತಿ ಪನ ತಂತಂ ಸಮೂಹಭೂತರೂಪಧಮ್ಮವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ನರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣವಸೇನ। ನಚ ತಂತಂ ಕಾಯಭಾವೇನ ಗಹಿತೋ ತಂತಂ ರೂಪಧಮ್ಮಸಮೂಹೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮೋನಾಮ ಹೋತಿ। ಪಞ್ಞತ್ತಿಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ। ಸೋಚ ತಥಾ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸತೋ ಓಳಾರಿಕಸ್ಸ ಸುಭಾದಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಹೋತೀತಿ। ತಥಾ ವೇದನಾಚಿತ್ತೇಸುಪಿ ಓಳಾರಿಕವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಸುಖುಮವಿಪಲ್ಲಾಸೋತಿ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಹೋನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅತ್ತುಪನಿಬನ್ಧಾ ನಿಚ್ಚಸುಖ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಓಳಾರಿಕಾ। ಅತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಸುಖುಮೋ। ತತ್ಥ ವೇದನಾ ಚಿತ್ತಾ ನುಪಸ್ಸನಾ ಓಳಾರಿಕವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ಪಹಾನಾಯ ವಿಸುಂ ವುತ್ತಾ। ಧಮ್ಮೇಸು ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಾ ಸುಖುಮ ವಿಪಲ್ಲಾಸ ಪಹಾನಾಯಾತಿ। ತಸ್ಮಾ ಚತ್ತಾರೋವ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ। ಸಮ್ಮಾ ಪದಹನ್ತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾನಿ। ಕಾಮಂ ತಚೋಚ ಉಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿಆದಿ।
ತತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂಪಾಪಕಾನನ್ತಿ ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ದೇಸೇ ಠಾನೇ ವಾ ಅಹಂ ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ನಾಮ ಪಾಪಂ ಅಕಾಸಿಂ, ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚನಾಮ ಮಯ್ಹಂ ಉಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ವಿದಿತಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ। ಪಹಾನಾಯಾತಿ ತೇಸಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಅಜ್ಜತಗ್ಗೇ ಯಾವಪರಿನಿಬ್ಬಾನಾಪುನ ಅನುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮತಾಪಾದನಕರಣತ್ಥಂ। ವಾಯಾಮೋತಿ ಸೀಲ ಪೂರಣ ಸಮಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಕಮ್ಮೇಸು ದಳ್ಹಂ ವಾಯಾಮೋ। ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಅವಿದಿತಾನಂ ಪರಸನ್ತಾನೇಸುವಾ ಸುತ್ತನ್ತೇಸುವಾ ದಿಸ್ವಾವಾ ಸುತ್ವಾವಾ ವಿದಿತಾನಂ। ಅನುಪ್ಪಾದಾಯಾತಿ ಯೇಸಂ ಅಕುಸಲ ಮೂಲಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಈದಿಸಾನಿ ಕಿಲೇಸಜಾತಾನಿ ವಾ ಪಾಪಕಮ್ಮಾನಿವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತಾನಿ ಮಯಿ ವಿಜ್ಜನ್ತಿಏವ। ಅಹಂಪಿ ತೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿವಾ ಕಮ್ಮೇಹಿವಾ ಅಪರಿಮುತ್ತೋಯೇವ। ಅಹಂಪಿ ಸ್ವೇವಾ ಪರಸುವೇವಾ ಭವನ್ತರೇಸುವಾ ತಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪಾದೇಸ್ಸಾ ಮಿಯೇವಾತಿ ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ಅಕುಸಲಮೂಲಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತ್ಥಂ। ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಚತುಭೂಮಕೇಸು ಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು ಸತ್ತವಿಸುದ್ಧಿಪಭೇದೇಸು ಇಮೇನಾಮ ವಿಸುದ್ಧಿಧಮ್ಮಾ ಮಯಾ ಅಪ್ಪತ್ತಾ ಅನಧಿಗತಾಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಞತ್ವಾ ಸಮಯೇ ಅನತಿಕ್ಕನ್ತೇಏವ ಅಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಅನಧಿಗತಾನಂ ಉಪರಿ ವಿಸುದ್ಧಿಧಮ್ಮಾನಂ ಅಧಿಗಮನತ್ಥಾಯ।
ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಭಿಯ್ಯೋ ಭಾವಾಯಾತಿ ಯಾನಿ ಸೀಲಾದೀನಿ ಕುಸಲಾನಿ ಮಯಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ। ತಾನಿ ಯಾವ ನಿಯಾಮಂ ನಓಕ್ಕಮನ್ತಿ, ತಾವ ಮಯ್ಹಂ ಏತಾನೀತಿ ವತ್ತುಂ ನಾರಹನ್ತಿ। ಸ್ವೇವಾ ಪರಸುವೇವಾ ಭವನ್ತರಂ ಪತ್ವಾವಾ ಭಿಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತಿ ಯೇವಾತಿ ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಕುಪ್ಪಧಮ್ಮತಾಪಾದನವಸೇನ ಸುಟ್ಠುತರಂ ವಡ್ಢನತ್ಥಾಯ। ಏತೇಸು ಪನ ಚತೂಸು ಮುಖೇಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಏಕೇನ ಮುಖೇನ
ಇಜ್ಝನಂ ಇದ್ಧಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಯೋಗಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿ ಸಮಿದ್ಧಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಾ ಪನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಿದ್ಧಿ, ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಂ ಪರಿಞ್ಞಾಸಿದ್ಧಿ, ಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ ಪಹಾನಸಿದ್ಧಿ, ಸಚ್ಛಿಕಾ ತಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕರಣಸಿದ್ಧಿ, ಭಾವೇತಬ್ಬಾನಂ ಭಾವನಾಸಿದ್ಧೀತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಹೋತಿ। ಇಜ್ಝತೀತಿವಾ ಇದ್ಧಿ ಸತ್ಥುಸಾಸನೇ ಯೋಗಕಮ್ಮೇನ ಇಜ್ಝನ್ತಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಮಹಗ್ಗತ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾನಂ ನಾಮಂ। ಪಜ್ಜತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪಾದೋ। ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದೋತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ। ಇದ್ಧಿಪತ್ತಿಯಾ ಬಲವುಪಾಯೋ ಪಧಾನಕಾರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೋ ಪನ ಚತುನ್ನಂ ಅಧಿಪತಿಧಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ಚತುಧಾ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾತಿಆದಿ। ಅಧಿಪತಿಭೂತೋ ಛನ್ದೋವ ಇದ್ಧಿಪಾದೋತಿ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋ। ಏಸನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪೀತಿ। ಏತ್ಥಚ ಸಬ್ಬೇ ಮಹಗ್ಗತಾನುತ್ತರಭೂತಾ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾನಾಮ ನಪಾಕತಿಕೇನ ಛನ್ದೇನವಾ ವೀರಿಯೇನವಾ ಚಿತ್ತೇನವಾ ಪಞ್ಞಾಯ ವಾ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಾ ಹೋನ್ತಿ। ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪಲಿಬೋಧೇನ ಪಟಿಬಾಹಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೇನ ಅಧಿಪತಿಭಾವಪತ್ತೇನ ಛನ್ದಾದಿನಾಏವ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಾ। ತಸ್ಮಾ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಅಧಿಪತಿಭೂತಾವ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ।
