೨. ಚೇತಸಿಕಸಙ್ಗಹಅನುದೀಪನಾ
೬೮. ಏವಂ
ಯದಿ ಏವಂ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ಲಹುತಾದೀನಿಪಿ ಏಕೇಕಾನಿ ಏವ ಸಿಯುಂ, ಅಥ ಕಿಮತ್ಥಂ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾಯಲಹುತಾ ಚಿತ್ತ ಲಹುತಾದಯೋಪನಾ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಇಮಮತ್ಥಂ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ’’ತಿ ಈದಿಸಂ ವಿನಿಚ್ಛಯತ್ತಂ ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ ‘‘ಚಿತ್ತಾನುಪರಿವತ್ತಿನೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತೇನೇವ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹನಿರುಜ್ಝನವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಅನುಪರಿವತ್ತಿಸ್ಸ। ‘‘ಪಸಙ್ಗಾ’’ತಿ ಚೇತಸಿಕತಾ ಪಸಙ್ಗೋ। ‘‘ಪುರೇತರಮುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ’’ತಿ ಪುರೇತರಂ ಏಕೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸತ್ತರ ಸಮ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ। ತಥಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಸಙ್ಗೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ನೀವಾರೇತುಂ ತಿಯೋಜನಾ। ‘‘ಪಸಙ್ಗೋ’’ತಿ ಚೇತಸಿಕತಾ ಪಸಙ್ಗೋ। ‘‘ಅಲಮತಿ ಪಪಞ್ಚೇನಾ’’ತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ವೇದನಾತ್ತಿಕೇಟೀಕಾಸು ವಿಯ ಅತಿ ವಿತ್ಥಾರೇನ ನಿರತ್ಥಕಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ನಿರತ್ಥಕಂ’’ತಿ ವಿಭಾವನಿಯಂ ಪಪಞ್ಚೋ ನಿರತ್ಥಕೋ ಏವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೬೯. ಫಸ್ಸವಚನತ್ಥೇ। ‘‘ಫುಸತೀ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆಹನತಿ, ಸಙ್ಘಟ್ಟೇತಿ। ತಞ್ಚ ಸಙ್ಘಟ್ಟ ನಂ ನದೋಸಪಟಿಘಸ್ಸ ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವಿಬಾಧನಂ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಭಮರಸ್ಸ ಪದುಮ ಪುಪ್ಫೇಸು ಪುಪ್ಫರ ಸಗ್ಗಹಣಂ ವಿಯ ವಿಜಾನನ ಮತ್ತೇ ಅಠತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣ ರಸಪಾತುಭಾವತ್ಥಂ ಯಥಾರಮ್ಮಣಂ ಸಂಹನನ ಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಫುಸನಞ್ಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಆಹಚ್ಚಾ’’ತಿ ಆಹನಿತ್ವಾ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ। ‘‘ಉಪಹಚ್ಚಾ’’ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಅಯಮತ್ಥೋ ಕಥಂ ಪಾಕಟೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯತೋ’’ತಿಆದಿಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಯತೋ’’ತಿ ಯಂ ಕಾರಣಾ। ‘‘ತದನುಭವನ್ತೀ’’ತಿ ತಂ ಆರಮ್ಮಣ ರಸಂ ಅನುಭವನ್ತೀ, ವೇದನಾ ಪಾತುಭವತಿ, ವೇದನಾ ಪಾತುಭಾವಂ ದಿಸ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಪ್ಫುಸನಂ ಞಾಣೇ ಪಾಕಟಂ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸ್ವಾಯಂ ಫುಸನ ಲಕ್ಖಣೋ, ಸಙ್ಘಟ್ಟನರಸೋ, ಸನ್ನಿಪಾತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ, ಆಪಾತಾ ಗತವಿಸಯ ಪದಟ್ಠಾನೋ। ತತ್ಥ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ನಾಮ ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ದ್ವಾರಾ ರಮ್ಮಣ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಸಙ್ಗತಿ ಸಮಾಗಮೋ ಸಮೋಧಾನಂ। ತಥಾಹಿ ವುತ್ತಂ। ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಗತಿ ಫಸ್ಸೋ ತಿಆದಿ। ‘‘ಸಙ್ಘಟ್ಟನರಸೋ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮ್ಮದೇವ ಘಟ್ಟನ
೭೦. ವೇದನಾವಚನತ್ಥೇ। ‘‘ತಂಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವಾ’’ತಿ ವೇದನಾ ಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವಾ। ‘‘ಸಾತಂ ವಾ’’ತಿ ಸಾಧುರಸಂ ವಾ। ‘‘ಅಸ್ಸಾತಂ ವಾ’’ತಿ ಅಸಾಧುರಸಂ ವಾ। ‘‘ಕಿಂ ವೇದಯತೀ’’ತಿ ಕತಮಂ ವೇದಯತಿ। ‘‘ಸುಖಮ್ಪಿ ವೇದಯತೀ’’ತಿ ಸುಖಮ್ಪಿ ವೇದನಂ ವೇದಯತಿ। ಅಥವಾ ‘‘ಕಿಞ್ಚವೇದಯತೀ’’ತಿ ಕಥಞ್ಚವೇದಯತಿ। ‘‘ಸುಖಮ್ಪಿ ವೇದಯತೀ’’ತಿ ಸುಖಂ ಹುತ್ವಾಪಿ ವೇದಯತಿ। ಸುಖ ಭಾವೇನ ವೇದಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ। ‘‘ಕಿಚ್ಚನ್ತರಬ್ಯಾವಟಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞಕಿಚ್ಚಬ್ಯಾವಟಾ। ಅಧಿಪತಿ ಭಾವೋ ಆಧಿಪಚ್ಚಂ। ಇನ್ದ್ರಿಯ ಕಿಚ್ಚಂ। ‘‘ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಲದ್ಧಗುಣವಚನಂ। ರಾಜಾರಹ ಭೋಜನಂ
೭೧. ಸಞ್ಞಾವಚನತ್ಥೇ। ‘‘ಸಞ್ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಸುಟ್ಠು ಜಾನಾತಿ। ಸುಟ್ಠುಜಾನನಞ್ಚ ನಾಮ ನ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಯ ವಿವಿಧಜಾನನಂ ಹೋತಿ। ನ ಚ ಪಞ್ಞಾಯ ವಿಯ ಯಥಾಭೂತಜಾನನಂ ಹೋತಿ। ಅಥ ಖೋ ಭೂತಂ ವಾ ಹೋತು, ಅಭೂತಂ ವಾ। ಯಂ ಯಂ ಛ ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ವಿಜಾನಾತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ವಾ ಪಜಾನಾತಿ। ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ಅಪ್ಪಮುಸ್ಸಕರಣ ಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುನಜಾನನತ್ಥಂ ಸಞ್ಞಾಣಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಸಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತ ಕರಣಂ। ಭವನ್ತರಂ ಪತ್ವಾಪಿ ಅಪ್ಪಮುಟ್ಠಭಾವಂ ಸಾಧೇತಿ ಓಪಪಾತಿಕ ಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇಹಿ ಪುರಿಮಂ ಅತ್ತನೋ ಭವಂ ಜಾನನ್ತಿ। ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾಪಿ ಕೇಚಿ ಪುರಿಮಂ ಭವಂ ಜಾನನ್ತಿ, ಯೇಜಾತಿಸ್ಸರ ಪುಗ್ಗಲಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಅಪ್ಪಮುಟ್ಠಭಾವ’’ನ್ತಿ ಅನಟ್ಠಭಾವಂ। ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸ ಸಞ್ಞಾ ನಾಮ ಅನಿಚ್ಚೇ ನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿಪ್ಪವತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾ। ‘‘ಬೋಧೇತು’’ನ್ತಿ ಬುಜ್ಝಾಪೇತುಂ। ‘‘ದಾರುತಚ್ಛಕಸದಿಸಾತಿ ಚ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ದಾರುತಚ್ಛಕೋ ನಾಮ ಕಟ್ಠವಡ್ಢಕೀ। ಸೋ ಕಟ್ಠಕ್ಖನ್ಧೇಸು ನಿಮಿತ್ತಕಾರೀಹೋತಿ। ಸುತಚ್ಛಿತಛಿನ್ದಿತೇಸು ಕಟ್ಠೇಸು ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಕತ್ವಾ ಠಪೇತಿ। ಪಚ್ಛಾತಾನಿ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಕಟ್ಠಾನಿ ಕಮ್ಮೇ ಉಪನೇತಿ। ‘‘ಹತ್ಥಿ ದಸ್ಸಕ ಅನ್ಧಸದಿಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಏಕೋ ಕಿರ ರಾಜಾ ಕೇಳಿಪ್ಪಸುತೋ ಹೋತಿ। ಸೋ ಜಚ್ಚನ್ಧಾನಂಠಾನೇ ಏಕಂ ಹತ್ಥಿಂ ಆನೇತ್ವಾಠಪೇನ್ತೋ ಜಚ್ಚನ್ಧೇ ಆಹ ಜಾನಾಥ ಭೋ ತುಮ್ಹೇ ಹತ್ಥಿನ್ತಿ। ತೇ ಹತ್ಥಿಂ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಪರಾಮಸಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪರಾಮಸಿತಂ ತಂ ತಂ ಅಙ್ಗಮವಹತ್ಥೀತಿ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಿ। ದಳ್ಹಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತಿ। ಪುನ ರಾಜಾ ತೇ ಪುಚ್ಛಿ ಕೀದಿಸೋ ಭೋ ಹತ್ಥೀತಿ। ತೇ ರಞ್ಞೋ ಹತ್ಥಿಸಣ್ಠಾನಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತಾ ವಿವಾದಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಆಚಿಕ್ಖನಮೇವ ರಞ್ಞೋಹತ್ಥಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ತೇ ಹತ್ಥಿದಸ್ಸಕ ಅನ್ಧಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ‘‘ಉಪಟ್ಠಿತವಿಸಯಗ್ಗಹಣೇ’’ತಿ ರತ್ತಿಯಂ ಅನ್ಧಕಾರೇ ರಜ್ಜುಕ್ಖಣ್ಡಂ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಸಣ್ಠಾನಂ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಸೋ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ಸಣ್ಠಾನಮತ್ತಂ ಸಪ್ಪೋತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಏವಂ ಉಪಟ್ಠಿತವಿಸಯಗ್ಗಹಣಂ ಹೋತಿ। ಮಿಗಪೋತಕಾನಞ್ಚ ಅರಞ್ಞೇಖೇತ್ತಮಜ್ಝೇಪುರಿಸಸಣ್ಠಾನಂ ತಿಣ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಪುರಿಸಸಣ್ಠಾ ನಂ
೭೨. ಚೇತನಾವಚನತ್ಥೇ। ಚೇತೇತೀತಿ ಚೇತನಾ। ಚೇತನಞ್ಚೇತ್ಥ ಅಭಿಸನ್ಧಾನಂ ವಾ ವುಚ್ಚತಿ ಪಕಪ್ಪನಂ ವಾ ಆಯೂಹನಂ ವಾತಿ ಏವಂ ತಿಧಾ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಧಮ್ಮೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ಅಭಿಸನ್ದಹತೀ’’ತಿ ಅಭಿಮುಖಂ ಸನ್ದಹತಿ, ಸಂಯೋಗಂ ಕರೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಘಟೇತೀ’’ತಿ। ‘‘ಘಟೇತೀ’’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧತಿ। ‘‘ಪಕಪ್ಪೇತಿ ವಾತೇ’’ತಿ ಅಥವಾ ತೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಧಮ್ಮೇ ಪಕಾರತೋ ಕಪ್ಪೇತಿ, ಸಜ್ಜೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಂವಿದಹತೀ’’ತಿ। ‘‘ಸಂವಿದಹತೀ’’ತಿ ತ್ವಂ ಫುಸನಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋಹಿ, ತ್ವಂ ವೇದಯಿತ ಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋಹಿ, ತ್ವಂ ಸಞ್ಜಾನನಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋಹೀತಿಆದಿನಾ ವದಮಾನಾ ವಿಯ ಸಂವಿದಹತಿ। ‘‘ಆಯೂಹತಿವಾತೇ’’ತಿ ಅಥವಾ ತೇಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಧಮ್ಮೇ ಭುಸೋ ಬ್ಯೂಹಯತಿ, ರಾಸಿಂ ಕರೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತೀ’’ತಿ। ‘‘ಸಮೋಸರನ್ತೇ’’ತಿ ಏಕತೋ ಓಸರನ್ತೇ। ಸಙ್ಗಮನ್ತೇ। ‘‘ಸಾ’’ತಿ ಚೇತನಾ। ‘‘ತಾಯಾ’’ತಿ ಚೇತನಾಯ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ’’ತಿ ರೂಪಾದಿಕೇವಾ ಆರಮ್ಮಣೇ। ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞ ಕಿಚ್ಚೇವಾ। ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಸತಿಯಾ। ಜೇಟ್ಠಸಿಸ್ಸೋ ನಾಮ ಬಹೂಸು ಸಿಸ್ಸೇಸು ಜೇಟ್ಠಭೂತೋ ಸಿಸ್ಸೋ। ತಸ್ಮಿಂ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತೇ ಸೇಸಾ ಸಬ್ಬೇ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತಿಯೇವ। ತೇನ ಸೋ ಉಭಯಕಿಚ್ಚ ಸಾಧಕೋ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಮಹಾವಡ್ಢಕೀಪಿ।
೭೩. ಏಕಗ್ಗತಾವಚನತ್ಥೇ। ಏಕತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ನಾಮ ಏಕಾರಮ್ಮಣಸ್ಸಪಿ ಬಹೂಸು ಸಭಾವೇಸು ಏಕಸಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ’’ ಚಿತ್ತಸ್ಮಿಂ। ‘‘ನಿವಾತೇ’’ತಿ ವಾತರಹಿತೇ ಪದೇಸೇ। ‘‘ದೀಪಚ್ಚೀನಂ’’ತಿ ದೀಪಜಾಲಾನಂ।
೭೪. ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯವಚನತ್ಥೇ। ‘‘ಇಸ್ಸರಭಾವೋ ವುಚ್ಚತಿ’’ ಭಾವಪ್ಪಧಾನ ನಯೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ’’ತಿ ಜೀವನ ಕಿಚ್ಚೇ ಅತ್ತನೋ ವಸಂ ವತ್ತಾಪೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಚಿತ್ತ ಸನ್ತಾನಂ ಜೀವನ್ತಂ ಹುತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೭೫. ಮನಸೀಕಾರವಚನತ್ಥೇ। ಸಮಾಸಮಜ್ಝೇ ಸಕಾರಾಗಮೋ। ಕರಧಾತುಯೋಗೇ ಈಕಾರಾಗಮೋ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಲುತ್ತ ಸತ್ತಮೀ ಪದನ್ಥಿ ಕೇಚಿ। ಏವಂ ಸತಿ ಈದೀಘತ್ತಂ ನಸಿಜ್ಝತಿ। ‘‘ಅಸುಞ್ಞಂ’’ತಿ ಅರಿತ್ತಂ। ‘‘ಪಟಿಪಾದೇತೀ’’ತಿ
೭೬. ವಿತಕ್ಕವಚನತ್ಥೇ। ‘‘ತಥಾ ತಥಾ ಸಙ್ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಕಾಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದೀನಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದೀನಞ್ಚವಸೇನ ತೇನ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ಸುಟ್ಠು ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ। ‘‘ತಂ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ। ‘‘ತೇ’’ತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಧಮ್ಮೇ। ‘‘ಅವಿತಕ್ಕಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ’’ತಿ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ದುತೀಯಾ ದಿಜ್ಝಾನ ಚಿತ್ತಞ್ಚ। ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ದುತೀಯಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ಚಾ’’ತಿ ದುತೀಯಜ್ಝಾನ ಚಿತ್ತಾದೀನಿ ಚ। ‘‘ಉಪಚಾರ ಭಾವನಾ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಸಮುದಾಚಿಣ್ಣ ವಸಿಭೂತಾಯ ಉಪಚಾರ ಭಾವನಾಯ ವಸೇನ। ‘‘ಕಿಂ ವಾ ಏತಾಯಯುತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಸವಿತಕ್ಕ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇತಿಆದಿಕಾಯ ಯುತ್ತಿಯಾ ಕಿಂ ಪಯೋಜನಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಿಞ್ಚಿ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಆರಮ್ಮಣಂ ಆರೋಹತಿಯೇವ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಅವಿನಾಭಾವವುತ್ತಿಕತ್ತಾ। ‘‘ತಂ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ। ನಿಯಾಮಕೋ ನಾಮ ನಾವಂ ಇಚ್ಛಿತ ದಿಸಾದೇಸನಿಯೋಜಕೋ। ‘‘ಅಕುಸಲಂ ಪತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕುಸಲಂ ಪತ್ವಾ ಪನ ಕಥಂತಿ। ಕುಸಲಂ ಪತ್ವಾಪಿ ಪತಿರೂಪದೇಸಾವಾಸಾದಿವಸೇನ ಸಮುದಾ ಚಿಣ್ಣ ನಿನ್ನಾದಿವಸೇನ ಚ ಲದ್ಧ ಪಚ್ಚಯೇ ಸತಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಸದ್ಧಾಸತಿ ಆದಯೋಪಿ ಆರಮ್ಮಣ ರೂಹನೇ ಥಾಮಗತಾ ಏವ। ಅಲದ್ಧ ಪಚ್ಚಯೇ ಪನ ಸತಿ ಅಕುಸಲ ಭಾವೇ ಠತ್ವಾ ಥಾಮಗತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಮನಸಿಕಾರ ವೀರಿಯ ಸತೀನಂ’’ತಿ ಭಾವನಾ ಬಲಪತ್ತಾ ನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ
೭೭. ವಿಚಾರವಚನತ್ಥೇ। ‘‘ವಿಚರತೀ’’ತಿ ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಂ ಏವ ಆರಮ್ಮಣೇ ವಿವಿಧೇನ ಚರತಿ, ಪವತ್ತತಿ। ಸಭಾವಾಕಾರೋ ನಾಮ ನೀಲಪೀತಾದಿಕೋ ಅಗಮ್ಭೀರೋ ಆರಮ್ಮಣ ಸಭಾವೋ ಚ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ನಾನಾ ಪವತ್ತಾಕಾರೋ ಚ। ‘‘ಅನುಮಜ್ಜನವಸೇನಾ’’ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಮಜ್ಜನವಸೇನ ಸೋಧನವಸೇನ। ವಿತಕ್ಕೋ ಓಳಾರಿಕೋ ಚ ಹೋತೀತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಓಳಾರಿಕೋ’’ತಿ ವಿಚಾರತೋ ಓಳಾರಿಕೋ। ಏವಂ ಸೇಸಪದೇಸು। ‘‘ಘಣ್ಡಾಭಿಘಾತೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ಘಣ್ಡಾಭಿಘಾತೇನ ಪಥಮುಪ್ಪನ್ನಸದ್ದೋ ವಿಯಾತಿ ವದನ್ತಿ। ತಥಾಹಿ ವಿಚಾರೋ ಘಣ್ಡಸ್ಸ ಅನುರವೋ ವಿಯ ವುತ್ತೋತಿ। ದಣ್ಡಕೇನ ಘಣ್ಡಸ್ಸ ಅಭಿಘಾತ ಕಿರಿಯಾ ವಾ ಘಣ್ಡಾಭಿಘಾತೋ। ತಥಾಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚೇತಸೋ ಪಥಮಾಭಿ ನಿಪಾತೋ ವಿತಕ್ಕೋತಿ ಚ, ಆಹನನ ಪರಿಯಾಹನನ ರಸೋತಿ ಚ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಘಣ್ಡಾನುರವೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ಘಣ್ಡಸ್ಸ ಅನುರವಸದ್ದೋ ವಿಯ।
