೪. ವೀಥಿಸಙ್ಗಹಅನುದೀಪನಾ

೧೩೬. ವೀಥಿಸಙ್ಗಹೇ । ‘‘ತೇಸಞ್ಞೇ ವಾ’’ತಿ ಚಿತ್ತ ಚೇತಸಿಕಾನಂ ಏವ। ‘‘ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನಾ’’ತಿ ‘ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ತಾವ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಹೋತಿ ಕಾಮಾವಚರಂ ರೂಪಾವಚರಂ, ತಿಆದಿನಾ ಇಚ್ಚೇವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ। ‘‘ಪುಬ್ಬಾ ಪರನಿಯಾಮಿತಂ’’ತಿ ವಾ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಸುಖ ಪುಞ್ಞಮ್ಹಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪುಬ್ಬಾ ಪರನಿಯಾಮಿತಂ। ‘‘ಆರಬ್ಭಗಾಥಾಯಾ’’ತಿ।

ವೀಥಿ ಚಿತ್ತವಸೇನೇವಂ, ಪವತ್ತಿಯ ಮುದೀರಿತೋ।

ಪವತ್ತಿ ಸಙ್ಗಹೋ ನಾಮ, ಸನ್ಧಿಯಂ ದಾನಿ ವುಚ್ಚತೀ॥ತಿ

ಏವಂ ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಪವತ್ತಿ ಸಙ್ಗಹೋ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾಲೇ ಪವತ್ತಿ ಸಙ್ಗಹೋತಿ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ। ಕೇಚಿ ವಾದೇ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಪವತ್ತಿಯಂ’’ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಗಹಿತೇ ದ್ವೀಸು ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಸಙ್ಗಹ ಪವತ್ತಿ ಸಙ್ಗಹೇಸು ಇದಾನಿ ಪವತ್ತಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಪವಕ್ಖಾಮಿ, ಪಚ್ಛಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಪವಕ್ಖಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾಲೇ ಸಙ್ಗಹೋ। ‘‘ಪವತ್ತಿ ಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಸಙ್ಗಹೋ। ಸೋ ಚ ಉಪರಿಗಾಥಾಯ ನ ಸಮೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ಸತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ತಾನಿ ತೀಣಿ ಛಕ್ಕಾನಿ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ ಛಕ್ಕಮತ್ತಾನಿ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ, ನ ಸಕಲಂ। ವತ್ಥು ದ್ವಾರಾ ಲಮ್ಬಣ ಸಙ್ಗಹೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಸಾ ಪನಾ’’ತಿ ಸಾವಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿ ಪನ। ‘‘ಕಾಚಿ ಸೀಘತಮಾ’’ತಿ ಕಾಚಿ ಅತಿರೇಕತರಂ ಸೀಘಾ। ‘‘ದನ್ಧಾ’’ತಿ ಸಣಿಕಾ, ಚಿರಾಯಿಕಾ। ‘‘ಅನುಪಪನ್ನಾ’’ತಿ ಅಸಮ್ಪನ್ನಾ। ಅಸಮ್ಪನ್ನ ದೋಸೋ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಧಾತುಭೇದಂ’’ತಿ ಸತ್ತ ವಿಞ್ಞಾಣ ಧಾತೂನಂ ವಿಭಾಗಂ। ‘‘ಧಾತುನಾನತ್ತಂ’’ತಿ ಧಾರಣ ಕಿಚ್ಚನಾನತ್ತಂ। ಇತಿ ತಸ್ಮಾ ಮನೋಧಾತು ವಿಸುಂ ವುತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಮನನಂ’’ತಿ ವಿಜಾನನಭಾವಂ ಅಪತ್ತಂ। ಆವಜ್ಜನಮತ್ತ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಮತ್ತ ಸಙ್ಖಾತಂ ಜಾನನಮತ್ತಂ। ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಮನನಂ’’ತಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಆವಜ್ಜನಮತ್ತ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಮತ್ತಂ ಪೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಸುದ್ಧೋ ಪನ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪಬನ್ಧೋ’’ತಿ ಮನೋದ್ವಾರ ವಿಕಾರಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪವತ್ತೋ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪಬನ್ಧೋ। ನ ಭವಙ್ಗ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪಬನ್ಧೋ। ಸೋ ಹಿ ವೀಥಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಇಧ ಅಪ್ಪಸಙ್ಗೋತಿ । ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪನ ದ್ವಿಧಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಪಥಮಾಭಿನೀಹಾರಕಾಲೋ ನಾಮ ಸುಮೇಧತಾಪಸಕಾಲೇ ಬುದ್ಧ ಭಾವಾಯ ಕಾಯ ಚಿತ್ತಾನಂ ಅಭಿನೀಹಾರಕಾಲೋ। ಆದಿಸದ್ದೇನ ಪಚ್ಛಿಮ ಭವೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ‘‘ಜಾತಿ ಫಲಿಕಕ್ಖನ್ಧಾ ವಿಯ ಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ತೇನ ಓಭಾಸೇನ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟತ್ತಾ ಜಾತಿಫಲಿಕಕ್ಖನ್ಧ ಸದಿಸಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಉಪಪತ್ತಿ ದೇವ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಪನಾ’’ತಿ ಉಪಪತ್ತಿಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾನಂ ಓಪಪಾತಿಕ ದೇವ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಪನ। ‘‘ಪಸಾದ ನಿಸ್ಸಯ ಭೂತಾನಂ’’ತಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಪಸಾದ ವತ್ಥೂನಂ ನಿಸ್ಸಯ ಮಹಾಭೂತಾನಂ।

‘‘ಯಾನಿ ಪನಾ’’ತಿಆದೀಸು। ದ್ವತ್ತಿ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾನಿ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಆಪಾತಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಏವಂ ಪರತ್ಥಪಿ। ವಿಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಚ ಅವಿಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಚ ಇದಂ ಆದಿಮ್ಹಿ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪನ ವಿಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಚ ಅವಿಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಚ ಪದಾನಂ ಉದ್ಧರಣಂ। ‘‘ರೂಪಾ ರೂಪಾನಂ’’ತಿ ರೂಪ ಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಅರೂಪ ಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ। ‘‘ತಾವಾ’’ತಿ ವೀಥಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿ ದಸ್ಸನತೋ ಪಥಮತರಂ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅದ್ಧಾನ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ’’ತಿ ಖಣಕಾಲ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ। ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ ‘‘ಅತಿಮಹನ್ತಾ ದಿವಸೇನ ವಿಸಯ ವವತ್ಥಾನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಚನೇನ ಆದಿಮ್ಹಿ ‘ಛವತ್ಥೂನಿ, ಛ ದ್ವಾರಾನಿ, ಛ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ, ಛ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ, ಛ ವೀಥಿಯೋ, ಛ ಧಾವಿಸಯಪ್ಪವತ್ತೀ,ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇಸು ಛಸು ಛಕ್ಕೇಸು ಛಧಾವಿಸಯಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಪದಮತ್ತಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಂ ಅನುಪಪನ್ನಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏವಞ್ಹಿ ಸತೀ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ವಿಸಯ ವವತ್ಥಾನತ್ಥ ಮೇವಾ’’ತಿ ಅತಿಮಹನ್ತಾದಿ ವಿಸಯ ವವತ್ಥಾನತ್ಥಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ನ ಚ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ರೂಪಾ ರೂಪ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅದ್ಧಾನ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನಾಮ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ। ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಮ್ಪಿ ತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಸಭಾವಪ್ಪಟಿಲಾಭೋ’’ತಿ ಚಿನ್ತನ ಫುಸನಾದೀನಂ ಪಾತುಭಾವೋ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಅನಿವತ್ತೀ’’ತಿ ಅನನ್ತರಧಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಪರಿಹಾಯಿತ್ವಾ’’ತಿ ಜರಾ ಕಿಚ್ಚಂ ಆಹ। ‘‘ಅಚ್ಛರಾಸಙ್ಘಾಟಕ್ಖಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅಙ್ಗುಲೀನಂ ಸಙ್ಘಟ್ಟನಕ್ಖಣಸ್ಸ। ಆಚರಿಯಾನನ್ದತ್ಥೇರೋ ನಾಮ ಅಭಿಧಮ್ಮ ಟೀಕಾಕಾರೋ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಅಸ್ಸಾ ವಿಜ್ಜುಯಾಠಿತಿ ನಾಮ ವಿಸುಂ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದಂ ಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ತಥಾ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ವಡ್ಢನಾನನ್ತರಮೇವ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಂ ಪೀ’’ತಿಆದಿಂ। ಉದಯಭಾಗೋ ನಾಮ ವಡ್ಢನಭಾಗೋ, ವಯಭಾಗೋ ನಾಮ ಅನ್ತರಧಾನಭಾಗೋ। ‘‘ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಲದ್ಧಗುಣ ವಚನಂ। ‘‘ಏಕಂಚಿತ್ತಂ ದಿವಸಂ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾ ವಚನಂ। ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾ ವಚನಂ। ‘‘ವಯಕ್ಖಣೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾ। ‘‘ನ ಹೇವಂ ವತ್ತಬ್ಬೇ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ। ಪಚ್ಚತ್ತ ವಚನಸ್ಸ ಏಕಾರತ್ತಂ। ಏವಂ ನವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಮಹಾಥೇರೇನಾ’’ತಿ ಮೋಗ್ಗಲಿ ಪುತ್ತತಿಸ್ಸ ಮಹಾಥೇರೇನ। ನನು ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ನಾ’’ತಿ ನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ। ‘‘ಇಮಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ। ಸಙ್ಖತ ಲಕ್ಖಣಂ ವಿಸಯೋ ಯೇಸಂ ತಾನಿ ಸಙ್ಖತ ವಿಸಯ ಲಕ್ಖಣಾನಿ। ಸಙ್ಖತ ಧಮ್ಮಮೇವ ಆಹಚ್ಚ ತಿಟ್ಠತಿ। ಅಯಂ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಧಮ್ಮತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಸಙ್ಗಹ ಕಾರೇನಾ’’ತಿ ಆಚರಿಯ ಬುದ್ಧಘೋಸತ್ಥೇರಂ ವದತಿ। ‘‘ಅತ್ಥಿಕ್ಖಣಂ’’ತಿ ಖಣದ್ವಯಮೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ಇತಿ ವತ್ವಾ ತಮತ್ಥಂ ಸಾಧೇನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಗಾಥಾಯಂ। ‘‘ತಸ್ಸೇವಾ’’ತಿ ತಸ್ಸಾ ಠಿತಿಯಾ ಏವ ಭೇದೋ। ಸಬ್ಬದಾ ಸಬ್ಬಪಾಣಿನಂ ಮರಣಂ ನಾಮ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ತಮತ್ಥಂ’’ತಿ ತಾನಿ ಅತ್ಥಿಕ್ಖಣಂ ಉಪಾದಾಯ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥಂ। ‘‘ಅಥವಾ’’ತಿ ಏಕೋ ಥೇರವಾದೋ। ‘‘ಸನ್ತತಿ ವಸೇನ ಠಾನಂ’’ತಿ ಠಿತಾಯ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಏತ್ಥ ಠಿತಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ಠಾನಂ ಸನ್ತತಿ ಠಿತಿವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸುತ್ತೇ’’ತಿ ವೇದನಾಯ ಉಪ್ಪಾದೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ವಯೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಠಿತಾಯ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ವದತಿ। ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಬಾಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ಅನೀವಾರೇತ್ವಾ। ಯಾವಡ್ಢನಸ್ಸ ನಿವತ್ತಿ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಉದಯ ಪರಿಯನ್ತ ಮತ್ತಭೂತಾ ಸಾ ಏವ ನಿವತ್ತಿ। ‘‘ದ್ವೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹೀ’’ತಿ ರೂಪ ಜರಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಅರೂಪ ಜರಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇನಾತಿ ಏವಂ ದ್ವೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ। ಯಞ್ಚ ತತ್ಥ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ರೂಪಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ದ್ವಿಧಾಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ದೇಸಿತೋ। ಕಥಂ, ಉಪಚಯೋ ಸನ್ತತೀ ತಿಯೋಜನಾ। ‘‘ವಿಭಾಗಾ ರಹಸ್ಸಾ’’ತಿ ಉಪ್ಪಾದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜ ನಟ್ಠೇನ ಏಕೋ ಸಮಾನೋ ರೂಪಾನಂ ವಡ್ಢನ ಸಮಯೇ ಉಪ್ಪಾದೋ। ಉಪರಿ ವಡ್ಢನಟ್ಠೇನ ಉಪಚಯೋತಿ ವುತ್ತೋ। ಅವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಠಿತ ಸಮಯೇ ಉಪ್ಪಾದೋ ಯಥಾ ಠಿತ ನೀಹಾರೇನ ಚಿರಕಾಲಂ ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥೇನ ಸನ್ತತೀತಿ ವುತ್ತೋ। ಏವಂ ವಿಭಾಗಾ ರಹಸ್ಸ। ‘‘ಯಥಾನುಲೋಮ ಸಾಸನಂ’’ತಿ ವಿನೇತಬ್ಬ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುಲೋಮ ಸಾಸನಂ।

‘‘ಅರೂಪ’’ನ್ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಅರೂಪಂ’’ತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ರೂಪಸಣ್ಠಾನ ರಹಿತತ್ತಾ ಚಿತ್ತ ಚೇತಸಿಕಂ ನಾಮಂ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಅರೂಪಿ ಸಭಾವತ್ತಾ’’ತಿ ಅರೂಪ ಧಮ್ಮ ಸಭಾವತ್ತಾ ಇಚ್ಚೇವತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಅರೂಪ ಧಮ್ಮ ಸಭಾವೋ ನಾಮ ರೂಪ ಧಮ್ಮತೋ ಸತಗುಣೇನವಾಸಹಸ್ಸಗುಣೇನವಾಸಣ್ಹಸುಖುಮಸಭಾವೋ । ವಿಭಾವ ನಿಪಾಠೇ। ‘‘ಗಾಹಕ ಗಹೇತಬ್ಬ ಭಾವಸ್ಸ ತಂ ತಂ ಖಣವಸೇನ ನಿಪ್ಫಜ್ಜನತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಚದ್ವಾರ ವೀಥೀಸು ವೀಥಿ ಚಿತ್ತಾನಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಾನಞ್ಚ ವಿಸಯೀ ವಿಸಯಭಾವೋ ಗಾಹಕ ಗಹೇತಬ್ಬ ಭಾವೋ ನಾಮ। ‘‘ತಂ ತಂ ಖಣವಸೇನ ನಿಪ್ಫಜ್ಜನತೋ’’ತಿ ವೀಥಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಚ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇಪಿ ಆವಜ್ಜನಾದೀಹಿ ನಾನಾ ಕಿಚ್ಚೇಹಿ ಗಣ್ಹನ್ತಾ ಏವ ಗಹಣ ಕಿಚ್ಚಂ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಿ। ನಾನಾ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಚ ನಾನಾ ಚಿತ್ತಾನಂ ವಸೇನ ಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಚ ಪುರೇಜಾತಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಯಾವ ತಾನಿ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಾವ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಧರಮಾನಾನಿ ಏವ ಗಹಣಂ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಿ। ಏವಂ ಸತಿ, ಗಾಹಕಾನಂ ವೀಥಿ ಚಿತ್ತಾನಞ್ಚ ಖಣತ್ತಯಾಯುಕತ್ತಾ ಏವ ಗಾಹಕ ಕಿಚ್ಚಂ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ, ಸಿಜ್ಝತಿ। ಗಹೇತಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಞ್ಚ ಸತ್ತರಸ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕತ್ತಾ ಏವ ಗಹೇತಬ್ಬ ಕಿಚ್ಚಂ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ, ಸಿಜ್ಝತಿ। ಏವಂ ತಂ ತಂ ಖಣ ವಸೇನ ನಿಪ್ಫಜ್ಜನತೋ। ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ದ್ವಯಂ ಏಕ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಂ। ಕಸ್ಮಾ, ಚಿತ್ತಾನು ಪರಿವತ್ತಿ ಧಮ್ಮತ್ತಾ। ‘‘ಉಪ್ಪಾದಮತ್ತಾ’’ತಿ ನಿಪ್ಫನ್ನ ರೂಪಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಮತ್ತಾ। ‘‘ಭಙ್ಗಮತ್ತಾ’’ತಿ ತೇಸಮೇವ ಭಙ್ಗಮತ್ತಾ। ‘‘ರೂಪ ಧಮ್ಮಾನಂ’’ತಿ ನಿಪ್ಫನ್ನ ರೂಪ ಧಮ್ಮಾನಂ। ‘‘ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧ ವಿಧಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಉಪ್ಪಾದ ನಿರೋಧ ವಿಧಾನಭೂತಸ್ಸ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾವಾದಸ್ಸ ಪಟಿಸಿದ್ಧತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ತಂ’’ತಿ ತಂ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾ ವಚನಂ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ವಾದೇ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾವಾದೇ। ‘‘ತತ್ಥ ಆಗತಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಾದೇ ಆಗತಾ। ಯಂ ಪನ ವಿಭಾವನಿಯಂ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ತಂ ಟೀಕಾನಯಂ’’ತಿ ತಂ ಸೋಳಸ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾಯುಕ ದೀಪಕಂ ಮೂಲಟೀಕಾನಯಂ। ತದತ್ಥಂ ಸಾಧೇನ್ತೇನ ವಿಭಾವನಿ ಟೀಕಾಚರಿಯೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸಙ್ಗಹಕಾರಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಚರಿಯಸ್ಸ। ‘‘ಉಪಚರೀಯತೀ’’ತಿ ಉಪಚಾರ ವಸೇನ ವೋಹರೀಯತಿ। ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ। ‘‘ಏತಾನೀ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ। ‘‘ತಂ’’ತಿ ತಂ ಏಕ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಂ। ‘‘ತೇ ಚಾ’’ತಿ ರೂಪ ಧಮ್ಮಾ ಚ। ‘‘ಪರಿಪುಣ್ಣ ಪಚ್ಚಯೂಪಲದ್ಧಾ’’ತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಉಪಲದ್ಧಾ। ‘‘ಸೋ’’ತಿ ಟೀಕಾಕಾರೋ। ‘‘ಇತರಾನೀ’’ತಿ ಗನ್ಧರಸ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ। ‘‘ಗೋಚರಭಾವಂ’’ತಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕ ಚಿತ್ತಾನಂ ಗೋಚರಭಾವಂ। ‘‘ಪುರಿಮಾನಿ ದ್ವೇ’’ತಿ ರೂಪಸದ್ದಾ ರಮ್ಮಣಾನಿ। ‘‘ನಿಮಿತ್ತ ವಸೇನ ಘಟ್ಟೇನ್ತೀ’’ತಿ ಆದಾಸಂ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಮುಖಸದಿಸಂ ಮುಖನಿಮಿತ್ತಂ ಮುಖಪ್ಪಟಿಬಿಮ್ಬಂ ಆದಾಸೇ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಏವಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೇ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಸೋತಪಸಾದೇ ತಂ ಸದಿಸ ನಿಮಿತ್ತ ವಸೇನ ಘಟ್ಟೇನ್ತಿ । ನವತ್ಥು ವಸೇನ ಘಟ್ಟೇನ್ತಿ। ಸಯಂ ಗನ್ತ್ವಾ ನ ಘಟ್ಟೇನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಸಮ್ಪತ್ತಾನಞ್ಞೇವ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ। ‘‘ನಿಮಿತ್ತು ಪಟ್ಠಾನ ವಸೇನಾ’’ತಿ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನವಸೇನ। ‘‘ನಿಮಿತ್ತ ಅಪ್ಪನಾವಸೇನಾ’’ತಿ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಪವೇಸನ ವಸೇನ। ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪನ ಅಸಮ್ಪತ್ತಾನಿಯೇವ ಹುತ್ವಾತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ‘‘ಆಪಾತಾ ಗಮನಞ್ಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಲಞ್ಛಕಾನಂ’’ತಿ ಲಞ್ಛನಕಾರಾನಂ। ‘‘ಲಞ್ಛನಕ್ಖನ್ಧಂ’’ತಿ ಅಯೋಮಯಂ ಲಞ್ಛನಕ್ಖನ್ಧಂ। ಸೋ ಚ ಲಞ್ಛನಕ್ಖನ್ಧೋ ತಾಲಪಣ್ಣೇ ಆಪಾತೇತ್ವಾ ಅಕ್ಖರಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಆಪಾತೇತ್ವಾ’’ತಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ। ‘‘ಚಕ್ಖಾದಿಪ್ಪಥೇ’’ತಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವಿಸಯಕ್ಖೇತ್ತೇ। ನ ಕೇವಲಂ ಅತ್ತನೋ ದ್ವಾರೇಸು ಏವ ಆಪಾತ ಮಾಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಅಥ ಖೋ ಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ ಆಪಾತ ಮಾಗಚ್ಛನ್ತಿ। ನ ಕೇವಲಂ ಭವಙ್ಗ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಏವ ಆಪಾತ ಮಾಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ತೇಸು ಪನಾ’’ತಿ ತೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಪನ। ತಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಯೇಸಂ ತಾನಿ ತದಾ ರಮ್ಮಣಾನಿ। ನ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಪಞ್ಚಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ವೀಥಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಏವಾತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ದ್ವೀಸು, ನ ತೀಸು, ನ ಚತೂಸೂತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಬಹುಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾತೀತಾನಿ ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಬಹುಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾತೀತೇ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇತಿ ಯೋಜನಾ। ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇತಿ ಚ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಏವಂ ಸತೀ’’ತಿ ತೇಸಂ ಪಸಾದಾನಂ ಆವಜ್ಜನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸತಿ। ‘‘ಆದಿಲಕ್ಖಣಂ’’ತಿ ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇಸು ಆಪಾತಾ ಗಮನ ಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಆದಿಲಕ್ಖಣಂ। ಚಲನಞ್ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಯಥಾ ಗಹಿತಂ’’ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಗಹಿತಪ್ಪಕಾರಂ। ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ ‘‘ಯೋಗ್ಯ ದೇಸಾವಟ್ಠಾನ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಆಪಾತಂ ಆಗನ್ತುಂ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಅವೇಚ್ಚಟ್ಠಾನ ವಸೇನ। ಯುಜ್ಜನಞ್ಚ, ಮನ್ಥನಞ್ಚ, ಖೋಭಕರಣಞ್ಚ, ಘಟ್ಟನನ್ತಿ ಚ ಆಪಾತಾ ಗಮನನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋಯೇವ ಆಪಾತಾ ಗಮನಞ್ಚೇತ್ಥಾತಿಆದಿನಾ। ‘‘ನಾನಾ ಠಾನಿಯೇಸೂ’’ತಿ ನಾನಾ ಠಾನೇಸು ಠಿತೇಸು। ‘‘ಏಕೋ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಯಥಾ ಬೋಧಿಸತ್ತೇ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತೇ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮ ವಸೇನ ಸಕಲೇ ಜಾತಿಕ್ಖೇತ್ತೇ ಪಥವಿಕಮ್ಪನಂ ಅಹೋಸಿ। ತಥಾ ಇಧಪಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಘಟ್ಟೇನ್ತೇ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮ ವಸೇನ ಭವಙ್ಗ ಚಲನಂ ಹೋತಿ। ಅಯಂ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮೋ ನಾಮ। ‘‘ಸಹೇವಾ’’ತಿ ಏಕತೋಯೇವ। ಕಥಂ ಹದಯ ವತ್ಥು ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಚಲನಂ ಸಿಯಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಚಲನಂ ಸಿಯಾತಿ ಇದಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಕಸ್ಮಾ, ತದಾ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ। ಯದಾ ಚ ತಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ತದಾ ತಂ ನ ಚಲತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಹಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ಚಲತಿ ಯೇವಾತಿ। ಸನ್ತತಿ ನಾಮ ಪುಬ್ಬಾ ಪರಪ್ಪಬನ್ಧೋ। ಸಣ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಸಹಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ಏಕತೋ ಠಿತಿ। ಇಧ ಸಣ್ಠಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಪಞ್ಚನಿಸ್ಸಯ ಮಹಾಭೂತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಹದಯ ವತ್ಥು ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾನಂ ಏಕ ಸಣ್ಠಾನ ಭಾವೇನ ಏಕಾಬದ್ಧತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಣ್ಠಾನ ವಸೇನಾತಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ’’ತಿ। ‘‘ತಾದಿಸಸ್ಸ ಅನುಕ್ಕಮ ಚಲನಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಿಭಾವನಿಯಂ ಭೇರಿಸಕ್ಖರೋಪಮಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ರೂಪಾದಿನಾ ಪಸಾದೇ ಘಟ್ಟಿತೇ ತನ್ನಿಸ್ಸ ಯೇಸು ಮಹಾಭೂತೇಸು ಚಲಿತೇಸು ಅನುಕ್ಕಮೇನ ತಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಾನಂ ಸೇಸರೂಪಾನಮ್ಪಿ ಚಲನೇನ ಹದಯ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಚಲಿತೇ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಚಲನಾ ಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿತೋತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅನುಕ್ಕಮ ಚಲನಸ್ಸ। ‘‘ಭವಙ್ಗಪ್ಪವಾಹಂ’’ತಿ ಭವಙ್ಗ ಸನ್ತತಿಂ। ‘‘ಕುರುಮಾನಂ’’ತಿ ಕರೋನ್ತಂ। ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತಂ’’ತಿ ಇದಮೇವಾತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪೇನ್ತಂ। ‘‘ಯೋನಿ ಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿವಸೇನಾ’’ತಿ ಯೋನಿ ಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಕುಸಲ ಜವನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ। ಅಯೋನಿ ಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಅಕುಸಲ ಜವನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ। ನಿರನುಸಯ ಸನ್ತಾನತಾ ಕ್ರಿಯಜವನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ। ತೇಸು ಚ ಸೋಮನಸ್ಸ ಜವನಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಪಚ್ಚಯೋಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಚಿತ್ತ ಸಙ್ಗಹೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

‘‘ಭವಙ್ಗಪಾತೋ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಆವಜ್ಜನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಟ್ಠಿತಂ’’ತಿ ಕಮ್ಮ ವಿಪಾಕಸನ್ತಾನತೋ ಚ ತದಾರಮ್ಮಣತೋ ಚ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ವಿಸುಂ ಕ್ರಿಯಾಮಯ ಬ್ಯಾಪಾರೇನ ಆರಮ್ಮಣನ್ತರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಟ್ಠಿತಂ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ। ಭವಙ್ಗ ಚಲನಮ್ಪಿ ಉಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಆದಿ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ಉಟ್ಠಿತೇ ಚಿತ್ತ ಸನ್ತಾನೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಪಥಮ ಭವಙ್ಗ ಚಲನತೋಯೇವ ವಾತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ’’ತಿ ವೀಥಿ ಚಿತ್ತಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚೇಹಿ ಆರಮ್ಮಣಪ್ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನೇ। ‘‘ದೋವಾರಿಕೋಪಮಾ’’ತಿ ಬಧಿರದೋವಾರಿಕೋಪಮಾ। ‘‘ಗಾಮಿಲ್ಲೋಪಮಾ’’ತಿ ಗಾಮದಾರಕೋಪಮಾ। ‘‘ಅಮ್ಬೋಪಮಾ’’ತಿ ಅಮ್ಬಪ್ಫಲೋಪಮಾ। ಅಞ್ಞಾಪಿ ಉಪಮಾ ಅತ್ಥಿ। ಮಕ್ಕಟಸುತ್ತೋಪಮಾ, ಉಚ್ಛುಯನ್ತೋಪಮಾ, ಜಚ್ಚನ್ಧೋಪಮಾ। ತಾಸಬ್ಬಾಪಿ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರ ಕಥಾತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ‘‘ಯತ್ಥಹೀ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಕಥಂ ಛ ಛಕ್ಕ ಯೋಜನಾ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಚಕ್ಖು ವತ್ಥು ವಚನಞ್ಚ, ಚಕ್ಖುದ್ವಾರ ವಚನಞ್ಚ, ರೂಪಾ ರಮ್ಮಣ ವಚನಞ್ಚ, ಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣ ವಚನಞ್ಚ, ಚಕ್ಖುದ್ವಾರ ವೀಥಿ ಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣ ವೀಥಿ ವಚನಞ್ಚ, ಅತಿಮಹನ್ತಾ ರಮ್ಮಣ ವಚನಞ್ಚಾ,ತಿ ಏತಾನಿ ಛವಚನಾನಿ। ತೇಹಿ ಛಛಕ್ಕೇಹಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ಇಮಿಸ್ಸಂ ವೀಥಿಯಂ ದಸ್ಸಿತಾನಿ। ಸೇಸವೀಥೀಸುಪಿ ಯಥಾಲಾಭಂ ದಸ್ಸಿತಬ್ಬಾನಿ। ಏವಂ ಛಛಕ್ಕಯೋಜನಾ ಹೋತಿ। ‘‘ಏತ್ಥ ಚ ಯತ್ತಕಾನೀ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಏಕೂನ ಪಞ್ಞಾಸ ಪರಿಮಾಣೇಸೂ’’ತಿ ಏಕಸ್ಸನಿಪ್ಫನ್ನ ರೂಪಧಮ್ಮಸ್ಸ ಏಕಪಞ್ಞಾಸ ಮತ್ತೇಸು ಖುದ್ದಕಕ್ಖಣೇಸು ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಞ್ಚ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಮಜ್ಝೇ ಏಕೂನ ಪಞ್ಞಾಸ ಮತ್ತಾನಿ ಠಿತಿಕ್ಖಣಾನಿ ಸನ್ತಿ। ತೇಸು ಖಣೇಸು ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಏಕೂನ ಪಞ್ಞಾಸ ಚಕ್ಖು ಪಸಾದಾ ಚ ಸನ್ತಿ। ‘‘ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ತೇಸು ಕತರಸ್ಮಿಂ ನಾಮ ಚಕ್ಖು ಪಸಾದೇ ನ ಘಟ್ಟೇನ್ತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ। ‘‘ತೇಸು ಪನಾ’’ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ। ‘‘ಯದೇವ ಏಕಂ ಚಕ್ಖೂ’’ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೀಯಂ। ತಂ ಪನ ಕತಮನ್ತಿ। ಅತೀತ ಭವಙ್ಗೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಭವಙ್ಗ ಚಲನಕ್ಖಣೇ ಲದ್ಧಘಟನಂ ಏಕಂ ಚಕ್ಖು। ತಂ ಪನ ಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವತ್ಥು ಭಾವಞ್ಚ ದ್ವಾರಭಾವಞ್ಚ ಸಾಧೇತಿ। ಸೇಸವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ದ್ವಾರಭಾವಂ ಸಾಧೇತೀತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾರಹಂ’’ತಿ। ಏತದೇವ ಏತಂ ಏವ ಚಕ್ಖು ಕಿಚ್ಚ ಸಾಧನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ ವೀಥಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವತ್ಥು ಕಿಚ್ಚದ್ವಾರ ಕಿಚ್ಚಾನಂ ಸಾಧನತೋ। ‘‘ಯಂ ಮಜ್ಝಿಮಾಯುಕಂ’’ತಿ ಮನ್ದಾಯುಕ ಅಮನ್ದಾಯುಕಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಯಂ ಮಜ್ಝಿಮಾಯುಕನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ತಂ ಕಿಚ್ಚ ಸಾಧನಂ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಇತರಾನಿ ಪನಾ’’ತಿ ಏಕೂನ ಪಞ್ಞಾಸ ಪರಿಮಾಣೇಸು ಚಕ್ಖು ಪಸಾದೇಸೂತಿ ವುತ್ತಾನಿ, ತೇಸು ಏಕಂ ಕಿಚ್ಚ ಸಾಧನಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಾನಿ ಇತರಾನಿ ಅಟ್ಠ ಚತ್ತಾಲೀಸ ಚಕ್ಖೂನಿ ಮೋಘವತ್ಥೂನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ರೂಪಾ ರಮ್ಮಣೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಲದ್ಧ ಘಟ್ಟನಾನಮ್ಪಿ ಸತಂ ವೀಥಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವತ್ಥು ಕಿಚ್ಚದ್ವಾರ ಕಿಚ್ಚರಹಿತತ್ತಾ। ತೇಸು