[೨೧೯] ಯಂಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಇಜ್ಝತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾದಿಕಂ ಏತಾಯಾತಿ ಇದ್ಧಿ, ಇದ್ಧಿವಿಧಞ್ಞಾಣಂ। ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದೋ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಸಂಯುತ್ತಕೇ ಕತಮಾಚ ಭಿಕ್ಖವೇ ಇದ್ಧಿ। ಇಧ ಭಿಕ್ಖವೇ ಭಿಕ್ಖು ಅನೇಕವಿಹಿತಂ ಇದ್ಧಿವಿಧಂ ಪಚ್ಚನುಭೋತಿ। ಏಕೋಪಿ ಹುತ್ವಾ ಬಹುಧಾ ಹೋತಿ।ಲ। ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾಪಿ ಕಾಯೇನ ವಸಂ ವತ್ತೇತಿ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಇದ್ಧೀತಿ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮೇತಿ। ಏವಂಸನ್ತೇಪಿ ಇಧ ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೋವ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ।
ವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ಪಥಮವಾರೇ ಲೋಕಿಯ ಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾ ಚಿತ್ತ ಚೇತಸಿಕರಾಸೀಏವ ಇದ್ಧಿಪಾದಾತಿ ವುತ್ತಾ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ-ಪಥಮಜ್ಝಾನ ಪರಿಕಮ್ಮಂಹಿ
ತತ್ಥ ಪನ ಲೋಕುತ್ತರಭೂತಾಏವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಇಧ ಲೋಕಿಯ ಲೋಕುತ್ತರ ಮಿಸ್ಸಕಭೂತಾತಿ। ಇನ್ದ್ರಿಯಬಲಾನಿ ಅತ್ಥತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನೇವ। ಪಾಕಟಟ್ಠಾನತೋ ಪನ ಚತೂಸು ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗೇಸು ಸದ್ಧಾಯ ಥಾಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯಥಾಹ-ಕತ್ಥ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಚತೂಸು ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗೇಸು ಏತ್ಥ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ। ಚತೂಸು ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೇಸು ವೀರಿಯಸ್ಸ। ಯಥಾಹ-ಕತ್ಥ ಭಿಕ್ಖವೇ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಚತೂಸು ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೇಸು ಏತ್ಥ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ। ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಸತಿಯಾ। ಯಥಾಹ-ಕತ್ಥ ಭಿಕ್ಖವೇಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸುಏತ್ಥ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ। ಚತೂಸು ಝಾನೇಸು ಸಮಾಧಿಸ್ಸ। ಯಥಾಹ-ಕತ್ಥ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಚತೂಸು ಝಾನೇಸು ಏತ್ಥ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ। ಚತೂಸು ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸು ಪಞ್ಞಾಯ ಥಾಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯಥಾಹ-ಕತ್ಥ ಭಿಕ್ಖವೇ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಚತೂಸು ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸು ಏತ್ಥ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ। ಸಮ್ಬೋಧಿ ವುಚ್ಚತಿ ಚತೂಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಞಾಣಂ, ಸಮನ್ತತೋ ಬುಜ್ಝತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ ಬುಜ್ಝನ್ತಿ ವಾ ಏತಾಯಾತಿ ಕತ್ವಾ। ಸಾ ಹಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಂ ಬುಜ್ಝಮಾನಾ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಸೋಳಸಹಿ ಅತ್ಥೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮನ್ತತೋ ಬುಜ್ಝತಿ, ನ ಏಕದೇಸ ತೋತಿ ತಸ್ಸಾ ಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಅಙ್ಗೋ ಸಹಕಾರೀಬಲವಪಚ್ಚಯೋತಿ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ। ಸತಿಏವ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ। ಧಮ್ಮವಿಚಯ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ। ಸೋಪಿ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಗೋಚರಭೂತೇಸು ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಭಾವನಾವಸೇನ ಸುಟ್ಠುಸಂವಡ್ಢಮಾನೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂಸಮ್ಮೋಹ ಪಕ್ಖಂ ವಿಧಮೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಅಸಮ್ಮೋಹಪಕ್ಖಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಯಂ ಚತುಮಗ್ಗಞಾಣ ಸಮ್ಬೋಧಿ ಹುತ್ವಾ ಸಮುಟ್ಠಹತೀತಿ। ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವೀರಿಯಮೇವ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋತಿ ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ। ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೇಸು ಅತ್ತನೋ ಗೋಚರೇಸು ಭಾವನಾವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ಸಂವಡ್ಢಮಾನಂ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಲೀನಸಙ್ಕೋಚ ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖಂ ಕಿಲೇಸಜಾತಂ ವಿಧಮೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಧುರಸಂಪಗ್ಗಹಪಕ್ಖಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಸಮುಟ್ಠಾ ಪೇತೀತಿ।
ಪೀತಿಯೇವ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಪೀತಿ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ। ಸಾಪಿ ಹಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಸು ಗೋಚರೇಸು ಸುಟ್ಠು ಸಂವಡ್ಢಮಾನಾ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅರತಿಉಕ್ಕಣ್ಠಪಕ್ಖಂ ವಿಧಮೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಧಮ್ಮರತಿ ಧಮ್ಮನನ್ದಿಧಮ್ಮಾರಾಮ ಪಕ್ಖಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಪಸ್ಸದ್ಧಿಏವ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ। ಸಾಪಿ ಹಿ ವುತ್ತಪಕಾರೇಸು ಗೋಚರೇಸು ಭಾವನಾವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ಸಂವಡ್ಢಮಾನಾ ಸಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಾರಮ್ಭ ದರಥಪಕ್ಖಂ ವಿಧಮೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ವೂಪಸನ್ತಸೀತಲಪಕ್ಖಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ। ಸಮಾಧಿಏವ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋತಿ ಸಮಾಧಿ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ। ತಸ್ಸ ಸಮ್ಬೋಧಿಸಮುಟ್ಠಾಪನತಾ ಪಾಕಟಾ। ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾ ಸಙ್ಖಾತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾಏವ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ। ಸಾಪಿಹಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಸು ಸತಿಆದೀನಂ ಗೋಚರೇಸು ಭಾವನಾವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ಸಂವಡ್ಢಮಾನಾ ಸಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಂ ವಿಧಮೇತ್ವಾ ಸಮವಾಹಿತಪಕ್ಖಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ। ಸಮ್ಮಾ ಅವಿಪರೀತತೋ ದಸ್ಸನಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ। ಸಾ ಪನ ದುಕ್ಖೇ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ। ಯಥಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಸಭಾವೇಸು ಫರಮಾನಾ ಪವತ್ತತಿ ತಥಾ ತಸ್ಸಾ ಸಂವಿಧಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನೇವ ಹಿ ಸೋ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ। ಯಥಾಹ-ಯಾಚಾವುಸೋ ವಿಸಾಖ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಯೋಚ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ। ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ದಯೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತತ್ಥಾಯೇವ। ಸಮ್ಮಾ ವಾಯಮನ್ತಿ ಏಕೇನಾತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ। ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧಕಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನ ವೀರಿಯಂ। ಪಸ್ಸದ್ಧಿದ್ವಯಂ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ಏಕಂ ಕತ್ವಾ ಚುದ್ದಸೇತೇ ಸಭಾವತೋತಿ ವುತ್ತಂ। ಸತ್ತಧಾತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಚತುಕ್ಕ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಚತುಕ್ಕಾದೀನಂ ವಸೇನ ಸತ್ತಧಾ। ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ಚುದ್ದಸನ್ನಂ ಕಿಚ್ಚಾನಂ ಠಾನಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಙ್ಕಪ್ಪಪಸ್ಸದ್ಧಿಚಾತಿಆದಿಮಾಹ।
[೨೨೦] ಯಂಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಸತ್ತಧಾ ತತ್ಥ ಸಙ್ಗಹೋತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಙ್ಕಪ್ಪಪಸ್ಸದ್ಧಿಚಾತಿಆದಿಮಾಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।
ನ ಹಿ ತತ್ಥ ಸತ್ತ ಸರೂಪಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ। ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ವಿರತಿತ್ತಯಞ್ಚ ಏಕಂ ಮಗ್ಗಙ್ಗಟ್ಠಾನಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಪಸ್ಸದ್ಧಿಚ ಪೀತಿಚ ಉಪೇಕ್ಖಾಚ ಏಕಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಟ್ಠಾನಂ। ಛನ್ದೋಚ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಏಕಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏವಂ ನವಧಮ್ಮಾ ಏಕಟ್ಠಾನಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ಏಕಂ ವೀರಿಯಂ ಚತುಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನ ಇದ್ಧಿ ಪಾದಿನ್ದ್ರಿಯ ಬಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗ ಮಗ್ಗಙ್ಗ ವಸೇನ ನವಟ್ಠಾನಿಕಂ। ಏಕಾ ಸತಿ ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನ ಇನ್ದ್ರಿಯ ಬಲ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗ ಮಗ್ಗಙ್ಗ ವಸೇನ ಅಟ್ಠಟ್ಠಾನಿಕಾ। ಏಕೋ ಸಮಾಧಿ ಇನ್ದ್ರಿಯ ಬಲ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗ ಮಗ್ಗಙ್ಗ ವಸೇನ ಚತುಟ್ಠಾನಿಕೋ। ಏಕಾಪಞ್ಞಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಿನ್ದ್ರಿಯ ಬಲ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗ ಮಗ್ಗಙ್ಗ ವಸೇನ ಪಞ್ಚಟ್ಠಾನಿಕಾ। ಏಕಾ ಸದ್ಧಾ ಇನ್ದ್ರಿಯ ಬಲ ವಸೇನ ದುಟ್ಠಾನಿಕಾತಿ। ತೇ ಪನ ಸತ್ತತಿಂಸ ಪಭೇದಾ ಧಮ್ಮಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಾರಮ್ಮಣಾ ನಾನಾಖಣಿಕಾಚ ಹೋನ್ತಿ। ಮಗ್ಗಫಲೇಸು ಪನ ನವಟ್ಠಾನಿಕಂ ವೀರಿಯಂ ಏಕಮೇವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂಕತ್ವಾ ನವಸುಠಾನೇಸು ಅತ್ತ ಪಟಿಪಕ್ಖಾನಂ ಪಾಪ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯ ಯಮುಗ್ಘಾತವಸೇನ ನವ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಸಾಧಯಮಾನಂ ಏಕಮೇವ ಪವತ್ತತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಅಟ್ಠಟ್ಠಾನಿಕಾದೀಸು। ತಸ್ಮಾ ತೇ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಏಕಚಿತ್ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಏಕತೋ ಉಪಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬೇ ಲೋಕುತ್ತರೇ ಹೋನ್ತೀತಿ। ನವಾಸಙ್ಕಪ್ಪ ಪೀತಿಯೋತಿ ಏತ್ಥ ವಾಸದ್ದೋ ಕ್ವಚಿ ಸದ್ದತ್ಥೋ। ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಕ್ವಚಿ ದುತೀಯಜ್ಝಾನಿಕಾ ದಿಕೇಪೀತಿಚ ಕ್ವಚಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಾದಿಕೇ ಲೋಕುತ್ತರೇ ನಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಲೋಕಿಯೇಪೀತಿ ಸೀಲವಿಸೋಧನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತೇ ಕಾಮಾ ವಚರಕುಸಲಾದಿಕೇ ಲೋಕಿಯಕುಸಲ ಕ್ರಿಯಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಪಿ। ಯಥಾ ಯೋಗನ್ತಿ ಸೀಲವಿಸೋಧನಕಮ್ಮ ಸಮಥಕಮ್ಮನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಾದಿಕಮ್ಮೇಸು ಯುಜ್ಜಿತಬ್ಬಾನಂ ವಿರತಿತ್ತಯಾದೀನಂ ಅನುರೂಪಂ। ಛಬ್ಬಿಸುದ್ಧಿಪವತ್ತಿಯನ್ತಿ ಸೀಲ ವಿಸುದ್ಧಾದೀನಂ ಛನ್ನಂ ವಿಸುದ್ಧೀನಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ। ಏತೇನ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಮಗ್ಗಫಲಪತಿಟ್ಠಾಭಾವತ್ಥಾಯ ಪೂರಿತೇ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿ ಸೀಲೇಪಿ ಸದ್ಧಾಸತಿಆದಯೋ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯೇಸು ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಮಗ್ಗಪಾದಕತ್ಥಾಯ ಉಪ್ಪಾದಿತೇಸು ಮಹಗ್ಗತಜ್ಝಾನೇಸು ಮೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಂಯುತ್ತಕೇ –
ಏವಂ ಭಾವಿತೋ ಖೋ ಕುಣ್ಡಲಿಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ತೀಣಿ ಸುಚರಿತಾನಿ ಪರಿಪೂರೇತಿ। ಏವಂ ಭಾವಿತಾನಿ ತೀಣಿ ಸುಚರಿತಾನಿ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಿ। ಏವಂ ಭಾವಿತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಿ। ಏವಂ ಭಾವಿತಾ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ವಿಜ್ಜಾವಿಮುತ್ತಿಯೋ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂಪಿ ನಕೇವಲಂ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾ ಮಗ್ಗಫಲೇಸುಏವ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಉದ್ಧರನ್ತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕ ಕಸಿಣಜ್ಝಾನ ಆನಾಪಾಣಾ ಸುಕ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಜ್ಝಾನೇಸುಪಿ ಉದ್ಧರನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ। [ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಸಙ್ಗಹೋ]