೭೮. ಅಧಿಮೋಕ್ಖವಚನತ್ಥೇ। ‘‘ಸಂಸಪ್ಪನಂ’’ತಿ ಅನವತ್ಥಾನಂ। ‘‘ಪಕ್ಖತೋ ಮುಚ್ಚನವಸೇನಾ’’ತಿ ಏವಂ ನು ಖೋತಿ ಏಕೋ ಪಕ್ಖೋ, ನೋನು ಖೋತಿ ದುತೀಯೋ ಪಕ್ಖೋ। ತಾದಿಸಮ್ಹಾ ಪಕ್ಖತೋ ಮುಚ್ಚನವಸೇನ।
೭೯. ವೀರಿಯವಚನತ್ಥೇ। ‘‘ವೀರಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಸ್ಸ। ಸೋ ಚ ಕಾಯವಚೀಮನೋ ಕಮ್ಮೇಸು ಪಚ್ಚು ಪಟ್ಠಿತೇಸು ಸೀತುಣ್ಹಾದಿ ದುಕ್ಖ ಭಯತೋ ಅಲೀನ ವುತ್ತಿವಸೇನ ಪವತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಸೂರಸ್ಸಾ’’ತಿ। ಏತೇನ ಅನೋತ್ತಪ್ಪಿಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಅನೋತ್ತವ್ವೀಹಿ ಪಾಪಸೂರೋ, ಅಯಂ ಕಮ್ಮ ಸೂರೋತಿ। ‘‘ಮಹನ್ತಂ ಪಿಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಕುಸೀತಸ್ಸ ಮಹನ್ತನ್ತಿ ಮಞ್ಞಿತಂ ಕಮ್ಮಂ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸು। ‘‘ಅಪ್ಪಕತೋ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ಅಪ್ಪಕಭಾವೇನ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಅಪ್ಪಕಮೇವಿದನ್ತಿ ಮಞ್ಞತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಅತ್ತ ಕಿಲಮಥಂ’’ತಿ ಕಾಯಚಿತ್ತಕ್ಖೇದಂ। ‘‘ತಂ’’ತಿ ವೀರಿಯಂ। ‘‘ತಥಾಪವತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಕಮ್ಮಸೂರಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ। ‘‘ಹೇತುಚೇ ವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಭಾವಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವದತಿ। ‘‘ಕಾಯಚಿತ್ತ ಕಿರಿಯಾಭೂತಂ’’ತಿ ಏತೇನ ಕಮ್ಮಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ। ‘‘ವಿಧಿನಾ’’ತಿ
೮೦. ಪೀತಿವಚನತ್ಥೇ। ‘‘ಪಿನಯತೀ’’ತಿ ಪಿನೇತಿ, ಪಿನಂ ಕರೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಪ್ಪೇತೀ’’ತಿ। ತೋಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ತುಟ್ಠಿಂ’’ತಿ ತುಸಿತಂ, ಪಹಟ್ಠಂ। ‘‘ಸುಹಿತಂ’’ತಿ ಸುಧಾತಂ, ಸುಪುಣ್ಣಂ, ವದ್ಧಿತಂ। ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತೂನಂ ‘‘ವಡ್ಢೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಪಿನನ್ತೀ’’ತಿ ತಪ್ಪನ್ತಿ, ಜೋತನ್ತಿ, ವಿರೋಚನ್ತಿ, ದಿವಾ ತಪ್ಪತಿಆದಿಚ್ಚೋತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಖುದ್ದಿಕಾ ಪೀತಿ ನಾಮ ಲೋಮಹಂಸ ನ ಮತ್ತಕಾರಿಕಾ ಪೀತಿ। ಖಣಿಕಾ ಪೀತಿ ನಾಮ ಖಣೇ ಖಣೇ ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದಸದಿಸಾ ಪೀತಿ। ಓಕ್ಕನ್ತಿಕಾ ಪೀತಿ ನಾಮ ಸರೀರಂ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾಭಿಜ್ಜನ್ತೀ ಪೀತಿ। ಉಬ್ಬೇಗಾಪೀತಿ ನಾಮ ಕಾಯಂ ಉದಗ್ಗಂ ಕತ್ವಾ ಆಕಾಸೇ ಉಲ್ಲಙ್ಘಾಪೇನ್ತೀ ಪೀತಿ। ಫರಣಾ ಪೀತಿ ನಾಮ ಕಪ್ಪಾಸವತ್ತಿಯಂ ಫರಣಕತೇಲಂ ವಿಯ ಸಕಲಕಾಯಂ ಫರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಪೀತಿ।
೮೧. ಛನ್ದವಚನತ್ಥೇ। ‘‘ಅಭಿಸನ್ಧೀ’’ತಿ ಅಭಿಲಾಸೋ, ಅಭಿಕಙ್ಖನಂ। ‘‘ಕತ್ತುಸದ್ದೋ’’ತಿ ಕರಧಾತು ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಬ್ಬಕಿರಿಯಾ ಪದಾನೀ’’ತಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ತುಮಿಚ್ಛತ್ಥ ಕಿರಿಯಾ ಪದಾನಿ। ‘‘ಅತ್ಥಿಕೋ’’ತಿ ಅಸಿದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಸಾಧೇತುಂ ಇಚ್ಛಿತೋ ಅತ್ಥೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥಿಕೋ। ಇಚ್ಛನ್ತೋತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಆರಾಧೇತುಕಾಮತಾ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಸಾಧೇತು ಕಾಮತಾವಸೇನ, ಸಮ್ಪಾದೇತು ಕಾಮತಾ ವಸೇನ। ಉಸುಂ ಸರಂ ಅ ಸನ್ತಿ
೮೨. ‘‘ಪಕಿರನ್ತೀ’’ತಿ ಪತ್ಥರನ್ತಿ। ‘‘ಸಮಾನಾ’’ತಿ ಸಾವಜ್ಜೇಹಿ ಯುತ್ತಾ ಸಾವಜ್ಜಾ, ಅನವಜ್ಜೇಹಿ ಯುತ್ತಾ ಅನವಜ್ಜಾತಿ ಏವಂ ಸದಿಸಾ, ಸಾಧಾರಣಾ।
ಅಞ್ಞಸಮಾನರಾಸಿಮ್ಹಿಅನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೮೩. ಅಕುಸಲರಾಸಿಮ್ಹಿ। ‘‘ಮುಯ್ಹತೀ’’ತಿ ಞಾತಬ್ಬಸ್ಸಞೇಯ್ಯ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಞ್ಞಾಣ ವಸೇನ ಸಮ್ಮುಯ್ಹತಿ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನ್ಧಭಾವೋ ಹೋತಿ। ಚತುರಙ್ಗತಮೋ ನಾಮ ‘ಕಾಳಪಕ್ಖ ಚಾತುದ್ದಸಿ ದಿವಸೋ, ಅಡ್ಢರತ್ತಿ ಸಮಯೋ, ತಿಬ್ಬವನಸಣ್ಡೋ, ಬಹಲಮೇಘಚ್ಛನ್ನೋ,ತಿ ಅಯಂ ಚತುರಙ್ಗತಮೋ। ಸೋ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಅನ್ಧಭಾವಂ ಕರೋತಿ। ಏವಂ ತಸ್ಸ ತಮಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಅನ್ಧಭಾವಕರಣಂ ವಿಯ। ಞಾಣಗತಿಕೋ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಅಟ್ಠಕಥಾ ನಯೇನ। ತಮೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾ ನಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಥಾ ಹೇಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಭಿಧಮ್ಮಟೀಕಾಯಂ ಪನ ಮಿಚ್ಛಾ ಞಾಣನ್ತಿ ಮಿಚ್ಛಾ ವಿತಕ್ಕೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಸೋ ಹಿ ಮಿಚ್ಛಾ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಹುತ್ವಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರ ಚಿನ್ತಾ ಪವತ್ತಿ ವಸೇನ ಞಾಣಗತಿಕೋ ಹೋತಿ। ಮೋಹೋ ಪನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನ್ಧೀ ಭೂತೋ
೮೪. ಅಹಿರಿಕವಚನತ್ಥೇ। ‘‘ನ ಹಿರೀಯತೀ’’ತಿ ನಾಮ ಧಾತು ಪದಮೇತಂ। ಹರಾಯತಿ ಲಜ್ಜತೀತಿ ಹಿರೀ। ಹರೇ ಲಜ್ಜಾಯಂತಿ ಧಾತು। ನ ಹಿರೀ ಅಹಿರೀತಿ ವಚನತ್ಥೋ। ‘‘ರುಚಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ’’ತಿ ಗಾಮಸೂ ಕರಸ್ಸ ಗೂಥರಾಸಿ ದಸ್ಸನೇ ವಿಯ ಚಿತ್ತರೋಚನ ಚಿತ್ತ ಖಮನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ। ಅತ್ತಾನಂ ಪಾಪಕಮ್ಮ ಲಿಮ್ಪತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಲೀನತಾ ಅಜಿಗುಚ್ಛನಂ ನಾಮ। ಅತ್ತಾನಂ ಅಸಪ್ಪುರಿಸ ಭಾವಪತ್ತಿತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಲೀನತಾ ಅಲಜ್ಜಾ ನಾಮ।
೮೫. ಅನೋತ್ತಪ್ಪವಚನತ್ಥೇ। ‘‘ನ ಭಾಯತೀ’’ತಿ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಭಯತೋ ನ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ‘‘ನ ಉತ್ರಸತೀ’’ತಿ ಪಾಪಕಮ್ಮ ಹೇತು ನ ಕಮ್ಪತಿ। ‘‘ತಾಸೂ’’ತಿ ಪಾಪಕಿರಿಯಾಸು। ‘‘ಅಸಾರಜ್ಜಮಾನಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಸೂರಂ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ। ಅಸಾರಜ್ಜಂ ನಾಮ ಸೂರಭಾವೋ। ಅನುತ್ತಾಸೋ ನಾಮ ಪಾಪಕಮ್ಮ ಹೇತು ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕಮ್ಪನಂ। ಗಾಥಾಯಂ। ಅಜಿಗುಚ್ಛನಸೀಲೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಜೇಗುಚ್ಛೀ। ‘‘ಪಾಪಾ’’ತಿ ಪಾಪಕಮ್ಮತೋ। ‘‘ಸೂಕರೋ’’ತಿ ಗಾಮಸೂಕರೋ। ಸೋ ಗೂಥತೋ ಅಜೇಗುಚ್ಛೀ। ಅಹಿರಿಕೋ ಪಾಪತೋ ಅಜೇಗುಚ್ಛೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಅಭಾಯನಸೀಲೋ ಅಭೀರೂ। ‘‘ಸಲಭೋ’’ತಿ ಪಟಙ್ಗೋ। ‘‘ಪಾವಕಾ’’ತಿ
