॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥
ಅನುದೀಪನೀಪಾಠ
೧. ಚಿತ್ತಸಙ್ಗಹಅನುದೀಪನಾ
ಅನನ್ತಞ್ಞಾಣಂ
ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ ಪರಮತ್ಥ-ದೀಪನಿಯಾ ನುದೀಪನಿಂ॥
[ತತ್ಥ, ಲೋಕಾಲೋಕಕರನ್ತಿ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಯಂ ಚತುಸ್ಸಚ್ಚಧಮ್ಮದೇಸನಾಲೋಕಕಾರಕಂ। ಪರಮತ್ಥದೀಪನೀತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದುವಿಧೋ ಪಧಾನತ್ಥೋಚ ಪರಿಯಾಯತ್ಥೋಚ। ತತ್ಥ ಪಧಾನತ್ಥೋ ಪರಮತ್ಥೋನಾಮ, ಪಧಾನತ್ಥೋತಿಚ ಪದವಾಕ್ಯಾನಂ ಮುಖ್ಯತ್ಥೋ ಉಜುಕತ್ಥೋ। ಪರಿಯಾಯತ್ಥೋಪಿ ಕೋಚಿ, ಯುತ್ತರೂಪೋ ಅತ್ಥೋ ಪರಮತ್ಥೋ ಯೇವ। ಪರಮತ್ಥಂದೀಪೇತಿಪಕಾಸೇತೀತಿಪರಮತ್ಥದೀಪನೀ]। ತಂಪರ ಮತ್ಥದೀಪನಿಂಕರೋನ್ತೋಆಚರಿಯೋ ಪಥಮಂತಾವ ಬುದ್ಧಸ್ಸಭಗವತೋ ಪಣಾಮಂಕರೋತಿ ‘‘ಉದಯಾಯಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ।
ತತ್ಥ ‘‘ಉದಯಾ’’ತಿ ಉದಯತೋಉಗ್ಗಮನತೋ। ‘‘ಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಯಸ್ಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಮಹಾಸೂರಸ್ಸ। ‘‘ಏಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅದುತೀಯಸ್ಸ, ಅಸದಿ ಸಸ್ಸವಾ
‘‘ತಂ ಮಹಾಸೂರ’’ನ್ತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಮಹಾಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲಂ। ಜನಮ್ಬುಜ ಸನ್ತಾನೇಸುಪವತ್ತಂ ಮಹನ್ತಂ ಮೋಹತಮಂನೂದತಿ ಅಪನೇತಿ, ಸದ್ಧಮ್ಮರಂಸಿಜಾಲಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತೋ ಅನ್ತರಧಾಪೇತೀತಿ ಮಹಾಮೋಹತಮೋನುದೋ। ತಂ ‘‘ಮಹಾಮೋಹತಮೋನುದಂ’’।
ಏವಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸಪಣಾಮಂ ಕತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ಇಚ್ಛಿತಂ ಪಣಾಮಪ್ಪಯೋಜನಂ ಪರಿಣಾಮೇನ್ತೋ ‘‘ಸಞ್ಜಾತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಸೋಮಹಾಸೂರೋಮಯ್ಹಂ ಹದಯೇ ಸಞ್ಜಾತಂ ತಮೋಖನ್ಧಂ ಪನೂದತ’’ನ್ತಿಯೋಜನಾ। ತತ್ಥ ‘‘ಸಞ್ಜಾತ’’ನ್ತಿ ಸುಟ್ಠುಜಾತಂ, ಅನಮತಗ್ಗೇಸಂಸಾರೇ ದಳ್ಹಂ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ತಮೋಖನ್ಧ’’ನ್ತಿ ಮಹಾಮೋಹತಮೋಖನ್ಧಂ। ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸತಮೋಖನ್ಧಂ ವಾ। ಅನ್ತರಾಯಕರಾನಿ ಉಪವೀಳಕೋಪಘಾತಕಕಮ್ಮಾನಿಪಿ ತಮೋಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ ಏವ। ತಥಾ ರೋಗಾದಯೋ ಅನ್ತರಾಯ ಧಮ್ಮಾಪಿ ತಮೋಜಾತಿಕಾಏವತಮೋತಮಪರಾಯನೋತಿಆದೀಸು। ‘‘ಪನೂದತ’’ನ್ತಿ ಪನೂದತು, ಅಪನೇತು, ಅನ್ತರಧಾಪೇತು।
ಏವಂ ಸಪ್ಪಯೋಜನಂ ಪಣಾಮಂ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸನಿದಾನಂ ಗನ್ಥಪ್ಪಟಿಞ್ಞಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಪೋರಾಣಕೇಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ನಿದಾನಂ ನಾಮ ಗನ್ಥಪ್ಪಟಿಞ್ಞಾಯ
ತತ್ಥ ದ್ವೀಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ಸಕಾರಣಂ ಯಾಚನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪುನ ದ್ವೀಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ಸಉಪಮಂವಿಪುಲತ್ಥತಂದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಗನ್ಥಪ್ಪಕಾರ ಗನ್ಥಗುಣೇಹಿ ಸಹಗನ್ಥಪ್ಪಟಿಞ್ಞಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥ ಆದಿಗಾಥಾಯಂ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹೇ ಪೋರಾಣಕೇಹಿ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ವಣ್ಣಿತಾ ಬಹೂವಣ್ಣನಾ ಇಧಲೋಕಮ್ಹಿದಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ವಣ್ಣನಾ’’ತಿ ಪೋರಾಣಟೀಕಾಯೋ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಏವಞ್ಚಸತಿ ಕಸ್ಮಾ ಅಭಿನವಂ ವಣ್ಣನಂ ಯಾಚನ್ತೀತಿ। ‘‘ಯೇ ಸಾರತ್ಥಾಭಿಮಾನಿನೋ, ತೇ ತಾಹಿಬಹೂಹಿ ಪೋರಾಣವಣ್ಣನಾಹಿತುಟ್ಠಿಂ ನವಿನ್ದನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಂ ಯಾಚನ್ತೀ’’ತಿಯೋಜನಾ। ಏತೇನ ಅಪ್ಪಸಾರತ್ಥಾ ಏವ ತಾಪೋರಾಣವಣ್ಣನಾಯೋತಿಪಿ ದೀಪೇತಿಯೇವ। ತತ್ಥ ‘‘ತುಟ್ಠಿ’’ನ್ತಿ ಸನ್ತುಟ್ಠಿಂ। ನವಿನ್ದನ್ತಿನಪಟಿಲಭನ್ತಿ। ‘‘ಯೇ’’ತಿಯೇಜನಾ।
ಸಾರತ್ಥಮೇವ ಅಭಿಮಾನೇನ್ತಿ, ವಿಸೇಸೇನ ನನ್ದನ್ತಿಸೀಲೇನಾತಿ ಸಾರತ್ಥಾಭಿಮಾನಿನೋ। ತೇನವಿನ್ದನ್ತೀತಿಪುರಿಮೇನಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪುನ ‘‘ತೇ’’ತಿ ತಾಹಿ ತುಟ್ಠಿಂ ಅವಿನ್ದನ್ತಾ ತೇಜನಾ। ‘‘ಮ’’ನ್ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ। ‘‘ಸಙ್ಗಮ್ಮಾ’’ತಿ ಸಮಾಗನ್ತ್ವಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪರಮತ್ಥಸ್ಸದೀಪನಂ ಯಾಚನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಿಸ್ಸಾಟೀಕಾಯ ‘‘ಪರಮತ್ಥದೀಪನೀ’’ತಿ ನಾಮಂಪಿ ಸಿದ್ಧಂಹೋತಿ। ‘‘ಮಹಣ್ಣವೇ’’ತಿ ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ। ‘‘ರತನಾನೀ’’ತಿ ಸುವಣ್ಣರಜತಾದೀನಿ ರತನಾನಿ। ‘‘ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ’’ತಿ ಉದ್ಧಂ ಆಹರಿತ್ವಾ। ‘‘ಯಥಿಚ್ಛಕಂವೀ’’ತಿಯಥಿಚ್ಛಿತಂಪಿ। ಯತ್ತಕಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ತತ್ತಕಂವೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ದಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ’’ತಿ ದದೇಯ್ಯುಂ। ಕಾಮಂ ದದನ್ತೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಯ್ಯಾದಿವಚನಾನಂ ಅನುಮತಿ ಅತ್ಥೇಪವತ್ತನತೋ। ‘‘ನವತ್ತಬ್ಬಾವಊನತಾ’’ತಿ ಮಹಣ್ಣವೇರತನಾನಂ ಊನತಾಹಾನಿತಾ ನವತ್ತಬ್ಬಾವ। ಕಸ್ಮಾ, ಅಪರಿಮಾಣ ರತನಾಧಿಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಮಹಾಸಮುದ್ದಸ್ಸ। ಯತೋ ಸೋ ಸಾಗರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಾನಂಧನರತನಾನಂ ಗೇಹಗಬ್ಭಸದಿಸತ್ತಾಸಾಗರೋತಿ ಹಿಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ತಥೇವೇತ್ಥಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥ ಸಙ್ಗಹೇತಥೇವ। ‘‘ವಿಪುಲತ್ಥಾ’’ತಿ ಮಹನ್ತಾ ಅತ್ಥಾ। ‘‘ರತನೂಪಮಾ’’ತಿ ಮಹಣ್ಣವೇ ರತನಸದಿಸಾ। ‘‘ಸತಕ್ಖತ್ತುಂಪೀ’’ತಿ ಅನೇಕಸತವಾರಂಪಿ। ‘‘ವಣ್ಣೇಯ್ಯುಂ’’ತಿ ಕಾಮಂವಣ್ಣೇನ್ತು। ‘‘ಪರಿಯಾದಿನ್ನಾ’’ತಿ ಪರಿತೋ ಅನವಸೇಸತೋ ಆದಿನ್ನಾ ಗಹಿತಾ। ಪರಿಕ್ಖೀಣಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ನಹೇಸ್ಸರೇ’’ತಿ ನಹೇಸ್ಸನ್ತಿ
ಗನ್ಥಾರಬ್ಭಗಾಥಾವಣ್ಣನಾನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧. ಏವಂ ಗನ್ಥಾರಬ್ಭವಿಧಾನಂ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಆದಿಗಾಥಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸಮ್ಬನ್ಧನ್ತಿ ಕಾರಣಪ್ಫಲಸಂಯೋಗಂ। ತತ್ಥ ಗಾಥಾಪವತ್ತನಂ ಕಾರಣಂ ನಾಮ। ಪಞ್ಚಪಿಣ್ಡತ್ಥ ದಸ್ಸನಂ ಫಲಂ ನಾಮ। ಕಾರಣಪ್ಫಲಸಂಯೋಗೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋನಾಮ। ‘‘ಸಪ್ಪಯೋಜನೇ’’ತಿ ಫಲಪ್ಪಯೋಜನಸಹಿತೇ। ಗನ್ಥೇನ ಅಭಿಧಾತಬ್ಬೋ ಕಥೇತಬ್ಬೋತಿ ಗನ್ಥಾಭಿಧೇಯ್ಯೋ। ನಿಪತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ನಿಪಚ್ಚಂ। ನಿಪಚ್ಚ ಕಿರಿಯಾ, ನಿಪಚ್ಚಾಕಾರೋ, ನಿಪಚ್ಚಕಾರಸ್ಸಕರಣನ್ತಿ ಸಮಾಸೋ। ‘‘ಸಾ’’ತಿ ರತನತ್ತಯವನ್ದನಾ। ದಸ್ಸಿತಾತಿಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಅಭಿಹಿತಾ’’ತಿ ಕಥಿತಾ। ಪಕಾಸಿತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಪಧಾನತ್ಥಭೂತಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಭೂತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ದುವಿಧೋಹಿ ಅತ್ಥೋವಚನತ್ಥೋ ಚ ಅಭಿಧಾನತ್ಥೋಚ। ತತ್ಥ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಗತೋ, ಪುರಿಸೋತಿ ವುತ್ತೇಗಚ್ಛತಿ ಪದೇನ ವುತ್ತೋ ಯೋಕೋಚಿ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ವಚನತ್ಥೋನಾಮ। ಪುರಿಸೋತಿ ಪದೇನದಸ್ಸಿತೋ
ತತ್ಥ ವುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಾ, ಚತುಧಾ ಪರಮತ್ಥತೋ।
ಚಿತ್ತಂ ಚೇತಸಿಕಂ ರೂಪಂ, ನಿಬ್ಬಾನಮಿತಿ ಸಬ್ಬಥಾ॥ ತಿ
ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಾ। ಏವಂ ವುತ್ತತ್ತಾಯೇವಚ ತೇಚತ್ತಾರೋ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಾ ಏವ ಇಧಪಧಾನತ್ಥಭೂತಾತಿ ಚ, - ಪಧಾನತ್ಥಾಏವ ಇಧಗನ್ಥಾಭಿಧೇಯ್ಯ ಭಾವೇನ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಚವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಕೇಚಿಪನವದೇಯ್ಯುಂ, ತೇಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಾ ಸಙ್ಗಹಪ್ಪಕರಣಂ ಪತ್ತಾ ವಿಸುಂ ಸಙ್ಗಹತ್ಥಾನಾಮಭವೇಯ್ಯುಂ, ನಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಾ ನಾಮ। ಇಧ ಚ ಸಙ್ಗಹತ್ಥಾ ಏವ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಭಾವೇನ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯೋ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥ ಸಙ್ಗಹಪ್ಪದೇನಾತಿ। ವುಚ್ಚತೇ। ತೇಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಾ ಸಙ್ಗಹಪ್ಪಕರಣಂ ಪತ್ತಾಪಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಾ ಏವನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ನ ವಿಸುಂ ಸಙ್ಗಹತ್ಥಾನಾಮ। ತತ್ಥ ವುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಾತಿಹಿ ವುತ್ತಂ, ನತುವುತ್ತಂ ತತ್ಥ ವುತ್ತಾಸಙ್ಗಹತ್ಥಾತಿ। ಏವಞ್ಚಸತಿ ಸಙ್ಗಹಿತಭಾವಮತ್ತಂ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ। ತದೇವ ಇಧ ಅಭಿಧೇಯ್ಯೋ ನಾಮ ಸಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಙ್ಗಹಿತಭಾವೋಪಿ ಅಭಿಧೇಯ್ಯೋ ಯೇವಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಸಙ್ಗಹಿತಭಾವೋ’’ತಿಚಿತ್ತಸಙ್ಗಹೋ, ಚೇತಸಿಕಸಙ್ಗಹೋತಿಆದಿನಾ ಸಙ್ಗಹಣಕಿರಿಯಾ। ಸಾ ಸಙ್ಗಹಿತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಞ್ಞಾ ನಹೋತಿ। ತೇಸ್ವೇವಧಮ್ಮೇಸುಸಙ್ಗಯ್ಹತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಙ್ಗಹಿತಭಾವೋಪಿ ಅಭಿಧೇಯ್ಯೋ ಯೇವಾ’’ತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿತೇಹಿ ಅಞ್ಞಾನಹೋತಿ, ತೇ ಸ್ವೇವ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ। ಸಾಪನ ಗನ್ಥಸ್ಸಪಧಾನತ್ಥೋ ನಹೋತಿ। ಇಧ ಚ ಪಧಾನತ್ಥೋವ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಂನಸುನ್ದರ’’ನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ ನಸುನ್ದರನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಹಿಸೋ’’ತಿಆದಿಂ। ಏತ್ಥಚಹಿಸದ್ದೋ ಇಮಸ್ಸ ವಾಕ್ಯಸ್ಸಹೇತುವಾಕ್ಯಭಾವಂ ಜೋತೇತಿ। ಏಸನಯೋಪರತ್ಥಪಿ। ‘‘ಇತೋಪಟ್ಠಾಯ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ಗನ್ಥ ಗರುದೋಸವಿವಜ್ಜನಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಇಮಸ್ಸಸಙ್ಗಹಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹಸ್ಸ। ‘‘ದುತೀಯಾ’’ತಿದುತೀಯಾಟೀಕಾ। ‘‘ದ್ವೇಪೀ’’ತಿ ದ್ವೇಪಿಟೀಕಾಯೋ। ‘‘ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇಮಹಾಟೀಕಾ’’ತಿ ಆಚರಿಯಧಮ್ಮಪಾಲತ್ಥೇರೇನ ಕತಾಪರಮತ್ಥಮಞ್ಜೂಸಾನಾಮಟೀಕಾ। ಸಾ ಬ್ರಮ್ಮರಟ್ಠೇ ತಿರಿಯಪಬ್ಬತವಾಸಿನಾ ಥೇರೇನಕತಂ ಚೂಳಟೀಕಂ ಉಪಾದಾಯ ಮಹಾಟೀಕಾತಿ ಪಾಕಟಾ। ತಂಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ।
ಗನ್ಥಪ್ಪಕಾರೋಚ
೨. ಏವಂ ಸಪ್ಪಯೋಜನೇ ಪಞ್ಚಪಿಣ್ಡತ್ಥೇತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಚಪಿಣ್ಡತ್ಥೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇಸಂಪಞ್ಚನ್ನಂ ಪಿಣ್ಡತ್ಥಾನಂ ವಿಸುಂವಿಸುಂ ಪಞ್ಚಪ್ಪಯೋಜನಾನಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ತೇಸುಪಞ್ಚಸು ಪಿಣ್ಡತ್ಥೇಸು। ನಸಙ್ಖ್ಯಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ। ಸಙ್ಖಾತುಂಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಪಮೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯಂ। ಪಮೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಕಿಚ್ಚಪಚ್ಚಯಾನಂ ಕತ್ಥಚಿ ಸಕ್ಕತ್ಥ ದೀಪನಂ ಹೋತಿ। ಸಕವಚನಂ ಪಾಳಿವಚನೇನ ಸಾಧೇತುಂ ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪಾಳಿಗಾಥಂ ಆಹರಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿ ಕಥಂ ಆಹ ಇಚ್ಚೇವತ್ಥೋ। ಅನನ್ತರೇ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ ಕಥಂ ಪಾಳಿಯಂ ಆಹ, ಕಥಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಹ, ಕಥಂ ಟೀಕಾಯಂ ಆಹಾತಿ ಏವಂ ಯಥಾರಹಂ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ತೇತಾದಿಸೇನಿಬ್ಬುತೇ ಅಕುತೋಭಯೇ ಪೂಜಯತೋ’’ತಿ ಯೋಜನಾ। ತತ್ಥ ‘‘ತೇ’’ತಿ ಬುದ್ಧ ಬುದ್ಧ ಸಾವಕೇ। ‘‘ತಾದಿಸೇ’’ತಿ ತಥಾ ರೂಪೇಸೀ ಲಕ್ಖನ್ಧಾದಿಗುಣ ಸಮ್ಪನ್ನೇ। ‘‘ನಿಬ್ಬುತೇ’’ತಿ ಕಿಲೇಸ ನಿಬ್ಬಾನೇನ ನಿಬ್ಬುತೇ। ನತ್ಥಿ ಕುತೋಚಿ ಹೇತುತೋ ಭಯಂ ಯೇಸಂ ತೇ ಅಕುತೋ ಭಯಾ। ಅನಾಗಾಮಿ ಖೀಣಾಸವಾ। ‘‘ಭಯ’’ನ್ತಿ ಚಿತ್ತುತ್ರಾಸಭಯಂ। ‘‘ಪೂಜಯತೋ’’ತಿ ಪೂಜೇನ್ತಸ್ಸ। ‘‘ತಂ ಪಯೋಜನ’’ನ್ತಿತಸ್ಸಾರತನತ್ತಯ ವನ್ದನಾಯ ಪಯೋಜನಂ। ‘‘ಸಙ್ಗಹಕಾರಾ’’ತಿ ಬುದ್ಧಘೋಸತ್ಥೇರಾದಯೋ ಪಚ್ಛಿಮ ಅಟ್ಠಕಥಾಕಾರಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತೇಹಿ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣೇಪಕಿಣ್ಣಕವಿನಿಚ್ಛಯೇಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇಸು ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಭಿನವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯೋ ಕರೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾಅಭಿನವಅಟ್ಠಕಥಾಯೋ ಸಙ್ಗಹಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ತೇ ಚ ಆಚರಿಯಾ ಸಙ್ಗಹಕಾರಾ ನಾಮ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಙ್ಗಹಕಾರಾತಿ ಬುದ್ಧಘೋಸ। ಪೇ॰… ವುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ। ತೇ ಅನ್ತರಾಯ ನೀವಾರಣಮೇವ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಕಥಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೇ। ತೇಸಂ ವಚನೇನ
೩. ‘‘ಕಥಞ್ಚಹೋತೀ’’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇತಿ ಅಯಂ ಪುಚ್ಛಾ। ‘‘ವುಚ್ಚತೇ’’ತಿ ವಿಸಜ್ಜನಾ ಕಥೀಯತೇ। ‘‘ಹೀ’’ತಿವಿತ್ಥಾರಜೋತಕೋ। ‘‘ವನ್ದನಾ ಕಿರಿಯಾಭಿನಿಪ್ಫಾದಕೋ ಪುಞ್ಞಪ್ಪವಾಹೋ’’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಅನೇಕ…ಪೇ॰… ವಾರೇ’’ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತ ಸಂಯೋಗತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗ ವಚನಂ। ‘‘ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದೋ’’ತಿ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸೋತೋ, ಪುಞ್ಞಪ್ಪವಾಹೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ‘‘ಸೋ ಚ ಪುಞ್ಞಾತಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಸ್ಮಾ ಸೋ ಪುಞ್ಞಾ ತಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತೀತಿ। ಖೇತ್ತ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಅಜ್ಝಾಸಯ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನುತ್ತರೇಸೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸಂವಡ್ಢಿತ್ಥಾತಿ ಸಂವಡ್ಢಿತೋ। ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದೋ। ಸಂವಡ್ಢಿತಸ್ಸಭಾವೋ ಸಂವಡ್ಢಿತತ್ತಂ। ಸುಗನ್ಧೇಹಿವಿಯ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಂವತ್ಥಂ ಪರಿಭಾವೀಯಿತ್ಥಾತಿ ಪರಿಭಾವಿತೋ। ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದೋಯೇವ। ಪರಿಭಾವಿತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪರಿಭಾವಿತತ್ತಂ। ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಹೇತು ಅತ್ಥೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ। ‘‘ಮಹಾಜುತಿಕೋ’’ತಿ ಮಹಾತೇಜೋ। ‘‘ಮಹಪ್ಫಲೋ’’ತಿ ಮೂಲಪ್ಫಲೇನ ಮಹಪ್ಫಲೋ। ‘‘ಮಹಾನಿಸಂಸೋ’’ತಿ ಆನಿಸಂಸಪ್ಫಲೇನ ಮಹಾನಿಸಂಸೋ। ಆನಿಸಂಸಪ್ಫಲನ್ತಿ ಚ ಪರಮ್ಪರಾ ಫಲಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಞ್ಞಂ ಪುಞ್ಞಂ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತೋ ಸಯತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತಿಸ್ಸಯೋ। ಪುಞ್ಞಞ್ಚ ತಂ ಅತಿಸ್ಸಯೋಚಾತಿ ಪುಞ್ಞಾತಿಸ್ಸಯೋ। ಅತಿಸ್ಸಯಪುಞ್ಞಂ, ಅಧಿಕ ಪುಞ್ಞನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸೋ ಅನುಬಲಂ ದೇತಿ, ಓಕಾಸಲಾಭಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಥಞ್ಚ ಅನುಬಲಂ ದೇತಿ, ಕಥಞ್ಚ ಓಕಾಸಲಾಭಂ ಕರೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಯಂ ಪಯೋಗ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭಾವೇಠತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಂ। ತತ್ಥ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿನಾಮ ಅತೀತ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಾನಂ ಬಲವತರಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ’’ತಿ ಬಹಿದ್ಧಸನ್ತಾನತೋ। ‘‘ವಿಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯೇ ಸಮ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯೇ’’ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ, ವಿಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯಾನಾಮ-ರಾಜತೋವಾ ಚೋರತೋವಾ-ತಿಆದಿನಾ ಆಗತಾ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯಾ। ಸಮ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯಾನಾಮ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಸಪ್ಪಾಯ ಪಚ್ಚಯಾ। ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯಾ ಚ ಉಪಟ್ಠಾಕಕುಲಾನಿ ಚ ಆರಕ್ಖ ದೇವತಾದಯೋ ಚ ಸುಖುಪ್ಪತ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಾ। ತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಾಮೋಜ್ಜ ಬಹು ಲಸ್ಸ
ಪಿಣ್ಡತ್ಥಾನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪. ಪದತ್ಥೇ। ‘‘ಬುಜ್ಝೀ’’ತಿ ಅಞ್ಞಾಸಿ। ‘‘ಏತ್ಥಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪದೇ। ಚ ಸದ್ದೋ ವಾಕ್ಯಾರಮ್ಭ ಜೋತಕೋ। ವಾಕ್ಯಾ ರಮ್ಭೋತಿ ಚ ಮೂಲವಾಕ್ಯೇ ಯಂ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಕಥನತ್ಥಾಯ ಅನುವಾಕ್ಯಸ್ಸ ಆರಮ್ಭೋ। ಬುಜ್ಝನಕಿರಿಯಾವುಚ್ಚತಿಞಾಣಂ। ಕಥಂಪನಅವಿಪರೀತತ್ಥೇ ಪವತ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಸದ್ದೋ ಅಸೇಸ ಬ್ಯಾಪನಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಪುರಿಮತ್ಥಮೇ ವಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಚ ಅನ್ವಯತೋ ಚ ಪುನ ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತೋ ‘‘ತಥಾಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ, ‘‘ತಥಾಹೀ’’ತಿ ತಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸ ಅಯಂ ವಿತ್ಥಾರೋತಿ ಜೋತೇತಿ। ‘‘ಅವಿಪರೀತ’’ನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸನ ಪದಮೇತಂ। ‘‘ಅತ್ತನೋ