೧೬೫. ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಪಞ್ಚ ರಾಸಯೋ। ಅತೀತಾದಿ ಭೇದ ಭಿನ್ನಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಖನ್ಧೋ ರಾಸೀತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ರುಪ್ಪನ ಲಕ್ಖಣೇ ರಾಸಿಂ ಕತ್ವಾ ಞಾಣೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾಏವ। ತಥಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣೇ ಸಞ್ಜಾನನ ಲಕ್ಖಣೇ ರಾಸಿಂ ಕತ್ವಾ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾಯೋ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಚನಾಮ। ಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರಾ। ಫಸ್ಸ ಚೇತನಾ ದಯೋ। ತೇಹಿ ಛಸುವಾ ಉಪಪತ್ತಿದ್ವಾರೇಸು ತೀಸುವಾ ಕಮ್ಮದ್ವಾರೇಸು ಏಕತೋ ಸಙ್ಗಮ್ಮ ಸಮಾಗಮ್ಮ ಫುಸನಚೇತಯಿತಾದೀಹಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ
ಕಿಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ವದೇಥ। ಸಙ್ಖತಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಕಿಞ್ಚ ಸಙ್ಖತಂ ಅಭಿ ಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ, ರೂಪಂ ರೂಪತ್ಥಾಯ ಸಙ್ಖತಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ। ವೇದನಂ ವೇದನತ್ಥಾಯ ಸಙ್ಖತಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ। ಸಞ್ಞಂ ಸಞ್ಞತ್ಥಾಯ ಸಙ್ಖತ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ। ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಙ್ಖಾರತ್ಥಾಯ ಸಙ್ಖತ ಮಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ। ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣತ್ಥಾಯ ಸಙ್ಖತ ಮಭಿ ಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ। ಸಙ್ಖತ ಮಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ।
ತತ್ಥ ರೂಪಂ ರೂಪತ್ಥಾಯ ಸಙ್ಖತಮಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಸಯನ ನಿಸಜ್ಜಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಯಾ ಯಾ ರೂಪವಿಕತಿ ಇಚ್ಛೀಯತಿ, ತಸ್ಮಿಂತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ತಸ್ಸಾ ತಸ್ಸಾ ರೂಪವಿಕತಿಯಾ ಜಾತತ್ಥಾಯ ಇರಿಯಾಪಥ ಪರಿವತ್ತನಾದಿ ವಸೇನ ತಂ ತಂ ರೂಪವಿಕತಿಂ ಸಙ್ಖತಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಖಜ್ಜಭೋಜ್ಜಾದಿಕಂ ವತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಾದಿಕಂ ಮಞ್ಚ ಪೀಠ ಗೇಹ ರಥಾದಿಕಂ ಸಬ್ಬಂ ಉಪಭೋಗ ಪರಿಭೋಗಭೂತಂ ಬಾಹಿರ ರೂಪಂಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ವೇದನನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಂ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂಪಿ ವೇದನಂ। ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಂ ವೇದನಂ ಸಙ್ಖತಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಾ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮನಚ್ಚಗೀತಾದೀನಿ ತಂ ತಂ ವೇದನುಪಕರಣಾನಿ ಸಮ್ಪಾದನ ವಸೇನ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಞ್ಚ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಾ ಮಾನುಸಕಂವಾ ದಿಬ್ಬಂವಾ ತಂತಂ ವೇದನಂ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ದಾನ ಸೀಲಾದಿ ಸಮ್ಪಾದನ ವಸೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ। ಏಸನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಪನ ಫಸ್ಸಂ ಫಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಚೇತನಂ ಚೇತನತ್ಥಾಯಾತಿಆದಿನಾ ದಾನಂ ದಾನತ್ಥಾಯ ಸೀಲಂ ಸೀಲತ್ಥಾಯ ಪಾಣಾತಿಪಾತಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತತ್ಥಾಯಾತಿಆದಿನಾ ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಲೋಕಪವತ್ತಿಂ ಞತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಾತಿ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ, ಕಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಪಾಕಟಾ ಚೇತನಾದಯೋ ವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ಲೋಭಾದಯೋ ಸದ್ಧಾಸತಿಪಞ್ಞಾದಯೋಚ ಧಮ್ಮೇ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಖನ್ಧಭಾವೇನ ಅವತ್ವಾ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾವ ವುತ್ತಾತಿ। ವುಚ್ಚತೇ।
ಯಥಾ
ಇತಿ ಸುಖಸಞ್ಞಿತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ವೇದನಾನಾಮ ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತಂ ಸುಖಸಞ್ಞಿತಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ತಂ ವಿಸುಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಖನ್ಧದೇಸನಂ ದೇಸೇತೀತಿ। ತಥಾ ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅತ್ತಸಞ್ಞಿತೇಸು ಪತಿಸರಣೇಸು ಸಞ್ಞಾಸದಿಸಂ ಪತಿಸರಣಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತಥಾ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ತೇ ತೇ ಸತ್ತಾ
[೨೨೧] ಯಂಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ಭಾಜನ ಭೋಜನ ಬ್ಯಞ್ಜನ ಭತ್ತಕಾರಕ ಭುಞ್ಜಕ ವಿಕಪ್ಪವಸೇನ ಪಞ್ಚೇವ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ವಿಭಾವನ್ತೇನ ‘‘ರೂಪಞ್ಹಿ ವೇದನಾ ನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ಭಾಜನಟ್ಠಾನಿಯಂ। ವೇದನಾ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಭೋಜನಟ್ಠಾನಿಯಾ। ಸಞ್ಞಾ ವೇದನಸ್ಸಾದ ಲಾಭ ಹೇತುತ್ತಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಟ್ಠಾನಿಯಾ। ಸಙ್ಖಾರಾ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣತೋ ಭತ್ತಕಾರಕಟ್ಠಾನಿಯಾ। ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪಭುಞ್ಜಕತ್ತಾ ಭುಞ್ಜಕಟ್ಠಾನಿಯಂ। ಏತ್ತಾವತಾಚ ಅಧಿಪ್ಪೇ ತತ್ಥಸಿದ್ಧೀತಿ ಪಞ್ಚೇವ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಸಾರತೋ ನದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ನ ಹಿ ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಏತಪ್ಪರಮವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಆಗತಂ। ಉಪಮಾದೀಪನೇಏವ ಆಗತಂ। ನ ಚ ಭಗವತಾ ಭಾಜನಾದಿವಿಕಪ್ಪಸಿದ್ಧಿಮತ್ತಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪಞ್ಚೇವ ಖನ್ಧಾ ವುತ್ತಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ತಥಾಸಿದ್ಧಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಯೋಜನಾಭಾವತೋತಿ।
[೨೨೨] ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ
‘‘ದೇಸನಾಕ್ಕಮೇಪಿ ಇದಮೇವ ಕಾರಣಂ। ಯತ್ಥ ಭುಞ್ಜತಿ, ಯಞ್ಚ ಭುಞ್ಜತಿ, ಯೇನಚ ಭುಞ್ಜತಿ, ಯೋಚ ಭೋಜಕೋ, ಯೋಚ ಭುಞ್ಜಿತಾ। ತೇಸಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂಪಿ ಅಸಾರಂ।