೮೬. ಉದ್ಧಚ್ಚವಚನತ್ಥೇ। ‘‘ಉದ್ಧರತೀ’’ತಿ ಉಕ್ಖಿಪತಿ। ಆರಮ್ಮಣಸ್ಮಿಂ ನ ಸನ್ನಿ ಸೀದತಿ। ವಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ವಟ್ಟೇತ್ವಾ’’ತಿ ಆವಟ್ಟೇತ್ವಾ। ‘‘ವಿಸ್ಸಟ್ಠಗೇಣ್ಡುಕೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ ಸಾರಗೇಣ್ಡುಕೋ ವಿಯ। ‘‘ಧಜಪಟಾಕಾ ವಿಯಾ’’ತಿ ವಾತೇರಿತಾ ಧಜಪಟಾಕಾ ವಿಯ।
೮೭. ಲೋಭವಚನತ್ಥೇ। ‘‘ಲುಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಗಿಜ್ಝತಿ, ಅಭಿಕಙ್ಖತಿ। ಅಭಿಸಜ್ಜನಂ ಅಭಿಲಗ್ಗನಂ। ಮಕ್ಕಟಂ ಆಲಿಮ್ಪತಿ ಬನ್ಧತಿ ಏತೇನಾತಿ ಮಕ್ಕಟಾ ಲೇಪೋ। ‘‘ತತ್ತ ಕಪಾಲೇ’’ತಿ ಅಗ್ಗಿನಾಸನ್ತತ್ತೇ ಘಟ ಕಪಾಲೇ। ತೇಲಸ್ಸ ವತ್ಥಮ್ಹಿ ಅಞ್ಜನಂ ಅಭಿಲಗ್ಗನಂ ತೇಲಞ್ಜನಂ। ರಜ್ಜನಂ ಪಟಿಸಜ್ಜನಂ ರಾಗೋ। ತೇಲಞ್ಜನ ಭೂತೋ ರಾಗೋ ತೇಲಞ್ಜನ ರಾಗೋ। ನ ಕಿಲೇಸರಾಗೋ। ರತ್ತಿ ದಿವಂ ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ ತಣ್ಹಾ ಏವ ನದೀಸೋತಸದಿಸತ್ತಾ ತಣ್ಹಾ ನದೀ। ‘‘ಸತ್ತಾನಂ’’ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನ ಸತ್ತಾನಂ। ‘‘ಸುಕ್ಖಕಟ್ಠಸಾಖಾಪಲಾಸತಿಣಕಸಟಾನೀ’’ತಿ ಸುಕ್ಖ ಕಟ್ಠಕಸಟಾನಿ, ಸುಕ್ಖ ಸಾಖಾ ಕಸಟಾನೀತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಕಸಟ ಸದ್ದೇನ ಅಸಾರಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ। ‘‘ನದೀ ವಿಯಾ’’ತಿ ಪಬ್ಬತೇಯ್ಯಾ ನದೀ ವಿಯ।
೮೮. ದಿಟ್ಠಿವಚನತ್ಥೇ। ‘‘ದಸ್ಸನಂ’’ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪನಾ ಸಿದ್ಧೇಸು ಮಿಚ್ಛಾ ಸಭಾವೇಸು ವಿಪರೀತ ದಸ್ಸನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಧಮ್ಮಾನಂ’’ತಿಆದಿಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಧಮ್ಮಾನಂ’’ತಿ ರೂಪಾರೂಪ ಧಮ್ಮಾನಂ, ಅನಿಚ್ಚತಾದಿ ಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ। ‘‘ಯಾಥಾವ ಸಭಾವೇಸೂ’’ತಿ ಭೂತಸಭಾವೇಸು। ಭೂತಸಭಾವೋ ಹಿ ಯಥಾ ಧಮ್ಮಂ ಅವತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ಅತ್ಥೇನ ಯಾಥಾವೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅತ್ತಾನಂ ಪಣ್ಡಿತಂ ಮಞ್ಞನ್ತೀತಿ ಪಣ್ಡಿತ ಮಾನಿನೋ। ಪಟಿವೇಧಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮ ಅರಿಯ ಮಗ್ಗಞ್ಞಾಣಂ। ಪರಮಂ ವಜ್ಜನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ಲೋಕೇ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಟ್ಠೇನ ತಂ ಸದಿಸಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಜ್ಜಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೮೯. ಮಾನವಚನತ್ಥೇ। ‘‘ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿ ಭೂತಸಭಾವಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಅಧಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಅಹಮಸ್ಮೀತಿಆದಿನಾ ತೇನ ತೇನ ಅಭೂತಾಕಾರೇನ ಮಞ್ಞತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಹಂ ಲೋಕೇ’’ತಿಆದಿಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಕಟ್ಠಕಥಿಙ್ಗರೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ಸುಕ್ಖದಾರುಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಯ। ಸೋ ಪನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತೋ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಅತ್ತಾನಂ ಅಚ್ಚುಗ್ಗತಂ ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿ ಪುಗ್ಗಲಂ ಮಾನೇನ ಅಭಿನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಉನ್ನತಿ ಲಕ್ಖಣೋ’’ತಿ ಉನ್ನಮನ ಸಭಾವೋ।
೯೦. ದೋಸವಚನತ್ಥೇ
೯೧. ಇಸ್ಸಾವಚನತ್ಥೇ। ದುವಿಧಾ ಇಸ್ಸಾಲದ್ಧಸಮ್ಪತ್ತಿ ವಿಸಯಾ ಚಲಭಿತಬ್ಬ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ವಿಸಯಾ ಚ। ತತ್ಥ ಲದ್ಧ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ವಿಸಯಂ ತಾವದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಪರೇಸಂ ಪಕತಿಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಲದ್ಧ ಸಮ್ಪತ್ತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಅತೀತ ಸಮ್ಪತ್ತಿಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಇಸ್ಸಾಪಕತಿಕಾಹಿ ಕೇಚಿ ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಪುಬ್ಬೇ ಏವಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಕೋ ಅಹೋಸೀತಿ ವಾ, ಅಹಂ ಪುಬ್ಬೇ ಏವಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಕೋ ಅಹೋಸಿನ್ತಿ ವಾ ಸುತ್ವಾ ನಸಹನ್ತಿಯೇವ। ತಂ ವಚನಂ ಸೋತುಂಪಿ ನ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ। ಅಸುಕೋತಿಆದಿನಾ ಲಭಿತಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿ ವಿಸಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ।
೯೨. ಮಚ್ಛರಿಯವಚನತ್ಥೇ। ‘‘ಮಮ ಏವಾ’’ತಿ ಮಮಪಕ್ಖೇ ಏವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಗುಣಜಾತಂ’’ವಾತಿ ಅತ್ತನಿವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಸಿಪ್ಪವಿಜ್ಜಾದಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಗುಣಜಾತಂ ವಾ। ‘‘ವತ್ಥು ವಾ’’ತಿ ಧನಧಞ್ಞಾದಿವತ್ಥು ವಾ। ‘‘ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾವಸೇನಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞೇನ ತಂ ಸಿಪ್ಪವಿಜ್ಜಾದಿಕಂ ವಾ ಧನಧಞ್ಞಾದಿಕಂ ವಾ ಮಯ್ಹಂ ದೇಹೀತಿ ವುತ್ತೇ ಪರಹಿತತ್ಥಾಯ ದಾತಬ್ಬ ಯುತ್ತಕಂ ದಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏವಂ ಚಿತ್ತೇಸತಿ, ಪರಹಿತಪ್ಫರಣಾವಸೇನ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ವಿಪ್ಫಾರಿಕಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ದೇಹೀತಿ ವಚನಮ್ಪಿ ಸೋತುಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ಪರಹಿತತ್ಥಾಯ ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕ ಚಿತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾವಸೇನ ಚರತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಮಚ್ಛರಞ್ಚ ಕಾರಸ್ಸ ಛ ಕಾರಂ