ಏವಂ ಸಮ್ಮಾಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಂಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಿಚಾರೇನ್ತೋ ‘‘ಸಂಸದ್ದೋಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ, ‘‘ಉಪಸಗ್ಗೋ’’ತಿ ಉಪಸಗ್ಗಪದಂ। ‘‘ಪಟಿವೇಧಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದೀನಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಞ್ಞಾಣೇಸು। ನತ್ಥಿ ಆಚರಿಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅನಾಚರಿಯೋ। ಸಮಾಸನ್ತೇ ಕಕಾರೇನ ಸಹ ಅನಾಚರಿಯಕೋ। ಅನಾಚರಿಯಕಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅನಾಚರಿಯಕತಾ। ತಂ ಅನಾಚರಿಯಕತಂ। ತತೀಯಾ ರುಪ್ಪಸಮಾಪತ್ತಿ ನಾಮ
ಪಾಳಿಯಂ। ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸುಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಕಸ್ಸಚಿಸನ್ತಿಕೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇ ಸುಚತುಸ್ಸಚ್ಚ ಧಮ್ಮೇಸು। ‘‘ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝೀ’’ತಿಪದೇ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಸಙ್ಖಾತಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞ್ಞಾಣಂ ವುತ್ತಂ। ತದೇವ ಞಾಣಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ। ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ತದನನ್ತರಾ ಏವಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಪಾತುಬ್ಭವತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತತ್ಥ ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿ। ‘‘ತದನನ್ತರಾ’’ತಿ ಚ ಅರಹತ್ತ ಮಗ್ಗವೀಥಿಯಾಚ ಚತುನ್ನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ ವಾರಾನಞ್ಚ ಅನನ್ತರೇ ಕಾಲೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ’’ತಿ ನಿಮಿತ್ತ ಹೇತ್ವತ್ಥೇ। ‘‘ಭುಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸುಆಗತಂ ಸತ್ತಮೀವಿಭತ್ತಿಯಾನಾಮಂ। ತಾಸು ಹಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ, ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ಕರಣ ವಚನಂ, ಸಮ್ಪದಾನ ವಚನಂ, ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ, ಸಾಮಿವಚನಂ, ಸುಮ್ಮವಚನನ್ತಿ ಏವಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಸತ್ತನ್ನಂ ವಿಭತ್ತೀನಂ ನಾಮಾನಿ ಆಗತಾನೀತಿ।
‘‘ದಸಬಲಞ್ಞಾಣೇಸೂ’’ತಿ ಠಾನಾಠಾನ ಕೋಸಲ್ಲಞ್ಞಾಣಾದೀಸು ದಸ ಞಾಣಬಲೇಸು। ‘‘ವಸಿಭಾವ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ವಸಂ ವತ್ತೇತುಂ ಸಮತ್ಥತಾ ಸಙ್ಖಾತೋಸತ್ತಿ ವಿಸೇಸೋ ವಸೋನಾಮ। ವಸೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ವಸೀ-ವಸಿಗಣೇಹೀತಿಆದೀಸುವಿಯ। ವಸಿನೋ ಭಾವೋ ವಸಿಭಾವೋ। ತಂ ವಸಿಭಾವನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಸಿಭಾವ’’ನ್ತಿ ಇಸ್ಸರಭಾವನ್ತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ‘‘ವಸೀ’’ತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಪದಂಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ=ತತ್ರಿಮಾ ಪಞ್ಚವಸಿಯೋ ಆವಜ್ಜನವಸೀಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೀ=ತಿಆದೀಸು।
ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪದ।
೫. ಅತುಲಪದೇ
‘‘ಅತುಲೋ’’ತಿ ಅಞ್ಞೇನ ಸೋ ಅಸದಿಸೋತಿ ವಾ, ಅಞ್ಞೋ ವಾತೇನ ಸದಿಸೋತಸ್ಸನತ್ಥೀತಿವಾ, - ದ್ವಿಧಾಪಿಅತ್ಥೋಲಬ್ಭತಿ। ಸಾಧಕಗಾಥಾಯಂ ‘‘ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಯುಗಗ್ಗಾಹೀಪುಗ್ಗಲೋ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಮಕ್ಖಲಿ ಪೂರಣಾದಯೋ ವಿಸುಂವಿಸುಂ - ಅಹಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಸಬ್ಬದಸ್ಸಾವೀ - ತಿಚ, ಅಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ-ತಿಚ ಪಟಿಜಾನನ್ತಾ ಯುಗಗ್ಗಾಹಿನೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಚರನ್ತಿ। ಧಮ್ಮತೋ ಪನ ಸಿನೇರು ಪಬ್ಬತ ರಾಜಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಸಕ್ಖರ ಕಥಲಾನಿವಿಯಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ। ‘‘ಅನಚ್ಛರಿಯ’’ನ್ತಿ ನತಾವ ಅಚ್ಛರಿತಬ್ಬಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಬುದ್ಧಭೂತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಬುದ್ಧಭಾವಂ ಭೂತಸ್ಸಪತ್ತಸ್ಸ। ‘‘ಯಂ ಬುದ್ಧ ಭೂತಸ್ಸ ಅತುಲತ್ತಂ, ಏತಂ ಅನಚ್ಛರಿಯ’’ನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಯದಿ ಚೇತಂ ಅನಚ್ಛರಿಯಂ ಹೋತಿ, ಕತಮಂ ಪನ ತಾವ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಭವತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಪತಿಜಾತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಸಮ್ಪತಿಜಾತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅಜ್ಜೇವಜಾತಸ್ಸಪಿ ಅಸ್ಸ ಭಗವತೋ। ಕಥಂ ಅತುಲತಾ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತದಾಹೀ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಏಕಙ್ಗಣಾನೀ’’ತಿ ಏಕತಲಾನಿ। ತದಾಹಿ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸಪುಞ್ಞಾನುಭಾವೇನ ಅತಿಮಹನ್ತೋ ಓಭಾಸೋ ಪಾತುಬ್ಭವತಿ। = ಉಳಾರೋ ಓಭಾಸೋ ಪಾತುರಹೋಸಿ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮದೇವಾನಂ ದೇವಾನುಭಾವ=ನ್ತಿಹಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಓಭಾಸೇನ ಫರಿತಾ ಸಬ್ಬೇ ಪಥವಿ ಪಬ್ಬತಾದಯೋ ಜಾತಿಫಲಿಕಕ್ಖನ್ಧಾವಿಯ ಸುಪ್ಪಸನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ। ದಸಸಹಸ್ಸ ಚಕ್ಕವಾಳಾನಿ ಏಕತಲಂ ಹುತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನೇಕಾನಿ ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸಾನಿ ಏಕಙ್ಗಣಾನಿ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿ। ‘‘ಪರಮಾಯ ಪೂಜಾಯಾತಿ ಥುತಿಮಙ್ಗಲವಚನಪೂಜಾಯ। ‘‘ಲೋಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬ ಸತ್ತಲೋಕತೋ। ಏವಂ ಅಚ್ಛಮ್ಭಿ ವಾಚಂ ನಿಚ್ಛಾರೇಸಿ ಧಮ್ಮತಾಯ ಸಞ್ಚೋದಿತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತತ್ಥ ‘‘ಅಚ್ಛಮ್ಭಿವಾಚ’’ನ್ತಿ ವಿಸಾರದವಾಚಂ। ಆಸಭಿಂ ವಾಚನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಉತ್ತಮವಾಚನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ನಿಚ್ಛಾರೇಸೀ’’ತಿ ಉದಾಹರತಿ। ಇದಮ್ಪಿ ಅನಚ್ಛರಿಯಂ, ಅಞ್ಞಂ ಪಿತತೋ ಅಚ್ಛರಿಯತರಂ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯದಾಪನಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ। ಪಾರಮಿತಾ ಗುಣೇಹಿ ತೇನ ಸದಿಸೋ ಕೋಚಿನತ್ಥೇವ ಥಪೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇ ಚ ಮಹಾಬೋಧಿ ಸತ್ತೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ
ಪದಸಿದ್ಧಿವಿಚಾರೇಯಂ ವುತ್ತಂ ವಿಭಾವನಿಯಂ=ತುಲಾಯಸಮಿತೋತುಲ್ಯೋ। ತುಲ್ಯೋ ಏವ ತುಲೋಯಕಾರ ಲೋಪವಸೇನಾ=ತಿ। ತಂಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಯ ಕಾರಸ್ಸವಾವಸೇನಾ’’ತಿ
೬. ಏವಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಪದತ್ಥ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಸಂವಣ್ಣನಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಇಮೇಹಿ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ಸಮ್ಪದಾ’’ತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ। ‘‘ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಸಮ್ಭರಣಂ ನಾಮ’’ ಸಮತಿಂ ಸಪಾರಮೀನಂ ಪರಿಪೂರಣಂ। ‘‘ಮಹಾವಜಿರಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಭಗವತೋ ಆಸವಕ್ಖಯಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಬುದ್ಧಭಾವತ್ಥಾಯ ಅನುಪದಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಛತ್ತಿಂಸ ಕೋಟಿ ಸತಸಹಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾನಂ ದೇವಸಿಕಂ ವಳಞ್ಜನಕಪ್ಫಲಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಮ್ಪಿ ಮಹಾವಜಿರಞ್ಞಾಣನ್ತಿ
ಸಮ್ಪದಾನಿಟ್ಠಿತಾ।
೭. ಸಸದ್ಧಮ್ಮಗಣುತ್ತಮಪದೇ। ಯಥಾ=ಸಸಙ್ಘಂಲೋಕನಾಯಕಂ ನಮಸ್ಸಿಸ್ಸಂ=ತಿ ಏತ್ಥಸಹಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮವಾಯತ್ಥತ್ತಾ ಅಹಂಲೋಕನಾಯಕಞ್ಚ ಸಙ್ಘಞ್ಚ ನಮಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತಿ ಏವಂ ಸಮವಾಯತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ತಥಾ ಇಧಪಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಞ್ಚಸದ್ಧಮ್ಮಞ್ಚ ಗಣುತ್ತಮಞ್ಚ ಅಭಿವಾದಿಯಾಮೀತಿ ಏವಂ ಕಿರಿಯಾಸಮವಾಯತ್ಥೋ ಸಹಸದ್ದೇನ ದೀಪಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದೂರತೋಹಂ…ಪೇ॰… ಏವಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಇದ’’ನ್ತಿ ಸಸದ್ಧಮ್ಮಗಣುತ್ತಮಪದಂ। ಏತ್ಥ
ವಚನತ್ಥೇ
ಧಮ್ಮವಚನತ್ಥೇ। ‘‘ಧಾರೇತೀ’’ತಿ ವಹತಿ। ಗಾಥಾಯಂ ‘‘ರಕ್ಖತೀ’’ತಿ ಅಪಾಯಾದಿದುಕ್ಖತೋರಕ್ಖತಿ। ‘‘ಯೇಸ’’ನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ। ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ’’ತಿ ಕಿಲೇಸಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಸಙ್ಖಾತೇ ಧಾರಣತ್ಥೇ। ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಧಮ್ಮೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನಮೇವ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ, ಇದಞ್ಚ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಪರಿಹರನ್ತೋ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ನಿಬ್ಬಾನೇನ ಸಹೇವ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಭೂತಂ ಆರಮ್ಮಣೂ ಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಞ್ಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಪತಿಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಪಿಚ, ಸಮುಚ್ಛೇದೋತಿ ಚ ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಸಮಾನಗತಿಕಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ನಿಸ್ಸರಣಂಪಿ ಮುಖ್ಯಧಾರಣ ಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನಿಸ್ಸರಣಮೇವವಾ ಪಧಾನಧಾರಣನ್ತಿ ಪಿಯುಜ್ಜತಿಯೇವ। ‘‘ಧಾರಣೂಪಾಯೋಯೇವಹೋತಿ’’। ನಮುಖ್ಯಧಾರಣಂ। ಕಸ್ಮಾ, ಸಮುಚ್ಛೇದ ಕಿಚ್ಚಾಭಾವತೋ। ‘‘ಏತೇಪಞ್ಚ ಪರಿಯಾಯಧಮ್ಮಾಯೇವ’’। ಕಸ್ಮಾ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸವಿಯಮಗ್ಗಾನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದ ಕಿಚ್ಚೇ ಅಸಹಾಯತ್ತಾತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸಾಮಞ್ಞಪ್ಫಲಾನೀ’’ತಿ ಸಮಣಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಾಮಞ್ಞಂ। ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ। ಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸಫಲಂ ಸಾಮಞ್ಞಪ್ಫಲಂ। ದುತೀಯವಿಕಪ್ಪೇ ಅಕಿಚ್ಚ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾಪಿ ಕೇಚಿಕಿತಕಪಚ್ಚಯಾ ಕಮ್ಮತ್ಥೇಗತಾ ಕಿಚ್ಚಪಚ್ಚಯಾನಂಪಿ ಅತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ। ಯಥಾ, ದಿಟ್ಠಂ, ಸುತಂ, ಮುತಂ, ವಿಞ್ಞಾತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಧಾರಣಾರಹೋ’’ತಿ। ‘‘ಯಥಾ ವುತ್ತ ಧಮ್ಮಾ ಯೇವಾ’’ತಿ ಪಞ್ಚಮುಖ್ಯಧಮ್ಮಾ, ಪಞ್ಚಪರಿಯಾಯಧಮ್ಮಾಯೇವ। ‘‘ಕೇಚೀ’’ತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಾ। ಪುನ ‘‘ಕೇಚೀ’’ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ। ಬಹುವಚನ ಸೋತೇಪತಿತತ್ತಾ
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮಸಂಸನ್ದನೇ ಅಪರಮ್ಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ವದನ್ತೋ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ಯದಗ್ಗೇನಾ’’ತಿ ಯೇನಕಾರಣಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ಧಾರಣೂಪಾಯೋತಿಆದಿನಾ ಕಾರಣಭಾಗೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವನ್ದನಂ ಅರಹ ತೀತಿ
ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ವುತ್ತಾಯ ಕಲ್ಯಾಣಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಗಹಟ್ಠೋ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ವಾ ಸುತ್ತನ್ತ ಕಲ್ಯಾಣಕೋ ನಾಮ। ಸೋ ಚತೂಹಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಸಬ್ಬಂ ದುಗ್ಗತಿಭಯಂ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತೋ ಹೋತಿ। ಕತಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ। ಇಧ ಭಿಕ್ಖವೇ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಬುದ್ಧೇ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತಿ ಇತಿ ಪಿಸೋ ಭಗವಾ…ಪೇ॰… ಸತ್ಥಾದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ, ಬುದ್ಧೋ, ಭಗವಾತಿ। ಧಮ್ಮೇ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತಿ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮೋ…ಪೇ॰… ಪಚ್ಚತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ವಿಞ್ಞೂಹೀತಿ। ಸಙ್ಘೇ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತಿ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಭಗವತೋ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋ…ಪೇ॰… ಅನುತ್ತರಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಲೋಕಸ್ಸಾತಿ। ಅರಿಯಕನ್ತೇಹಿ ಸೀಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಬುದ್ಧೇ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೋ ನಾಮ ಅರಹಂ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತಿಆದಿಕಾನಂ ಗುಣಪದಾನಂ ಅತ್ಥ ಜಾನನಞ್ಞಾಣೇನ ಯುತ್ತೋ ಪಸಾದೋ। ಅರಿಯೇಹಿಕಾಮೀಯನ್ತಿ ಇಚ್ಛೀಯನ್ತೀತಿ ಅರಿಯಕನ್ತಾನಿ। ಸುಪರಿಸುದ್ಧಸ್ಸ ಆಜೀವಟ್ಠಮಕಸೀಲಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ। ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗಾನಿ। ಕತಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ। ಸಪ್ಪುರಿಸಸಂಸೇವೋ, ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ, ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ, ಧಮ್ಮಾನು ಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಪತ್ತೀತಿಆದೀನಿ ಬಹೂನಿ ಸುತ್ತನ್ತಾನಿ ಇಧ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ।
ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವಾ ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ವಾ ವುತ್ತಾಯ ಕಲ್ಯಾಣಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋಗಹಟ್ಠೋ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ವಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಲ್ಯಾಣಕೋ ನಾಮ। ಸೋ ಇಧ ಸುತವಾ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಅರಿಯಾನಂ ದಸ್ಸಾವೀ ಅರಿಯ ಧಮ್ಮಸ್ಸಕೋವಿದೋ
ದುವೇ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ವುತ್ತಾ, ಬುದ್ಧೇನಾದಿಚ್ಚಬನ್ಧುನಾ।
ಅನ್ಧೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಏಕೋ, ಕಲ್ಯಾಣೇಕೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ॥ ತಿ
ಚ ವುತ್ತಂ। ಅಙ್ಗುತ್ತರೇ ಪನ ಚತುಕ್ಕನಿಪಾತೇ ಕತಮೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಪ್ಪಸ್ಸುತೋ ಸುತೇನ ಉಪಪನ್ನೋ ಹೋತಿ। ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ ಏಕಾಯಪಿ ಚಾತುಪ್ಪದಿಕಾಯ ಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥ ಮಞ್ಞಾಯ ಧಮ್ಮ ಮಞ್ಞಾಯ ಧಮ್ಮಾ ನು ಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ। ಅಯಂ ಅಪ್ಪಸ್ಸುತೋಸುತೇನ ಉಪಪನ್ನೋತಿ ವುತ್ತಂ। ಸುತವಾತಿ ಚ ಸುತೇನ ಉಪಪನ್ನೋತಿ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕನ್ತಿ। ಪುಥುಜ್ಜನ ಕಲ್ಯಾಣಕೋ ಸಙ್ಘೇ ಸೇಕ್ಖೇಸುಸಙ್ಗಹಿತೋ। ವುತ್ತಂಹೇತಂ ಪರಿವಾರೇ ಕೇ ಸಿಕ್ಖನ್ತೀತಿ। ಪುಥುಜ್ಜನ ಕಲ್ಯಾಣಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ತ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ ಸಿಕ್ಖನ್ತಿ। ಅರಹಾ ಖೀಣಾಸವೋ ಸಿಕ್ಖಿತಸಿಕ್ಖೋತಿ। ದಕ್ಖಿಣ ವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ। ತಿ ಸರಣ ಸರಣಂ ಗತೋ ಉಪಾಸಕೋಪಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೇ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋನಾಮ ಸೋತಾಪತ್ತಿ ಮಗ್ಗಟ್ಠೋ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೋ। ‘‘ಸೋಹಿಸಙ್ಗಹಿತೋ’’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಏತ್ತಾವತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಸಙ್ಘೇ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ’’ತಿ ಸಙ್ಘಂಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮೀತಿ ಚ, ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಭಗವತೋ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋತಿ ಚ, ಏವರೂಪೇಸು ಠಾನೇಸು ಆಗತೇ ಸಙ್ಘ ವಚನೇ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ। ‘‘ನ ಹಿತಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸಸರಣಗಮನಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಸಙ್ಘಂಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಘ ವಚನೇತಸ್ಸಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಸಙ್ಗಹಿತ ಭಾವಸಾಧನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಸಚೇ ಪನ ಸಬ್ಬಂ ಭಗವತೋ ಸಾವಕಸಙ್ಘಂ ಅನುದ್ಧಿಸ್ಸತಮೇವ ಪುಗ್ಗಲಂ ಸಙ್ಘಂಸರಣಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮೀತಿ। ಸರಣ ಗಮನಂ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿಯೇವ। ಅಥ ಸಬ್ಬಂ ಭಗವತೋ ಸಾವಕಸಙ್ಘಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಸಙ್ಘಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮೀತಿ। ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿಯೇವ
ಸದ್ಧಮ್ಮವಚನತ್ಥೇ। ಕಿಲೇಸೇಸಮೇನ್ತಿ ವೂಪಸಮೇನ್ತೀತಿ ಸನ್ತೋತಿ ವಚನತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಮಿತಕಿಲೇಸಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸನ್ತ ಸದ್ದೋ ಪನ ಪಸತ್ಥೇಚ, ಪೂಜಿತೇಚ, ಸಪ್ಪುರಿಸೇಚ, ಪಣ್ಡಿತೇಚ, ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಇಮಂ ಅಭಿಧಾನತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಪಸತ್ಥಾನ’’ನ್ತಿಆದಿವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಚ್ಚೋವಾ ಧಮ್ಮೋ ಸದ್ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಯೋಜನಾ। ಏತೇನ ಸಭಾವತೋ ಅತ್ಥಿಸಂವಿಜ್ಜತೀತಿ ಸನ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಸೋ’’ತಿ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯ ಧಮ್ಮೋ। ‘‘ಧಾರೇನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸವನುಗ್ಗಹಧಾರಣಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜನಾದಿವಸೇನ ಧಾರೇನ್ತಸ್ಸ। ಅಹಿತೋಯೇವ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ದುಗ್ಗತಿ ವಿಪಾಕತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಅಯಂ ಪನಾ’’ತಿ ಸತ್ಥು ಸದ್ಧಮ್ಮೋ ಪನ। ‘‘ತಥಾ ಧಾರೇನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ
‘‘ಸಮಾನದಿಟ್ಠಿಸೀಲಾನ’’ನ್ತಿ ಸಮಾನದಿಟ್ಠಿಕಾನಂ ಸಮಾನಸೀಲಾನಞ್ಚ। ಏತೇನ ಸಮಾನದಿಟ್ಠಿಸೀಲಾ ಜನಾ ಗಣೀಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಗಣೋ। ಸಂಹನೀಯನ್ತಿ ಏಕತೋಕರೀಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಙ್ಘೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ। ಸಹ ಏಕತೋ ಧಮ್ಮಂ ಚರನ್ತೀತಿ ಸಹಧಮ್ಮಿಕಾ। ಏಕಸ್ಸ ಸತ್ಥುನೋ ಧಮ್ಮ ವಿನಯೇ ಪಬ್ಬಜಿತಾ। ತೇಸಂ ಸಹಧಮ್ಮಿಕಾನಂ। ಭಗವತೋ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋ ಉತ್ತಮಗಣೋ ನಾಮ। ಯೇ ಕೇಚಿ ಲೋಕೇ ಸಙ್ಘಾವಾ ಗಣಾವಾ। ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಸೋಯೇವ ಇಧ ಗಣುತ್ತಮೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಸೇಸನ ಪರ ನಿಪಾತ ವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಉತ್ತಮಸದ್ದಸ್ಸ ಗುಣನಾಮತ್ತಾ ‘‘ಗುಣಮ್ಹಿಯೇವ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತೇನಾ’’ತಿ ಉತ್ತಮ ಸದ್ದೇನ। ‘‘ಗಣೋತಿ ಸಙ್ಘೋಯೇವ ವುಚ್ಚತಿ’’ ಸಙ್ಘಸದ್ದಸ್ಸಪಿ ಸಮೂಹಟ್ಠೇ ನಿರುಳ್ಹತ್ತಾ, ‘‘ಸೋ ವಿನಯಕಮ್ಮೇಸು ಪಸಿದ್ಧೋ’’ತಿ ಪಞ್ಚಸಙ್ಘಾ ಚತುವಗ್ಗಸಙ್ಘೋ, ಪಞ್ಚವಗ್ಗಸಙ್ಘೋ, ದಸವಗ್ಗಸಙ್ಘೋ, ವೀಸತಿವಗ್ಗಸಙ್ಘೋ, ಅತಿರೇಕವೀಸತಿವಗ್ಗಸಙ್ಘೋ, ಚತುವಗ್ಗಕರಣೀಯಂ ಕಮ್ಮಂ, ಪಞ್ಚವಗ್ಗಕರಣೀಯಂ ಕಮ್ಮನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಸಿದ್ಧೋ ಪಾಕಟೋ। ದಕ್ಖಿಣಾ ವುಚ್ಚತಿ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಕಮ್ಮಫಲಞ್ಚ ಸದ್ದಹಿತ್ವಾ ಆಯತಿಂ ವಿಪಾಕಪ್ಫಲಪ್ಪಟಿ ಲಾಭತ್ಥಾಯ ದಿನ್ನಂ ದಾನಕಮ್ಮಂ ದಕ್ಖನ್ತಿ ವಡ್ಢನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಏತಾಯಾತಿ ಕತ್ವಾ। ತಂದಕ್ಖಿಣಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಿತುಂ ಅರಹತೀತಿ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ। ‘‘ಅರಹತೀ’’ತಿ ಚ ಅನುತ್ತರ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತ ವಿಸೇಸತ್ತಾದಾಯಕೇನ ಇಚ್ಛಿತ ಪತ್ಥಿತಸ್ಸ ಆಯತಿಂ ಫಲಸ್ಸ ಸುಟ್ಠುಸಮ್ಪಾದನವಸೇನ ದಾಯಕಸ್ಸ ಚ ಅವಿರಾಧನತೋ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾಪ್ಪಮೇಯ್ಯವಡ್ಢಿ ಆವಹನತೋ ಚ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಿತುಂ ಅರಹತಿ। ಏವರೂಪಂಹಿದಾನಂ ನಾಮ ಉಳಾರದಾನಂ ಹೋತಿ। ತಂ ಯೇಸುದುಸ್ಸೀಲೇಸುದಿಯ್ಯತಿ। ತೇಸಂ ಖೇತ್ತ ದುಟ್ಠತ್ತಾ ದಾಯಕೇನ ಇಚ್ಛಿತಪತ್ಥಿತಂ ಫಲಂ ನ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ। ನಿಪ್ಫಲಂ ವಾ ಹೋತಿ। ಅಪ್ಪಪ್ಫಲಂ ವಾ। ಏವಂಸತಿ, ತೇ ದಾಯಕಞ್ಚ ವಿರಾಧೇನ್ತಿ ನಾಮ। ಪುಞ್ಞಪ್ಫಲಾನಿ ಚ ವಿನಾಸೇನ್ತಿ ನಾಮ। ಸಯಞ್ಚ ತಂದಾನಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಣತೋ ವಾ ಪರಿಭೋಗತೋ ವಾ ಸದ್ಧಾದೇಯ್ಯಂ ವಿನಿಪಾತನತೋ ವಾ ದುಗ್ಗತಿ ಭಾಗಿನೋ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾತೇ ಏವರೂಪಂ ದಾನಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಿತುಂ ನಾರಹನ್ತೀತಿ। ‘‘ಉಪಸಮ್ಪದಾಕಮ್ಮಂ ಸಮ್ಮುತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ಏಕೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಸಮ್ಮುತಿ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ। ತಞ್ಹಿ ಕಾಮಂತೇರ ಸಸುಸಮ್ಮುತಿ ಕಮ್ಮೇಸುನಾಗತಂ। ಞತ್ತಿ ಚತುತ್ಥ ಕಮ್ಮವಾಚಾ ಸಙ್ಖಾತಾಯ
ದಕ್ಖಿಣವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತೇ
ಖೇತ್ತಂ ದೂಸೇನ್ತೀತಿ ಖೇತ್ತದುಟ್ಠಾನಿ। ತಿಣಾನಿ। ಖೇತ್ತದುಟ್ಠಾ ಕಿಲೇಸಾ। ವುತ್ತಞ್ಹಿಧಮ್ಮಪದೇ।
ತಿಣದೋಸಾನಿ ಖೇತ್ತಾನಿ, ರಾಗದೋಸಾ ಅಯಂಪಜಾ।
ತಸ್ಮಾಹಿ ವೀತರಾಗೇಸು, ದಿನ್ನಂ ಹೋತಿ ಮಹಪ್ಫಲಂ॥
ತಿಣದೋಸಾನಿ ಖೇತ್ತಾನಿ, ದೋಸದೋಸಾ ಅಯಂಪಜಾ।
ತಸ್ಮಾಹಿ ವೀತದೋಸೇಸು, ದಿನ್ನಂ ಹೋತಿ ಮಹಪ್ಫಲಂ॥
ತಿಣದೋಸಾನಿ ಖೇತ್ತಾನಿ, ಮೋಹದೋಸಾ ಅಯಂಪಜಾ।
ತಸ್ಮಾಹಿ ವೀತಮೋಹೇಸು, ದಿನ್ನಂ ಹೋತಿ ಮಹಪ್ಫಲನ್ತಿ॥
ಇಧ ಪನ ಸಾತಿಸ್ಸಯತೋ ಖೇತ್ತದುಟ್ಠೇ ಕಿಲೇಸೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಬ್ಭಾವಾ’’ತಿ ಸನ್ತಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸಭಾವೋ ಸಬ್ಭಾವೋತಿವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನ ಸಙ್ಘಸ್ಸ। ‘‘ಸದ್ಧಮ್ಮಪದೇ ವುತ್ತನಯೇನಾ’’ತಿ ಅಪಿಚಯದಗ್ಗೇನಾತಿ ವುತ್ತನಯೇನ।
ಸಸದ್ಧಮ್ಮಗಣುತ್ತಮಪದತ್ಥಾನುದೀಪನೀ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮. ‘‘ಅಭಿವಾದಿಯಾ’’ತಿ ಸುಖೀಹೋಹಿಸಪ್ಪುರಿಸಾತಿ ಏವಂ ಅಭಿವದಾಪೇತ್ವಾ। ಅಭಿವಾದನಞ್ಚ ನಾಮ ವನ್ದನಾಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವನ್ದಿತ್ವಾ’’ತಿ। ವನ್ದನ್ತೋಹಿ ವನ್ದನೇಯ್ಯೇ ವುದ್ಧೇ ತಥಾ ವದಾಪೇತಿ ನಾಮ। ತಥಾ ವದನಞ್ಚ ವನ್ದನೇಯ್ಯಾನಂವುದ್ಧಾನಂ ವತ್ತಂ। ‘‘ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಪಟಿಮುಖಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ। ‘‘ತಿವಿಧಾ’’ತಿ ದ್ವಾರ ಭೇದೇನ ತಿವಿಧಾ। ‘‘ವನ್ದನೇಯ್ಯಾನ’’ನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ। ‘‘ನಿಪಜ್ಜನ್ತೋ’’ತಿ ನಿಪತನ್ತೋ। ‘‘ಅವನ್ದಿಯೇಸೂ’’ತಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಅವನ್ದಿತಬ್ಬೇ ಸುನವಕತರಾದೀಸು। ‘‘ಗುಣಪದಾನೀ’’ತಿ ಗುಣದೀಪಕಾನಿ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿಆದಿಪದಾನಿ। ಏತ್ಥಚಕಾಯೇನವನ್ದತೀತಿಆದಿ ಉಪಚಾರ ವಚನಂ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ। ತಥಾಹಿ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು
ಕಾಯೇನವನ್ದತಿ, ವಾಚಾಯವನ್ದತೀ,ತಿ ಏತ್ಥ ತಂಕಾಯವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ ರೂಪ ದ್ವಯಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಹಜಾತ ಚೇತನಾ ಕಮ್ಮೇನ ಜಾತಂ ಹೋತಿ। ನ ತಂ ಚೇತನಾಕಮ್ಮಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ದ್ವಯೇನಜಾತಂ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ತಂ ರೂಪ ದ್ವಯಂ ತಸ್ಸಾಚೇತನಾಯ ಕಾಯವನ್ದನಾಕಮ್ಮ, ವಚೀವನ್ದನಾಕಮ್ಮ ಸಿದ್ಧಿಯಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೋ ಹೋತಿ। ಯಥಾತಂ ಮಾತಿತೋ ಜಾತೋ ಪುತ್ತೋ ವುದ್ಧಿ ಪತ್ತೋ ತಂ ತಂ ಕಮ್ಮೇಸು ಮಾತುಯಾ ಬಲ ವೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ತಂ ರೂಪದ್ವಯಂ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ದ್ವಾರರೂಪನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ‘ಕಾಯೇನ, ವಾಚಾಯಾ,ತಿ ಇದಂಪಿ ಮುಖ್ಯ ಕರಣ ವಚನಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕಾಯೇನಾತಿ ಪನ ಕಾಯಕಮ್ಮೇನಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ, ತಸ್ಸಕಮ್ಮಸ್ಸ ವನ್ದನಾಕಿರಿಯಾಯ ಸಹ ಅಭೇದೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೇ। ನಾಪಜ್ಜತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಚೇತನಾಹಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ಕಮ್ಮಂ ವದಾಮಿ, ಚೇತಯಿತ್ವಾ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ ‘ಕಾಯೇನ, ವಾಚಾಯ, ಮನಸಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಯಥಾಹಿ ‘‘ಚೇತಯಿತ್ವಾ’’ತಿ ಪುರಿಮಚೇತನಾಹಿ ಚೇತ ಯಿತ್ವಾ
೯. ‘‘ರಚಯನ್ತೋ’’ತಿ ವಿದಹನ್ತೋ। ‘‘ರಚಯಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖೇ ಅತೀತೇ ಅನಾಗತವಚನಂ। ‘‘ಪೋತ್ಥಕಾರುಳ್ಹ’’ನ್ತಿ ಪೋತ್ಥಕ ಪತ್ತೇಸುಲಿಖನವಸೇನ ಆರುಳ್ಹಂ।
೧೦. ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಪದೇ। ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮೇ’’ತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಪ್ಪಕರಣೇ। ‘‘ಏತ್ಥ, ಏತೇನಾ’’ತಿ ವಚನೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಸದ್ದಸ್ಸ ಏಕಸೇಸವಿಧಾನಂಪಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ‘‘ಅಞ್ಞಂಪಾಳಿದ್ವಯಂ ವುಚ್ಚತಿ’’। ಕಸ್ಮಾತಂ ಪಾಳಿದ್ವಯಂ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಯಥಾಪವತ್ತೇ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯಾನುರೂಪಂ ಪವತ್ತೇ। ‘‘ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮೇ ಏವಾ’’ತಿ ದ್ವೇ ಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ ಪುಗ್ಗಲಾ, ತಯೋಮೇಭಿಕ್ಖವೇ ಪುಗ್ಗಲಾತಿಆದಿನಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿವೋಹಾರೇನ ಪವತ್ತಾಪಿ ದೇಸನಾ ಪರಮತ್ಥ ಧಮ್ಮೇಹಿ ವಿನಾ ನಪವತ್ತತಿ। ಪರಮತ್ಥ ಧಮ್ಮಾನಂ ನಾನತ್ತವಸೇನೇವ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ನಾನತ್ತಸಮ್ಭವತೋ। ತಸ್ಮಾ ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮೇ ಏವ ದೀಪೇತಿ। ನ ಆಣಾವಿಧಾನಂ ದೀಪೇತಿ। ‘‘ದ್ವೀಸುಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ। ‘‘ಯೋಇತರತೋ’’ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೀಯಂ। ‘‘ಯೋ’’ತಿ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ। ‘‘ಇತರತೋ’’ತಿ ಇತರ ಧಮ್ಮತೋ ಸುತ್ತನ್ತ ಧಮ್ಮತೋ। ‘‘ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾಕಾರಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ದೇಸೇತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಅನವಸೇಸವಿಭತ್ತಿವಸೇನ ಅತಿರೇಕತಾ, ಸುದ್ಧ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ವಿಸೇಸತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ‘‘ಯತೋ’’ತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅನವಸೇಸವಿಭತ್ತಿತೋ, ಅತಿವಿತ್ಥಾರದೇಸನಾಭಾವತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ ದೇವೇಸು ಏವ ದೇಸೇನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಹಿ ಮನುಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಂ। ತತ್ಥ ‘‘ನ ಹಿ ಮನುಸ್ಸಾ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀ’’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಪವತ್ತನಯೋಗ್ಯ’’ನ್ತಿ ಪವತ್ತನತ್ಥಾಯ ಪಹೋನ್ತಂ। ‘‘ಕಥಾಮಗ್ಗ’’ನ್ತಿ ದೇಸನಾಕಥಾಪಬನ್ಧಂ। ‘‘ಏಕಮಾತಿಕಾನು ಬನ್ಧಾ’’ತಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿಆದಿಕಂ ಏಕಂ ಅಭಿಧಮ್ಮ ಮಾತಿಕಂ ಅನುಗತಾ। ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ। ಅತಿರೇಕ ವಿಸೇಸತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ತಿಸ್ಸಂ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ। ಆದಿಮ್ಹಿಯೇವತತ್ಥ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ, ಧಮ್ಮಾತಿರೇಕ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸಟ್ಠೇ ನಾ-ತಿ
ಪಣಾಮಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ।
೧೧. ದುತೀಯಗಾಥಾವಣ್ಣನಾಯಂ। ‘‘ಆದಿಗಾಥಾಯಾ’’ತಿ ಪಥಮಗಾಥಾವಾಕ್ಯೇನ। ‘‘ತಂ ತಂ ಪಯೋಜನಸಹಿತೇ’’ತಿ ತೇನತೇನಪಯೋಜನೇನ ಸಹಿತೇ। ‘‘ಪಞ್ಚ ಅತ್ಥೇ’’ತಿ ಪಞ್ಚಪಿಣ್ಡತ್ಥೇ। ‘‘ತೇಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥೇ’’ತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಪದೇ ದೀಪಿತೇ ತೇಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥೇ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ತಿಸ್ಸಂ ದುತೀಯಗಾಥಾಯಂ। ‘‘ನತು ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ನಪನಪಕರಣಂಪಿ ಪುಬ್ಬೇವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಾ ಕುತೋಪುಬ್ಬೇವುತ್ತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಏವಂತೀಸು ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇಸು ಪಥಮಸ್ಸ ಕಾಲವಿರೋಧಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ದುತೀಯ ತತೀಯಾನಂ ಸದ್ದತೋವಿರೋಧಂ ವತ್ತುಂ ‘‘ನಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ಆದಿಮ್ಹಿ ಯೇವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಯದಾಕದಾಚಿ ಪಚ್ಚಾಮಸನಂ ಅಪ್ಪಧಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಅಪ್ಪಧಾನಪದಾನೀ’’ತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಸಪದೇ ಪುರಿಮಾನಿ ವಿಸೇಸನ ಪದಾನಿ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ವುತ್ತಾತಿ ಯೋಜಿತೇ ಸತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹಪ್ಪಕರಣೇ ತಸ್ಮಿಂ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥ ಪದೇವಾ ಸಬ್ಬಥಾ ಮಯಾ ವುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಹೋತಿ। ಸೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಬುದ್ಧೇನ ಭಗವತಾ ಸಬ್ಬಥಾ ವುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ। ಅಪ್ಪಧಾನಪದಂ ಪಚ್ಚಾಮಸತೀತಿ ದೋಸೋಪನ ಆಪಜ್ಜತೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏವಞ್ಹಿಸತೀ’’ತಿಆದಿಂ। ತತ್ಥ, ‘‘ಏವಞ್ಹಿಸತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ವಿಯ ಇಧ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹಪದಂ ಪಚ್ಚಾಮಸನ್ತೇ ಸತಿ। ಹಿಸದ್ದೋ ಫಲ ವಾಕ್ಯಜೋತಕೋ। ಲದ್ಧಗುಣಜೋತಕೋತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ‘‘ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಹೋತಿ’’
೧೨. ಪರಮತ್ಥಪದವಣ್ಣನಾಯಂ। ವಿಸೇಸನಪದಂ ನಾಮ ಕತ್ಥಚಿ ಭೂತಕಥನತ್ಥಾಯವಾ ಪಯುಜ್ಜತಿ ಕಣ್ಹೋಕಾಕೋ, ಸೇತೋಬಕೋ,ತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಅಞ್ಞನಿವತ್ತನತ್ಥಾಯ ವಾ ಪಯುಜ್ಜತಿ ನೀಲೋಪಟೋ, ನೀಲಂಪುಪ್ಫ, ನ್ತಿ। ಇಧ ಪನ ಅಞ್ಞ ನಿವತ್ತನತ್ಥಾಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದುವಿಧಾನಿಹಿಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪಞ್ಞಾಪೀಯತೀತಿಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಪಞ್ಞಾಪನಞ್ಚ ನಾಮ ಸಮಗ್ಗಾನಂ ಜನಾನಂ ವೋಹಾರೇನ ಚ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತೇಚಮಹಾಜನಾ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ತಸ್ಮಾತೇ ಸಮ್ಮುತಿ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಸಮ್ಮತತ್ತಾ’’ತಿ ವೋಹರಿತತ್ತಾಚೇವ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಚ। ‘‘ವಚೀಸಚ್ಚವಿರತಿಸಚ್ಚಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಚೀಸಚ್ಚಂ ನಾಮ ಮುಸಾವಾದರಹಿತಂ ಸಚ್ಚವಚನಂ। ವಿರತಿಸಚ್ಚಂ ನಾಮ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾವಿರತಿ। ಸಾಹಿ ಮುಸಾವಾದಾದೀಹಿ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತೇಹಿ ವಿರಮಣಮತ್ತೇನ ವಚೀಸಚ್ಚನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ವತ್ಥುಭೂತತ್ತಾ’’ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತತ್ತಾ। ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚನ್ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಸಮ್ಮತತ್ತಾ ಸಮ್ಮುತಿ ಚ, ಸಾ ಸಚ್ಚಾನಂ ವತ್ಥುಭೂತತ್ತಾ ಸಚ್ಚಞ್ಚಾತಿ ಕತ್ವಾ। ಸಮ್ಮುತಿಯಾ ಸಿದ್ಧಂ ಸಚ್ಚಂ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚನ್ತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ‘‘ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾ’’ತಿ ಪಾಣೋ ನಹನ್ತಬ್ಬೋ, ಸಬ್ಬೇಸತ್ತಾ ಅವೇರಾ ಹೋನ್ತೂತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾ। ‘‘ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ’’ತಿ ದಾನಸೀಲಾದೀನಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಂ ಫಲವಿಪಾಕಭೂತಾ ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ। ಸಬ್ಬೇ ‘‘ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಧಮ್ಮೇ’’ತಿ ದಾನಪಾರಮಿಸೀಲಪಾರಮಿಆದಿಕೇಪಾರಮಿಧಮ್ಮೇ। ‘‘ಆರಾಧೇನ್ತೀ’’ತಿ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಿ। ‘‘ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾ’’ತಿ ದುಚ್ಚರಿತ ದುರಾಜೀವಮಿಚ್ಛಾಜೀವಾದೀನಂ ವಸೇನ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾ। ‘‘ಏವಂ ಮಹನ್ತಂ ಸಮ್ಮುತಿ ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಅಹಂ ಪರಮತ್ಥ ಸಚ್ಚಮೇವಗಣ್ಹಾಮೀತಿ ಸಮ್ಮುತಿ ಸಚ್ಚಂ ನಭಿನ್ದಿತಬ್ಬಂ। ಭಿನ್ದನ್ತೋಹಿ ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ಪರಿಬಾಹಿರೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಥಞ್ಚ ತಂ ಭಿನ್ದತೀತಿ। ಸತ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಸತ್ತಸ್ಸ ಭವತೋಸಙ್ಕನ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಭವನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯಂ ತಿಟ್ಠತಿ। ಸಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ಪರಿಬಾಹಿರೋ ಹೋತಿ। ಅಪಾಯ ಪೂರಕೋ ಭವತೀತಿ। ‘‘ವಿಜ್ಜಮಾನನ್ತ್ವೇವ ಗಣ್ಹಾಪೇತೀ’’ತಿ ಸಞ್ಞಾ ಚಿತ್ತದಿಟ್ಠಿ
‘‘ತಂ ನಸುನ್ದರ’’ನ್ತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ನಸುನ್ದರಂ। ನಕೇವಲಂ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋಯೇವ ನಸುನ್ದರಂ, ಅತ್ಥತೋಪಿ ನಸುನ್ದರಮೇವ। ಚತುಸಚ್ಚ ಧಮ್ಮಾಹಿ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಞ್ಞಾಣಸ್ಸಪಿ ಗೋಚರಾ ಹೋನ್ತಿ। ಪಞ್ಚಞೇಯ್ಯ ಧಮ್ಮಾ ಪನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸೇವ। ತತ್ಥ ಚತುಸಚ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಪರಮತ್ಥ ಧಮ್ಮಾ ಏವ। ಪಞ್ಚಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಾ ಪನ ಸಬ್ಬ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಹ ಸಬ್ಬಪರಮತ್ಥ ಧಮ್ಮಾ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಾನಂ ಚತುಸಚ್ಚಾಭಿ ಸಮ್ಬೋಧೋ ಧಮ್ಮ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಹ ಸಿಜ್ಝತಿ। ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ಚತುಸಚ್ಚ ಸಮ್ಬೋಧೋ ಧಮ್ಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಹ ನಸಿಜ್ಝತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇ ಸಯಂ ಪಟಿವಿದ್ಧಂ ಚತುಸಚ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ನಾಮ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಪರೇಸಂ ದೇಸೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಚತುಸಚ್ಚಸಮ್ಬೋಧೋ ಮೂಗಸ್ಸ ಸುಪಿನದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಹ ಪಞ್ಚ ಞೇಯ್ಯ ಧಮ್ಮಾ ಏವ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಗೋಚರಾತಿ ಸಕ್ಕಾವತ್ತುನ್ತಿ।