ಚತುನ್ನಂ ಉಪಾದಾನಾನಂ ವಿಸಯಭೂತಾ ಖನ್ಧಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ। ಸಬ್ಬ ಸಭಾಗಧಮ್ಮ ಪರಿಯಾದಾನವಸೇನ ಸಾಸವಾ ಅನಾಸವಾಚ ಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ವುತ್ತಾ, ವಿಪಸ್ಸನಾ ಭೂಮಿಪರಿಗ್ಗಹವಸೇನ ಸಾಸವಾಏವ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ವುತ್ತಾ। ಆಯತನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಭುಸಂ ಉಸ್ಸಹನ್ತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಯತನಾನಿ। ಆಯತನಸದ್ದೋ ಪನ ಛಸು ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೇಸು ದ್ವಾರಧಮ್ಮೇಸು ಪವತ್ತಮಾನೋ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸಟ್ಠೇನ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಕರಟ್ಠೇನ, ಛಸು ಬಾಹಿರೇಸು ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮೇಸು ಪವತ್ತಮಾನೋ ಸಮೋಸರಣಟ್ಠೇನ, ಉಭಯತ್ಥಪಿ ಕಾರಣಟ್ಠೇನ ಪವತ್ತತಿ। ತತ್ಥ ಚಿತ್ತ ಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಸ್ಮಿಂವಾ ಭವೇ ಅನಮತಗ್ಗೇವಾ ಸಂಸಾರೇ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಹ ಜಾಯಮಾನಾ ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಛಸು ದ್ವಾರಪದೇಸೇಸುಏವ ಜಾಯನ್ತಿ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥ। ಸನ್ತಾನಾನುಬನ್ಧವಸೇನ ನಿವಸನ್ತಾಪಿ ತೇಸ್ವೇವ ನಿವಸನ್ತಿ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥ। ಆಕಿರಿತ್ವಾ ಥಪಿತಾ ವಿಯ ಪವತ್ತಮಾನಾಪಿ ತೇಸ್ವೇವ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥ। ತಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಛಸಞ್ಜಾತಿದೇಸಟ್ಠೇನ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಕರಟ್ಠೇನಚ ಆಯತನಾನಿನಾಮ। ದೇವಾಯತನಂ ವಿಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನಾತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ।
ಯಥಾಚ ಸಮ್ಪನ್ನಪುಪ್ಫಫಲೇಸು ಖೇಮೇಸು ರುಕ್ಖೇಸು ತತೋ ತತೋ ಪಕ್ಖಿನೋ ನಿಲಿನತ್ಥಾಯ ಆಹಾರತ್ಥಾಯಚ ನಿಚ್ಚಂ ಸಮೋಸರನ್ತಿ। ಏವಂ ರೂಪಾದೀಸು ಚಕ್ಖಾಯತನಂ। ಏವಂ ಸೇಸಾನಿ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುಸೋತಾನಿ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಕ್ರಿಯಾಸು ಬಹುಪಕಾರತ್ತಾ ಕಾಮರೂಪ ಬ್ಯಾಪಿತತ್ತಾ ಚ ಪಾಕಟಾನೀತಿಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತಾನಿ। ತೇಹಿ ಆಸನ್ನತ್ತಾ ತದನನ್ತರಂ ಘಾನಂ। ತತೋ ಜಿವ್ಹಾತಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದೇಸಾಯತನಾನಿನಾಮ। ತತೋ ಸಕಲಕಾಯಬ್ಯಾಪಕೋ ಕಾಯೋ। ತತೋ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಗೋಚರವಿಸಯಗ್ಗಾಹಕಂ ಮನೋತಿ। ಸೇಸಾನಿ ಪನ ತೇಸಂ ವಿಸಯತ್ತಾ ತದನುಕ್ಕಮೇನೇವ ವುತ್ತಾನೀತಿ।
ಕಸ್ಸಚಿ ಪನ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸವಾ ಸತ್ತಸ್ಸವಾ ಮನುಸ್ಸಸ್ಸವಾ ದೇವಸ್ಸವಾ ಬ್ರಹ್ಮುನೋವಾ ವಸೇ ಅವತ್ತಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋಏವ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಧಾತುಯೋ। ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ವವತ್ಥಿತಸಭಾವತ್ತಾವಾ ಯಥಾಸಭಾವಂ ಧಾರೀಯನ್ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೀಯನ್ತಿ ವವತ್ಥಪೀಯನ್ತೀತಿ ಧಾತುಯೋ। ಅಪಿಚ, ನಿಸ್ಸತ್ತ ನಿಜ್ಜೀವಟ್ಠೇನ ಧಾತುಯೋ। ತತ್ಥ ನಿಸ್ಸತ್ತಟ್ಠೇನಾತಿ ಸತ್ತಾಕಾರಾ ಭಾವಟ್ಠೇನ ಸತ್ತಕಿಚ್ಚಾಭಾವಟ್ಠೇನ। ಕೋ ಪನೇತ್ಥ ಸತ್ತಾಕಾರೋ ಕಿಂ ಸತ್ತಕಿಚ್ಚನ್ತಿ। ಜೀವಯೋಗೋ ಸತ್ತಾಕಾರೋ। ಈಹಾಚ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ಚ ಸತ್ತಕಿಚ್ಚಂ। ನಿಜ್ಜೀವಟ್ಠೇನಾತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಯಾವ ನಮರತಿ। ಭವಪರಂಪರಾಯವಾ ಯಾವ ಸಂಸಾರೋ ನ ನಿವತ್ತತಿ। ತಾವ ಅಭಿಜ್ಜಮಾನೋ ಅಚ್ಛಿಜ್ಜಮಾನೋ ಏಕೋವ ವತ್ತತೀತಿ ಏವಂ ಗಹಿತಸ್ಸ ಜೀವಸ್ಸ ಅಭಾವಟ್ಠೇನ। ಚಕ್ಖಾದಯೋಚ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಸತ್ತಾಕಾರರಹಿತಾ ಸತ್ತ ಕಿಚ್ಚರಹಿತಾಚ ಹೋನ್ತಿ। ನಚ ಸಯಂ ಜೀವಾನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ನಾಪಿ ಜೀವಯೋಗಾತಿ। ಇತಿ ನಿಸ್ಸತ್ತಟ್ಠೇನ ನಿಜ್ಜೀವಟ್ಠೇನಚತೇಧಾತುಯೋನಾಮಾತಿ। ತೇಸಂ ಪನ ದಟ್ಠಬ್ಬಾಕಾರೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋ। ಯಥಾಹ-ಭೇರಿತಲಂ ವಿಯ ಚಕ್ಖುಧಾತು ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ದಣ್ಡೋ ವಿಯ ರೂಪಧಾತು। ಸದ್ದೋವಿಯ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು। ತಥಾ ಆದಾಸತಲಂ ವಿಯ ಚಕ್ಖುಧಾತು। ಮುಖಂ ವಿಯ ರೂಪಧಾತು। ಮುಖನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಯ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು। ಅಥವಾ, ಉಚ್ಛುಯನ್ತ ಕಿಲಯನ್ತಂ ವಿಯ ಚಕ್ಖುಧಾತು। ಯನ್ತಚಕ್ಕಯಟ್ಠಿ ವಿಯ ರೂಪಧಾತು। ಉಚ್ಛುರಸ ತೇಲಾನಿ ವಿಯ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು। ತಥಾ ಅಧರಾರಣಿ ವಿಯ
ಧಮ್ಮಧಾತುಯಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಲ್ಲಮಿವ ಸೂಲಮಿವಚ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಸಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಾ ವೇದನಾಸಲ್ಲ ಸೂಲಯೋಗಾ ಆತುರಾ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂವಾ ಸಞ್ಞಾ ಆಸಾ ದುಕ್ಖಜನನತೋ ರಿತ್ತಮುಟ್ಠಿ ವಿಯ ಅಯಥಾಭುಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಗಾಹತೋ ವನಮಿಗೋವಿಯ। ಸಙ್ಖಾರಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಪಕ್ಖಿಪನತೋ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಯಂ ಖಿಪನಪುರಿಸಾ ವಿಯ। ಜಾತಿದುಕ್ಖಾನುಬನ್ಧತೋ ರಾಜಪುರಿಸಾನುಬನ್ಧಚೋರೋ ವಿಯ। ಸಬ್ಬಾನತ್ಥಾವಹಸ್ಸ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಹೇತುತೋ ವಿಸರುಕ್ಖಬೀಜಾನಿ ವಿಯ। ರೂಪಂ ನಾನಾವಿಧುಪದ್ದವನಿಮಿತ್ತತೋ ಖುರ ಚಕ್ಕಂವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಸಙ್ಖತಾಪಿಧಾತು ಅಮತತೋ ಸನ್ತತೋ ಖೇಮತೋ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಕಸ್ಮಾ, ಸಬ್ಬಾನತ್ಥಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತತ್ತಾ। ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಗಹಿತಾರಮ್ಮಣಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾಪಿ ಅಞ್ಞಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತನತೋ ವನಮಕ್ಕಟೋ ವಿಯ, ದುದ್ದಮನತೋ ಅಸ್ಸಖಲುಙ್ಗೋ ವಿಯ, ಯತ್ಥ ಕಾಮನಿಪಾತಿತೋ ವೇಹಾಸಂ ಖಿತ್ತದಣ್ಡೋ ವಿಯ, ಲೋಭದೋಸಾದಿ ನಾನಾಪ್ಪಕಾರ ಕಿಲೇಸಯೋಗತೋ ರಙ್ಗನಟೋ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ। ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಸನ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಚ್ಚಂ। ಸನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಭೂತಸ್ಸ ತಥಸ್ಸ ಅವಿಪರೀತಸ್ಸ। ಅಪಿಚ, ಕೇನಟ್ಠೇನ ಸಚ್ಚನ್ತಿ। ತಥಟ್ಠೇನ ಅವಿತಥಟ್ಠೇನ ಅನಞ್ಞಥಟ್ಠೇನ। ಯಞ್ಹಿ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ದುಕ್ಖತ್ತಂ, ತಂ ತಥಂ ಹೋತಿ ಅವಿತಥಂ ಅನಞ್ಞಥಂ। ದುಕ್ಖದುಕ್ಖ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖ ಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ತೀಹಿ ದುಕ್ಖೇಹಿ ತಂ ಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಭಿಣ್ಹಪೀಳನತೋ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಂ ನಾಮ ಕಮ್ಮಜಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಗೇವ ತಂತಂಕಮ್ಮಾ ಭಿಸಙ್ಖರಣದುಕ್ಖಂ। ತಥಾ ಉತುಜಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಗೇವ ತಂತಂ ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರಾನಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣದುಕ್ಖಂ।