೯೩. ಕುಕ್ಕುಚ್ಚವಚನತ್ಥೇ। ‘‘ಕಿರಿಯಾ ಕತಂ’’ತಿ ಕತ ಸದ್ದಸ್ಸಭಾವ ಸಾಧನಮಾಹ। ಏವಂ ವಚನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅತ್ಥತೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಅನುಸೋಚನ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಪಚ್ಛಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾಪವಸೇನ। ಸೋ ಕುಕತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಕುಸಲ ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ಪುಞ್ಞ ಕಿರಿಯವತ್ಥು ಧಮ್ಮೇಸು ಚಿತ್ತ ಪರಿಯಾದಾನಾಯ ಏವ ಸಂವತ್ತತಿ। ಕುಕ್ಕುಚ್ಚ ಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋಪಿ ಚಿತ್ತ ಸುಖಂ ನ ಲಭತಿ। ಬಹುಜನ ಮಜ್ಝೇ ವಸಿತ್ವಾ ನಾನಾಕಿಚ್ಚಾನಿ ಕರೋನ್ತೋ ನಾನಾ ತಿರಚ್ಛಾನ ಕಥಂ ಕಥೇನ್ತೋ ಚಿತ್ತ ಸುಖಂ ಲಭತಿ। ತದಾ ತಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮ ಕರಣತ್ಥಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದೀಯತಿ, ಪರಿಕ್ಖಿಯ್ಯತಿ। ಚಿತ್ತವಸಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ವಿಚರತಿ। ಏವಂ ಚಿತ್ತ ಪರಿಯಾದಾನಾಯ ಏವ ಸಂವತ್ತತಿ। ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ’’ತಿ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ। ‘‘ಕತಾ ಕತಸ್ಸ ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಸ್ಸ ಸಾವಜ್ಜಕಮ್ಮಸ್ಸ, ಅಕತಸ್ಸ ಅನವಜ್ಜ ಕಮ್ಮಸ್ಸ। ಕಮ್ಮತ್ಥೇಸಾಮಿವಚನಂ। ‘‘ಅಭಿಮುಖಗಮನಂ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣ ಕರಣವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿಮುಖಪ್ಪವತ್ತನಂ। ಏತೇನ ಪಟಿಮುಖಂ ಸರಣಂ ಚಿನ್ತನಂ ಪಟಿಸಾರೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಅಕತಂ ನ ಕರೋತೀ’’ತಿ ಅಕತಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏವಂ ಕತಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಏತ್ಥಪಿ। ‘‘ವಿರೂಪೋ’’ತಿ
೯೪-೯೫. ಥಿನಮಿದ್ಧವಚನತ್ಥೇಸು। ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಮನ್ದಮನ್ದಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತನ ಕಿಚ್ಚೇ ಅತಿಮನ್ದಂ ಪರಿದುಬ್ಬಲಂ ಕತ್ವಾ। ಚಿತ್ತಂ ಗಿಲಾನಂ ಮಿಲಾತಂ ಕತ್ವಾತಿ
೯೬. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾವಚನತ್ಥೇ। ‘‘ಚಿಕಿಚ್ಛನಂ’’ತಿ ರೋಗಾಪನಯ ನತ್ಥೇ ಕಿತಧಾತುವಸೇನ ಸಿದ್ಧಂ ಸಙ್ಖತ ಕಿರಿಯಾ ಪದನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಞಾಣಪ್ಪಟಿಕಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ‘‘ಪಟಿಕಾರೋ’’ತಿ ಚ ರೋಗಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖ ಕಮ್ಮಂ। ‘‘ಏತಾಯಾ’’ತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ। ವಿಚಿನನ್ತಿ ಧಮ್ಮಂ ವಿಚಿನನ್ತೀತಿ ವಿಚಿನೋ। ಧಮ್ಮ ವೀಮಂಸಕಾ। ಕಿಚ್ಛತಿ ಕಿಲಮತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಕಿಚ್ಛಾ। ವಿಚಿನಂ ಕಿಚ್ಛಾತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಭಾವಂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ವಿಚಿಕಿಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖತಧಾತುಪದಂ। ತಞ್ಚ ಕಙ್ಖಾಯಂ ವತ್ತತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಚಿಕಿಚ್ಛತಿ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ದ್ವಿಧಾ ಏಳಯತಿ ಕಮ್ಪತೀತಿ ದ್ವೇಳಕಂ। ತಥಾ ಪವತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ। ದ್ವೇಳಕಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ಬುದ್ಧಾದೀಸು ಅಟ್ಠಸೂ’’ತಿ ಬುದ್ಧೇ ಕಙ್ಖತಿ, ಧಮ್ಮೇ ಕಙ್ಖತಿ, ಸಙ್ಘೇ ಕಙ್ಖತಿ, ಸಿಕ್ಖಾಯ ಕಙ್ಖತಿ, ಪುಬ್ಬನ್ತೇ ಕಙ್ಖತಿ, ಅಪರನ್ತೇ ಕಙ್ಖತಿ, ಪುಬ್ಬನ್ತಾ ಪರನ್ತೇ ಕಙ್ಖತಿ, ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕಙ್ಖತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇಸು ಅಟ್ಠಸು ಸದ್ಧೇಯ್ಯ ವತ್ಥೂಸು। ತತ್ಥ ‘‘ಬುದ್ಧೇ ಕಙ್ಖತೀ’’ತಿ ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ ಅರಹಂತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇಸು ಬುದ್ಧಗುಣೇಸು ಅಸದ್ದಹನ್ತೋ ಬುದ್ಧೇ ಕಙ್ಖತಿ ನಾಮ। ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮೋತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇಸು ಧಮ್ಮ ಗುಣೇಸು ಅಸದ್ದಹನ್ತೋ ಧಮ್ಮೇ ಕಙ್ಖತಿ ನಾಮ। ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಭಗವತೋ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇಸು ಸಙ್ಘಗುಣೇಸು ಅಸದ್ದಹನ್ತೋ ಸಙ್ಘೇ ಕಙ್ಖತಿ ನಾಮ। ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಸಿಕ್ಖಾನಂ ವಟ್ಟ ದುಕ್ಖತೋ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೇಸು ಅಸದ್ದಹನ್ತೋ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಕಙ್ಖತಿ ನಾಮ। ಅತ್ತನೋ ಅತೀತ ಭವಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ನತ್ಥಿಭಾವೇ ಕಙ್ಖನ್ತೋ ಪುಬ್ಬನ್ತೇ ಕಙ್ಖತಿ ನಾಮ। ಅತ್ತನೋ ಪರಮ್ಮರಣಾ ಅನಾಗತ ಭವಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ನತ್ಥಿಭಾವೇ ಕಙ್ಖನ್ತೋ ಅಪರನ್ತೇ ಕಙ್ಖತಿ ನಾಮ। ತದುಭಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ನತ್ಥಿ ಭಾವೇ
ಅಕುಸಲರಾಸಿಮ್ಹಿಅನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೯೭. ಸದ್ಧಾವಚನತ್ಥೇ। ‘‘ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಂ’’ತಿ ಅಚಲಿತಂ। ‘‘ಸುಟ್ಠೂ’’ತಿ ಅನಸ್ಸನ್ತಂ ಅಚಲನ್ತಞ್ಚ ಕತ್ವಾ। ‘‘ಧಾರೇತೀ’’ತಿ ಏವಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಧಾರೇತಿ। ತಥಾ ಠಪೇತೀತಿ। ಸದ್ದಹನ್ತಿ ವಾ ಸದ್ಧಾ ಸಮ್ಪನ್ನಾ ಸತ್ತಾ। ಸದ್ಧಾತುಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ಸದ್ಧೇಯ್ಯಾನಿ। ಅಕಾಲುಸ್ಸಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅನಾವಿಲಂ ಚಿತ್ತಂ। ಅಕಾಲುಸ್ಸಂ ಏವ ಅಕಾಲುಸ್ಸಿಯಂ। ತಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ಓಕಪ್ಪನಾ’’ತಿ ಅಹೋಸಾಧು ಅಹೋಸುಟ್ಠೂತಿ ಅಧಿಮುಚ್ಚನವಸೇನ ಚಿನ್ತನಾ। ‘‘ಮಿಚ್ಛಾಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಯೇವಾ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋಯೇವ। ‘‘ವಿತ್ತೇ ಅಸತೀ’’ತಿ ಧನೇ ಅಸತಿ। ಧನಞ್ಹಿ ವಿತ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಂ ಯಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತಂ ತಂ ವಿನ್ದನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಕತ್ವಾ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ।
೯೮. ಸತಿವಚನತ್ಥೇ। ‘‘ಸರತೀ’’ತಿ ಅನುಸ್ಸರತಿ। ‘‘ಕತಾನೀ’’ತಿ ಪುಬ್ಬೇಕತಾನಿ। ‘‘ಕತ್ತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ಇದಾನಿ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಾನಿ। ಕಲ್ಯಾಣ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮಪಕತಿಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ರತಿಟ್ಠಾನಂ ನ ಹೋತಿ। ಪಾಪ ಕಮ್ಮಮೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ರತಿಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಕಲ್ಯಾಣ ಕಮ್ಮೇ ಏವ ಅಪ್ಪಮಜ್ಜಿತುಂ ವಿಸುಂ ಸತಿನಾಮ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ। ಪಾಪಕಮ್ಮೇ ಪನ ವಿಸುಂ ಸತಿಯಾ ಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಪಮತ್ತ ರೂಪಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇತರಾಪನಾ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಸತಿಯೇವ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಿಸುಂ ಸತಿ ನಾಮಕೋ ಏಕೋ ಚೇತಸಿಕೋಯೇವ ನ ಹೋತಿ। ಕತಮಾ ಪನ ಸಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಂ। ತತ್ಥ ಕತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಮಜ್ಜನಂ ನಾಮ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅನುಮೋದನವಸೇನ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅನುಸೋಚನವಸೇನ ಅಪ್ಪಮಜ್ಜನಂ। ಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಪ್ಪಮಜ್ಜನಂ ನಾಮ ನಿಚ್ಚಕಾಲಮ್ಪಿ ಕಾತುಂ ಅಭಿಮುಖತಾ। ‘‘ಕತಸ್ಸಾ’’ತಿ