ಪರಮತ್ಥಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೩. ಚಿತ್ತವಚನತ್ಥೇ। ನಹಿ ಸಾ ಆರಮ್ಮಣೇನವಿನಾ ಲಬ್ಭತಿ। ಚಿನ್ತೇತೀತಿ ವುತ್ತೇ ಕಿಂ ಚಿನ್ತೇತಿ, ಆರಮ್ಮಣಂ ಚಿನ್ತೇತೀತಿ ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇನ ಕಮ್ಮಪದೇನ ವಿನಾ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಚಿನ್ತನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಸ್ಸ ನಾಮಂ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸುತಮಯಞ್ಞಾಣಂ, ಚಿನ್ತಾಮಯಞ್ಞಾಣ, ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಭೂತಸಭಾವ ಚಿನ್ತಾಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಸಾಪಞ್ಞಾಏವಾತಿ ತಂ ನಿವತ್ತೇತುಂ ‘‘ಆರಮ್ಮಣ…ಪೇ॰… ಣೂಪಲದ್ಧಿಯೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಚಿತ್ತಂ, ಮನೋ, ಮಾನಸಂ, ವಿಞ್ಞಾಣ, ನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಾಮಂ। ಆರಮ್ಮಣ ಪಚ್ಚಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಂ ಹೋತಿ। ನ ಅಞ್ಞಪಚ್ಚಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಂ। ನ ಚ ಅಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಲದ್ಧಂ ನಾಮಂ। ಏವರೂಪಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣ ವಿಜಾನನ ಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥನ್ತರಸ್ಸಬೋಧಕಂ ನಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸನ್ತೇಸು ಚಾ’’ತಿಆದಿವುತ್ತಂ। ‘‘ಏತೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕತ್ತುನೋ ಕಿರಿಯಾಸಾಧನೇ ಅತಿಸ್ಸಯೂಪಕಾರಕಂ ಕರಣ ಸಾಧನಂ ವದತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿವುತ್ತಂ। ‘‘ಚಿನ್ತನಮತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಮತ್ತಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿ ಅತ್ಥೋತಿ, ತೇನ ನಿವತ್ತಿತಂ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ‘‘ವಿಗ್ಗಹೋ ವಾ’’ತಿ ಸರೀರಂ ವಾ। ಪಚ್ಚಯೇನ
ಚಿತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೪. ‘‘ಚೇತಸಿ ಭವ’’ನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಮಿಂ ಪಾತುಭೂತಂ। ‘‘ಏತೇನ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಸಾ ಏವ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಜಾತಿ। ಯಾಚಿತ್ತಸ್ಸಜರಾ, ಸಾ ಏವ ಫಸ್ಸಾದೀನಂಜರಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಏಕವಣ್ಟೂಪನಿ ಬನ್ಧಾನೀ’’ತಿ ಏಕೇನ ವಣ್ಟದಣ್ಡಕೇನ ಉಪನಿಬನ್ಧಾನಿ। ‘‘ಏಕಜಾತಿಯಾದಿ ಉಪನಿಬನ್ಧಾ’’ತಿ ಏಕಜಾತಿಕಥಾ ದಿವಸೇನ ಉಪನಿಬನ್ಧಾ। ‘‘ಚೇ’’ತಿ ಚೇವದೇಯ್ಯ। ‘‘ನಾ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಗಾಥಾಯಂ। ‘‘ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ನಾಮಕ್ಖನ್ಧ ಧಮ್ಮಾ। ‘‘ಮನಸಾ ಏವಾ’’ತಿ ಕತ್ತುಭೂತೇನ ಮನೇನ ಏವ। ‘‘ಪಕತಾ’’ತಿ ಪವತ್ತಿತಾ। ‘‘ನಿಮ್ಮಿತಾ’’ತಿ ನಿಪ್ಫಾದಿತಾ। ‘‘ಚಿತ್ತಕಿರಿಯಾ ಭೂತಾ ಏವಾ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಿಜಾನನ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಫುಸನಾಕಾರಂ ಜನೇತ್ವಾವ ವಿಜಾನಾತಿ। ಸೋ ಫುಸನಾಕಾರೋ ಫಸ್ಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅವಸೇಸಾ ಪನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಚೇತಸಿಕಧಮ್ಮಾ ಫಸ್ಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಫಸ್ಸೋ ಹೇತು ಫಸ್ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉಪಾದಾಯ। ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ। ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಚಿತ್ತಮೂಲಕತ್ತಾ ಚಿತ್ತನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಚ ತೇಪಿಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಕಿರಿ ಯಾಭೂತಾ
ಚೇತಸಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೫. ರುಪ್ಪತೀತಿ ಪದಂ ಕತ್ತರಿವಾಹೇತುಕಮ್ಮನಿವಾಸಿದ್ಧಂ। ರುಪ್ಪನಞ್ಚವಿಕಾರಾಪತ್ತಿ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೀತುಣ್ಹಾದೀಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ವಿಸಮಪ್ಪವತ್ತಿವಸೇನಾ’’ತಿ ಧಾತೂನಂ ವಿಸಮಪ್ಪವತ್ತಿವಸೇನ। ಧಾತುಕ್ಖೋ ಭವಸೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ‘‘ಕೇನರುಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಕೇನಾ’’ತಿ ಹೇತು ಅತ್ಥೇವಾ ಹೇತು ಕತ್ತರಿವಾ ಕರಣವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಸೀತೇನಾತಿಆದೀಸುಪಿ। ಡಂಸಮಕಸಾ ನಾಮ ಸೂಚಿಮುಖಾ ಖುದ್ದಕಮಕ್ಖಿಕಾಚೇವ ಮಹನ್ತ ಮಕ್ಖಿಕಾ ಚ। ವಾತಾ ನಾಮ ಪುರತ್ಥಿಮವಾತಾದಯೋ। ಆತಪೋ ನಾಮ ಸೂರಿಯಾತಪೋ। ಸರಿಂಸಪಾನಾಮ ಅಹಿ ವಿಚ್ಛಿಕ ಸತಪದಿಕಾದಯೋ। ತೇಸಂ ಸಮ್ಫಸ್ಸೇಹಿಪಿ ರುಪ್ಪತಿ। ಮರಣಂ ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ಮರಣ ಮತ್ತಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ। ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ದ್ವಾದಸವಿಧಾ ಸಪ್ಪಟಿಘರೂಪಧಮ್ಮಾ। ‘‘ಅಞ್ಞೇಸ’’ನ್ತಿ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಅಪ್ಪಟಿಘರೂಪಾನಞ್ಚ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ। ‘‘ತೇಸೂ’’ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇಭುಮ್ಮಂ। ಇದಾನಿ ಪಾಳಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಮುಖ್ಯರುಪ್ಪನಂ ಸಂಸನ್ದೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮಾಗಮೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸಮಾಗಮೋ ಚ ನಾಮ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಭಿಘಟ್ಟನಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಆಪಾತಾಗಮನಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಮಹಾಭೂತಾನಮೇವ ವಾ’’ತಿ ಆಪೋಧಾತು ವಜ್ಜಿತಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಮಹಾಭೂತಾನಮೇವ ವಾ। ‘‘ವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಸಯಂಪಿ ವಿಕಾರಪತ್ತಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ
‘‘ಸೀತಾದಿಗ್ಗಹಣಸಾಮತ್ಥಿಯೇನಾ’’ತಿ ಸೀತೇನಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಉಣ್ಹೇನಪಿ ರುಪ್ಪತೀತಿಆದಿನಾ ಲೋಕಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಪಾಕಟಸ್ಸ ಸೀತಾದಿವಚನಸ್ಸಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ। ತಞ್ಹಿ ವಚನಂ ಲೋಕಸ್ಸ ಅಪಾಕಟಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ರುಪ್ಪನಂ ಇಧನಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ದೀಪೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ವೋಹಾರೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ನಾಮಸಞ್ಞಾ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಲೋಕೋಪಚಾರೇನಾ’’ತಿ ಬಹುಜನಸ್ಸ ಉಪಚಾರೇನ ವೋಹಾರೇನ ಕಥನೇನ। ‘‘ಪಾಕಟ ನಿಮಿತ್ತವಸೇನೇವಾ’’ತಿ ಪಾಕಟಸ್ಸ ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನೇವ। ‘‘ಸೀತಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ವಿನಾಪೀ’’ತಿ ಪಿಸದ್ದೇನ ಸೀತಾದಿಗ್ಗಹಣಸಾಮತ್ಥಿಯೇನಪೀತಿ ದೀಪೇತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಪಾಳಿಸಾಧಕಂ ನಾಮ ನ ಸಕ್ಕಾಸಬ್ಬತ್ಥ ಲದ್ಧುಂ। ಪಾಕಟನಿಮಿತ್ತ ವಚನಮೇವ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಾಧಾರಣನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ತಪ್ಪಸಙ್ಗನಿವತ್ತೀ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ರೂಪತಾಪಸಙ್ಗಸ್ಸ ನಿವತ್ತಿ। ‘‘ಇದ್ಧಿವಿಕುಬ್ಬನಾವಸಪ್ಪವತ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಇದ್ಧಿವಿಕುಬ್ಬನಾನಾಮಇದ್ಧಿಯಾನಾನಪ್ಪಕಾರಮಾಪನಂ। ‘‘ರೂಪತಾ ಸಿದ್ಧೀ’’ತಿ
ರೂಪಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೬. ನಿಬ್ಬಾನಪದೇ। ‘‘ಖನ್ಧಾವಾ’’ತಿ ಭವನ್ತರೇ ಅಪಾಯಾದೀಸು ಭವಿಸ್ಸಮಾನಾ ಖನ್ಧಾವಾ। ನ ಹಿ ಅತೀತ ಧಮ್ಮಾ, ನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಿ ನಾಮ, ಸತ್ತೇ ಪೀಳೇತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಏತರಹಿ ಪೀಳೇನ್ತಿ, ಅವಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಅನಾಗತಧಮ್ಮಾ ಚ ಅನಾಗತೇ ಪೀಳೇಸ್ಸನ್ತಿ, ಕಥಂ ತೇ ನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು…ಪೇ॰… ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ‘‘ವಿಸಯೇಭುಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವಿಸಯಾಧಾರೇಭುಮ್ಮಂ। ವಿಸಯಾಧಾರೋ ನಾಮಮನುಸ್ಸಾಭೂಮಿಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಮುಖ್ಯಾಧಾರೋ ನಹೋತಿ। ತೇನ ಪನ ವಿನಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ತಂ ಕಿರಿಯಂ ಕಾತುಂ ನಸಕ್ಕೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಆಧಾರಭಾವೇನ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೋ ಆಧಾರೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾಆಕಾಸೇ’’ತಿಆದಿವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಸಕುಣಾನಂ ಪಕ್ಖನ ಕಿರಿಯಾ ನಾಮ ಆಕಾಸೇನ ವಿನಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ನಸಿಜ್ಝತಿ। ತಥಾ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಬ್ಬುತಿ ಕಿರಿಯಾಪಿ ನಿಬ್ಬಾನೇನ ವಿನಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ನಸಿಜ್ಝತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇಹಿತೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ಯೇ’’ತಿ ಯೇತಿವಿಧವಟ್ಟದುಕ್ಖಸನ್ತಾಪಧಮ್ಮಾ। ಹಿಸದ್ದೋನಿಪಾತೋ। ತೇಸದ್ದೋ ವಚನಾಲಙ್ಕಾರೋ। ‘‘ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತ’’ನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನವಿನಿಮುತ್ತಂ। ನಿಬ್ಬುತಿಠಾನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ತೇಸಂ ನಿಬ್ಬುತಿ ಕಿರಿಯಾಯ ವಿಸಯಾ ಧಾರೋಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯಥಾ ಅಯಂ ಪದೀಪೋ ನಿಬ್ಬಾಯತಿ। ತಥಾಧೀರಾ ನಿಬ್ಬನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ತಂ ತಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಾ’’ತಿ ತೇ ಸಂತೇಸಂಕಿಲೇಸಾನಂ ವಾ। ‘‘ಖನ್ಧಾನಂ ವಾ’’ತಿ ಅನಾಗತಭವೇಸು ಖನ್ಧಾನಂ ವಾ। ‘‘ಪುನಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಭಾವ’’ನ್ತಿ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಪುನ ಪಟಿಸನ್ಧಾನಾಭಾವಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ
ನಿಬ್ಬಾನಪದವಣ್ಣನಾ।
ದುತೀಯಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೮. ಕಾಮಾವಚರಪದೇ। ‘‘ಕಾಮೀಯತೀ’’ತಿ ಇಚ್ಛೀಯತಿ। ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾದವತ್ಥು ಮಜ್ಝಿಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತಂ। ‘‘ತೇಕಾಮೀಯನ್ತೀ’’ತಿ ತೇ ಅವೀಚಿನಿರಯಾದಯೋ ಇಚ್ಛೀಯನ್ತಿ। ‘‘ತತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಮ್ಪೀ’’ತಿ ಅವೀಚಿನಿರಯಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂಪಿ ಸತ್ತಾನಂ। ‘‘ಭವನಿಕನ್ತಿ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ ಭವಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ತನೋ ಖನ್ಧಂ ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೀ ತಣ್ಹಾ ಭವನಿಕನ್ತಿ ನಾಮ। ಸಾ ನೇರಯಿಕಸತ್ತಾನಂಪಿ ಅತ್ಥಿಯೇವ। ‘‘ಕಾಮೇ ಅವಚರತೀ’’ತಿ ಕಾಮೇಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಹೋತಿ। ಕಾಮೇ ಅನ್ತೋಗಧಂ ಹೋತಿ। ರೂಪಾರೂಪಭೂಮೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನಂಪಿ ರೂಪಾರೂಪಸಙ್ಖ್ಯಂ ನಗಚ್ಛತಿ। ಕಾಮಸಙ್ಖ್ಯಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ। ಕಾಮಗಣನಮೇವಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ತೀಸುಭವೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿಪೀ’’ತಿ ಕಾಮರೂಪಾರೂಪಸತ್ತಸನ್ತಾನೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿಪಿ ನ ತತ್ರಪರಿಯಾ ಪನ್ನಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ। ತತ್ರ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾನೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಕಾಮಾವಚರತಾಪತ್ತಿದೋಸೋ’’ತಿ ಕಾಮಾವಚರ ಧಮ್ಮಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಾ ಪತ್ತಿದೋಸೋ। ‘‘ರೂಪಾವಚರತಾದಿಮುತ್ತಿದೋಸೋ’’ತಿ ಇಮೇ ರೂಪಾವಚರ ಧಮ್ಮಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಅರೂಪಾವಚರ ಧಮ್ಮಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಲೋಕುತ್ತರ ಧಮ್ಮಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬತಾಪತ್ತಿ ದೋಸೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏಸನಯೋ ‘‘ರೂಪಾರೂಪಾವಚರತಾಪತ್ತಿ ದೋಸೋ ಕಾಮಾವಚರತಾಮುತ್ತಿ ದೋಸೋ’’ ತಿಪದೇಸು
ರೂಪೇಅವಚರತೀತಿ ರೂಪಾವಚರಂ। ‘‘ರೂಪೇ’’ತಿ ಸೋಳಸವಿಧಾಯರೂಪಭೂಮಿಯಾ। ‘‘ಅವಚರತೀ’’ತಿ ತತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನಭಾವೇನ ಪವತ್ತತಿ। ಅರೂಪೇ ಅವಚರತೀತಿ ಅರೂಪಾವಚರಂ। ‘‘ಅರೂಪೇ’’ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಾಯ ಅರೂಪಭೂಮಿಯಾ। ‘‘ಅವಚರತೀ’’ತಿ ತತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನಭಾವೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವದತಿ ‘‘ರೂಪಾರೂಪಾವಚರೇಸುಪಿ ಅಯಂನಯೋ ನೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ರೂಪೇ ಭವೋ ರೂಪಂ। ರೂಪತಣ್ಹಾ। ಅರೂಪೇ ಭವೋ ಅರೂಪಂ, ಅರೂಪತಣ್ಹಾ। ರೂಪಸ್ಸ ಅವಚರಂ ರೂಪಾವಚರಂ। ಅರೂಪಸ್ಸ ಅವಚರಂ ಅರೂಪಾವಚರನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ತೇಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ‘‘ಅತ್ರಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ। ಯದಿಪಿ ಲೋಭೋ, ರಾಗೋ, ಕಾಮೋ, ತಣ್ಹಾ, ತಿಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ಲೋಭಸ್ಸವೇವಚನಂ ಹೋತಿ। ರೂಪರಾಗೋ ಅರೂಪರಾಗೋತಿ ಪನ ವಿಸುಂ ವಿಭತ್ತತ್ತಾ ಇಧ ಕಾಮಸದ್ದೇನ ತಂ ದಞ್ಞೋಲೋಭೋ
೧೯. ‘‘ರೂಪಾರೂಪಸದ್ದಾ ತಾಸು ಭೂಮೀಸು ನಿರುಳ್ಹಾ’’ತಿ ಅನಿಮಿತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ನಿರುಳ್ಹಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇದಾನಿ ಸನಿಮಿತ್ತಂ ನಯಂ ವದತಿ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ‘‘ನಿಸ್ಸಯೋಪಚಾರೋ’’ತಿ ಠಾನೂಪಚಾರೋ, ಯಥಾ ಸಬ್ಬೋಗಾಮೋ ಆಗತೋತಿ। ‘‘ನಿಸ್ಸಿತೋ ಪಚಾರೋ’’ತಿ ಠಾನ್ಯೂಪಚಾರೋ। ಯಥಾ ಧಜಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ। ‘‘ಯಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ’’ತಿ ಯೇ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ ಖನ್ಧಧಾತು ಆಯತನಾ। ಯಂ ರೂಪಂ, ಯಾ ವೇದನಾ, ಯಾಸಞ್ಞಾ, ಯೇ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಯಂವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಸುವಿಸದ’’ನ್ತಿ ಯೇಭೂಯ್ಯಾದಿ ನಯೇಹಿ ಅನಾಕುಲತ್ತಾಸುವಿಸುದ್ಧಂ। ‘‘ಕಿಂ ವಿಕ್ಖೇಪೇನಾ’’ತಿ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಖೇಪೇನ ಕಿಂ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
೨೦. ‘‘ಲುಜ್ಜನಪ್ಪಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಭಿಜ್ಜನಪ್ಪಭಿಜ್ಜನಟ್ಠೇನ। ‘‘ಯತ್ಥಾ’’ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ತೇಭೂಮಕೇ ಧಮ್ಮಸಮೂಹೇ। ‘‘ನಿವಿಸತೀ’’ತಿ ನಿಚ್ಚಂ ವಿಸತಿ, ಉಪಗಚ್ಛತಿ। ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಮಿಚ್ಛಾಗ್ಗಾಹಸ್ಸ। ‘‘ತೇಸ’’ನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರ ಧಮ್ಮಾನಂ। ‘‘ಯೇಸ’’ನ್ತಿ ಲೋಕಿಯ ಧಮ್ಮಾನಂ। ‘‘ಲುಜ್ಜನ’’ನ್ತಿ ಖಣಿಕಭಙ್ಗೇನ ಭಿಜ್ಜನಂ। ‘‘ಪಲುಜ್ಜನ’’ನ್ತಿ ಸಣ್ಠಾನಭೇದೇನ ಸನ್ತತಿಚ್ಛೇದೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಭಿಜ್ಜನಂ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪನ ಇಧ ನ ಲಬ್ಭತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಗಹಾಧಿಕಾರತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸೋ ಚ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಭಾವೋ, ವಿಸುಂ ಏಕಾಚತುತ್ಥೀ ಅವತ್ಥಾ ಭೂಮಿನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ।
ಚತುಬ್ಭೂಮಿವಿಭಾಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨೧. ‘‘ಹೀನ’’ನ್ತಿ ಸದ್ಧಾಸತಿಆದೀಹಿ ಸೋಭಣಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಯುತ್ತತ್ತಾಹೀನಂ। ‘‘ಸಬ್ಬಹೀನ’’ನ್ತಿ ಲೋಭಾದೀಹಿ ಪಾಪಧಮ್ಮೇಹಿ ಯುತ್ತತ್ತಾ ಸಬ್ಬ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಹೀನತರಂ। ‘‘ತದತ್ಥೋ’’ತಿ ಉಪರಿಮಾನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಸೋಭಣಸಞ್ಞಾಕರಣಸುಖತ್ಥೋ। ‘‘ಆದಿತೋ’’ತಿಆದಿಮ್ಹಿ। ‘‘ವೀಥಿಚಿತ್ತವಸೇನಾತಿ ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಭವನಿಕನ್ತಿ ಜವನವೀಥಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ। ಏವಞ್ಚಸತಿ, ಕಿಂ ಕಾರಣಂ ಲೋಭಮೂಲಚಿತ್ತಸ್ಸಪಥಮಂ ವಚನೇತಿ ಆಹ ‘‘ಅಕುಸಲೇಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿಂ
೨೨. ‘‘ಸಿನಿದ್ಧಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಸಾತವೇದನಾಯುತ್ತತ್ತಾಲೂಖಚಿತ್ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸುಮನಸ್ಸಭಾವೋತಿ ವುತ್ತೇ ಕಾಯಿಕಸುಖವೇದನಾಯಪಿ ಪಸಙ್ಗೋ ಸಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಾನಸಿಕ…ಪೇ॰… ನಾಮ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಸುಮನಾಭಿಧಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸುಮನನಾಮಸ್ಸ। ‘‘ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪವತ್ತಿಯಾ ಆಸನ್ನ ಕಾರಣಂ। ಕಥಂ ಪನ ಭಾವೋ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಭವನ್ತಿ…ಪೇ॰… ಕತ್ವಾ’’ತಿ। ನಿಮಿತ್ತೇ ಭುಮ್ಮಂ। ತಥಾಹಿ ಭಾವೋ ನಾಮ ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇದಾನಿ ನಿಮಿತ್ತ ಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಯೋಗೇ। ‘‘ದನ್ತ ನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ದನ್ತಕಾರಣಾ। ‘‘ತಂ ವೇದನಾ ನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ತಂ ವೇದನಾಕಾರಣಾ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ, ‘‘ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತೇ ಭುಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ನಿಮಿತ್ತಞ್ಚನಾಮ ಅಕಾರಕಂ ಅಸಾಧನಂ, ತಂ ಕಥಂ ಸಾಧನವಿಗ್ಗಹೇ ಯುಜ್ಜತೀತಿ। ಅಧಿಕರಣ ಸಾಧನಾನುರೂಪತ್ತಾ ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏತೇನಾತಿ ಚ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಚ ಹೇತು ಅತ್ಥೇ ಉಭಯವಚನನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಆಸನ್ನಹೇತು ನಾಮಸಾಧನರೂಪೋ ಭವತೀತಿ ತೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸುಟ್ಠು ಕರೋತಿ, ಪಕತಿಪಚ್ಚಯೇನ ಅನಿಪ್ಫನ್ನಂ ಕಮ್ಮಂ ಅತ್ತನೋ ಬಲೇನ ನಿಪ್ಫಾದೇತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರೋ। ‘‘ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೋ। ಪಯೋಜೇತಿ ನಿಯೋಜೇತೀತಿ ಪಯೋಗೋ। ಉಪೇತಿ ಫಲಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ ಏತೇನಾತಿ ಉಪಾಯೋ। ‘‘ಆಣತ್ತಿಯಾವಾ’’ತಿ ಪೇಸನಾಯವಾ। ‘‘ಅಜ್ಝೇಸನೇನ ವಾ’’ತಿ ಆಯಾಚನೇನ ವಾ। ‘‘ತಜ್ಜೇತ್ವಾ ವಾ’’ತಿ ಭಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ವಾ। ‘‘ತಂ ತಂ ಉಪಾಯಂ ಪರೇ ಆಚಿಕ್ಖ’’ನ್ತಿ। ಕಥಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಕರಣೇ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಕಮ್ಮೇ ಪಯೋಜೇತೀತಿಕತ್ವಾ ಇಧ ಸಙ್ಖಾರೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಪಚ್ಚಯ ಗಣೋ’’ತಿ ಪಕತಿಪಚ್ಚಯಗಣೋ। ‘‘ತೇನಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖಾರೇನ। ‘‘ಸಾಧಾರಣೋ’’ತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಸಾಧಾರಣೋ। ‘‘ದುವಿಧೇನ ಸಙ್ಖಾರೇನಾ’’ತಿ ಪಯೋಗೇನ ವಾ ಉಪಾಯೇನ ವಾ। ‘‘ಯೋ ಪನ ತೇನಸಹಿತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಕಾರನ್ತರೇನಪಾಕಟಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಸೋಪನ ಯದಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಇತೀ’’ತಿಆದಿ ಲದ್ಧಗುಣ ವಚನಂ। ‘‘ಪಚ್ಚಯಗಣಸ್ಸೇವನಾಮ’’ನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಗಣಸ್ಸೇವ ವಿಸೇಸ ನಾಮನ್ತಿ
೨೩. ಇದಾನಿ ಸಹಗತವಚನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಚನಾನಿ ವಿಚಾರೇನ್ತೋ ‘‘ಏತ್ಥಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾರಭಿ। ‘‘ನ ಪನ ತೇ ಭೇದವನ್ತಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ। ನ ನು ತೇಪಿಚಕ್ಖು ಸಮ್ಫಸ್ಸೋ, ಸೋತಸಮ್ಫಸ್ಸೋ, ತಿಆದಿನಾ ಚ, ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ, ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕೋ, ತಿಆದಿನಾ ಚ, ದುಕ್ಖೇ ಅಞ್ಞಾಣಂ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯೇ ಅಞ್ಞಾಣ, ನ್ತಿಆದಿನಾಚ ಭೇದವನ್ತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಸಚ್ಚಂ। ತೇ ಪನ ಭೇದಾ ಇಮಂ ಚಿತ್ತಂ ಭಿನ್ನಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇ ಭೇದವನ್ತಾನ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಾ। ನ ಚ ತೇಸಂ ಅಯಂ ವಿಕಪ್ಪೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ’’ತಿ ಲೋಭಮೂಲಚಿತ್ತೇ। ‘‘ಕತ್ಥಚೀ’’ತಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಚಿತ್ತೇ। ಯೇವಾಪನಾತಿ ವುತ್ತೇ ಸುಧಮ್ಮೇಸು ಆಗತಾನಿಯೇವಾಪನಕಾನಿ। ‘‘ಅಞ್ಞೇಹೀ’’ತಿ ದೋಸಮೂಲಮೋಹಮೂಲೇಹಿ। ನನುತಾನಿಪಿ ಇಧ ಗಹೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ನಾ’’ತಿ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ತೇಸುಹೀ’’ತಿಆದಿಂ
೨೪. ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಂ। ಸೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣೇ ವುತ್ತೇ ತಂ ಸಹಗತ ಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾಪಿಕಾರಣಂ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ತಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕೋಹೀ’’ತಿಆದಿಂ। ಹೀನೇನ ವಾ…ಪೇ॰… ಆರಮ್ಮಣೇನ ಸಮಾಯೋಗೋ, ತೇನ ಸಮಾಯುತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನನ್ತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಬ್ಯಸನಮುತ್ತಿಯಂಪಿ। ಉಪೇಕ್ಖಾಕಾರಣೇ ‘‘ಬ್ಯಸನಮುತ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ದೋಮನಸ್ಸಪ್ಪಸಙ್ಗಪರಿಹಾರವಚನಂ। ಅಜ್ಝಾಸಯೋವುಚ್ಚತಿ ಅಜ್ಝಾವುತ್ತಂ ಗೇಹಂ। ದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋಯಸ್ಸಾತಿ ದಿಟ್ಠಜ್ಝಾಸಯೋ। ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ದಿಟ್ಠಜ್ಝಾಸಯತಾ। ‘‘ಅಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನ’’ನ್ತಿ ಅನುಪಾಯತೋ ಆಭುಜನಂ, ಮನಸಿಕರಣಂ। ‘‘ಚಿನ್ತಾ ಪಸುತವಸೇನಾ’’ತಿ ಗಮ್ಭೀರೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಚಿನ್ತಾಪಸವನವಸೇನ, ವೀಮಂಸಾ ವಡ್ಢನವಸೇನ। ‘‘ದಿಟ್ಠಕಾರಣಮೇವಾ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಂ ಕಾರಣಪ್ಪಟಿರೂಪಕಮೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಾರತೋಸಚ್ಚತೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನ’’ನ್ತಿ। ‘‘ತಬ್ಬಿಪರೀತೇನಾ’’ತಿ ತತೋ ವಿಪರೀತೇನ। ಅದಿಟ್ಠಜ್ಝಾಸಯತಾ, ದಿಟ್ಠಿವಿಪನ್ನಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನತಾ, ಸದ್ಧಮ್ಮಸವನತಾ, ಸಮ್ಮಾವಿತಕ್ಕಬಹುಲತಾ, ಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯೋಗಕಾರಣನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
‘‘ಇಮೇಸಂ ಪನ ಚಿತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಿಧಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಿಸುದ್ಧಿ ಮಗ್ಗೇಖನ್ಧ ನಿದ್ದೇಸತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ವುತ್ತಞ್ಹಿತತ್ಥ। ಯದಾ ಹಿನತ್ಥಿಕಾಮೇಸು ಆದೀನವೋತಿಆದಿನಾನಯೇನ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ಪುರೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠೋ ಕಾಮೇವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ದಿಟ್ಠಮಙ್ಗಲಾದೀನಿ ವಾ ಸಾರತೋಪಚ್ಚೇತಿ ಸಭಾವ ತಿಕ್ಖೇನ ಅನುಸ್ಸಾಹಿತೇನಚಿತ್ತೇನ। ತದಾ ಪಥಮಂ ಅಕುಸಲ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಯದಾ ಮನ್ದೇನ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ, ತದಾದುತೀಯಂ। ಯದಾ ಮಿಚ್ಛಾ ದಿಟ್ಠಿಂ ಅಪುರೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠೋ ಮೇಥುನಂ ವಾ ಸೇವತಿ, ಪರ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ವಾ ಅಭಿಜ್ಝಾಯತಿ, ಪರಭಣ್ಡಂ ವಾ ಹರತಿ ಸಭಾವತಿಕ್ಖೇನೇವ ಅನುಸ್ಸಾಹಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ। ತದಾ ತತೀಯಂ। ಯದಾ ಮನ್ದೇನ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೇನಚಿತ್ತೇನ, ತದಾ ಚತುತ್ಥಂ। ಯದಾ ಪನ ಕಾಮಾನಂ ವಾ ಅಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಆಗಮ್ಮ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸಹೇತೂನಂ ಅಭಾವೇನ ಚತೂಸುಪಿ ವಿಕಪ್ಪೇಸು ಸೋಮನಸ್ಸರಹಿತಾಹೋನ್ತಿ
ಲೋಭಮೂಲಚಿತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨೫. ದೋಸಮೂಲಚಿತ್ತೇ। ‘‘ವಿರೂಪ’’ನ್ತಿ ದುಟ್ಠಂ, ಲುದ್ದಂ। ದುಮ್ಮನಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ವುತ್ತೇ ಕಾಯಿಕದುಕ್ಖವೇದನಾಯಪಿ ಪಸಙ್ಗೋ ಸಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಾನಸಿಕ…ಪೇ॰… ನಾಮ’’ನ್ತಿ। ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ ಬಾಧತಿ। ‘‘ಸನ್ತತ್ತೇ’’ತಿ ಸನ್ತಾಪಿತೇ।
೨೬. ‘‘ಭೇದಕರೋ’’ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಸೇಸಕರೋ। ‘‘ಭೇದಕರಾನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಸೇಸಕರಾನ ಹೋನ್ತಿ। ದೋಮನಸ್ಸಗ್ಗಹಣಂ ಪಸಙ್ಗನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಪಸಙ್ಗೋತಿ ಚನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಸಜ್ಜನಂ ಲಗ್ಗನಂ। ಕಥಂ ಪಸಙ್ಗೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯದಾಹೀ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ತುಟ್ಠಿಂ ಪವೇದೇನ್ತೀ’’ತಿ ತುಟ್ಠಾಮಯಂ ಇಮೇಸಂ ಮರಣೇನಾತಿಆದಿ ಚಿಕ್ಖನ್ತಿ। ಏವಂ ಸಹಗತಪ್ಪಸಙ್ಗಂ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪ್ಪಸಙ್ಗಂ ನಿವತ್ತೇತುಂ ‘‘ಪಟಿಘಗ್ಗಹಣಂಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತಿರಚ್ಛಾನಗತಪಾಣವಧೇ ಅಪುಞ್ಞಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಆದಿಕಪ್ಪತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಯಥಾಕಾಮ ಪರಿಭೋಗತ್ಥಾಯ ಲೋಕಿಸ್ಸರಿಯೇನಥಾವರಟ್ಠಾಯಿನಾ ನಿಮ್ಮಿತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾ’’ತಿ ಅನಾಸಙ್ಕಾ। ‘‘ಅಞ್ಞೇವಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞೇ ವಾ ಜನೇ। ವಿಮತಿ ಏವ ವೇಮತಿಕಂ। ವೇಮತಿಕಂ ಜಾತಂ ಯೇಸಂ ತೇ ವೇಮತಿಕಜಾತಾ। ಪುರಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸಲೋಭಸಹಗತಭಾವೋ ಇಮಾನಿಅಟ್ಠಪಿ ಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತಾನಿನಾಮಾತಿ ಇಮಿನಾ ಚೂಳನಿಗಮನೇ ನೇವ ಸಿದ್ಧೋವಿಯಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಚೂಳನಿಗಮನೇನ ಪಟಿಘಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಭಾವೇಸಿದ್ಧೇ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಭಾವೋಪಿ ತೇನಸಿದ್ಧೋ ಯೇವಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ತೇಸಂ ಗಹಣಂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತೇಸ’’ನ್ತಿ ದೋನಸ್ಸಪಟಿಘಾನಂ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾನಿಚಥಿನಮಿದ್ಧಾನಿ ಚ ಅನಿಯತಯೋಗೀನಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ ಯೇವಾಪನಕಾನಿ ಚ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುರಿಮಚಿತ್ತೇ’’ತಿಆದಿಂ। ದೋಮನಸ್ಸಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ಅತ್ಥಿ, ಅಞ್ಞಚಿತ್ತೇಸು ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಸಾಧಾರಣ ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ। ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣ ಧಮ್ಮೋತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಯಥಾತಂ’’ತಿ ತಂ ನಿದಸ್ಸನಂ ತದುದಾಹರಣಂ ಯಥಾ ಕತಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಉಪಲಕ್ಖೇತೀ’’ತಿ
೨೭. ‘‘ಅನಿಟ್ಠಲೋಕಧಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ ಅಲಾಭೋ ಚ, ಅಯಸೋಚ, ನಿನ್ದಾಚ, ದುಕ್ಖಞ್ಚಾತಿ ಚತೂಹಿ ಅನಿಟ್ಠಲೋಕಧಮ್ಮೇಹಿ। ‘‘ತಂ ಕುತೇತ್ಥ ಲಬ್ಭಾ’’ತಿ ಅಹಂ ಅಲಾಭಾದೀಹಿ ಮಾಸಮಾಗಚ್ಛೀತಿ ಪತ್ಥೇನ್ತಸ್ಸಪಿ ಕುತೋಮೇಏತ್ಥಲೋಕೇತಂ ಪತ್ಥನಾ ಪೂರಣಂ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಲಬ್ಭಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಲಬ್ಭಾ’’ತಿ ಚ ಕಮ್ಮತ್ಥದೀಪಕಂ ಪಾಟಿಪದಿಕಪದಂ। ಇಮೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಿಧಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಸಙ್ಖೇಪತೋವ ವುತ್ತಂ ತಸ್ಸ ಪಾಣಾತಿ ಪಾತಾದೀಸು ತಿಕ್ಖಮನ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಪವತ್ತಿವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ।
ದೋಸಮೂಲಚಿತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨೮. ಮೋಹಮೂಲಚಿತ್ತೇ। ‘‘ಮೂಲನ್ತರವಿರಹೇನಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞಮೂಲವಿರಹೇನ। ಸಂಸಪ್ಪತೀತಿ ಸಂಸಪ್ಪಮಾನಾ। ಏವಂ ನು ಖೋ, ಅಞ್ಞಥಾನು ಖೋತಿ ಏವಂ ದ್ವಿಧಾ ಏರಯತಿ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ವಿಕ್ಖಿಪಮಾನಂ। ‘‘ನಿಯಮನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ನಾಮಾತಿ ನಿಯಮನತ್ಥಂ। ಇದಞ್ಹಿ ಪಟಿಘಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ವಿಯ ನಿಗಮನೇನ ಸಿದ್ಧಂ ನ ಹೋತಿ। ‘‘ಇಧ ಲದ್ಧೋಕಾಸಂ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ ಮೂಲನ್ತರ ವಿರಹತ್ತಾ ಏವ ಇಧಲದ್ಧೋಕಾಸಂ ಹುತ್ವಾ। ಪಕತಿ ಸಭಾವಭೂತಂ, ಇತಿ ತಸ್ಮಾ ನತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಅನೋಸಕ್ಕಮಾನ’’ನ್ತಿ ಪಚ್ಛತೋ ಅನಿವತ್ತಮಾನಂ। ‘‘ಅಸಂಸೀದಮಾನ’’ನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠತೋ ಅಪತಮಾನಂ। ಉಭಯೇನ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಅತಿಸಮ್ಮುಳ್ಹತಾಯಾ’’ತಿ ಮೂಲನ್ತರ ವಿರಹೇನ ಮೋಹೇನ ಅತಿಸಮ್ಮುಳ್ಹತಾಯ। ‘‘ಅತಿಚಞ್ಚಲತಾಯಾ’’ತಿ ಸಂಸಪ್ಪಮಾನವಿಕ್ಖಿಪಮಾನೇಹಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛುದ್ಧಚ್ಚೇಹಿ ಅತಿಚಞ್ಚಲತಾಯ। ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಪೀ’’ತಿ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇಸು। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಸಙ್ಖಾರ ಭೇದೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ದುವಿಧಭಾವೋವ ವುತ್ತೋ। ಕಥಂ ವುತ್ತೋ। ಅವಿಜ್ಜಾ ಅಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ಮಿಚ್ಛಾ ಪಟಿಪತ್ತಿತೋ ದುವಿಧಾ ತಥಾ ಸಸಙ್ಖಾ ರಾಸಙ್ಖಾರತೋತಿ
೨೯. ‘‘ಸಬ್ಬಥಾಪೀ’’ತಿ ನಿಪಾತಸಮುದಾಯೋ ವಾ ಹೋತು ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವೇವಚನೋ ವಾ, ವಿಸುಂ ನಿಪಾತೋವಾತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರತೋಪಿ। ಅಕುಸಲಪದೇ ಅಕಾರೋ ವಿರುದ್ಧತ್ಥೋ। ಯಥಾ ಅಮಿತ್ತೋ, ಅಸುರೋ, ತಿದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಕುಸಲಾನೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಪಟಿವಿರುದ್ಧಭಾವೋ’’ತಿ ಮೋಹಾದೀಹಿ ಅಕುಸಲೇಹಿ ವಿರುದ್ಧಭಾವೋ। ಭಾವನಂನಾರಹನ್ತೀತಿ ‘‘ಅಭಾವನಾರಹಾ’’। ಕಥಂ ಪನ ಭಾವನಂನಾರಹನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನ’’ನ್ತಿಆದಿಂ। ‘‘ನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತಾಪೀ’’ತಿ ಪಞ್ಚಾನನ್ತರಿಯ ಕಮ್ಮಭಾವೇನ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಭಾವೇನ ಚ ನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತಾಪಿ। ಅಪಾಯಂ ಭಜನ್ತೀತಿ ಅಪಾಯಭಾಗಿನೋ। ಕಮ್ಮಕಾರಕಾ। ತೇಸಂ ಭಾವೋ। ತಾಯ। ‘‘ವಟ್ಟಸೋತನಿಯತೇ’’ತಿ ಸಂಸಾರವಟ್ಟ ಸೋತಸ್ಮಿಂ ನಿಯತೇ। ‘‘ಥಿರತರಪತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮಾಧಿವಸೇನ ಥಿರತರಭಾವಂ ಪತ್ತಾ। ಇದಾನಿ ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಸಿಯು’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಧಾತುಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಿದ್ಧಂ ನಿಪ್ಫನ್ನಪದಂ ನಾಮ ನಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಇಧಪರಿಕಪ್ಪತ್ಥಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ನಿಪಾತಪದಂ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಅನೇಕತ್ಥತಾ ಸಮ್ಭವತೋ। ಇಧ ಪನ ಭವನ್ತಿ ಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಪಾತಪದಂ ಇಧ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ।
ಅಕುಸಲವಣ್ಣನಾ।
೩೦. ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇ। ‘‘ಸಬ್ಬನಿಹೀನ’’ನ್ತಿ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತೇಹಿ ಹೀನಂ। ಪುನ ‘‘ಸಬ್ಬನಿಹೀನ’’ನ್ತಿ ಸಬ್ಬಾಹೇತುಕೇಹಿ ಹೀನಂ। ‘‘ತ’’ನ್ತಿ ಅಕುಸಲ ವಿಪಾಕಂ।
೩೧. ಸುತ್ತಪಾಳಿಯಂ, ‘‘ಕಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಸುಕ್ಖದಾರುಂ। ‘‘ಸಕಲಿಕ’’ನ್ತಿ ಛಿನ್ದಿತಫಾಲಿತಂ ಕಟ್ಠಕ್ಖಣ್ಡಕಂ। ‘‘ಥುಸ’’ನ್ತಿ ವೀಹಿಸುಙ್ಕಂ। ‘‘ಸಙ್ಕಾರ’’ನ್ತಿ ಕಚವರಂ। ಚಕ್ಖುಞ್ಚರೂಪೇ ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಯಂವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣನ್ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ‘‘ರೂಪೇ’’ತಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾನ
೩೨. ‘‘ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನತಾ’’ತಿ ಚಕ್ಖುಪಸಾದರೂಪಸ್ಸ ಅಭಿನ್ನತಾ। ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಭಿನ್ನೇಸತಿ ಅನ್ಧಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ರೂಪಾನಿನುಪಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ। ‘‘ಸೋತಸ್ಸಅಸಮ್ಭಿನ್ನತಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸನಯೋ। ‘‘ಆಲೋಕಸನ್ನಿಸ್ಸಯಪ್ಪಟಿಲಾಭೋ’’ತಿ ಚಕ್ಖು ಚ ಆಲೋಕೇಸತಿ ಕಿಚ್ಚಕಾರೀ ಹೋತಿ। ಅಸತಿ ನಹೋತಿ। ತಥಾ ರೂಪಞ್ಚ। ತಸ್ಮಾ ಆಲೋಕೋ ತೇಸಂ ವಿಸಯವಿಸಯೀಭಾವೂಪಗಮನೇ ಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸ ಆಲೋಕಸನ್ನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭೋ। ಏಸನಯೋ ಆಕಾಸಸನ್ನಿಸ್ಸಯಾದೀಸು। ಇಮೇಸಂ ಅಙ್ಗಾನಂ ಯುತ್ತಿ ದೀಪನಾ ಉಪರಿರೂಪಸಙ್ಗಹೇ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ। ತತ್ಥ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಆಪಾತಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೇಪಿ ಆಲೋಕಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇ ಅಸತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಅಸಮ್ಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ತಂ ವಿನಾ ಆಲೋಕೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಅಭಾವದಸ್ಸನ ಪರ’’ನ್ತಿ ಅಭಾವದಸ್ಸನಪ್ಪಧಾನಂ।
೩೩. ವಿಪಾಕವಚನತ್ಥೇ। ವಿಪಚ್ಚತೀತಿ ವಿಪಾಕಂ। ವಿಪಚ್ಚತೀತಿ ಚ ವಿಪಕ್ಕಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಪುಬ್ಬೇ ಕತಕಮ್ಮಂ ಇದಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇದಾನಿ ತದತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಯೂಹನ ಸಮಙ್ಗಿತಾಪಿ ಆಗತಾ। ಇಧ ಪನಸಾ ಚೇತನಾ ಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ಸಮಙ್ಗಿಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಮಙ್ಗಿತಾತಿ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನತಾ। ‘‘ತಂ ತಂ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನ ಕಾಲೇ’’ತಿ ಪಾಣಾತಿ ಪಾತಾದಿಕಸ್ಸ ತಬ್ಬಿರಮಣಾದಿಕಸ್ಸ ಚ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ದುಚ್ಚರಿತಸುಚರಿತಕಮ್ಮಸ್ಸ ಆಯೂಹನಕಾಲೇ। ಸಮುಚ್ಚಿನನಕಾಲೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸಬ್ಬಸೋ ಅಭಾವಂ ಪತ್ವಾನ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಯಥಾ ಅಬ್ಯಾಕತ