ಚಕ್ಖು ಹಿ ನಾಮ ರೂಪಿಬ್ರಹ್ಮಾನಂಪಿ ಪುರಿಮಭವೇ ಝಾನಭಾವನಾ ಸಙ್ಖಾತಂ ಮಹನ್ತಂ ಕಮ್ಮಾಭಿಸಙ್ಖರಣ ದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವನ್ತಾನಂಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ನೋ ಅಞ್ಞಥಾ। ಕಾಮಸತ್ತಾನಂ ಪನ ಪುರಿಮಭವೇ ಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂಪಿ ಯಾವಜೀವಂ ಪವತ್ತಿಯಾ ಆಹಾರಾದಿಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಞ್ಚ ಪಟಿಜಗ್ಗನ ದುಕ್ಖಞ್ಚ
ಸೇಸಸಚ್ಚೇಸುಪಿ ಯಂ ಲೋಭಸ್ಸೇವ ದುಕ್ಖಸಮುದಯತ್ತಂ। ಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ ದುಕ್ಖನಿರೋಧತ್ತಂ। ಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಮಗ್ಗಸ್ಸೇವ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಮಗ್ಗತ್ತಂ ತಂ ಕಥಂ ಹೋತೀತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಯಾವಚ ಲೋಭೋ ನ ಪಹಿಯ್ಯತಿ। ತಾವ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಅಸ್ಸಾದೇತಿಯೇವ। ಯಾವಚ ತಾನಿ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ। ತಾವ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿಯಾ ಕಮ್ಮಾದೀನಿ ಸಙ್ಖರೋನ್ತಿಯೇವ। ಯಾವಚ ಕಮ್ಮಾದೀನಿ ಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ। ತಾವ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿಯೇವ। ಯಾವಚತಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ತಾವ ತೇಸಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಸಙ್ಖಾರ ದುಕ್ಖಾದೀಹಿ ನಮುಚ್ಚತಿಯೇವ। ತಸ್ಮಾ ಲೋಭಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಮುದಯತ್ತಂ ತಥಂ ಹೋತಿ। ಚಕ್ಖಾದೀಸುಚ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಸಬ್ಬಂ ದುಕ್ಖಂ ಆಗಚ್ಛತಿಯೇವ। ಅಪವತ್ತಮಾನೇಸು ನಾಗಚ್ಛತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿನಿರೋಧಭೂತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ ದುಕ್ಖನಿರೋಧತ್ತಂ ತಥಂ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಲೋಭಪಹಾನತೋ ಅಞ್ಞೋ ದುಕ್ಖಮುತ್ತಿಮಗ್ಗೋನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಮಗ್ಗೋಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜ ಮಾನೋ
ಏವಂಸನ್ತೇಪಿ ಸಚ್ಚಸದ್ದೋ ಪರಿಯಾಯ ಸಚ್ಚೇಸುಪಿ ವತ್ತತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಚತ್ತಾರಿಅರಿಯಸಚ್ಚಾನೀತಿ। ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇ ತಾವ ಸಕ್ಕಾಯಪರಿಯಾ ಪನ್ನಾ ಅಜ್ಝತ್ತಧಮ್ಮಾಏವ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂನಾಮ। ತೇಯೇವ ಹಿ ಅಸ್ಮಿಮಾನಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತಾ ಹುತ್ವಾ ಯಾವತಂ ಮಾನಂ ನ ಸಮೂಹನತಿ। ತಾವ ದುಕ್ಖಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋನ್ತಿ। ದುಕ್ಖಪರಿಞ್ಞಾಚನಾಮ ಯಾವದೇವ ಅಸ್ಮಿಮಾನಸಮುಗ್ಘಾತಾಯ ಹೋತಿ। ಅಸ್ಮಿಮಾನೋಚ ತೇಸ್ವೇವ ಅಜ್ಝತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ನಿವಿಸತೀತಿ ತೇಸು ಪರಿಞ್ಞಾತೇಸು ಪರಿಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಂ ಸಿದ್ಧಮೇವ ಹೋತೀತಿ। ತಬ್ಬಿಪರೀ ತೇನ ಪನ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯ ಬದ್ಧಧಮ್ಮಾ ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾಚ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕವಜ್ಜಾ ಉದಯಬ್ಬಯ ಪೀಳನತೋ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖೇಹಿಚ ಅಪರಿಮುತ್ತತ್ತಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನಾಮ। ಸಮುದಯಸಚ್ಚೇ ಏಕೋ ಲೋಭೋಯೇವ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂನಾಮ। ಸೋಹಿ ಅತ್ತಸಮಙ್ಗಿನೋ ಸತ್ತೇ ಅತ್ತನಿಚ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮೇಸುಚ ಅಸ್ಸಾದಂ ಜನಯಿತ್ವಾ ನಿಚ್ಚಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಅನುಕ್ಕಣ್ಠಮಾನೇ ಕರೋತೀತಿ ತೇಸಂ ಲೋಭಸದಿಸೋ ಅಞ್ಞೋ ಞಾತಿವಾ ಮಿತ್ತೋವಾ ಸಹಾಯೋವಾ ಅತ್ತಾವಾ ಅತ್ತನಿಯಂವಾ ನತ್ಥಿವಿಯ ಖಾಯತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಂಸದಿಸೋ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸಂವಿಧಾಯಕೋನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತಞ್ಚ ಪಜಹಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞೋ ದುಜ್ಜಹೋನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಅವಸೇಸಾಪನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಾಸವಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂನಾಮ।
ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ, ನನು ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲಭಾವೇನ ವುತ್ತಾತಿ ಸಾಪಿ ಸಮುದಯೇ ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಏವ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ। ವುಚ್ಚತೇ, ಯಥಾಹಿ ಏಕೋ ಛೇಕೋ ಉಯ್ಯಾನಪಾಲೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯುತ್ತಂ ಭೂಮಿ ಭಾಗಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣಬಲೇನ ಭೂಮಿಭಾಗಞ್ಚ ನಾನಾಬೀಜಾನಿಚ ಅಭಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ನನ್ದನಸದಿಸಂ ಉಯ್ಯಾನಂ ಮಾಪೇಸಿ। ತತ್ಥ ಭೂಮಿ ಉಯ್ಯಾನ ಪಾಲಸ್ಸ ಬೀಜಾನಂ ರುಕ್ಖಾನಞ್ಚ ಪತಿಟ್ಠಾನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿ। ಬೀಜಾನಿಚ ಅಙ್ಕುರುಪ್ಪಾದನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇನ್ತಿ, ಉಯ್ಯಾನಪಾಲೋಯೇವ ಪನ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಾನಿ ಸಾಧೇತಿ। ಸೋ ಹಿ ಭೂಮಿಯಂ ಬೀಜೇಸು ರುಕ್ಖೇಸುಚ ಯಂಯಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ। ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಕರೋತಿ। ಮಮೇತನ್ತಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ರಕ್ಖತಿ। ತತೋ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಭೋಗೇ ಭುಞ್ಜತಿ। ತಸ್ಮಾ ಕೋ ಇದಂ ಮಾಪೇಸಿ, ಕಸ್ಸೇದಂ ಉಯ್ಯಾನನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಉಯ್ಯಾನಪಾಲೋಯೇವ ಮಾಪೇಸಿ। ತಸ್ಸೇದಂ ಉಯ್ಯಾನಂ ಇಚ್ಚೇವ ವುಚ್ಚತಿ।
ಅರಿಯಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಕದಾಚಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಕುತೋಚಿ ಕಥಞ್ಚಿ ಅವಿತಥಭಾವೇನ ಉತ್ತಮತ್ಥವಾಚಕೋತಿ। ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಚ್ಚಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವಿಭಾವಿತೋ ದುಕ್ಖಂಅರಿಯ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪೀಳನಟ್ಠೋ, ಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ, ಸನ್ತಾಪಟ್ಠೋ, ವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೋತಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಅತ್ಥೇಹಿ ಚಕ್ಖಾದಿಕಸ್ಸ ಏಕೇಕಸ್ಸ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಖತಟ್ಠ ವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠಾ ಪುಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರ ದುಕ್ಖವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖೇಸು ವುತ್ತನಯಾಏವ। ಪದತ್ಥತೋಪನ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಙ್ಖರೀಯತೀತಿ ಸಙ್ಖತೋ। ಪಗೇವ ಕಮ್ಮಾದಿಪಚ್ಚಯಾಭಿಸಙ್ಖರಣದುಕ್ಖೇನ ವಿನಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನಪವತ್ತತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವಿರೂಪೋ ಹುತ್ವಾ ಪರಿಣಾಮೋ ವಿಪರಿಣಾಮೋ। ಪರಿಹಾನಿಚೇವ ಪರಿಭೇದೋಚ। ಪೀಳನಟ್ಠೋತಿ ಏತ್ಥ ಪೀಳಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಪೀಳನಂ। ಪೀಳೇತೀತಿ ಪೀಳನಂ। ಪೀಳೀಯತೇ ಪೀಳನಂ। ಅತ್ಥೋತಿ ಸಭಾವೋ। ಪೀಳನಂ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ತತ್ಥ ಯಥಾ ಏಕಿಸ್ಸಾ ದುಗ್ಗತಿತ್ಥಿಯಾ ಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ಪುತ್ತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸೋಚ ನಾನಾರೋಗೇಹಿ ಸಯಂ ನಿಚ್ಚಂ ಪೀಳಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಪಟಿಜಗ್ಗನದುಕ್ಖೇಹಿ ಮಾತರಞ್ಚ ನಿಚ್ಚಂ ಪೀಳೇತಿಯೇವ। ಯಞ್ಚ ತಸ್ಸಾ ಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ, ತಞ್ಚ ತಸ್ಸಾ ಇತ್ಥಿಯಾ ಪೀಳನಕಿಚ್ಚಮೇವ ಹೋತಿ। ಏವಮೇವಂ ಯೇ ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಜರಾಮರಣೇಹಿ ನಿಚ್ಚಂ ಪೀಳೀಯನ್ತಿ, ತೇ ಪಟಿಜಗ್ಗನದುಕ್ಖೇಹಿ ತಂ ಸಮಙ್ಗೀನಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ನಿಚ್ಚಂ ಪೀಳೇನ್ತಿಯೇವ। ಯಞ್ಚ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಾನೇ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ, ತಞ್ಚ ತಸ್ಸ ಪೀಳನಕಿಚ್ಚಮೇವಾತಿ। ಯಥಾಹಯೋ
ಸನ್ತಾಪಟ್ಠೋತಿ ರಾಗಗ್ಗಿಆದೀಹಿ ಏಕಾದಸಹಿ ಅಗ್ಗೀಹಿ ಭುಸಂ ಪರಿದಯ್ಹನಟ್ಠೋ। ಯಥಾಹ –
ಚಕ್ಖುಂ ಆದಿತ್ತಂ। ಕೇನ ಆದಿತ್ತಂ। ರಾಗಗ್ಗಿನಾ ಆದಿತ್ತಂ। ದೋಸಗ್ಗಿನಾ। ಮೋಹಗ್ಗಿನಾ। ಜಾತಿಯಾ। ಜರಾಯ। ಮರಣೇನ। ಸೋಕೇನ। ಪರಿದೇವೇನ। ದುಕ್ಖೇನ। ದೋಮನಸ್ಸೇನ। ಉಪಾಯಾಸೇನ ಆದಿತ್ತನ್ತಿ ವದಾಮಿ। ಸೋತಂ ಆದಿತ್ತಂ। ಘಾನಂ ಆದಿತ್ತಂ। ಜಿವ್ಹಾ ಆದಿತ್ತಾ। ಕಾಯೋ ಆದಿತ್ತೋ। ಮನೋ ಆದಿತ್ತೋತಿ।
ಆದಿಪನಂ ಸನ್ತಾಪನಂ ಪರಿದಯ್ಹನನ್ತಿ ಇಧ ಅತ್ಥತೋ ಏಕನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋಪಿ ಚಿರಕಾಲಂ ಪಾರಮಿತಾಭಿಸಙ್ಖರಣದುಕ್ಖೇನ ಅನ್ತಿಮಭವೇಚ ಸೀಲಾದಿವಿಸುದ್ಧಿಭಾವನಾಭಿಸಙ್ಖರಣದುಕ್ಖೇನ ಪುಗ್ಗಲಂ ಸುಸಂ ಪೀಳೇತಿಯೇವ। ತಥಾ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮೋಚ। ತಸ್ಮಾ ಸೋಪಿ ಪಿಳನಾದಿಅತ್ಥೇನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸಙ್ಗಹೋ ಸಿಯಾತಿ।ನ। ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಸನ್ತಿ ವಂಹತ್ತಾ। ಸೋ ಹಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣದುಕ್ಖಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಅನುಭೂತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಕಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಸಬ್ಬಂ ಕಿಲೇಸಜಾತಂ ಖೇಪೇನ್ತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ನಿರುಜ್ಝಮಾನೋಚ ಸಬ್ಬಂ ಆಯತಿಂ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ವೂಪಸಮೇನ್ತೋ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ವೂಪಸನ್ತಂಚ ಅನಾಗತ ದುಕ್ಖಂ ಉಪಾದಾಯ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣದುಕ್ಖಂ ಗಣನುಪಗಂ ನಹೋತಿ। ಭಿಜ್ಜನ್ತೋಚ ಅನುತ್ತರಂ ವಿಮುತ್ತಿಸುಖಂ ದತ್ವಾವ ಭಿಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ವಿಪರಿಣಾಮಪಚ್ಚಯಾಪಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಕಾಚಿ ಹಾನಿನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ನ ಸೋ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸಙ್ಗಹೋತಿ। ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಾ ಪನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಪವತ್ತ ಮಾನಾಚ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಪಕಾರೇಹಿ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖೇಹಿ ಭುಸಂ ಪೀಳೇತ್ವಾ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿಚ। ನಿರುಜ್ಝಮಾನಾ ಮಹನ್ತಂ ಪರಿಳಾಹದುಕ್ಖಂ ಜನೇತ್ವಾ ಅಪರಿಯನ್ತೇ ಖುರಚಕ್ಕಸದಿಸೇ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಯನ್ತೇ ಪುಗ್ಗಲಂ ಯೋಜೇನ್ತಾವ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇಏವ ಪೀಳನಾದಿಅತ್ಥೇಹಿ ಏಕನ್ತದುಕ್ಖಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಏತೇನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಪಿ ಸಮ್ಪಾಪಕಪಚ್ಚಯಾಭಿಸಙ್ಖರಣಲೇಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚತ್ತಪಸಙ್ಗೋ ನಿವತ್ತಿತೋ ಹೋತೀತಿ।
ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಅರಿಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಭವಾಭವಸಙ್ಖಾತಂ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಂ ಸಮುದೇತಿ। ಪುನಪ್ಪುನಂ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ಉದಯತಿ ಉಟ್ಠಾಪೇತಿ ವಡ್ಢೇತಿವಾತಿ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ, ಆಯೂಹನಟ್ಠೋ, ನಿದಾನಟ್ಠೋ, ಸಂಯೋಗಟ್ಠೋ, ಪಲಿಬೋಧಟ್ಠೋತಿ ಚತೂಹಿ ಅತ್ಥೇಹಿ ಲೋಭಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಮುದಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ಆಯೂಹನಟ್ಠೋತಿ ಭವಾಭವ ಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಭವೇಪಿ ವತ್ಥುಕಾಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋ ಪರಿಬ್ಯೂಹನಟ್ಠೋ ರಾಸಿಕರಣಟ್ಠೋ ನಿದಾನಟ್ಠೋತಿ ತದೇವ ನಿರನ್ತರಂ ಕತ್ವಾ ಅನುಪ್ಪದಾನಟ್ಠೋ ನಿಯ್ಯಾತನಟ್ಠೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಂಯೋಗಟ್ಠೋತಿ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಮಿಂಏವ ದಳ್ಹಂ ಬನ್ಧನಟ್ಠೋ। ಪಲಿಬೋಧಟ್ಠೋತಿ ತತೋ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಮುಚ್ಚನುಪಾಯಸ್ಸ ನೀವಾರಣ ವಸೇನ ಪಲಿಬುನ್ಧನಟ್ಠೋ ಉಪರುನ್ಧನಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ ಅರಿಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿರುಜ್ಝನಂ ಅನುಪ್ಪಾದ ಧಮ್ಮತಾಪತ್ತಿ ವಸೇನ ಖಿಯ್ಯಾನಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ। ದುಕ್ಖಂ ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ ನಪವತ್ತತಿ ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ। ನಿಸ್ಸರಣಟ್ಠೋ ವಿವೇಕಟ್ಠೋ, ಅಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ, ಅಮತಟ್ಠೋತಿ ಚತೂಹಿ ಅತ್ಥೇಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ದುಕ್ಖನಿರೋಧತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ನಿಸ್ಸರಣಟ್ಠೋತಿ ನಿಸ್ಸರಣ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ವಿಮುಚ್ಚನಟ್ಠೋ। ವಿವೇಕಟ್ಠೋತಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಪಲಿಬೋಧತೋ ವಿವಿಚ್ಚನಟ್ಠೋ। ಅಸಙ್ಖತಟ್ಠೋತಿ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಭಾವಟ್ಠೋ। ಅಮತಟ್ಠೋತಿ ಮರಣದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಭಾವಟ್ಠೋತಿ।
ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾತಿ ಏತ್ಥ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಂ ಗಮೇತಿ ಸಮ್ಪಾಪೇತೀತಿ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ। ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಪಟಿಲಾಭಕರಣ ವಸೇನ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾತಿ ಪಟಿಪದಾ। ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀಚ ಸಾ ಪಟಿಪದಾ ಚಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೋ, ಹೇತ್ವಟ್ಠೋ, ದಸ್ಸನಟ್ಠೋ, ಅಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೋತಿ ಚತೂಹಿ ಅತ್ಥೇಹಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಮಗ್ಗಸ್ಸ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಮಗ್ಗತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿಆದಿಕಂ ವಟ್ಟಸೋತಂ ಪಟಿನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾ ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧೋತಿಆದಿಕಂ ವಟ್ಟಪಟಿಸೋತಂ ಅಭಿಮುಖಂ ನಿಗ್ಗಮನಟ್ಠೋ। ಹೇತ್ವಟ್ಠೋತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅರಿಯಗುಣಾನಂ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವ ಸಾಧನಟ್ಠೋ। ದಸ್ಸನಟ್ಠೋತಿ ಅಞ್ಞಾಣಅದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಮ್ಮೋಹಸ್ಸ ಪಹಾನ ವಸೇನ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಟ್ಠೋ। ಅಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೋತಿ ತಣ್ಹಾ ದಾಸಬ್ಯವಿಮುತ್ತಿಯಾ
ತಥಾ ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಏಕನ್ತೇನ ಸುಖಕಾಮಾ ಹೋನ್ತಿ ಸುಖಾಭಿನನ್ದಿನೋ। ಯೇಚ ಅತ್ತನಿ ಸುಖಂ ಜನೇನ್ತಿ। ತೇಸು ಪಿಯಮಿತ್ತಸಞ್ಞಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ। ಅತ್ತನೋಪನ ಏಕನ್ತಸುಖಂವಾ ಏಕನ್ತಸುಖಮಗ್ಗಂವಾತೇ ನಜಾನನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇ ಅತ್ತನೋ ಸುಖವಡ್ಢಿಯಾ ಯಂ ಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಆಯೂಹನ್ತಿ। ತಂ ತಂ ಅತ್ತನೋ ದುಕ್ಖವಡ್ಢಿಯಾಏವ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ। ಕಿಂ ಪನ ಏಕನ್ತಸುಖಂ ಕೋಚ ಏಕನ್ತ ಸುಖಮಗ್ಗೋತಿ। ಏಕನ್ತದುಕ್ಖಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವೋಏವ ಅತ್ತನೋ ಏಕನ್ತ ಸುಖಂನಾಮ। ಏಕನ್ತದುಕ್ಖಜನಕಸ್ಸ ಪಹಾನಮಗ್ಗೋಏವ ಅತ್ತನೋ ಏಕನ್ತ ಸುಖಮಗ್ಗೋನಾಮಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಇಮಾನಿ ಚತುಸಚ್ಚಪದಾನಿ ಕಥೇಸೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
[೨೨೩] ಯಂ ಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ
‘‘ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೋ ಏತ್ಥ ಏತೇನಾತಿವಾ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಏತೇನಾತಿ ಇದಂ ನಯುಜ್ಜತಿ।
ನ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧ ಕ್ರಿಯಾಸಾಧನೇ ದುಕ್ಖೇನ ಸಹಕಾರೀ ಕಾರಣಂ ಹೋತೀತಿ। ಸೇಸಚೇತಸಿಕಾತಿ ವೇದನಾ ಸಞ್ಞಾಹಿ ಸೇಸಾ ಪಞ್ಞಾಸ ಚೇತಸಿಕಾ। ಅತೀತಾದಿವಸೇನ ತಿವಿಧ ಭಿನ್ನಾನಂ ಭೇದಾಭಾವೇನಾತಿಆದಿ। ತಞ್ಹಿ ಅತೀತಾದಿಕೇ ತಿವಿಧಭೇದೇ ಏಕಂಪಿ ನ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ। ಅನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬ ಧಮ್ಮತ್ತಾ। ತಞ್ಹಿ ತೇಕಾಲಿಕಧಮ್ಮಾನಂ ಖಯವಿರಾಗನಿರೋಧಭೂತೋ ಅನಿಮಿತ್ತ ಧಮ್ಮೋಯೇವ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಇದಂ ಅತೀತೇ ಅಸುಕಬುದ್ಧಕಾಲೇ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಇದಂ ಅನಾಗತೇ। ಇದಂ ಏತರಹೀತಿ ಏವಂ ಕಾಲಭೇದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಂ ನಹೋತಿ। ತಥಾ ದಿಸಾ ದೇಸಠಾನಭೇದೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಪುಗ್ಗಲಭೇದೇನ ಚ। ಕೇವಲಂ ಪನ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರವಟ್ಟೇ ಯತ್ತಕಾನಿ ಅನತ್ಥ ಪದಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಸಿದ್ಧೇಹಿ ಗುಣಪದೇಹಿಏವ ತಂ ಕಥೇ ತಬ್ಬನ್ತಿ। ದುಕೇಸು ಪನ ಅಜ್ಝತ್ತದುಕಂ ಪತ್ವಾ ತಂ ಬಹಿದ್ಧಾಏವ ಹೋತಿ। ನ ಅಜ್ಝತ್ತಂ। ಓಳಾರಿಕದುಕಂ ಪತ್ವಾ ಸುಖುಮಮೇವ ಹೋತಿ, ನ ಓಳಾರಿಕಂ। ಹೀನದುಕಂ ಪತ್ವಾ ಪಣೀತಮೇವ ಹೋತಿ, ನ ಹೀನಂ। ದೂರೇ ದುಕಂ ಪತ್ವಾ ದೂರೇಏವ ಹೋತಿ, ನ ಸನ್ತಿಕೇತಿ। ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹನಿಸ್ಸಟನ್ತಿ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹತೋ ವಿಮುತ್ತಂ।
ದ್ವಾರಾಲಮ್ಬಣಭೇದೇನಾತಿ ದ್ವಾರಛಕ್ಕ ಆರಮ್ಮಣಛಕ್ಕಾನಂ ಭೇದೇನ। ಆಯತನಾನಿ ದ್ವಾದಸ ಭವನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಏತ್ಥಚ ದ್ವಾರಛಕ್ಕಂ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂಏವಾತಿ ಸೇಸಧಮ್ಮಾಲಮ್ಬಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ಆರಮ್ಮಣಛಕ್ಕಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ದ್ವಾರಾ।ಲ। ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಛನ್ನಂ ದ್ವಾರಾನಂ ಛನ್ನಂ ಆಲಮ್ಬಣಾನಂ ತೇಸು ದ್ವಾರಾಲಮ್ಬಣೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಞ್ಚ ಕಮೇನ ಧಾತುಯೋ ಅಟ್ಠಾರಸ ಭವನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಏತ್ಥಪಿ ದ್ವಾರಛಕ್ಕೇ ಮನೋದ್ವಾರಂ ವಿಞ್ಞಾಣೇಕದೇಸಮೇವ ಹೋತಿ। ದ್ವಾರಛಕ್ಕಂ ವಿಞ್ಞಾಣಸತ್ತಕಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಲಮ್ಬಣೇಕದೇಸಮೇವಾತಿ। ಮಗ್ಗೋ ಲೋಕುತ್ತರೋ ಮಗ್ಗೋನಾಮ ಮತೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಮಗ್ಗಯುತ್ತಾ ಏಕೂನತಿಂಸಧಮ್ಮಾ ಫಲಭೂತಾಚ ಸತ್ತತಿಂಸ ಧಮ್ಮಾ ಚತುಸಚ್ಚ ವಿನಿಸ್ಸಟಾ ಚತೂಹಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಹಿ ವಿನಿಸ್ಸಟಾ ವಿಮುತ್ತಾ। ಯಮೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ।
ಇತಿ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಿಯಾನಾಮ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹಸ್ಸ
ಚತುತ್ಥವಣ್ಣನಾಯ ಸಮುಚ್ಚಯ ಸಙ್ಗಹಸ್ಸ
ಪರಮತ್ಥದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।