೯೯-೧೦೦. ಹಿರಿಓತ್ತಪ್ಪವಚನತ್ಥೇಸು। ‘‘ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀಹಿ ಲಜ್ಜತೀ’’ತಿ ತಾನಿಕಾತುಂ ಲಜ್ಜತಿ। ತಾನಿ ಹೀನಕಮ್ಮಾನಿ ಲಾಮಕಕಮ್ಮಾನೀತಿ ಹೀಳೇತ್ವಾ ತತೋ ಅತ್ತಾನಂ ರಕ್ಖಿತುಂ ಇಚ್ಛತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಜಿಗುಚ್ಛತೀ’’ತಿ। ‘‘ಉಕ್ಕಣ್ಠತೀ’’ತಿ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ವಿಯೋಗಂ ಇಚ್ಛತಿ। ‘‘ತೇಹಿ ಯೇವಾ’’ತಿ ಕಾಯ ದುಚ್ಚರಿತಾದೀಹಿಯೇವ। ‘‘ಉಬ್ಬಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಉತ್ತಸತಿ, ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಗಾಥಾಸು। ‘‘ಅಲಜ್ಜಿಯೇಸೂ’’ತಿ ಅಲಜ್ಜಿತಬ್ಬೇಸು ಕಲ್ಯಾಣ ಕಮ್ಮೇಸು। ‘‘ಲಜ್ಜರೇ’’ತಿ ಲಜ್ಜನ್ತಿ। ‘‘ಅಭಯೇ’’ತಿ ಅಭಾಯಿತಬ್ಬೇ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮೇ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಹರನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಹಿರಿಯಾ ಅತ್ತನಿ ಗಾರವಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಜಾತಿಗುಣಾದಿಕಂ ವಾ ಸೀಲ ಗುಣಾದಿಕಂ ವಾ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಮಾದಿಸಸ್ಸ ಏವ ರೂಪಂ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಅಯುತ್ತಂ ಕಾತುಂ। ಯದಿ ಕರೇಯ್ಯಂ, ಪಚ್ಛಾ ಅತ್ತಾನಂ ಅಸುದ್ಧಂ ಞತ್ವಾ ದುಕ್ಖೀದುಮ್ಮನೋ ಭವೇಯ್ಯನ್ತಿ ಏವಂ ಹಿರಿಯಾ ಅತ್ತನಿ ಗಾರವಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ। ‘‘ಓತ್ತಪ್ಪೇನ ಪರೇಸು ಗಾರವಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ’’ತಿ ಪರಾನುವಾದಭಯಂ ಭಾಯಿತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತತ್ಥ ಪರಾನುವಾದಭಯಂ ನಾಮ ಪರೇಸಂ ಸಾಧು ಜನಾನಂ ಗರಹಾ ಭಯಂ। ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಅಪಾಯಭಯಂ ಸಂಸಾರ ವಟ್ಟಭಯಞ್ಚ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿಯೇವ। ಲೋಕಂಪಾಲೇನ್ತೀತಿ ಲೋಕಪಾಲಾ। ‘‘ಲೋಕಂ’’ತಿ ಸತ್ತಲೋಕಂ। ‘‘ಪಾಲೇನ್ತೀ’’ತಿ ಅಪಾಯ ಭಯತೋ ರಕ್ಖನ್ತಿ।
೧೦೧. ಅಲೋಭವಚನತ್ಥೇ। ಅಕಾರೋ ವಿರುದ್ಧತ್ಥೋತಿಆಹ ‘‘ಲೋಭಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೋ’’ತಿ। ಲೋಭಸ್ಸ ಪಟಿವಿರುದ್ಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಟಿವಿರುದ್ಧತಾ ಚ ಪಹಾಯಕ ಪಹಾತಬ್ಬ ಭಾವೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ
೧೦೨. ಅಯಂ ನಯೋ ದೋಸಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ಮೋಹಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿಆದೀಸುಪಿ ನೇತಬ್ಬೋ।
೧೦೩. ತತ್ರ ಮಜ್ಝತ್ತತಾಯಂ। ‘‘ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಾನಂ’’ತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲೀನತಾ ಏಕೋ ವಿಸಮಪಕ್ಖೋ। ಉದ್ಧಟತಾ ದುತೀಯೋ ವಿಸಮಪಕ್ಖೋ। ಲೀನಂ ಚಿತ್ತಂ ಕೋಸಜ್ಜೇ ವಿಸಮಪಕ್ಖೇ ಪತತಿ। ಉದ್ಧಟಂ ಚಿತ್ತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚೇ ವಿಸಮಪಕ್ಖೇ ಪತತಿ। ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಅಕುಸಲ ಪಕ್ಖಿಕಂ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅತಿ ಲೂಖತಾ ಏಕೋ ವಿಸಮ ಪಕ್ಖೋ। ಅತಿಪಹಟ್ಠತಾ ಏಕೋತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗವಿಧಾನಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ರ ಮಜ್ಝತ್ತತಾ ಪನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಧಮ್ಮೇ ಉಭೋಸು ಅನ್ತೇಸು ಪಾತೇತುಂ ಅದತ್ವಾ ಸಯಂ ಮಜ್ಝಿಮಪ್ಪಟಿಪದಾಯಂ ದಳ್ಹಂ ತಿಟ್ಠತಿ।
೧೦೪. ಪಸ್ಸದ್ಧಾದೀಸು। ‘‘ತತ್ಥ ತಂ ವೀನ್ದನ್ತೀ’’ತಿ ತೇಸು ಪುಞ್ಞ ಕಮ್ಮೇಸು ತಂ ಚಿತ್ತ ಸುಖಂ ಪಟಿಲಭನ್ತಿ।
೧೦೫. ಲಹುತಾ ದ್ವಯೇ। ‘‘ತತ್ತಪಾಸಾಣೇ’’ತಿ ಸನ್ತತ್ತೇ ಪಾಸಾಣಪಿಟ್ಠೇ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇಸು।
೧೦೬-೧೧೦. ಮುದುತಾ ದ್ವಯಾದೀಸು ಸಬ್ಬಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ।
೧೧೧. ವಿರತಿತ್ತಯೇ। ‘‘ಕಥಾ, ಚೇತನಾ, ವಿರತಿ, ವಸೇನಾ’’ತಿ ‘ಕಥಾಸಮ್ಮಾವಾಚಾ, ಚೇತನಾ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ, ವಿರತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ, ವಸೇನ। ತಂ ಕಥಾವಾಚಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ತಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ। ಯಾ ಪನ ಪಾಪ ವಿರಮಣಾಕಾರೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಸಮಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ ಮುಸಾವಾದಾ ವಿರಮಾಮೀತಿಆದಿನಾ ವಚೀಭೇದಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ ವಾ। ‘‘ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ ವಚೀಭೇದಂ ಅಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತೇನೇವ ತಥಾ ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ವಾ। ಇಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಮಾದಾನ ವಿರತಿಪ್ಪವತ್ತಿಂ ವದತಿ
೧೧೨-೧೧೩. ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೇಪಿ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೇಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ।
೧೧೪. ‘‘ಸಮ್ಪತ್ತಂ ವತ್ಥುಂ’’ತಿ ಪಾಣಾತಿ ಪಾತಾದಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ವತ್ಥುಂ। ಸಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾಯೇವ। ಕಸ್ಮಾ, ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖೇ ಸಮ್ಪತ್ತ ವಸೇನವತ್ಥುಸ್ಸಧರಮಾನತ್ತಾ। ‘‘ಸಮಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿ ಪಾಣಾತಿ ಪಾತಾಪಟಿವಿರಮಾಧೀತಿಆದಿನಾ ಸಮಾದಿಯನ್ತಸ್ಸಯಾ ಸಮಾದಾನಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ವಿರತಿ। ‘‘ಸಾ ಪನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಥಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ರಮ್ಮಣಾ ಹೋತೀತಿ। ಪಾಣಾತಿ ಪಾತಾಪಟಿವಿರಮಾಧೀತಿ ವದನ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪಾಣಸದ್ದಾದೀನಂ ಅತ್ಥಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಪಾಣೋ’’ತಿ ವೋಹಾರತೋ ಸತ್ತೋ। ಪರಮತ್ಥತೋ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಸೋ ಚ ಸತ್ತೋ ತಞ್ಚಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಲೋಕೇ ಸಬ್ಬಕಾಲಮ್ಪಿ ಸಂವಿಜ್ಜತಿಯೇವ। ಏವರೂಪಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಅದಿನ್ನಾದಾನಾ ಪಟಿವಿರಮಾಧೀತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ‘‘ಅನಾಗತಾ ರಮ್ಮಣಾವಾ’’ತಿ