ಗಾಥಾಯಂ। ‘‘ಸಜ್ಜೂ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ। ‘‘ಖೀರಂ ವಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಯಥಾ ಖೀರಂ ನಾಮ ಇಮಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ ಮುಚ್ಚತಿ। ಪಕತಿಂ ಜಹತಿ। ವಿಪರಿಣಾಮಂ ಗಚ್ಛತಿ। ನ ತಥಾ ಪಾಪಂ ಕತಂ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಕಥಂ ಪನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದಹನ್ತಂ ಬಾಲಮನ್ವೇತೀ’’ತಿ। ‘‘ಭಸ್ಮಾಛನ್ನೋವಪಾವಕೋ’’ತಿ ಛಾರಿಕಾ ಛನ್ನೋವಿಯ ಅಗ್ಗಿ। ‘‘ಸೋ ಪನಾ’’ತಿ ಕಿರಿಯಾ ವಿಸೇಸೋ ಪನ। ‘‘ವಿಸುಂ ಏಕೋ ಪರಮತ್ಥ ಧಮ್ಮೋತಿಪಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ನ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವಿಸುಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಧಮ್ಮ ಭಾವೇನ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸೋ ಹಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮತ್ತಾ ಪರಮತ್ಥ ಧಮ್ಮೋ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನುಸಯಧಾತುಯೋ ವಿಯಾ’’ತಿ। ‘‘ಸೋ’’ತಿ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸೋ। ‘‘ತ’’ನ್ತಿ ಕಮ್ಮಂ ವಾ, ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ, ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ। ‘‘ತದಾ ಓಕಾಸಂ ಲಭತೀ’’ತಿ ವಿಪಚ್ಚನತ್ಥಾಯ ಓಕಾಸಂ ಲಭತಿ। ಓಕಾಸಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ತಾಸು ಚ ತೂಸುಸಮಙ್ಗಿತಾಸು। ‘‘ಇತೀ’’ತಿ ಲದ್ಧಗುಣವಚನಂ। ‘‘ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ಪುನ ಲದ್ಧಗುಣವಚನಂ। ‘‘ಪಾಳಿಯ’’ನ್ತಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿ ಪಾಳಿಯಂ। ‘‘ಕಮ್ಮಸನ್ತಾನತೋ’’ತಿ ಅರೂಪಸನ್ತಾನಂ ಏವ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಯೇ ಪನಾ’’ತಿ ಗನ್ಥಕಾರಾ ಪನ। ‘‘ತೇಸ’’ನ್ತಿ ಗನ್ಥಕಾರಾನಂ। ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತೇಸಂ ವಾದೇತಿ ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಯಞ್ಚಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ। ನ ಚ ನ ಲಭನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ತದಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪರಿಣತಕಾಲೇ। ‘‘ನಾಳ’’ನ್ತಿ ಪುಪ್ಫಫಲಾನಂ ದಣ್ಡಕಂ।
೩೪. ‘‘ಸಮ್ಭವೋ’’ತಿ ಪಸಙ್ಗಕಾರಣಂ। ಅಭಿವಿಸೇಸೇನ ಚರಣಂ ಪವತ್ತನಂ ಅಭಿಚಾರೋ। ವಿಸೇಸ ವುತ್ತಿ। ನ ಅಭಿಚಾರೋ ಬ್ಯಭಿಚಾರೋ। ಸಾಮಞ್ಞ ವುತ್ತಿ। ಪಕ್ಖನ್ತರೇನ ಸಾಧಾರಣತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಕ್ಖನ್ತರೇನ ಸಾಧಾರಣತಾ ನಾಮಪಕ್ಖನ್ತರಸ್ಸ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಸಜ್ಜನಮೇವ ಲಗ್ಗನಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಬ್ಯಭಿಚಾರಸ್ಸಾತಿ ಪಸಙ್ಗಸ್ಸ ಇಚ್ಚೇವತ್ಥೋತಿ। ಏತ್ಥಚಾತಿಆದಿನಾ
೩೫. ‘‘ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರವಿಕಾರಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಂ। ಏಸನಯೋ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನೇಪಿ।
ಯದಿ ಹಿ ಅಯಮತ್ಥೋಸಿಯಾ, ಏವಞ್ಚಸತಿ, ಅಯಮತ್ಥೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ತೇಸ’’ನ್ತಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಂ। ಉಪ್ಪಾದಸದ್ದೋನಿಯತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೋತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಟೀಕಾಸು ಪನ…ಪೇ॰… ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ’’ ಸಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ವುತ್ತನಯೇನಾ’’ತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಹೇತುವಿರಹತೋತಿ ವುತ್ತನಯೇನ। ವಿಪಚ್ಚನ ಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ವಿಪಾಕಾನಂ ಕಿಚ್ಚಂ। ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಕಿಚ್ಚಂ। ‘‘ತಂ ತಂ ಕಿರಿಯಾಮತ್ತಭೂತಾನೀ’’ತಿ ಆವಜ್ಜನ ಕಿರಿಯಾ ಹಸನಕಿರಿಯಾಮತ್ತಭೂತಾನಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಭವಙ್ಗಚುತಿಚಿತ್ತಾನಿ ನಾಮ ಕೇವಲಂ ಕಮ್ಮವೇಗುಕ್ಖಿತ್ತಭಾವೇನಸನ್ತಾನೇಪತಿತಮತ್ತತ್ತಾ ದುಬ್ಬಲ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಪಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಚ ಅಸಾರಾನಂ ಅಬಲಾನಂ ಪಸಾದವತ್ಥೂನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ದುಬ್ಬಲವತ್ಥುಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದೀನಿ ಚ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನುಬನ್ಧ ಮತ್ತತ್ತಾ ದುಬ್ಬಲ ಕಿಚ್ಚಟ್ಠಾನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಉಸ್ಸಾಹೇನವಿನಾ ಕೇವಲಂ ವಿಪಚ್ಚನಮತ್ತೇನ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ‘‘ವಿಪಾಕಸನ್ತಾನತೋ’’ತಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಞ್ಚ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಞ್ಚ ಭವಙ್ಗವಿಪಾಕಸನ್ತಾನತೋ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯಂ ಹೋತಿ। ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಂ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾದಿ ವಿಪಾಕಸನ್ತಾನತೋ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯಂ। ‘‘ಇತರಾನಿ ಪನಾ’’ತಿ ಹಸಿತುಪ್ಪಾದಚಿತ್ತ ಮಹಾಕಿರಿಯಚಿತ್ತಾದೀನಿ। ‘‘ನಿರನುಸಯಸನ್ತಾನೇ’’ತಿ ಅನುಸಯರಹಿತೇ ಖೀಣಾಸವಸನ್ತಾನೇ। ‘‘ಉಸ್ಸಾಹರಹಿತಾನಿ ಏವಾ’’ತಿ ಯಥಾ ರುಕ್ಖಾನಂ ವಾತಪುಪ್ಫಾನಿ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ತಾನಿ ಫಲುಪ್ಪಾದಕಸಿನೇಹರಹಿತತ್ತಾ ಫಲಾನಿ ನ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ। ತಥಾ ತಾನಿ ಚ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದಕತಣ್ಹಾಸಿನೇಹರಹಿತತ್ತಾ ಉಸ್ಸಾಹಬ್ಯಾಪಾರ ರಹಿತಾನಿ ಏವ।
೩೬. ವೇದನಾವಿಚಾರಣಾಯಂ। ‘‘ಪಿಚುಪಿಣ್ಡಕಾನಂ ವಿಯಾ’’ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಕಪ್ಪಾಸಪಿಚುಪಿಣ್ಡಕಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಙ್ಘಟ್ಟನಂ ವಿಯ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಞ್ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಙ್ಘಟ್ಟನಂ ದುಬ್ಬಲಮೇವಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾನ’’ನ್ತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ। ‘‘ಕಾಯನಿಸ್ಸಯಭೂತೇಸೂ’’ತಿ ಕಾಯನಿಸ್ಸಯಮಹಾಭೂತೇಸು
೩೭. ಸಙ್ಖಾರ ವಿಚಾರಣಾಯಂ ‘‘ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರೇ’’ತಿ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರ ಕಥಾಯಂ। ‘‘ಉಭಯಕಮ್ಮೇನಪೀ’’ತಿ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕ ಕಮ್ಮೇನಪಿ, ಅಸಙ್ಖಾರಿಕ ಕಮ್ಮೇನಪಿ। ‘‘ಥೇರೇನಾ’’ತಿ ಮಹಾದತ್ತತ್ಥೇರೇನ। ‘‘ತದುಭಯಭಾವಾಭಾವೋ’’ತಿ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಭಾವಾನಂ ಅಭಾವೋ। ‘‘ತಾನಿಪಿ ಹಿ ಅಪರಿಬ್ಯತ್ತಕಿಚ್ಚಾನಿಯೇವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಆವಜ್ಜನ ದ್ವಯಂ ಜವನಾನಂ ಪುರೇಚಾರಿಕ ಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ಅಪರಿಬ್ಯತ್ತಕಿಚ್ಚಂ ಹೋತು। ಹಸಿತುಪ್ಪಾದಚಿತ್ತಂ ಪನ ಜವನಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ಕಥಂ ಅಪರಿಬ್ಯತ್ತಕಿಚ್ಚಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ। ತಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಅನುಚಾರಿಕಮತ್ತತ್ತಾ ಅಪರಿಬ್ಯತ್ತಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ। ‘‘ಅಟ್ಠಮಹಾವಿಪಾಕೇಸು ವಿಯ ವತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಮಹಾವಿಪಾಕಾನಂ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಾ ಸಙ್ಖಾರಿಕಭಾವೋ ಪುರಿಮಭವೇ ಮರಣಾಸನ್ನಕಾಲೇ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಪಯೋಗೇನ ಸಹ ವಾ ವಿನಾ ವಾ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವುತ್ತೋ, ತಥಾ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೩೮. ‘‘ದುಬ್ಬಲ ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತೇಸೂ’’ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಭವಙ್ಗ ಚುತಿಕಿಚ್ಚಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ
೩೯. ಇಧ ದೀಪನಿಯಂ ಇಚ್ಚೇವನ್ತಿ ಪದಂ ಅಟ್ಠಾರಸಾತಿಪದಸ್ಸವಿಸೇಸನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಥಾಪೀತಿ ಪದಸ್ಸ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪನ ತಂ ಸಬ್ಬಥಾಪೀತಿ ಪದಸ್ಸ ವಿಸೇಸನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಥಾ ಪೀತಿಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾಭೇದೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪೦. ಸೋಭಣಚಿತ್ತೇಸು। ಅವುತ್ತಾಪಿ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಅಟ್ಠಚಿತ್ತಾನಿ ಲೋಕುತ್ತರಾನೀತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ಅವುತ್ತೇಪಿಸಿಜ್ಝನ್ತಿ ಸೇಸಚಿತ್ತಾನಿ ಲೋಕಿಯಾನೀತಿ ಚ ಸಉತ್ತರಾನೀತಿ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಅತ್ತಸಮಙ್ಗೀನೋ’’ತಿ ಅತ್ತನಾ ಪಾಪಕಮ್ಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೇ। ‘‘ಅನಿಚ್ಛನ್ತೇ ಯೇವಾ’’ತಿ ಸಚೇಪಿ ಅವೀಚಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾದವತ್ಥು ವಿಯ ಕೇಚಿ ಇಚ್ಛನ್ತು। ಅಜಾನನ್ತಾನಂ ಪನ ಇಚ್ಛಾ ಅಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಸೋಭಗ್ಗ ಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸುಭಗಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸೋಭಗ್ಗನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಸುಭಗಸ್ಸಾತಿ ಚ ಸುಸಿರಿಕಸ್ಸ।
೪೧. ‘‘ಯಾಥಾವತೋ’’ತಿ ಯಥಾ ಸಭಾವತೋ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ ಜಾನಾತೀತಿ ಞಾಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಿಂ ಸಬ್ಬಂ ಞಾಣಂ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನಾತೀತಿ। ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ। ಯದಿ ಸಬ್ಬಂ ಞಾಣಂ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನಾತಿ। ಏವಂ ಸತಿ, ಞಾಣೇನ ಚಿನ್ತೇನ್ತಾನಂ ಅಜಾನನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ವಿರಜ್ಝನಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಅಥ ಸಬ್ಬಂ ಞಾಣಂ ಯಾಥಾವತೋ ನ ಜಾನಾತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಜಾನಾತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ನ ಜಾನಾತಿ। ಏವಞ್ಚಸತಿ, ಯತ್ಥ ಜಾನಾತಿ, ತತ್ಥೇವ ತಂ ಞಾಣಂ ಹೋತಿ। ಯತ್ಥ ನ ಜಾನಾತಿ, ತತ್ಥ ತಂ ಞಾಣಮೇವ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ। ವುಚ್ಚತೇ
ತೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಧಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿ ಮಗ್ಗೇ ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸೇ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಯದಾಹಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾದಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸಹೇತುಂ ಆಗಮ್ಮ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠೋ ಅತ್ಥಿದಿನ್ನನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಪುರೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅಸಂಸೀದನ್ತೋ ಅನುಸ್ಸಾಹಿತೋಪರೇಹಿ ದಾನಾದೀನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕರೋತಿ, ತದಾಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಞಾಣ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಂ ಹೋತಿ। ಯದಾ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಪುರೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅಮುತ್ತ ಚಾ ಗತಾದಿವಸೇನ ಸಂಸೀದಮಾನೋ ವಾ ಪರೇಹಿ ವಾ ಉಸ್ಸಾಹಿತೋ ಕರೋತಿ, ತದಾಸ್ಸ ತದೇವ ಚಿತ್ತಂ ಸಸಙ್ಖಾರಂ ಹೋತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅತ್ಥೇ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಏತಂ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪರೇಸಂ ವಾ ವಸೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಪ್ಪಯೋಗಸ್ಸಾಧಿವಚನಂ। ಯದಾ ಪನ ಞಾತಿ ಜನಸ್ಸ ಪಟಿಪತ್ತಿ ದಸ್ಸನೇನ ಜಾತಪರಿಚಯಾಬಾಲದಾರಕಾ ಭಿಕ್ಖೂ ದಿಸ್ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸ ಜಾತಾಸಹಸಾ ಕಿಞ್ಚಿ ದೇವ ಹತ್ಥಗತಂ ದದನ್ತಿ ವಾ ವನ್ದನ್ತಿ ವಾ, ತದಾ ತತೀಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಯದಾ ಪನ ದೇಥವನ್ದಥಾತಿ ಞಾತೀಹಿ ಉಸ್ಸಾಹಿತಾ ಏವಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತದಾ ಚತುತ್ಥಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಯದಾ ಪನ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾದೀನಂ ಅಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸಹೇತೂನಂ ಅಭಾವಂ ಆಗಮ್ಮ ಚತೂಸುಪಿ ವಿಕಪ್ಪೇಸು ಸೋಮನಸ್ಸರಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ತದಾ ಸೇಸಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ।
೪೨. ಅಟ್ಠಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಿಸದ್ದೇನ ಇಮಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ನ ಕೇವಲಂ ಅಟ್ಠೇವ ಹೋನ್ತಿ
೪೩. ವಚನತ್ಥೇ ‘‘ರುಜ್ಜನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ತುದನಟ್ಠೇನ। ‘‘ಅಹಿತಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಹಿತವಿರುದ್ಧಟ್ಠೇನ। ‘‘ಅನಿಪುಣಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಅಸಣ್ಹಾ ಸುಖುಮಟ್ಠೇನ। ‘‘ಅನಿಟ್ಠವಿಪಾಕಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಅನಿಟ್ಠಂ ವಿಪಾಕಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅನಿಟ್ಠ ವಿಪಾಕಾನಿ। ತೇಸಂ ಭಾವೋ ಅನಿಟ್ಠ ವಿಪಾಕಟ್ಠೋ। ತೇನ ಅನಿಟ್ಠ ವಿಪಾಕಟ್ಠೇನ। ‘‘ತಪ್ಪಟಿ ಪಕ್ಖತ್ತಾ’’ತಿ ರಾಗಾದೀಹಿ ಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ। ಏವಂ ಪರಿಯಾಯತ್ಥ ಸಙ್ಖಾತಂ ಅಭಿಧಾನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಆಗತಂ ವಚನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಕುಚ್ಛಿತೇತಿಆದಿನಾ। ತತ್ಥ ‘‘ಕುಚ್ಛಿತೇ’’ತಿ ಜೇಗುಚ್ಛಿತಬ್ಬೇ, ನಿನ್ದಿ ತಬ್ಬೇ
೪೪. ‘‘ಬಲವಕಮ್ಮೇನಾ’’ತಿ ತಿಹೇತು ಕುಕ್ಕಟ್ಠ ಕಮ್ಮೇನ। ‘‘ದುಬ್ಬಲ ಕಮ್ಮೇನಾ’’ತಿ ತಿಹೇತುಕೋಮಕೇನ ವಾ ದ್ವಿಹೇತುಕ ಕುಸಲ ಕಮ್ಮೇನ ವಾ। ‘‘ಕೇಹಿಚಿ ಆಚರಿಯೇಹೀ’’ತಿ ಮೋರವಾಪಿ ವಾಸೀ ಮಹಾದತ್ತತ್ಥೇರಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಙ್ಗಹಕಾರೇನಾ’’ತಿ ಭದ್ದನ್ತ ಬುದ್ಧಘೋಸತ್ಥೇರೇನ। ‘‘ಸನ್ನಿಹಿತ ಪಚ್ಚಯವಸೇನಾ’’ತಿ ಆಸನ್ನೇ ಸಣ್ಠಿತಪಚ್ಚಯ ವಸೇನ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ ಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಉಪಟ್ಠಿತಾನಿ ಕಮ್ಮಾದೀನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ। ಪವತ್ತಾನಿ ಮಹಾವಿಪಾಕಾನಿ। ‘‘ಅವಿಪಾಕ ಸಭಾವತೋ’’ತಿ ಅವಿಪಚ್ಚನಸಭಾವತೋ। ಅವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದನಸಭಾವತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯ’’ನ್ತಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಟ್ಠಕಥಾಯಂ। ‘‘ಇಧಾ’’ತಿ ಮಹಾವಿಪಾಕಚಿತ್ತೇ। ‘‘ತಥಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಚಾ’’ತಿ ದಾನಾದಿವಸೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಚ।
೪೫. ಮಹಾಕಿರಿಯಚಿತ್ತೇ। ‘‘ಉಪರೀ’’ತಿ ವೀಥಿಸಙ್ಗಹೇ ತದಾ ರಮ್ಮಣ ನಿಯಮೇ। ‘‘ಸಯಮೇವಾ’’ತಿ ಅನುರುದ್ಧತ್ಥೇರೇನೇವ। ‘‘ವಕ್ಖತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಯಥಾರಹ’’ನ್ತಿ ಖೀಣಾಸವಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಮಹಾಕಿರಿಯಾನಂ ಅರಹಾನುರೂಪಂ। ಭೂತಕಥನ ವಿಸೇಸನಂ ತೇನ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಾವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ತಂ’’ತಿ ಸಹೇತುಕಗ್ಗಹಣಂ। ‘‘ಬ್ಯವಚ್ಛೇದಕವಿಸೇಸನ’’ನ್ತಿ ಅಹೇತುಕ ವಿಪಾಕಕಿರಿಯ ಚಿತ್ತಾನಞ್ಚ ಸಬ್ಭಾವಾತಪ್ಪಸಙ್ಗಸ್ಸ ಅವಚ್ಛೇದಕಂ ವಿಸೇಸನಂ। ‘‘ಯಥಾ ಸಕ್ಖರ ಕಥಲಿಕಂಪಿ ಮಚ್ಛಗುಮ್ಬಂಪಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಂಪಿ ಚರನ್ತಂಪಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವಚನೇ ಸಕ್ಖರ ಕಥಲಿಕಂ ತಿಟ್ಠನ್ತಂ, ಮಚ್ಛಗುಮ್ಬಂ ತಿಟ್ಠನ್ತಂಪಿ ಚರನ್ತಂಪಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಏವಂ ಯಥಾ ಲಾಭ ಯೋಜನಾ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಇಧ ಪೀತಿ।
೪೬. ‘‘ಯದಿದ’’ನ್ತಿ ಯಾ ಅಯಂ ದೀಪನ ಸಮತ್ಥತಾ, ‘‘ಇದಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯ’’ನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಅಯಂ ಸಮತ್ಥ ಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭೇದವಚನೇ ಚೋದನಾಯಾತಿ
೪೭. ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮಾವಚರಾ। ಹೇಟ್ಠತೋ ಅವೀಚಿನಿರಯಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕರಿತ್ವಾ ಉಪರಿತೋ ಪರನಿಮ್ಮಿತ ವಸವತ್ತಿದೇವೇ ಅನ್ತೋ ಕರಿತ್ವಾತಿ ಏವಂ ಪಾಳಿಯಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಇಧಕಾಮಸದ್ದೇನ ಸಹೋಕಾಸಾಕಾಮಭೂಮಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾಮೇ ಕಾಮಭೂಮಿಯ’’ನ್ತಿ। ಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ‘‘ಕ್ರಿಯಾ ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಸದ್ದೋ ಪನ ಸದ್ದತ್ಥೋ। ಇತಿ ಸದ್ದೋ ಇಚ್ಚೇವಂ ಸದ್ದತ್ಥೋ। ಏತೇನ ಪಟಿಸಿದ್ಧಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಇಧಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತಸಙ್ಗಹೇ। ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬಥಾಸದ್ದಸ್ಸ। ಭವೋ ನಾಮ ಇನ್ದ್ರಿಯ ಬದ್ಧಸನ್ತಾನಗತೋ ಧಮ್ಮ ಸಮೂಹೋ ವುಚ್ಚತಿ। ಇಧ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಪದೇ ಕಾಮಸದ್ದೋ। ಸೋ ಚ ಪಥವಿ ಪಬ್ಬತಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಬ್ಬಂ ಕಾಮಭೂಮಿಂ ವದತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭೂಮಿಪರಿಯಾಯೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧ ಧಮ್ಮ ಸಮೂಹೋ’’ತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧ ಧಮ್ಮ ಸಮೂಹೋ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಾಗತೋ, ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧ ಧಮ್ಮ ಸಮೂಹೋ ಪಥವಿ ಪಬ್ಬತಾದಿ ಗತೋ। ತತ್ಥ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಅನಾಬದ್ಧೋ ಅನಾಯತ್ತೋ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧೋತಿ।