ಕತಮಾನಿ ಮನ್ದಾಯುಕಾನಿ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಾನಿ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಂ। ಕಿಚ್ಚ ಸಾಧನತೋ ಪುರಿಮಾನಿ ನಾಮ ಅತೀತ ಭವಙ್ಗತೋ ಪುರೇ ತೇರಸಸು ಭವಙ್ಗೇಸು ಆದಿ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಖಣೇ ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸತ್ತತಿಂಸ ಚಕ್ಖು ಪಸಾದಾ। ತಾನಿ ಮನ್ದಾಯುಕಾನೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಕಿಚ್ಚ ಸಾಧನತೋ ಅಪ್ಪತರಾಯುಕತ್ತಾ। ಕಿಚ್ಚ ಸಾಧನತೋ ಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ನಾಮ ಅತೀತ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಖಣೇ ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಏಕಾದಸ ಚಕ್ಖು ಪಸಾದಾ, ತಾನಿ ಅಮನ್ದಾಯುಕಾನೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಕಿಚ್ಚ ಸಾಧನತೋ ಬಹುತರಾಯುಕತ್ತಾ। ತದುಭಯಾನಿಪಿ ಅಟ್ಠ ಚತ್ತಾಲೀಸ ಮತ್ತಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ತತೋ’’ತಿ ತೇಹಿ ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸ ಮತ್ತೇಹಿ। ‘‘ಪುರಿಮತರಾನೀ’’ತಿ ಸತ್ತತಿಂಸ ಮನ್ದಾಯುಕೇಹಿ ಪುರಿಮತರಾನಿ। ತಾನಿ ಹಿ ಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಠಿತಿ ಭಾವೇನ ಅನುಪಲದ್ಧತ್ತಾ ಇಧ ನ ಗಹಿತಾನಿ। ‘‘ಪಚ್ಛಿಮತರಾನೀ’’ತಿ ಏಕಾದಸ ಅಮನ್ದಾಯುಕೇಹಿ ಪಚ್ಛಿಮತರಾನಿ। ತಾನಿ ಚ ಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಠಿತಿ ಭಾವೇನ ಅನುಪಲದ್ಧತ್ತಾ ಇಧ ನ ಗಹಿತಾನಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಠಿತಿ ಭಾವೇನ ಅನುಪಲದ್ಧಾನಿ ತದುಭಯಾನಿ ಇಧ ನ ಗಹಿತಾನೀತಿ। ಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಠಿತಿ ಭಾವೇನ ಧರಮಾನಾನಂ ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸ ಮತ್ತಾನಂ ಚಕ್ಖೂನಂ ಮಜ್ಝೇ ಏವ ಕತಮಂ ಚಕ್ಖು ಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವತ್ಥು ಕಿಚ್ಚ ದ್ವಾರ ಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ಆಸಙ್ಕಿತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಞ್ಚ ವತ್ಥೂನಿ ನಾಮ ಅತ್ತನೋ ಠಿತಿಕ್ಖಣೇ ಏವ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ವತ್ಥುದ್ವಾರ ಕಿಚ್ಚ ಸಾಧಕತ್ತಾ ಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಠಿತಿ ಭಾವೇನ ಅನುಪಲದ್ಧತ್ತಾ ಇಧ ನ ಗಹಿತಾನೀತಿ ಚ, ಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಠಿತಿ ಭಾವೇನ ಧರಮಾನಾನನ್ತಿ ಚ, ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

‘‘ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಇಮಾಯ ವೀಥಿಯಾ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಅತಿಮಹನ್ತಾ ರಮ್ಮಣ ವೀಥಿಯಾ। ‘‘ಸಮುದಾಯಗ್ಗಾಹಿಕಾ’’ತಿ ರೂಪಾ ರಮ್ಮಣಾನಂ ಸಮೂಹಗ್ಗಾಹಿಕಾ। ‘‘ವಣ್ಣಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿ ವಣ್ಣವವತ್ಥಾನಿಕಾ। ‘‘ವತ್ಥುಗ್ಗಾಹಿಕಾ’’ತಿ ದಬ್ಬ ಸಣ್ಠಾನಗ್ಗಾಹಿಕಾ। ‘‘ನಾಮಗ್ಗಾಹಿಕಾ’’ತಿ ನಾಮ ಪಞ್ಞತ್ತಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ। ‘‘ಅಲಾತಚಕ್ಕಸ್ಸ ಗಾಹಿಕಾ ವಿಯಾ’’ತಿ ರತ್ತನ್ಧಕಾರೇ ಏಕೋ ಅಲಾತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಬ್ಭಮತಿ। ಅಞ್ಞೋ ತಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಚಕ್ಕಂ ವಿಯ ಮಞ್ಞತಿ। ತತ್ಥ ಅಲಾತಸ್ಸ ಗತಗತಟ್ಠಾನೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ರೂಪಂ ಆರಬ್ಭ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರ ವೀಥಿಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಮನೋದ್ವಾರ ವೀಥಿಯೋ ಪನ ಪುರಿಮ ಪುರಿಮಾಹಿ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರ ವೀಥೀಹಿ ಗಹಿತಾನಿ ಅತೀತ ರೂಪಾನಿ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಏಕತೋ ಸಣ್ಠಾನಞ್ಚ ಸನ್ತತಿಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ತದಾ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಚಕ್ಕಂ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಏವಂ ಅಯಂ ಸಮುದಾಯಗ್ಗಾಹಿಕಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ‘‘ನತ್ಥಿ ತದಾರಮ್ಮಣುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಯಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ। ಚಿತ್ತಾನೀತಿ ಚ ನಾನಾರಮ್ಮಣಾನೀತಿ ಚ ಕಮ್ಮಪದಾನಿ। ಅವಸೇಸೇ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ। ‘‘ಸಙ್ಗಹ ಕಾರೇನಾ’’ತಿ ಪೋರಾಣ ಅಟ್ಠಕಥಾಯೋ ಏಕತೋ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಕತತ್ತಾ ಬುದ್ಧಘೋಸತ್ಥೇರೇನ ಕತಾ ಸಬ್ಬಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯೋ ಸಙ್ಗಹಟ್ಠಕಥಾ ನಾಮ। ಸೋ ಚ ಸಙ್ಗಹ ಕಾರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಇಧ ಪೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥ ಸಙ್ಗಹೇಪಿ। ‘‘ಥೇರೇನಾ’’ತಿ ಅನುರುದ್ಧತ್ಥೇರೇನ। ‘‘ಏಕಮ್ಪಿ ಇಚ್ಛತಿ ಯೇವಾ’’ತಿ। ‘‘ಯಸ್ಸ ಹಿ ಚತ್ತಾರೀ’’ತಿಆದೀಸು ಯಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಪಞ್ಚವಾ ಛವಾತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಜವನಮ್ಪಿ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಅತ್ತನೋ ಪಧಾನ ಕ್ರಿಯಾಯಾ’’ತಿ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ಪದಸ್ಸ ಪರತೋ ‘ಯಂ ಪವತ್ತತೀ’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಧಾನ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ಅತ್ಥಿ। ತೇನ ಅತ್ತನೋ ಕ್ರಿಯಾಪದೇನ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಕತ್ಥಚಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಕತ್ಥಚಿ ಸದ್ದಗನ್ಥೇಸು ವುತ್ತಾ। ಅಪಿ ಚ, ಹೇತುಮ್ಹಿ ತ್ವಾಪಚ್ಚಯೋ ಲಕ್ಖಣೇ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಚ ಮಾನನ್ತ ಪಚ್ಚಯಾ ಜೋತನೀಯಟ್ಠೇನ ವುತ್ತಾ, ನ ವಚನೀಯಟ್ಠೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ‘‘ಪಕತಿ ನಿಯಾಮೇನಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಪಚ್ಚಯ ವಿಸೇಸೇಸತಿ, ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಪಞ್ಚವಾ ಛವಾ ಜವನಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ದೀಪೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏತ್ಥಪನಾ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ’’ತಿ ವಾಸದ್ದತ್ಥೇ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥ ಸಮಾಸಪದನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಾ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಾ’’ತಿ। ‘‘ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಸ್ಸ ಆಸೇವನತಾ’’ತಿ ಆಸೇವನ ಪಚ್ಚಯತಾವಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾವಾ। ‘‘ಆವಜ್ಜನಾಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನ ಕಿಚ್ಚಂ ಆವಜ್ಜನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಇಧಪಿ ಆರಮ್ಮಣ ದುಬ್ಬಲತಾಯ ಚತುಪ್ಪಞ್ಚ ಜವನುಪ್ಪತ್ತಿ ಇಚ್ಛಿ ತಬ್ಬಾತಿ ಯೋಜನಾ। ತತ್ಥ ‘‘ಇಧ ಪೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪರಿತ್ತಾ ರಮ್ಮಣ ವಾರೇಪಿ। ತಿವೋಟ್ಠಬ್ಬನಿಕಾ ಪಞ್ಚ ಪರಿತ್ತಾ ರಮ್ಮಣ ವೀಥಿಯೋತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಇತರಾನೀ’’ತಿ ಪರಿತ್ತ ಮಹನ್ತಾತಿ ಮಹನ್ತಾ ರಮ್ಮಣಾನಿ। ‘‘ಉಭಯಥಾಪೀ’’ತಿ ಆಪಾತಾ ಗಮನ ವಸೇನಪಿ ಆರಮ್ಮಣ ಕರಣ ವಸೇನಪಿ। ಇಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ।