೧೧೫-೧೧೬. ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾದ್ವಯೇ। ಅಪಿಚಾತಿಆದೀಸು। ‘‘ಕಲಿಸಮ್ಭವೇಭವೇ’’ತಿ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯಭೂತೇ ಸಂಸಾರಭವೇ। ‘‘ಪಾಪೇಕಲಿ ಪರಾಜಯೇ’’ತಿ ಕಲಿಸದ್ದೋ ಪಾಪೇ ಚ ಪರಾಜಯೇ ಚ ವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸತ್ತೇಹಿ ಕಲಿಂ ಅವನ್ತಿ ರಕ್ಖನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಕರುಣಾ। ಸತ್ತೇಹೀತಿ ಚ ರಕ್ಖಣತ್ಥಯೋಗೇ ಇಚ್ಛಿತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಪಾದಾನ ವಚನಂ। ಯಥಾ-ಕಾಕೇ ರಕ್ಖನ್ತಿ ತಣ್ಡುಲಾ-ತಿ। ಸತ್ತೇವಾ ಕಲಿತೋ ಅವನ್ತಿ ರಕ್ಖನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಕರುಣಾ। ಕಲಿತೋತಿ ಚ ರಕ್ಖಣತ್ಥ ಯೋಗೇ ಅನಿಚ್ಛಿತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಅಪಾದಾನವಚನಂ। ಯಥಾ-ಪಾಪಾಚಿತ್ತಂ ನಿವಾರಯೇತಿ। ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತೇ ಪವತ್ತಾಪಿ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ ಏವ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಯಥಾ ತಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮೇವ ಹೋತೀತಿ।
೧೧೭. ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯೇ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ।
ಸೋಭಣರಾಸಿಮ್ಹಿಅನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೧೧೮. ಏತಂ ಪರಿಮಾಣಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ತಾವಂ। ‘‘ಏತ್ತಾವತಾ’’ತಿ ಏತ್ತಾವನ್ತೇನ-ಫಸ್ಸೋ, ವೇದನಾ, ಸಞ್ಞಾ,ತಿಆದಿವಚನಕ್ಕಮೇನ। ‘‘ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ-ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ। ಚತ್ತಾರೋ ದಿಟ್ಠಿಗತಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ-ತಿಆದೀಸು ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕ ಸಮೂಹೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಇಧ ಪನ ಚಿತ್ತಾನಿ ಏವ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸೂತಿ ಚಿತ್ತೇಸು ಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ‘‘ಸಬ್ಬದುಬ್ಬಲತ್ತಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತೇಹಿ ದುಬ್ಬಲತರತ್ತಾ। ‘‘ಭಾವನಾ ಬಲೇನಾ’’ತಿ ವಿತಕ್ಕ ವಿರಾಗಸತ್ತಿ
೧೧೯. ಅಕುಸಲ ಚೇತಸಿಕೇಸು। ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಂ’’ತಿ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ದ್ವಾದಸಾ ಕುಸಲ ಚಿತ್ತೇಸೂತಿ ವಚನಂ। ‘‘ಪುರಿಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬಾ ಕುಸಲ ಸಾಧಾರಣಾ ನಾಮಾತಿ ವಚನಸ್ಸ। ‘‘ಸಮತ್ತನ ವಚನಂ’’ತಿ-ಕಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲ ಸಾಧಾರಣಾ ನಾಮಾತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ। ಲ। ಚಿತ್ತೇಸು ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾ ಕುಸಲ ಸಾಧಾರಣಾ ನಾಮಾ-ತಿ ಏವಂ ಸಾಧನ ವಚನಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ವಿನಾನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಸಬ್ಬೇಸು ತೇಸು ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಕಸ್ಮಾ ವಿನಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಹಿತಾನೀ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ತೇಹೀ’’ತಿ ಪಾಪೇಹಿ। ಸಬ್ಬ ಪಾಪ ಧಮ್ಮತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ತಥಾ ತಥಾ ಆಮಸಿತ್ವಾ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿ ಖನ್ಧೇಸು ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ ಸಸ್ಸತೋತಿಆದಿನಾ ಆಮಸತಿ। ಮಾನೋ ಅಹನ್ತಿ ವಾ ಸೇಯ್ಯೋ ಸದಿಸೋತಿಆದಿನಾ ವಾ ಆಮಸತಿ। ಏವಂ ತಥಾ ತಥಾ ಆಮಸಿತ್ವಾ। ‘‘ತೇಸೂ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಮಾನೇಸು। ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ। ದಿಟ್ಠಿ ಪರಾಮಸನ್ತೀ ಪವತ್ತತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ತಂ ಗಹಿತಾಕಾರ’’ನ್ತಿ ತಂ ಅಹನ್ತಿ ಗಹಿತಂ ನಿಮಿತ್ತಾಕಾರಂ। ಸಕ್ಕಾಯ ದಿಟ್ಠಿ ಏವ ಗತಿ ಯೇಸಂ ತೇ ದಿಟ್ಠಿ ಗತಿಕಾ। ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತ ಸಕ್ಕಾಯ ದಿಟ್ಠಿಕಾ। ‘‘ಅಹನ್ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೀ’’ತಿ ಮಾನೇನ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ‘‘ನ ಹಿ ಮಾನಸ್ಸ ವಿಯಾ’’ತಿ ಯಥಾ ಮಾನಸ್ಸ ಅತ್ತಸಮ್ಪಗ್ಗಹಣೇ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ಅತ್ಥಿ, ನ ತಥಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅತ್ತಸಮ್ಪಗ್ಗಹಣೇ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಅತ್ತಸಮ್ಪಗ್ಗಹಣಂ ನಾಮ ಪರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತಾನಂ ಸೇಯ್ಯಾದಿವಸೇನ ಸುಟ್ಠುಪಗ್ಗಹಣಂ। ‘‘ನ ಚ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿಯಾ’’ತಿ ಯಥಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಯಾಥಾವಪಕ್ಖಪರಿಕಪ್ಪನೇ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತತ್ಥ ಅಯಾಥಾವಪಕ್ಖೋ ನಾಮ ಅತ್ತಾ ಸಸ್ಸತೋ ಉಚ್ಛಿನ್ನೋತಿಆದಿ। ಮಚ್ಛರಿಯಂ ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತೀಸು ಲಗ್ಗನಲೋಭಸಮುಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಲೋಭಸಮ್ಪಯುತ್ತಮೇವ ಸಿಯಾತಿ ಚೋದನಂ ಪರಿಹರನ್ತೋ ‘‘ಮಚ್ಛರಿಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ತಾಸಂ’’ತಿ ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ।
೧೨೦. ಸೋಭಣಚೇತಸಿಕೇಸು। ‘‘ತೀಸು ಖನ್ಧೇಸು’’ತಿ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಚ। ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಪಚ್ಛಿಮಕೋ’’ತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಚ್ಛತೋ ಅನುಬನ್ಧಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪರಿವಾ ರಮತ್ತೋತಿ