ಇತಿಕಾಮಚಿತ್ತಸಙ್ಗಹದೀಪನಿಯಾಅನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೪೮. ರೂಪಾವಚರಚಿತ್ತೇ। ‘‘ಸಮುದಿತೇನಾ’’ತಿ ಪಞ್ಚಙ್ಗ ಸಮುದಿತೇನ। ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಅಙ್ಗಾನಂ ಏಕತೋ ಸಾಮಗ್ಗಿಭೂತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಞ್ಚನ್ನಞ್ಹಿ ಏಕತೋ ಸಾಮಗ್ಗಿಯಂ ಸತಿಯೇವ ಅಪ್ಪನಾ ಹೋತಿ, ನೋ ಅಸತಿ। ಸಾಮಗ್ಗಿಯನ್ತಿ ಚ ಸುಟ್ಠು ಬಲವತಾಯ ಸಮಗ್ಗಭಾವೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತ್ತಾ’’ತಿ ಪತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ। ಝಾನಂ ದುವಿಧಂ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣೂ ಪನಿಜ್ಝಾನಞ್ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಸಿಣಾದಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಂ। ಇಧ ಪನ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಉಪನಿಜ್ಝಾನನ್ತಿ ಚ ಕಸಿಣ ನಿಮಿತ್ತಾದಿಕಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಚೇತಸಾ ಉಪಗನ್ತ್ವಾನಿಜ್ಝಾನಂ ಓಲೋಕನಂ। ಝಾನಸದ್ದಸ್ಸಝಾಪನತ್ಥೋಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಚನೀಕ ಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಝಾಪನತೋ’’ತಿ। ಅಗ್ಗಿನಾ ವಿಯ ಕಟ್ಠಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ದಯ್ಹನತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಗ್ಗತಾ ಏವ ಸಾತಿಸ್ಸಯ ಯುತ್ತಾ ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತಕಾಲೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪನ ಪಥಮಜ್ಝಾನೇ
ಅಗ್ಗಸದ್ದೋ ಕೋಟಿ ಅತ್ಥೋ। ಕೋಟ್ಠಾಸಟ್ಠೋವಾ। ‘‘ತಥಾ ಪವತ್ತನೇ’’ತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿಯಂ। ‘‘ಆಧಿಪ್ಪಚ್ಚಗುಣಯೋಗೇನಾ’’ತಿ ಅಧಿಪತಿಭಾವಗುಣಯೋಗೇನ। ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತಾಗುಣಯೋಗೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಾಯೇವ ಏಕಗ್ಗತಾ ಏಕಗ್ಗತಾ, ಸಮಾಧೀ,ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಸಮಾಧೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ-ಸಂ-ಆಧೀ-ತಿ-ವಾ, ಸಮಆಧೀತಿ-ವಾ, ದ್ವಿಧಾ ಪದಚ್ಛೇದೋ। ತತ್ಥ ಸಂಉಪಸಗ್ಗೋ ಸಮ್ಮಾಸದ್ದತ್ಥೋ। ಸಮಸದ್ದೋ ಪನ ಧಮ್ಮೇನ ಸಮೇನ ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇತೀತಿಆದೀಸು ವಿಯ ನಾಮಿಕಸದ್ದೋತಿ ದ್ವಿಧಾ ವಿಕಪ್ಪಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಾಯೇವ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸಾಯೇವ ಚಿತ್ತಂ-ಸಮ್ಮಾ ಚ ಆಧಿಯತೀತಿ ಸಮಾಧಿ, ಸಾಯೇವ ಚಿತ್ತಂ-ಸಮಞ್ಚ ಆಧಿಯತೀತಿ ಸಮಾಧೀತಿ ದ್ವಿಧಾ ವಿಕಪ್ಪೋ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಮಾ ಚಾತಿ ಸುನ್ದರೇನ। ಆಧಿಯತೀತಿ ಆದಹತಿ। ಆದಹನಞ್ಚ ಠಪನಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಠಪೇತೀ’’ತಿ। ಸಮಞ್ಚಾತಿ ಅವಿಸಮಞ್ಚ। ‘‘ತತ್ಥೇವಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಏವ। ‘‘ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಾಭಾವಾ ಪಾದನೇನಾ’’ತಿ ಲೀನಸ್ಸ ಚ ಉದ್ಧಚ್ಚಸ್ಸ ಚ ಅಭಾವೋ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಾಭಾವೋ। ತಸ್ಸ ಆಪಾದನಂ ಆಪಜ್ಜಾಪನನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ವಿವಿಧೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಂಹರಣಂ ವಿಸಾಹಾರೋ। ನ ವಿಸಾಹಾರೋ ಅವಿಸಾಹಾರೋ। ಸಾಯೇವ ಚ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ। ಇತಿ ಏವಂ ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸು ಅತ್ಥೇಸು ಏಕಗ್ಗತಾ ಏವ ಸಾತಿಸ್ಸಯಯುತ್ತಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಪನ ಸತಿ, ಏಕಗ್ಗತಾ ಏವ ಝಾನನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ನ ವಿತಕ್ಕಾದಯೋತಿ ಚೋದನಂ ಪರಿಹರನ್ತೋ ‘‘ವಿತಕ್ಕಾದಯೋಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಪಿಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ। ಪನಸದ್ದೋ ಪಕ್ಖನ್ತರತ್ಥೋ। ತಸ್ಸಾ ಏಕಗ್ಗತಾಯ। ‘‘ಸಾ ತಿಸ್ಸಯ’’ನ್ತಿ ಅತಿಸ್ಸಯೇನ ಸಹ। ‘‘ಓಸಕ್ಕಿತು’’ನ್ತಿ ಸಂಸೀದಿತುಂ। ‘‘ನಂ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ। ‘‘ಸಂಸಪ್ಪಿತು’’ನ್ತಿ ಏವಂ ನು ಖೋ ಅಞ್ಞಥಾನು ಖೋತಿ ದ್ವಿಧಾ ಚಞ್ಚಲಿತುಂ। ‘‘ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತು’’ನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾಭಿಮುಖೀ ಭವಿತುಂ। ಆರಮಿತುನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಲದ್ಧಂ ಸಾತಂ ಯೇನಾತಿ ಲದ್ಧಸ್ಸಾತಂ। ‘‘ಸಾತಂ’’ತಿ ಸಾರತ್ತಂ। ‘‘ಉಪಬ್ರೂಹಿತಂ’’ತಿ ಭುಸಂವಡ್ಢಿತಂ। ‘‘ಸನ್ತ ಸಭಾವತ್ತಾ’’ತಿ ಉಪಸನ್ತ ಸಭಾವತ್ತಾ। ‘‘ತಥಾ ಅನುಗ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಕರಣಾದಿವಸೇನ ಅನುಗ್ಗ ಹಿತಾ
ಏವಂ ಉಪನಿಜ್ಝಾನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಝಾಪನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತೇಸು ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ತಪ್ಪಚ್ಚನೀಕಾ’’ತಿ ತೇಸಂ ಝಾನಙ್ಗ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚನೀಕಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ। ‘‘ಮನಸ್ಮಿಂ ಪೀ’’ತಿ ಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ। ಪಗೇವ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇಸೂತಿ ಏವಂ ಸಮ್ಭಾವನತ್ಥೋ ಚೇತ್ಥ ಪಿಸದ್ದೋ। ಅಪಿಸದ್ದೋಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ‘‘ಝಾಪಿತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಝಾನಙ್ಗ ಧಮ್ಮಗ್ಗೀಹಿ ದಡ್ಢಾನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ತೇಸಂ ಸಮುದಾಯೇ ಏವ ಝಾನ ವೋಹಾರೋ ಸಿದ್ಧೋ’’ತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಧಮ್ಮ ಸಾಮಗ್ಗಿಪಧಾನ’’ನ್ತಿ ಝಾನಟ್ಠಾನೇ ಝಾನಙ್ಗ ಧಮ್ಮಾನಂ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾನೇ ಮಗ್ಗಙ್ಗ ಧಮ್ಮಾನಂ ಬೋಧಿಟ್ಠಾನೇ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಗ್ಗಭಾವಪ್ಪಧಾನಂ।
ಏವಂ ಸಙ್ಗಹಕಾರಾನಂ ಮತಿಯಾ ಝಾನಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಪರೇಸಾನಂ ಮತಿಯಾ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪರೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಪರೇ ಪನ ವದನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥ ‘‘ಯಥಾ ಸಕಂಕಿಚ್ಚಾನೀ’’ತಿ ಸಸ್ಸ ಇದಂ ಸಕಂ। ಸಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ತನೋ। ಇದನ್ತಿ ಸನ್ತಕಂ। ಯಾನಿಯಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಇತೀ’’ತಿ ತಸ್ಮಾ। ‘‘ಪಟ್ಠಾನೇ ಝಾನಪಚ್ಚಯಂ ಪತ್ವಾ…ಪೇ॰… ಸಾಧೇನ್ತಿಯೇವ’’। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ। ಝಾನಪಚ್ಚಯೋತಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಝಾನಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೋತಿ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ। ‘‘ಪಞ್ಚಸಮುದಿತಾದೀನೀ’’ತಿ ಪಞ್ಚಸಮೂಹ ದಸಸಮೂಹಾನಿ। ‘‘ಪಥಮಜ್ಝಾನಾದಿಭಾವಸ್ಸೇವಚಾ’’ತಿ ಪಥಮಜ್ಝಾನಾದಿ ನಾಮಲಾಭಸ್ಸೇವಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಝಾನಭಾವಸ್ಸಾ’’ತಿ ಝಾನನಾಮಲಾಭಸ್ಸ। ‘‘ತಥಾವಿಧಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸಾಭಾವಾ’’ತಿ ತಥಾವಿಧಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿನಿರೋಪನಾದೀನಂ ಕಿಚ್ಚ ವಿಸೇಸಾನಂ ಅಭಾವತೋ।
೪೯. ‘‘ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಪುಚ್ಛಾಸಿಯಾ। ‘‘ಅಙ್ಗ ಭೇದೋ’’ತಿ ಪಥಮಜ್ಝಾನೇ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ, ದುತೀಯಜ್ಝಾನೇ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನೀ ತಿಆದಿಕೋ ಅಙ್ಗಭೇದೋ। ‘‘ಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯೇನಾ’’ತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಇಚ್ಛಾವಿಸೇಸೇನ। ಇತಿ ಅಯಂ ವಿಸಜ್ಜನಾ। ‘‘ಸೋ’’ತಿ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ। ‘‘ಹೀ’’ತಿ ವಿತ್ಥಾರ ಜೋತಕೋ। ವಿತಕ್ಕೋ ಸಹಾಯೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ವಿತಕ್ಕಸಹಾಯೋ। ‘‘ವಿತಕ್ಕೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತೀ’’ತಿ ಓಳಾರಿಕೋವತಾಯಂ ವಿತಕ್ಕೋ, ನೀವರಣಾನಂ ಆಸನ್ನೇ ಠಿತೋತಿ ಏವಂ ವಿತಕ್ಕೇ ಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ
೫೦. ಸಙ್ಖಾರ ಭೇದವಿಚಾರಣಾಯಂ। ‘‘ಸಙ್ಖಾರ ಭೇದೋ ನ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ಪಥಮಜ್ಝಾನ ಕುಸಲ ಚಿತ್ತಂ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇಕಂ, ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಮೇಕನ್ತಿಆದಿನಾ ನ ವುತ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಸೋ’’ತಿ ಸಙ್ಖಾರ ಭೇದೋ। ‘‘ಸಿದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖಾರ ಭೇದಸ್ಸ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ಕಥಂ ಸಿದ್ಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಥಾಹೀ’’ತಿಆದಿಂ। ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಯೇಸಂ ತಾನಿ ಸುಖಪ್ಪಟಿಪದಾನಿ। ತೇಸಂ ಭಾವೋತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ಯೋ’’ತಿ ಯೋಗೀಪುಗ್ಗಲೋ। ‘‘ಆದಿತೋ’’ತಿಆದಿಮ್ಹಿ। ‘‘ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತೋ’’ತಿ ವಿಮೋಚೇನ್ತೋ ವಿಯೋಗಂ ಕರೋನ್ತೋ। ದುಕ್ಖೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಕಾಮಾದೀನವದಸ್ಸನಾದಿನಾ’’ತಿ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸೂ ಪಮಾಕಾಮಾಬಹುದುಕ್ಖಾಬಹುಪಾಯಾಸಾ, ಆದೀನವೋ ಏತ್ಥಭಿಯ್ಯೋತಿಆದಿನಾ ಕಾಮೇಸುಆದೀನವಂ ದಿಸ್ವಾ। ಆದಿಸದ್ದೇನ ವಿತಕ್ಕಾದೀಸು ಆದೀನವದಸ್ಸನಂ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ। ‘‘ತೇನೇವಾ’’ತಿ ಕಾಮಾದೀನವದಸ್ಸನಾದಿನಾ ಏವ। ಏತ್ಥ ಅಭಿಞ್ಞಾಭೇದೇನ ಸಙ್ಖಾರ ಭೇದೋ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಪಟಿಪದಾ ಭೇದೇನೇವ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಜ್ಝಾನಾನಂಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ, ಅಭಿಜಾನನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾ। ಖಿಪ್ಪಾಸೀಘಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಯೇಸಂ ತಾನಿ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾನಿ। ದನ್ಧಾ ಅಸೀಘಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಯೇಸಂ ತಾನಿ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾನಿ। ಝಾನಾನಿ। ‘‘ಯದಿ ಏವ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪಟಿಪದಾ ಭೇದೇನ ಸಙ್ಖಾರ ಭೇದೋ ಯದಿ ಸಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ವಳಞ್ಜನಕಾಲೇ’’ತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನಕಾಲೇ। ಪಟಿಬನ್ಧಕಾ ನಾಮ ಅನ್ತರಾಯಿಕಾ। ‘‘ಸನ್ನಿಹಿತಾಸನ್ನಿಹಿತವಸೇನಾ’’ತಿ ಆಸನ್ನೇ ಸಣ್ಠಿತಾಸಣ್ಠಿತವಸೇನ। ಸುದ್ಧಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಯಾನಂ ಯೇಸಂ ತೇ ಸುದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾಯಾನಿಕಾ। ‘‘ಸುದ್ಧಂ’’ತಿ ಸಮಥಜ್ಝಾನೇನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ। ‘‘ಸತ್ಥೇನ ಹನಿತ್ವಾ’’ತಿ ಪರೇ ನ ಸತ್ಥೇನ ಹನನತೋ ಛಿನ್ದನತೋ। ‘‘ಸಹಸಾ’’ತಿ ಸೀಘತರೇನ। ‘‘ಮರನ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ’’ತಿ ಮರಣಾಸನ್ನಕಾಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಹಿ ಸುದ್ಧ ವಿಪಸ್ಸನಾಯಾನಿಕಾಪಿ ಸಮಾನಾ
೫೧. ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ। ಪರಿಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಪಥವೀ, ಪಥವೀ, ಆಪೋ, ಆಪೋ-ತಿಆದಿಕಂ, ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚಂ, ರೂಪಂ ದುಕ್ಖಂ, ರೂಪಂ ಅನತ್ತಾ-ತಿಆದಿಕಞ್ಚಭಾವನಾಪರಿಕಮ್ಮಂ ಅಧಿಕಾರೋ ನಾಮ ಪುಬ್ಬಭವೇಕತಭಾವನಾಕಮ್ಮಂ। ಪುಬ್ಬಭವೇಝಾನಮಗ್ಗಫಲಾನಿಪತ್ಥೇತ್ವಾ ಕತಂ ದಾನಸೀಲಾದಿ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಞ್ಚ। ‘‘ಇದಂ ತಾವನಯುಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ತಾವಸದ್ದೋ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತರಾಪೇಕ್ಖನೇ ನಿಪಾತೋ। ತೇನ ಅಪರಂಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀತಿ ದೀಪೇತಿ। ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ದುವಿಧೋ ಪಕತಿ ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ, ಪಯೋಗಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋತಿ। ತತ್ಥ ಪರಿಕಮ್ಮ ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಪಕತಿ ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ನಾಮ, ಅಯಂ ಪಕತಿ ಪಚ್ಚಯಗಣೋ ಏವ। ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೋ ಪುಬ್ಬಪ್ಪಯೋಗೋ ಪಯೋಗಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ನಾಮ
೫೨. ಪಟಿಪದಾ ಅಭಿಞ್ಞಾವವತ್ಥಾನೇ। ‘‘ನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪಾದತೋ’’ತಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದತೋ। ಸುಖಾಪನ ಪಟಿಪದಾ, ಪಚ್ಛಾದನ್ಧಂ ವಾ ಖಿಪ್ಪಂ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಝಾನಂ ಸುಖಪ್ಪಟಿಪದಂ ನಾಮ ಕರೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಪುಬ್ಬಭವೇ’’ತಿ ಆಸನ್ನೇ ಪುಬ್ಬಭವೇ। ಅನ್ತರಾಯಿಕಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ‘ಕಿಲೇಸನ್ತರಾಯಿಕೋ ಚ, ಕಮ್ಮನ್ತರಾಯಿಕೋ ಚ, ವಿಪಾಕನ್ತರಾಯಿಕೋ ಚ, ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತರಾಯಿಕೋ ಚ, ಅರಿಯೂಪವಾದನ್ತರಾಯಿಕೋ ಚ। ತತ್ಥ ತಿಸ್ಸೋ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯೋಕಿಲೇಸನ್ತರಾಯಿಕೋ ನಾಮ। ಪಞ್ಚಾನನ್ತರಿಯ ಕಮ್ಮಾನಿ
೫೨. ವಿಪಾಕಜ್ಝಾನೇ। ‘‘ಮುದುಭೂತಂ’’ತಿ ಭಾವನಾ ಬಲಪರಿತ್ತತ್ತಾಮನ್ದಭೂತಂ। ಮನ್ದಭೂತತ್ತಾ ಚ ದುಬ್ಬಲಂ। ‘‘ನಾನಾ ಕಿಚ್ಚಟ್ಠಾನೇಸು ಚಾ’’ತಿ ದಸ್ಸನಸವನಾದೀಸು। ‘‘ಹೀನೇಸುಪಿ ಅತ್ತಭಾವೇಸೂ’’ತಿ ಅಹೇತುಕ ದ್ವಿಹೇತುಕಪುಗ್ಗಲೇಸುಪಿ। ‘‘ಅಸದಿಸಂಪೀ’’ತಿ ತಿಹೇತುಕುಕ್ಕಟ್ಠಂಪಿ ಕಮ್ಮಂ ಅಹೇತುಕವಿಪಾಕಂಪಿ ಜನೇತೀತಿಆದಿನಾ ಅಸದಿಸಂಪಿ ವಿಪಾಕಂ ಜನೇತಿ। ‘‘ಭವಙ್ಗಟ್ಠಾನೇಸು ಯೇವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಭವಙ್ಗ ಸದ್ದೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಟ್ಠಾನ ಚುತಿಟ್ಠಾನಾನಿಪಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ। ‘‘ಕುಸಲಸದಿಸಮೇವಾ’’ತಿ ಪಥಮಜ್ಝಾನಕುಸಲಂ ಪಥಮಜ್ಝಾನ ವಿಪಾಕಮೇವ ಜನೇತಿ, ದುತೀಯಜ್ಝಾನ ಕುಸಲಂ ದುತೀಯಜ್ಝಾನ ವಿಪಾಕಮೇವ ಜನೇತೀತಿಆದಿನಾ ಕುಸಲ ಸದಿಸಮೇವ ವಿಪಾಕಂ ಜನೇತಿ। ‘‘ಕುಸಲಮೇವ…ಪೇ॰… ಕ್ರಿಯಜ್ಝಾನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ’’ ಅಭೇದೂ ಪಚಾರೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಭೇದಮ್ಪಿ ಅಭೇದಂ ಕತ್ವಾ ಉಪಚಾರೋ ವೋಹಾರೋ ಅಭೇದೂ ಪಚಾರೋ।
೫೪. ಸಙ್ಗಹಗಾಥಾ
ರೂಪಾವಚರಚಿತ್ತದೀಪನಿಯಾಅನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೫೫. ಅರೂಪಚಿತ್ತದೀಪನಿಯಂ। ‘‘ಭುಸೋ’’ತಿ ಅತಿರೇಕತರಂ। ‘‘ಸರೂಪತೋ’’ತಿ ಪರಮತ್ಥ ಸಭಾವತೋ। ನತ್ಥಿ ಜಟಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಅಜಟೋ। ಅಜಟೋ ಆಕಾಸೋತಿ ಅಜಟಾಕಾಸೋ। ‘‘ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾಸೋ’’ತಿ ದ್ವಾರಚ್ಛಿದ್ದವಾತಪಾನಚ್ಛಿದ್ದಾದಿಕೋ ಆಕಾಸೋ, ಯತ್ಥ ಆಕಾಸ ಕಸಿಣ ನಿಮಿತ್ತಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ಕಸಿಣ ನಿಮಿತ್ತಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ ಲದ್ಧೋ ಆಕಾಸೋ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೋ, ಕಸಿಣಂ ಉಗ್ಘಾಟೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮೋತಿ ಕತ್ವಾ। ರೂಪಕಲಾಪಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಮತ್ತಭೂತೋ ಆಕಾಸೋ ರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದಾಕಾಸೋ। ‘‘ಅನನ್ತಭಾವೇನ ಫರೀಯತೀ’’ತಿ ಚತುರಙ್ಗುಲಮತ್ತೋಪಿಸೋ ಅನನ್ತ ನಾಮಂ ಕತ್ವಾ ಭಾವನಾಮನಸಿಕಾರೇನ ಫರೀಯತಿ। ‘‘ದೇವಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನವತ್ಥೂ’’ತಿ ಮಹಿದ್ಧಿಕಾನಂ ಗಾಮನಗರ ದೇವಾನಂ ಬಲಿಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಣಟ್ಠಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಯತ್ಥ ಮನುಸ್ಸಾ ಸಮಯೇ ಕುಲ ದೇವತಾನಂ ಬಲಿಂ ಅಭಿಹರನ್ತಿ। ‘‘ಬಲಿಂ’’ತಿ ಪೂಜನೀಯ ವತ್ಥು ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ’’ತಿ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೇ। ‘‘ತದೇವಾ’’ತಿ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಮೇವ। ಕುಸಲಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸವಾ, ವಿಪಾಕಜ್ಝಾನೇನ ಉಪಪನ್ನಸ್ಸವಾ, ಕ್ರಿಯಜ್ಝಾನೇನ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮ ಸುಖ ವಿಹಾರಿಸ್ಸವಾ, ತಿಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅನನ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಯಥಾಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಪವತ್ತನತೋ ಝಾನಂ ಪಥವೀಕಸಿಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ‘‘ಏಕದೇಸೇ’’ತಿ ಉಪ್ಪಾದೇವಾ ಠಿತಿಯಂ ವಾ ಭಙ್ಗೇವಾ। ಅನ್ತರಹಿತತ್ತಾ ಅನನ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಅನನ್ತ ಸಞ್ಞಿತೇ’’ತಿ ಅನನ್ತ ನಾಮಕೇ। ‘‘ಅನನ್ತನ್ತಿ ಭಾವನಾಯ
ಅರೂಪಚಿತ್ತಾನುದೀಪನಾ।
೫೭. ಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತೇ। ‘‘ಜಲಪ್ಪವಾಹೋ’’ತಿ ಉದಕಧಾರಾಸಙ್ಘಾಟೋ। ‘‘ಪಭವತೋ’’ತಿಆದಿಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನತೋ। ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿ ಕಥಂ ಪಾಳಿಯಂ ಆಹ। ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಿದ’’ನ್ತಿ ಸೋ ಕತಮೋ। ‘‘ಅಯಂ ಪೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋಪಿ। ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ, ಕಥಂ ಯಾವ ಅನುಪಾದಿಸೇಸ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾಸವತಿ ಸನ್ದತೀತಿ ಆಹ
೫೮. ಸಕದಾಗಾಮಿ ಮಗ್ಗೇ। ‘‘ಸಕಿಂ ಆಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಇತೋಗನ್ತ್ವಾ ಪುನ ಇಧ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸೀಲೇನಾ’’ತಿ ಪಕತಿಸಭಾವೇನ। ಕಾಮಲೋಕಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಕಾಮಲೋಕಾಗಮನಾ। ಕಿಲೇಸಾ। ತೇಸಂ ಸಬ್ಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಭಾವೇನ। ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾ’’ತಿ ಕತ್ತು ಅತ್ಥೇಸಾಮಿವಚನಂ। ಏಕಚ್ಚೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಅಪ್ಪಹೀನಾ ನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ
೫೯. ಓರಮ್ಭಾಗೋ ನಾಮ ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗೋ ಕಾಮಲೋಕೋ। ಓರಮ್ಭಾಗಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಕಾಮರಾಗ ಬ್ಯಾಪಾದ ಸಂಯೋಜನಾದೀನಿ। ‘‘ಸೋ’’ತಿ ಅನಾಗಾಮಿ ಪುಗ್ಗಲೋ।
೬೦. ಮಹಪ್ಫಲಂ ಕರೋನ್ತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಮಹಪ್ಫಲ ಕಾರಿನೋ। ತೇಸಂ ಭಾವೋ ‘‘ಮಹಪ್ಫಲ ಕಾರಿತಾ’’। ಸೀಲಾದಿ ಗುಣೋ। ‘‘ಅರಹತೀ’’ತಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತುಂ ಅರಹತಿ। ‘‘ಅರಹತೋ’’ತಿ ಅರಹನ್ತಸ್ಸ। ‘‘ನಿಬ್ಬಚನಂ’’ತಿ ನಿರುತ್ತಿ। ವಿಗ್ಗಹ ವಾಕ್ಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸುದ್ಧಿಕಸುಞ್ಞತಾಯ ತಥಾ ನ ವಚಿತ್ತಾನಿ, ಸುಞ್ಞತಪ್ಪಟಿಪದಾಯ ತಥಾ ನ ವಚಿತ್ತಾನೀತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಸುದ್ಧಿಕ ಸುಞ್ಞತಾಯಾ’’ತಿ ಸುದ್ಧಿಕಸುಞ್ಞತವಾರೇ। ‘‘ಸುಞ್ಞತಪ್ಪಟಿಪದಾಯಾ’’ತಿ ಸುಞ್ಞತಪ್ಪಟಿಪದಾವಾರೇ। ‘‘ಸಚ್ಚ ಸತಿಪಟ್ಠಾನ ವಿಭಙ್ಗೇಸು ಪನಾ’’ತಿ ಸಚ್ಚ ವಿಭಙ್ಗ ಸತಿಪಟ್ಠಾನ ವಿಭಙ್ಗೇಸು ಪನ, ಸಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತ ವಡ್ಢನಂ ಪಾಳಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ದೇಸನಾವಾರೇ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
೬೧. ಫಲಚಿತ್ತೇ
೬೨. ತನುಭೂತೇಪಿ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಕುತೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿತುಂ। ‘‘ತಾನೀ’’ತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ। ‘‘ಪಟೂ ನೀ’’ತಿತಿಕ್ಖಾನಿ। ‘‘ಸೋ’’ತಿ ಚತುತ್ಥ ಮಗ್ಗೋ। ‘‘ತಾ ಚಾ’’ತಿ ರೂಪರಾಗ, ಅರೂಪರಾಗ, ಮಾನ, ಉದ್ಧಚ್ಚ, ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ಚ। ‘‘ಅಞ್ಞೇ ಚಾ’’ತಿ ತೇಹಿ ದಸಹಿ ಸಂಯೋಜನೇಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪಾದಿಕೇ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಾಪ ಧಮ್ಮೇ ಚ।
೬೩. ಕಿರಿಯ ಚಿತ್ತ ವಿಚಾರಣಾಯಂ। ನ ಗಹಿತಂ ಇತಿ ಅಯಂ ಪುಚ್ಛಾ। ಅಭಾವಾ ಇತಿ ಅಯಂ ವಿಸಜ್ಜನಾತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ಕಿರಿಯಾನುತ್ತರಸ್ಸ। ‘‘ನಿರನುಸಯಸನ್ತಾನೇಪೀ’’ತಿ ಅನುಸಯ ರಹಿತೇ ಅರಹನ್ತ ಸನ್ತಾನೇಪಿ। ‘‘ಇತೀ’’ತಿ ವಾಕ್ಯ ಪರಿಸಮಾಪನಮತ್ತಂ। ‘‘ವುಚ್ಚತೇ’’ತಿ ವಿಸಜ್ಜನಾ ಕಥೀಯತೇ। ಪುನ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಂ ಅನುಪ್ಪಾದೋ। ಅನುಪ್ಪಾದೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಭಾವೋ ಯೇಸಂ ತೇ ಅನುಪ್ಪಾದ ಧಮ್ಮಾ। ತೇಸಂ ಭಾವೋತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ವಿಪಾಕಞ್ಚ ಜನೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಥಂ ಜನೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕುಸಲ…ಪೇ॰… ಕತ್ವಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ, ‘‘ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಸಾಧೇತ್ವಾ। ಸಚೇಪಿ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಕೋಚೀ’’ತಿ ಅಬ್ಯತ್ತೋ ಕೋಚಿ ಅರಿಯಸಾವಕೋ। ತದಾ ಫಲ ಚಿತ್ತಮೇವ ಪವತ್ತೇಯ್ಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಪಟಿಬಾಹಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೋ’’ತಿ ಅಪ್ಪಟಿಬಾಹಿಯೋ ಆನುಭಾವೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಮಾಸೋ।
೬೪. ‘‘ಆದಿ ಅನ್ತ ಪದೇಸ್ವೇ ವಾ’’ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ದ್ವಾದಸಾ ಕುಸಲಾನೀತಿ ಚ, ಅನ್ತೇ ಕ್ರಿಯ ಚಿತ್ತಾನಿ ವೀಸತೀತಿ ಚ ಪದೇಸು। ರೂಪೇ ಪರಿಯಾ ಪನ್ನಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ। ಅರೂಪೇ ಪರಿಯಾ ಪನ್ನಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ। ‘‘ಪಥಮಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಪಥಮಭೂಮಿಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ। ‘‘ಸಾಮಞ್ಞ ಫಲಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ’’ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಧಮ್ಮ ವಿಸೇಸೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಮಗ್ಗ ಫಲ ನಿಬ್ಬಾನ ಸಙ್ಖಾತೋ ಧಮ್ಮ ವಿಸೇಸೋ ಲೋಕುತ್ತರಭೂಮಿ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಅವತ್ಥಾ ಭೂಮಿ ಏವ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಭೂಮಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಅವತ್ಥಾ ವನ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸರೂಪತೋ ಲದ್ಧತ್ತಾ। ಇತರಾ ಓಕಾಸಭೂಮಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯ ಭೂಮಿ ನ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ। ‘‘ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂ ತಂ ಅವತ್ಥಾ ವಿಸೇಸವಸೇನೇವ ಸಿದ್ಧಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಅವತ್ಥಾ ಭೂಮಿ ಏವ ಪಧಾನ ಭೂಮೀತಿ
೬೫. ಗಾಥಾಯ ಪುಬ್ಬದ್ಧಂ ನಾಮ-ಇತ್ಥ ಮೇಕೂನ ನವುತಿ, ಪ್ಪಭೇದಂ ಪನ ಮಾನಸನ್ತಿ ಪಾದದ್ವಯಂ। ಅಪರದ್ಧಂ ನಾಮ ಏಕವೀಸಸತಂವಾಥ, ವಿಭಜನ್ತಿ ವಿಚಕ್ಖಣಾತಿ ಪಾದದ್ವಯಂ। ತಂ ಇಮಿನಾ ನ ಸಮೇತಿ। ಕಥಂ ನ ಸಮೇತಿ। ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ಸಕಲಮ್ಪಿ ಗಾಥಂ ಏಕೂನ ನವುತಿಪ್ಪಭೇದಂ ಮಾನಸಂ ಏಕವೀಸ ಸತಂ ಕತ್ವಾ ವಿಭಜನ್ತೀ-ತಿ ಏವಂ ಏಕವಾಕ್ಯಂ ಕತ್ವಾ ಯೋಜನಂ ಞಾಪೇತಿ। ‘‘ಪಥಮಜ್ಝಾನ ಸದಿಸಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಲೋಕಿಯ ಪಥಮಜ್ಝಾನ ಸದಿಸಟ್ಠೇನ। ಯಂ ಚತುರಙ್ಗೀಕಂ, ತಂ ಸಯಮೇವ ದುತೀಯಜ್ಝಾನನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ಯಂ ತಿಯಙ್ಗೀಕಂ, ತಂ ಸಯಮೇವ ತತೀಯಜ್ಝಾನನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ಯಂ ದುವಙ್ಗೀಕಂ, ತಂ ಸಯಮೇವ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ಯಂ ಪುನ ದುವಙ್ಗೀಕಂ, ತಂ ಸಯಮೇವ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ‘‘ಏವಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಿಭಾವನಿಯಂ ಝಾನಙ್ಗವಸೇನ ಪಥಮಜ್ಝಾನ ಸದಿಸತ್ತಾ ಪಥಮಜ್ಝಾನಞ್ಚಾತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ವಿತಕ್ಕಾದಿ ಅಙ್ಗಪಾತುಭಾವೇನ ಪಞ್ಚಧಾ ವಿಭಜನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ನ ಇತರಾನಿ ಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನಾನಿ ಸಾತಿಸ್ಸಯತೋ ಝಾನಾನಿ ನಾಮ ಸಿಯುಂ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಾನಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿಂ। ತತ್ಥ ‘‘ತಾನೀ’’ತಿ ಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನಾನಿ। ‘‘ಉಪೇಚ್ಚಾ’’ತಿ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ। ‘‘ಝಾಪೇನ್ತೀ’’ತಿ ದಹನ್ತಿ। ಪಕತಿಯಾ ಏವ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ನ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾದಿವಸೇನ ಸಿದ್ಧೋ। ‘‘ಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಚಙ್ಗೀಕ ಭಾವತ್ಥಾಯ ಕತ್ತಬ್ಬ ಕಿಚ್ಚಂ। ‘‘ತೇನ ಪಚ್ಚಯ ವಿಸೇಸೇನಾ’’ತಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾದಿನಾ ಪಚ್ಚಯ ವಿಸೇಸೇನ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯ ವಿಸೇಸೇ। ಯಥಾಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನೇಸು ಉಪಚಾರಭೂತಾ ಭಾವನಾ ಕಾಚಿ ವಿತಕ್ಕ ವಿರಾಗ ಭಾವನಾ ನಾಮ ಹೋತಿ…ಪೇ॰… ಕಾಚಿ ರೂಪ ವಿರಾಗ ಭಾವನಾ ನಾಮ। ಅಸಞ್ಞಿ ಗಾಮೀನಂ ಪನ ಸಞ್ಞಾ ವಿರಾಗ ಭಾವನಾ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಏವಮೇವನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಸಾ’’ತಿ ಉಪಚಾರ ಭಾವನಾ
೬೬. (ಕ) ‘‘ಸಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ। ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಾಕತಿಕಾ ಏವಾ’’ತಿಕಾಚಿ ವಿರಾಗ ಭಾವನಾ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ನಿಯಾಮೇತುಂ’’ತಿ ಅವಿತಕ್ಕಮೇವ ಹೋತೂತಿ ವದಮಾನಾ ವಿಯ ವವತ್ಥಪೇತುಂ। ‘‘ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ ಪಾದಕವಾದಿತ್ಥೇರಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಸಮ್ಮಸೀಯತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಝಾನಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ಖಯಟ್ಠೇನ, ದುಕ್ಖಂ ಭಯಟ್ಠೇನ, ಅನತ್ತಾ ಅಸಾರಕಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಮ್ಮಸೀಯತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸೀಯತಿ। ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ನ ಸಮೇತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ। ಯತೋ ಯತೋ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಯೇ ಯೇ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ ಹೋತಿ। ತಂ ತಂ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಸದಿಸೋವ ಹೋತಿ। ಸಮ್ಮಸಿತಸಮಾಪತ್ತಿ ಸದಿಸೋತಿ ಅತ್ಥೋತಿ। ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಯತೋ ಯತೋ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಕಥಿತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಪಾದಕಜ್ಝಾನೇ ಸತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಅಯಂ ವಾದೋಪಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನೇನ ವಿನಾ ನಸಿಜ್ಝತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಪಿ…ಪೇ॰… ಪತ್ತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಾದೇಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ನಿಯಾಮೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನೇಸೂ’’ತಿಆದಿಂ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ…ಪೇ॰… ಅವಿರೋಧೋ ವುತ್ತೋ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ಕಥಂ। ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಹಿ ಪಥಮಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ಸಮ್ಮಸತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಮಗ್ಗೋ ಪಥಮತ್ಥೇರವಾದೇನ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಿಕೋ, ದುತೀಯ ವಾದೇನ ಪಥಮಾದಿಜ್ಝಾನಿಕೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ದ್ವೇಪಿ ವಾದಾ ವಿರುಜ್ಝನ್ತಿ। ತತೀಯ ವಾದೇನ ಪನೇತ್ಥ ಯಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತಂ ಝಾನಿಕೋ ಹೋತೀತಿ ತೇ ಚ ವಾದಾ ನ ವಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ ಸಾತ್ಥಕೋ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಅವಿರುದ್ಧೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ಯಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತಂ ಝಾನಿಕೋ ಹೋತಿ। ಇಚ್ಛಾಯ ಪನ ಅಸತಿ, ವಿರೋಧೋಯೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮೇ ಪನ ವಾದಾ। …ಪೇ॰…
೬೭. (ಕ) ವಾದವಿಚಾರಣಾಯಂ। ಉಪಚಾರ ಭಾವನಾ ಏವ ಉಪರಿಜ್ಝಾನೇ ಝಾನಙ್ಗಂ ನಿಯಾಮೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಹೇಟ್ಠಾ ಪನ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಏವ ಉಪರಿಜ್ಝಾನೇ ಝಾನಙ್ಗಂ ನಿಯಾಮೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಏವಾ’’ತಿ ಏವ ಸದ್ದೇನ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ‘‘ಇಧ ಉಪಚಾರ ಭಾವನಾ ಏವಾ’’ತಿ ಏವ ಸದ್ದೇನ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಏತೇಸು ಹಿ ದ್ವೀಸು ಸಹ ಭಾವೀಸು ಉಪಚಾರ ಭಾವನಾ ಏವ ಪಧಾನಂ ಹೋತಿ। ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಪನ ತಸ್ಸ ನಾನಾ ಸತ್ತಿಯೋಗಂ ಸಾಧೇತಿ। ‘‘ಅಜ್ಝಾಸಯ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಸಣ್ಠಾತೀ’’ತಿ ಮಗ್ಗೇ ಯಂ ಲದ್ಧಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಲಬ್ಭತು, ಮಯ್ಹಂ ವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ಏವಂ ಅಜ್ಝಾಸಯ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಸಣ್ಠಾತಿ। ‘‘ತಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯ ವಿಸೇಸೇ। ‘‘ಸೋ’’ತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯ ವಿಸೇಸೋ। ಕಸ್ಮಾ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇಚ್ಛಿ ತಿಚ್ಛಿತ…ಪೇ॰… ನಿಬ್ಬತ್ತನಂ’’ತಿ। ‘‘ಸಬ್ಬಜ್ಝಾನೇಸು ಚಿಣ್ಣವಸಿಭೂತಾನಂ’’ತಿ ಇದಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನನ್ತಿ ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತನನ್ತಿ ಚ ಪದ ದ್ವಯೇ ಸಮ್ಬನ್ಧ ವಚನಂ। ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾ ವಿಸೇಸತ್ಥಾಯ ಏವಾ’’ತಿ ವುಟ್ಠಾನ ಗಾಮಿನಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ವಿಸೇಸತ್ಥಾಯ ಏವ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಟ್ಠಸು ಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಏಕೇಕಾಯ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಾಯ ವುಟ್ಠಿತ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಧಮ್ಮ ಸಮ್ಮಸನಂ ಆಗತಂ, ನ ಪನ ಅಞ್ಞಜ್ಝಾನ ಸಮ್ಮಸನಂ। ತಸ್ಮಾ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಮೇವ ಪಮಾಣನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಪಾಳಿಪದೇಸು ‘‘ಗಹಪತೀ’’ತಿ ಆಲಪನ ವಚನಂ। ‘‘ವಿವಿಚ್ಚೇವಾ’’ತಿ ವಿವಿಚ್ಚಿತ್ವಾ ಏವ। ವಿವಿತ್ತೋ ವಿಗತೋ ಹುತ್ವಾ ಏವ। ‘‘ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜಾ’’ತಿ ಸುಟ್ಠು ಸಮ್ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ। ‘‘ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ। ‘‘ಅಭಿಸಞ್ಚೇತಯಿತ’’ನ್ತಿ ಸುಸಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಂ, ಸಂವಿದಹಿತಂ। ‘‘ತತ್ಥ ಠಿತೋ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಥಮಜ್ಝಾನೇ ಅಪರಿಹೀನೋ ಹುತ್ವಾ ಠಿತೋ। ‘‘ಮೇತ್ತಾಚೇತೋ ವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ ಮೇತ್ತಾಝಾನಸಙ್ಖಾತಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅಲಗ್ಗನವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ। ತಥಾ ಕರುಣಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ। ಮುದಿತಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ। ‘‘ವಿವೇಕಜ’’ನ್ತಿ ಕಾಯವಿವೇಕ ಚಿತ್ತವಿವೇಕಾನಂ ವಸೇನ ಜಾತಂ। ‘‘ಪೀತಿ ಸುಖಂ’’ತಿ ಪೀತಿಯಾ ಚ ಸುಖೇನ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನಂ। ಅಥವಾ, ವಿವೇಕೇಹಿ ಜಾತಾನಿ
೬೬. (ಖ) ‘‘ತಥಾ ವಿಧೋ’’ತಿ ತಥಾ ಪಕಾರೋ। ಆಸನ್ನೇ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸೇವ ಝಾನಸ್ಸ। ‘‘ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ವಿಸೇಸೇತುಂ’’ತಿ ಸಚೇ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಪಥಮಜ್ಝಾನಂ ಹೋತಿ, ತತೋ ಪರಂ ಪವತ್ತಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ವಿತಕ್ಕೇ ನಿನ್ನಂ ಹೋತಿ, ವಿತಕ್ಕೇ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ। ಅಥ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ದುತೀಯಜ್ಝಾನಂ ಹೋತಿ। ತತೋ ಪರಂ ಪವತ್ತಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ವಿಚಾರೇ ನಿನ್ನಂ ಹೋತಿ, ವಿಚಾರೇ ಪಕ್ಖನ್ದತೀತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ವಿಸೇಸೇತುಂ। ‘‘ಯಂ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ’’ ತಿಯಂ ವಿಭಾವನಿಯಂ ವುತ್ತಂ।
ವೇದನಾ ವಿಚಾರಣಾಯಂ। ‘‘ನ ಸಿದ್ಧೋ’’ತಿ ಸಿದ್ಧೋ ನ ಹೋತಿ। ‘‘ಅಞ್ಞಥಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞೇನ ಪಕಾರೇನ। ಗಹಿತೇ ಸತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ವಸೇನ ಸಿದ್ಧೋತಿ ಗಹಿತೇ ಸತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಯಾಯ ಕಾಯ ಚಿ ವೇದನಾಯ ಯುತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸ ವೇದನಾಯ ವಾಯುತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ವೇದನಾಯ ವಾ ಯುತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ। ‘‘ತೇಹಿ ನಿಯಮಿತಾಯ ಏಕೇಕಾಯ ಮಗ್ಗ ವೇದನಾಯಾ’’ತಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ನಿಯಮಿತಾಯ ಮಗ್ಗೇ ಸೋಮನಸ್ಸ ವೇದನಾಯ ಏವ ವಾಸದ್ಧಿಂ ಘಟಿಯೇಯ್ಯ ಮಗ್ಗೇ ಉಪೇಕ್ಖಾ ವೇದನಾಯ ಏವ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವೇದನಾ ನಾಮ ಏಕಂ ಝಾನಙ್ಗಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗೇಝಾನಙ್ಗ ನಿಯಮೇ ಸಿದ್ಧೇ ಮಗ್ಗೇ ವೇದನಾ ನಿಯಮೋಪಿ ಸಿದ್ಧೋ। ತಾನಿ ಪನ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ಮಜ್ಝೇ ವುಟ್ಠಾನ ಗಾಮಿನಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯಂ ನಕಿಞ್ಚಿನಿಯಾಮೇನ್ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ, ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ನಿಯಮಿತಾಯ ಮಗ್ಗೇ ಏಕೇಕಾಯ ವೇದನಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ವಿಪಸ್ಸನಾ ವೇದನಾಯೋ ಘಟಿಯೇಯ್ಯುಂ। ಮಗ್ಗೇ ಸೋಮನಸ್ಸ ವೇದನಾಯ ವಾ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವೇ ವಿಪಸ್ಸನಾ ವೇದನಾಯೋ ಘಟಿಯೇಯ್ಯುಂ। ಮಗ್ಗೇ ಉಪೇಕ್ಖಾ
೬೭. (ಖ) ‘‘ಝಾನಙ್ಗಯೋಗಭೇದೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಝಾನಯೋಗಭೇದೋ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ‘‘ಪಞ್ಚ ವಿಧೇಝಾನ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ’’ತಿ ಪಞ್ಚಕ ನಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಇಧ ಚಿತ್ತ ಭೇದಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಝಾನಭೇದೇತಿ ಚ ಝಾನನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತೇಪಿ ಚಿತ್ತಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಗಾಥಾಯೋಜನಾಸು। ‘‘ಅಪರಾಪಿ ಯೋಜನಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಅಥವಾ ರೂಪಾವಚರಂ ಚಿತ್ತಂ ಅನುತ್ತರಞ್ಚ ಪಥಮಾದಿಜ್ಝಾನ ಭೇದೇನ ಯಥಾ ಗಯ್ಹತಿ, ತಥಾ ಆರುಪ್ಪಞ್ಚಾಪಿ ಪಞ್ಚಮೇಝಾನೇ ಗಯ್ಹತೀತಿ ಏವಂ ಅಪರಾಪಿ ಯೋಜನಾ ವುತ್ತಾ। ‘‘ಪಠಿತತ್ತಾ’’ತಿ ಉಚ್ಚಾರಿತತ್ತಾ। ಅನ್ತಿಮಗಾಥಾ ವಣ್ಣನಾಯಂ। ‘‘ಯಥಾ’’ತಿ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ। ‘‘ತಂ ಸಙ್ಗಹಂ’’ತಿ ಏಕ ವೀಸಸತಸಙ್ಗಹಂ
ಇತಿಪರಮತ್ಥದೀಪನಿಯಾನಾಮಟೀಕಾಯಅನುದೀಪನಿಯಂ
ಚಿತ್ತಸಙ್ಗಹಸ್ಸಅನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।