೧೩೭. ‘‘ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪನಾ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಪರಿತ್ತಕ್ಖಣಾ ಪೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಅಪ್ಪತರಕ್ಖಣಾಪಿ। ‘‘ಅತೀತಾನಾಗತಾ ಪೀ’’ತಿ ಅತೀತಾನಾಗತ ಧಮ್ಮಾಪಿ। ‘‘ಘಟ್ಟನೇನಾ’’ತಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಘಟ್ಟನೇನ। ‘‘ಯತ್ಥಾ’’ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಭವಙ್ಗೇ। ‘‘ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾನು ಬನ್ಧಕಂ’’ತಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರ ವೀಥಿ ಅನುಗತಂ। ಅತೀತಂ ಆಲಮ್ಬಣಂ ಪವತ್ತೇತಿ ಯೇವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಯಥಾಪಾತಾ ಗತಮೇವಾ’’ತಿ ಪಕತಿಯಾ ಆಪಾತಾ ಗತಪ್ಪಕಾರಮೇವ। ‘‘ತಥಾ ತಥಾ’’ತಿ ದಿಟ್ಠ ಸಮ್ಬನ್ಧಾದಿನಾ ತೇನ ತೇನ ಪಕಾರೇನ। ‘‘ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣಂ। ‘‘ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ। ಪಞ್ಚದ್ವಾರಗ್ಗಹಿತಞ್ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕತಟ್ಠೇನ ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣಂ। ‘‘ಅನುಮಾನೇನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಮೇವ ಭವಿತ್ಥ, ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಭವತೀತಿ ಅನುಮಾನಞ್ಞಾಣೇನ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ। ತಂ ಸದಿಸಂ ಆರಮ್ಮಣಂ। ‘‘ಪರಸ್ಸ ಸದ್ದಹನಾ’’ತಿ ಪರವಚನಂ ಸುತ್ವಾ ಯಥಾ ಅಯಂ ವದತಿ, ತಥೇ ವೇತನ್ತಿ ಸದ್ದಹನಾ। ‘‘ದಿಟ್ಠಿ’’ ವುಚ್ಚತಿ ಞಾಣಂ ವಾ ಲದ್ಧಿ ವಾ। ‘‘ನಿಜ್ಝಾನಂ’’ತಿ ಸುಟ್ಠು ಓಲೋಕನಂ। ‘‘ಖನ್ತೀ’’ತಿ ಖಮನಂ ಸಹನಂ। ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಅಗಮನಂ। ದಿಟ್ಠಿಯಾ ನಿಜ್ಝಾನಂ ದಿಟ್ಠಿನಿಜ್ಝಾನಂ। ದಿಟ್ಠಿನಿಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಖನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿ। ‘‘ಸೇಸಂ’’ತಿ ನಾನಾಕಮ್ಮ ಬಲೇನಾತಿಆದಿಕಂ। ‘‘ದೇವತೋ ಪಸಂಹಾರವಸೇನಾ’’ತಿ ದೇವತಾ ಕದಾಚಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸುಪಿನನ್ತೇ ನಾನಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಉಪಸಂಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ। ಏವಂ ದೇವತೋ ಪಸಂಹಾರ ವಸೇನಾಪಿ। ಅನುಬೋಧೋ ನಾಮ ಲೋಕಿಯಞ್ಞಾಣ ವಸೇನ ಚತುಸ್ಸಚ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಬುಜ್ಝನಂ। ಪಟಿವೇಧೋ ನಾಮ ಲೋಕುತ್ತರಞ್ಞಾಣ ಕಿಚ್ಚಂ। ಅನನ್ತ ರೂಪ ನಿಸ್ಸಯ ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣೇನ ಪಕತೂ ಪನಿಸ್ಸಯ ಪಚ್ಚಯಮ್ಪಿ ಉಪಲಕ್ಖೇತಿ। ಚಿತ್ತ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನಾಮಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅನನ್ತ ರೂಪ ನಿಸ್ಸಯ ಪಚ್ಚಯಸತ್ತಿ ನಾಮ ಅನನ್ತರ ಪರಮ್ಪರ ವಿಪ್ಫರಣವಸೇನ ಮಹಾಗತಿಕಾ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅನನ್ತ ರೂಪ ನಿಸ್ಸಯ ಪಚ್ಚಯಾನು ಭಾವೋತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ಕಥಂ ಮಹಾವಿಪ್ಫಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಕಿಂ ಪೀ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಸುಟ್ಠು ಆಸೇವಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಚ್ಛಾ ಅಪ್ಪಮುಸ್ಸಮಾನಂ ಕತ್ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸೇವನಂ ಸುಟ್ಠು ಆಸೇವನಂ ನಾಮ। ನ ಕೇವಲಂ ಪುರಿಮ ಚಿತ್ತ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಸೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯ ಪಚ್ಚಯಾನುಭಾವೋ ಏವ ಮಹಾವಿಪ್ಫಾರೋ ಹೋತಿ। ಪಕತಿಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಚಿತ್ತ ಭಾವ ಸಙ್ಖಾತಂ ಚಿನ್ತನಾ ಕಿಚ್ಚಮ್ಪಿ ಮಹಾವಿಪ್ಫಾರಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಿತ್ತಞ್ಚ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿವುತ್ತಂ। ಕಥಂ ಮಹಾವಿಪ್ಫಾರಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿಞ್ಚಿ ನಿಮಿತ್ತಂ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಕಿಞ್ಚಿ ನಿಮಿತ್ತಂ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಾದೀಸು ನಾನಾ ರಮ್ಮಣೇಸು ಕಿಞ್ಚಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ದಿಟ್ಠಾದಿಕಂ ಆರಮ್ಮಣ ನಿಮಿತ್ತಂ। ‘‘ತೇಹಿ ಚಕಾರಣೇಹೀ’’ತಿ ತೇಹಿ ಕತ್ತುಭೂತೇಹಿ ದಿಟ್ಠಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ। ‘‘ಚೋದೀಯಮಾನಂ’’ತಿ ಪಯೋಜೀಯಮಾನಂ। ‘‘ಅಜ್ಝಾಸಯ ಯುತ್ತಂ’’ತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ಸಂಯುತ್ತಂ। ಭವಙ್ಗ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಾಮ ಅವಿಭೂತಂ ಹೋತಿ। ಭವಙ್ಗಂ ಚಾಲೇತ್ವಾ ಆವಜ್ಜನಂ ನಿಯೋಜೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಲದ್ಧ ಪಚ್ಚಯೇಸೂ’’ತಿ ಆಲೋಕಾದಿವಸೇನ ವಾ ದಿಟ್ಠಾದಿವಸೇನ ವಾ ಲದ್ಧ ಪಚ್ಚಯವನ್ತೇಸು। ತದಭಿನಿನ್ನಾಕಾರೋ ನಾಮ ನಿಚ್ಚಕಾಲಮ್ಪಿ ತೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಅಭಿಮುಖಂ ನಿನ್ನಾಕಾರೋ। ತೇನ ಆಕಾರೇನ ಪವತ್ತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ। ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ। ಏತೇಹಿ ವಚನೇಹಿ ಸುದ್ಧಮನೋದ್ವಾರೇ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಅಪಾತಾಗಮನಞ್ಚ ಭವಙ್ಗ ಚಲನಞ್ಚ ನ ಕೇವಲಂ ಲದ್ಧ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ವಸೇನೇವ ಹೋತಿ। ತಾದಿಸೇನ ಪನ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಯುತ್ತಸ್ಸ ಸಯಞ್ಚ ವೀಥಿ ಚಿತ್ತ ಚಿನ್ತನಾ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನಾಪಿ ಹೋತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ। ನ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣನ್ತರೇ ಅಭಿನಿನ್ನಾಕಾರೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ಕಸ್ಮಾ, ಅಭಾವಿತ ಚಿತ್ತಾನಂ ಪಮಾದ ಬಹುಲಾನಂ ಜನಾನಂ ಕದಾಚಿ ಕರಹಚಿ ಭಾವನಾ ಮನಸಿಕಾರೇ ಕರೀಯಮಾನೇಪಿ ವೀಥಿ ಚಿತ್ತ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಬಹಿದ್ಧಾ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇಸು ಅಭಿನಿನ್ನಾಕಾರಸ್ಸ ಸನ್ದಿಸ್ಸನತೋತಿ। ‘‘ಯಥಾ ಚೇತ್ಥಾ’’ತಿ ಯಥಾ ಏತ್ಥ ಮನೋದ್ವಾರೇ ರೂಪಾರೂಪ ಸತ್ತಾನಂ ವಿಭೂತಾ ರಮ್ಮಣೇಪಿ ತದಾ ರಮ್ಮಣುಪ್ಪಾದೋ ನತ್ಥಿ, ಏವನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಞಾಣವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನವಾರೋಪಿ ಆಗತೋ। ಯಥಾಹ ಸುಪಿನೇನೇವ ದಿಟ್ಠಂ ವಿಯ ಮೇ, ಸುತಂ ವಿಯ ಮೇತಿ ಕಥನಕಾಲೇಪಿ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಯೇವಾತಿ। ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಯೇವಾ’’ತಿ ಸುಪಿನನ್ತೇ ಮನೋದ್ವಾರೇ ದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಬ್ಯಾಕತೋಯೇವ। ತತೋ ಪರಂ ಭವಙ್ಗಪಾತೋ। ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ಅಯಂ ಪನ ವಾರೋ ದಿಟ್ಠಂ ವಿಯ ಮೇ, ಸುತಂ ವಿಯ ಮೇ ತಿಆದೀನಿ ವದನಕಾಲೇ ಲಬ್ಭತೀತಿ। ತಂ ಪನ ಪಞ್ಚ ದ್ವಾರೇ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸೋಪಿ ಇಧ ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟತಿ ಯೇವಾ’’ತಿ ಸೋಪಿ ವಾರೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ‘‘ಭವಙ್ಗೇ ಚಲಿತೇ ನಿವತ್ತನಕವಾರಾನಂ’’ತಿ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಭವಙ್ಗ ಚಲನಮತ್ತೇ ಠತ್ವಾ ವೀಥಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಭವಙ್ಗಪಾತವಸೇನ ನಿವತ್ತನಕಾನಂ ಮೋಘವಾರಾನಂ ಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ ಪಮಾಣಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿಯೇವ। ಅಥ ಇಮಸ್ಮಿಂವಾರೇ ವೀಥಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿ ನತ್ಥಿ। ಏವಂ ಸತಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ವೀಥಿ ಸಙ್ಗಹೇ ಸೋ ವಾರೋ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಚೇ। ವತ್ತಬ್ಬೋಯೇವ। ಕಸ್ಮಾ, ಛಧಾ ವಿಸಯಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಛಕ್ಕೇ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಸಯೇ ಚ ಆಪಾತಾಗತೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಆರಮ್ಮಣಭೂತಾ ವಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿ। ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಅನುಬನ್ಧಕವಾರೇ। ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣ ವಾರಾದಯೋ’’ತಿ ತದಾರಮ್ಮಣ ವಾರೋ ಜವನವಾರೋ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನ ವಾರೋ ಮೋಘವಾರೋ। ತೇಸು ಪನ ತದಾ ರಮ್ಮಣವಾರೋ ವತ್ಥುಗ್ಗಹಣೇ ಚ ನಾಮಗ್ಗಹಣೇ ಚ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ‘‘ವತ್ಥೂ’’ತಿ ಹಿ ಸಣ್ಠಾನ ಪಞ್ಞತ್ತಿ। ‘‘ನಾಮಂ’’ತಿ ನಾಮ ಪಞ್ಞತ್ತಿ। ನ ಚ ತದಾ ರಮ್ಮಣಂ ಪಞ್ಞತ್ತಾ ರಮ್ಮಣಂ ಹೋತೀತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಥಾರಹಂ’’ತಿ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ತೇಸು ದಿಟ್ಠವಾರಾದೀಸು ಛಸು ವಾರೇಸು। ಏತರಹಿ ಪನ ಕೇಚಿ ಆಚರಿಯಾತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ‘‘ಅತೀತ ಭವಙ್ಗ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಏಕಂ ಭವಙ್ಗಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಆಪಾತಾ ಗತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಏಕೋ ವಾರೋ, ದ್ವೇ ಭವಙ್ಗಾನಿ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಆಪಾತಾ ಗತೇ ಏಕೋತಿಆದಿನಾ ಅತೀತ ಭವಙ್ಗ ಭೇದವಸೇನ। ‘‘ತದಾ ರಮ್ಮಣ ವಸೇನಾ’’ತಿ ತದಾ ರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನವಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನ ವಾರೋತಿ ಏವಂ ತದಾ ರಮ್ಮಣ ವಸೇನ। ಕಪ್ಪೇನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತಿ, ವಿದಹನ್ತಿ ವಾ। ‘‘ಖಣ ವಸೇನ ಬಲವದುಬ್ಬಲತಾ ಸಮ್ಭವೋ’’ತಿ ಯಥಾ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಅತಿಮಹನ್ತಾ ರಮ್ಮಣೇಸುಪಿ ಆರಮ್ಮಣ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಾದಂ ಪತ್ವಾ ಆದಿತೋ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಮತ್ತೇ ದುಬ್ಬಲಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅತ್ತನೋ ದ್ವಾರೇಸು ಆಪಾತಂ ಆಗನ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ಏಕ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಂ ಪನ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಬಲವನ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅತ್ತನೋ ದ್ವಾರೇಸು ಆಪಾತಂ ಗನ್ತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ಮಹನ್ತಾ ರಮ್ಮಣಾದೀಸು ಪನ ದ್ವಿ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಮತ್ತೇ ದುಬ್ಬಲಾ ಹೋನ್ತೀತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ನ ತಥಾ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಖಣ ವಸೇನ ಬಲವದುಬ್ಬಲತಾ ಸಮ್ಭವೋ ಅತ್ಥಿ। ಕಸ್ಮಾ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ತದಾ’’ತಿಆದಿಂ। ತತ್ಥ ‘‘ತದಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವೀಥಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ಮನೋದ್ವಾರೇ।

‘‘ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಸಿಯಾ’’ತಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ವಿಚಾರಣಾ ಸಿಯಾ। ಏಕಂ ಆವಜ್ಜನಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಏಕಾವಜ್ಜನಾ। ‘‘ವೀಥೀ’’ತಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಪ್ಪಬನ್ಧೋ। ಏಕಾವಜ್ಜನಾ ಚ ಸಾ ವೀಥಿ ಚಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ಆವಜ್ಜನಂ’’ತಿ ಆವಜ್ಜನ ಚಿತ್ತಂ। ತಂ ವಾ ಆವಜ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ತಂ ತಂ ಜವನೇನಾ’’ತಿ ತೇನ ತೇನ ಜವನೇನ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಂ ವಾ ಪರಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಆವಜ್ಜತಿ ಕಿನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಚನೇ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯದಿ ತಾವ ಆವಜ್ಜನಞ್ಚ ಜವನಾನಿ ಚಾತಿ ಅಧಿಕಾರೋ। ‘‘ತಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತಂ’’ತಿ ಪರಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ। ‘‘ಏವಮ್ಪಿ ಭಿನ್ನಮೇವಾ’’ತಿ ಜವನಾನಂ ಧಮ್ಮತೋ ಭಿನ್ನಮೇವ। ಏತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವಿನಿಚ್ಛಿತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುದ್ಧಮ್ಪಿ ಜವನಾನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಅದ್ಧಾವಸೇನ ಗಹಿತಂ’’ತಿ ಅದ್ಧಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ ವಸೇನ ಗಹಿತಂ। ‘‘ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಗಹಿತಂ’’ತಿ ಸನ್ತತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ಗಹಿತಂ। ಆಚರಿಯಾನನ್ದಮತೇ। ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಆವಜ್ಜನ ಜವನಾನಂ। ಚಿತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮತೋ ಅಭಿನ್ನಂ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಲತೋ ಅಭಿನ್ನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇ ಅತೀತೋ ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಚ ಖಣ ವಸೇನ ಯುಜ್ಜತಿ। ಯದಿ ಅದ್ಧಾಸನ್ತತಿ ವಸೇನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನನ್ತರ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯ। ಕಸ್ಮಾ, ಏಕಾವಜ್ಜನ ವೀಥಿಯಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ಅದ್ಧಾಸನ್ತತಿ ವಸೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ।