೧೨೧. ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಸು। ‘‘ವಿಭಙ್ಗೇ’’ತಿ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ ವಿಭಙ್ಗೇ। ‘‘ಕಾರುಞ್ಞಪ್ಪಕತಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಕಾರುಞ್ಞಸಭಾವಸ್ಸ। ‘‘ಅನಿಸ್ಸುಕಿನೋ’’ತಿ ಇಸ್ಸಾಧಮ್ಮರಹಿತಸ್ಸ। ಥಾಮಗತಾ ಕರುಣಾ ದೋಸ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ ವಿಹಿಂಸಂ ಪಜಹತಿ। ಥಾಮಗತಾ ಮುದಿತಾ ದೋಸಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಅರತಿಂ ಪಜಹತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಹಿಂಸಾ ಅರತೀನಂ ನಿಸ್ಸರಣ ಭೂತಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಅರತಿ ನಾಮ ಸುಞ್ಞಾಗಾರೇಸು ಚ ಭಾವನಾ ಕಮ್ಮೇಸು ಚ ನಿಬ್ಬಿದಾ। ದೋಸ ನಿಸ್ಸರಣೇ ಸತಿ ದೋಮನಸ್ಸನಿಸ್ಸರಣಮ್ಪಿ ಸಿದ್ಧಮೇವ। ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ ನಾಮ ಪಟಿಪಕ್ಖ ಧಮ್ಮ ಸಣ್ಠಾನೇನ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇಪಿ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಸು ನಿಚ್ಚಂ ಸೋಮನಸ್ಸ ಸಣ್ಠಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ದೋಮನಸ್ಸಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಪಿ ಸಹ ವಿರುದ್ಧೋ’’ತಿ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸಹಗತ ಕಾಮಾವಚರ ಕುಸಲ ಚಿತ್ತೇಸು ಕರುಣಾ ಮುದಿತಾ ಪರಿಕಮ್ಮಕಾಲೇಪಿ ಹಿ ಇಮೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅನುಞ್ಞಾತಾ ಏವಾ-ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಪಿ ಸಹ ವಿರುದ್ಧೋ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ। ‘‘ಪಟಿಕೂಲಾ ರಮ್ಮಣೇಸು ಪನ…ಪೇ॰… ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಪಟಿಕೂಲಾ ರಮ್ಮಣಾನಿ ನಾಮ ಸೋಮನಸ್ಸೇನ ದೂರೇ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ದುಕ್ಖಿತ ಸತ್ತಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ತದಾ ರಮ್ಮಣಾನಿ ಅಸುಭ ಭಾವನಾ ಚಿತ್ತಾನಿ ಚ ಕರುಣಾ ಭಾವನಾ ಚಿತ್ತಾನಿ ಚ ಆದಿತೋ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸಹಗತಾ ನೇವಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ‘‘ಸಾಹಿವೇದನುಪೇಕ್ಖಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ಕಾಮಾವಚರ ವೇದನುಪೇಕ್ಖಾ ವುತ್ತಾ। ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ, ‘‘ಅಞ್ಞವಿಹಿತಸ್ಸ ಪೀ’’ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಮನಸಿಕರೋನ್ತಸ್ಸಪಿ। ಸಜ್ಝಾಯನಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಮ್ಮಸನಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ಇತಿ ತಸ್ಮಾ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ ‘‘ತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ। ನ ನು ತಮ್ಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸಹಗತ ಚಿತ್ತೇಸು ಕರುಣಾ ಮುದಿತಾನಂ ಸಮ್ಭವಂ ಸಾಧೇತಿ ಯೇವಾತಿ। ಸಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿಯೇವ। ತೇನ ಪನ ಪರಿಚಯ ವಸೇನ ತೇಸು ತಾಸಂ ಸಮ್ಭವಂ ದೀಪೇತಿ। ಇಧ ಪನ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಪಟಿಕೂಲಾ ರಮ್ಮಣೇಸೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಪರಿಚಯೇನ ವಿನಾ ಪಕತಿಯಾ ತಾಸಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ವೇದನಾಯ ಏವ ಸಹ ಪವತ್ತಿ ಬಹುಲತಾ ವುತ್ತಾತಿ। ‘‘ಯೋಗಕಮ್ಮ ಬಲೇನಾ’’ತಿ ಯುಞ್ಜನ ವೀರಿಯ ಕಮ್ಮ ಬಲೇನ।
೧೨೨. ಚೇತೋ
೧೨೩. ‘‘ಯೋಗಟ್ಠಾನಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತ ಸಾಧಾರಣಾ ತಾವ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಏಕೂನನವುತಿಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು, ವಿತಕ್ಕೋ ಪಞ್ಚಪಞ್ಞಾ ಸಚಿತ್ತೇಸೂತಿಆದಿನಾ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನ ಭೂತಾನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಗಣನಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ। ‘‘ಯುತ್ತ ಧಮ್ಮರಾಸಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಅನುತ್ತರೇ ಛತ್ತಿಂಸ, ಮಹಗ್ಗತೇ ಪಞ್ಚತಿಂಸಾತಿಆದಿನಾ ಯುತ್ತ ಧಮ್ಮರಾಸೀನಂ ಗಣನ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಪರಿಚ್ಛೇದ ವಸೇನ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ। ‘‘ಪಾಳಿಯಂ’’ತಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿ ಪಾಳಿಯಂ। ‘‘ತೇಸಂ ನಯಾನಂ’’ತಿ ಚತುಕ್ಕ ಪಞ್ಚಕ ನಯಾನಂ।
೧೨೪. ‘‘ಕಾಯವಚೀ ವಿಸೋಧನ ಕಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಕಾಯದ್ವಾರವಚೀದ್ವಾರ ಸೋಧನ ಕಿಚ್ಚಾ।
೧೨೫. ಲೋಕುತ್ತರ ವಿರತೀನಂ ಲೋಕುತ್ತರ ವಿಪಾಕೇಸುಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ‘‘ಇದಞ್ಚ…ಪೇ॰… ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ತಾಸಂ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾನಂ। ತೇಸು ಮಹಾವಿಪಾಕೇಸು। ಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಾದೀನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಯಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ತೇನಾ’’ತಿ ಕುಸಲೇನ। ‘‘ವಿಕಪ್ಪ ರಹಿತತ್ತಾ’’ತಿ ವಿವಿಧಾಕಾರ ಚಿನ್ತನ ರಹಿತತ್ತಾ। ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತ ಕಮ್ಮ ವಿಸೇಸೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತಕಮ್ಮ ವಿಸೇಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ। ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಸೇಸಾನಿ ನಾಮ ಪಥವೀಕಸಿಣ ನಿಮಿತ್ತಾದೀನಿ। ‘‘ಅಪಿ ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು। ನ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಅತ್ಥಿ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ, ಕಾಮವಿಪಾಕಾನಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋಪಿ ಆಲಮ್ಬೇಯ್ಯುನ್ತಿ। ‘‘ಸಙ್ಗಹನಯಭೇದಕಾರಕಾ’’ತಿ ಪಥ ಮಜ್ಝಾನಿಕ
೧೨೬. ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಪಞ್ಚಸು ಅಸಙ್ಖಾರಿಕೇಸೂ’’ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ। ತಥಾ ಪಞ್ಚಸು ಸಸಙ್ಖಾರಿಕೇಸೂತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ।
೧೨೮. ‘‘ಭೂಮಿ ಜಾತಿ ಸಮ್ಪಯೋಗಾದಿಭೇದೇನಾ’’ತಿ ಫಸ್ಸೋತಾವ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಹೋತಿ ಕಾಮಾವಚರೋ, ರೂಪಾವಚರೋ, ಅರೂಪಾವಚರೋ ಚಾತಿ। ಅಯಂ ಭೂಮಿಭೇದೋ।
ದ್ವಾದಸಾಕುಸಲಾ ಫಸ್ಸಾ, ಕುಸಲಾ ಏಕವೀಸತಿ।
ಛತ್ತಿಂಸೇವ ವಿಪಾಕಾ ಚ, ವೀಸತಿ ಕ್ರಿಯಾ ಮತಾ॥
ಇತಿ ಅಯಂ ಜಾತಿಭೇದೋ। ಸೋಮನಸ್ಸ ಸಹಗತೋ, ದಿಟ್ಠಿಗತ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ, ಅಸಙ್ಖಾರಿಕೋ ಚ, ಸಸಙ್ಖಾರಿಕೋ ಚಾತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಪಯೋಗಾದಿಭೇದೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ‘‘ಚಿತ್ತೇನ ಸಮಂ ಭೇದ’’ನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ಚಿತ್ತಭೇದೇನ ಸಮಂ ಭೇದಂ। ಏಕೂನನ ವುತಿಯಾ ಚಿತ್ತೇಸು ವಾ। ಏತ್ಥ ಚ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಚೇತಸಿಕಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಏಕಮೇವ ಹೋತಿ। ದೋಸೋ, ಇಸ್ಸಾ, ಮಚ್ಛರಿಯಂ, ಕುಕ್ಕುಚ್ಚನ್ತಿ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ದ್ವೀಸು ಚಿತ್ತೇಸು ಯುತ್ತಾತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಹೋನ್ತಿ। ತಥಾ ದಿಟ್ಠಿಮಾನಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಚತ್ತಾರೋ। ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪಞ್ಚಾತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ।
ಚೇತಸಿಕಸಙ್ಗಹದೀಪನಿಯಾಅನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।