೧೩೮. ಅಪ್ಪನಾವಾರೇ। ‘‘ಅಪ್ಪನಾ ಜವನಂ’’ತಿ ಕಮ್ಮಪದಂ। ‘‘ತದಾ ರಮ್ಮಣಂ’’ತಿ ಕತ್ತುಪದಂ। ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯ ಸಮತಾದೀಹೀ’’ತಿ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನತಿ ವತ್ತನವಸೇನ ಸಮತಾದೀಹಿ। ‘‘ಪರಿತೋ’’ತಿ ಸಮನ್ತತೋ। ‘‘ಉಪೇಚ್ಚಾ’’ತಿ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ। ಅಪ್ಪನಂ ವಹಿತುಂ ಜನೇತುಂ ಸಮತ್ಥ ಭಾವೋ ಅಪ್ಪನಾವಹಸಮತ್ಥಭಾವೋ। ‘‘ಯಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಯಸ್ಸ ಉಪಚಾರ ಜವನಸ್ಸ ಪವತ್ತಿತೋ। ‘‘ಅಚಿರಂ ಕಾಲಂ’’ತಿ ಅಚಿರೇಕಾಲೇ। ಪರಿತ್ತ ಜಾತಿಕಾ ನಾಮ ಕಾಮಾವಚರಜಾತಿ। ‘‘ಗೋತ್ತಂ’’ತಿ ಕಮ್ಮಕತ್ತು ಪದಂ। ‘‘ಅಭಿಭುಯ್ಯತೀ’’ತಿ ಭಾವನಾ ಬಲೇನ ಅಭಿಭುಯ್ಯಮಾನಂ ಹೋತಿ। ಅಭಿಮದ್ದೀಯಮಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಛಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ಅಭಿಭವನಸ್ಸ ಸಿಖಾಪತ್ತ ದಸ್ಸನಂ। ಯಾವ ತಂ ಗೋತ್ತಂ ಛೇದಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಾವ ಅಭಿಭುಯ್ಯತಿ, ಮದ್ದೀಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಗೋತ್ತಂ ಅಭಿಭವತೀತಿ ಗೋತ್ರಭೂತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ‘‘ಪಞ್ಚಮಂ’’ತಿ ಪಞ್ಚಮೇ ಚಿತ್ತವಾರೇ। ‘‘ತದಾಹಿ ಜವನಂ ಪತಿತಂ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪಕತಿಯಾ ಜವನಪ್ಪವತ್ತಿನಾಮ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತು ಪರಮೋ ಹೋತಿ। ಚತುತ್ಥಞ್ಚ ಮುದ್ಧಪತ್ತಂ। ಪಞ್ಚಮತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪತಿತಂ। ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಚಮವಾರೇ ಜವನಂ ಪತಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ‘‘ದುತೀಯೇನಾ’’ತಿ ದುತೀಯೇನ ಏವ ಸದ್ದೇನ। ‘‘ದುತೀಯಂ’’ತಿ ದುತೀಯೇ ಚಿತ್ತವಾರೇ। ತದಾ ಅನುಲೋಮಂ ಪಥಮಜವನಂ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಲದ್ಧಾ ಸೇವನಂ ಅನುಲೋಮ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಏತೇನೇವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಏವ ಸದ್ದ ದ್ವಯೇ ನೇವ। ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ಪನ ಅನುಞ್ಞಾತಾ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ। ಮನ್ದಪಞ್ಞಸ್ಸ ಚತ್ತಾರಿ ಅನುಲೋಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಪಞ್ಚಮಂ ಗೋತ್ರಭು, ಛಟ್ಠಂ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ, ಸತ್ತಮಂ ಫಲನ್ತಿ। ‘‘ಇತರಟ್ಠಕಥಾಸೂ’’ತಿ ವಿನಯಟ್ಠ ಕಥಾದೀಸು। ‘‘ಪಟಿಸಿದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿ ಪಞ್ಚಮಂ ಗೋತ್ರ ಭುಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಅಞ್ಞತ್ರಸ್ಮಿಂತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇಧ ನಿರುದ್ಧೇತಿ ಪದಂ ಅವಸ್ಸಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿರುದ್ಧೇ ಅನನ್ತರಮೇವಾತಿ ಪದಚ್ಛೇದೋ’’ತಿ। ಅನನ್ತರ ಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ನಿಚ್ಚಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ತಮೇವಪದಂ ವಿಭತ್ತಿ ಪರಿಣಾಮೇನ ಅಧಿಕತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಿರುದ್ಧಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥತೋ ಲದ್ಧಮೇವಾ’’ತಿ। ‘‘ವಸಿಭೂತಾಪೀ’’ತಿ ವಸಿಭೂತಾಪಿ ಸಮಾನಾ। ‘‘ಏಕವಾರಂ ಜವಿತ್ವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಲೋಕಿಯಪ್ಪನಾವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಲೋಕುತ್ತರ ಅಪ್ಪನಾಪನ ಸತ್ತಮಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿಯೇವ। ಮೂಲಟೀಕಾ ಪಾಠೇ ‘‘ಭೂಮನ್ತರಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಗೋತ್ರಭು ಚಿತ್ತಂ ಕಾಮಭೂಮಿ ಹೋತಿ। ಅಪ್ಪನಾಪನ ಮಹಗ್ಗತಭೂಮಿ ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಭೂಮಿ ವಾ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಭೂಮನ್ತರಪತ್ತಿಯಾ। ‘‘ಆರಮ್ಮಣನ್ತರ ಲದ್ಧಿಯಾ’’ತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ವೀಥಿಯಂ ಫಲಜವನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಹಿ ಪುರಿಮಾನಿ ಅನುಲೋಮ ಜವನಾನಿ ಸಙ್ಖಾರಾ ರಮ್ಮಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಫಲಜವನಂ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಂ। ಇದಞ್ಚ ಕಾರಣಮತ್ತಮೇವ। ಯಥಾವುತ್ತ ಲೇಡ್ಡುಪಮಾ ಏವ ಇಧ ಯುತ್ತರೂಪಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ನ ಖೋ ಪನೇತಂ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏತಂ ಅತ್ಥಜಾತಂ ನ ಖೋ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಅನದ್ಧನೀಯಾ’’ತಿ ಅದ್ಧಾನಂ ದೀಘಕಾಲಂ ನಖ ಮನ್ತೀತಿ ಅನದ್ಧನೀಯಾ। ಅಸಾರಾ। ಅಸಾರತ್ತಾ ಏವ ಸೀಘತರಂ ರುಹನ್ತಿ। ಸೀಘತರಂ ವುದ್ಧಿಂ ವಿರುಳ್ಹಿಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಸಾರವನ್ತಾ ಪನ ಸಾರೇನ ಸಹ ವಡ್ಢಮಾನತ್ತಾ ಸೀಘತರಂ ನರುಹನ್ತಿ। ಸೀಘತರಂ ವುದ್ಧಿಂ ವಿರುಳ್ಹಿಂ ನಾ ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕವಸ್ಸಜೀವಿನೋ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಏವಮೇವಾ’’ತಿಆದೀಸು ‘‘ಪತಿತಜವನೇಸೂ’’ತಿ ಪಞ್ಚಮ ಛಟ್ಠ ಸತ್ತಮ ಜವನೇಸು। ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಸುಪಕ್ಕಸಾಲಿಭತ್ತ ಸದಿಸಾನೀ’’ತಿ ಯಥಾ ಸಾಲಿಭತ್ತಾನಿ ಸುಪಕ್ಕತ್ತಾ ಏವ ಮುದುತರಾನಿ ಹುತ್ವಾ ದುಬ್ಬಲಾನಿ ಅಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಾನಿ। ತಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇಪಿ ಪೂತಿಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಏವಂ ಅಪ್ಪನಾ ಜವನಾನಿ। ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ದುವಿಧಸ್ಸ ನಿಯಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಜವನನಿಯಮಸ್ಸ ಚ ಕಾಲನಿಯಮಸ್ಸ ಚ। ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಅನನ್ತರ ಪಚ್ಚಯ ಭಾವಿನೋ’’ತಿ ಸತ್ತಮ ಜವನ ಚೇತನಾ ಅನನ್ತರ ಪಚ್ಚಯೋ, ತದನನ್ತರೇ ಪವತ್ತಂ ವಿಪಾಕ ಸನ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೋ, ತಮೇವ ಚ ಅವಸಾನೇ ಚುತಿ ಚಿತ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಭವನ್ತರೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರ ಪಚ್ಚಯೋ। ಏವಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರ ಪಚ್ಚಯ ಭಾವೇನ ಅವಸ್ಸಂ ಭವಿಸ್ಸಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಞ್ಚ ಕಾರಣ ಮತ್ತಮೇವ। ಮಹಾಟೀಕಾವಚನಂ ಪನ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಬ್ಬ ರೂಪನ್ತಿ ನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ। ‘‘ನಿರನ್ತರಪ್ಪವತ್ತಾನಂ’’ತಿ ಆದೀಸು। ಭಿನ್ನಾ ಅಸದಿಸಾ ವೇದನಾ ಯೇಸಂ ತಾನಿ ಭಿನ್ನವೇದನಾನಿ। ‘‘ಆಸೇವನ ಪಚ್ಚನೀಕಾನಂ’’ತಿ ಆಸೇವನ ಪಚ್ಚಯಪ್ಪಟಿ ಪಕ್ಖಾನಂ। ಅಭಿನ್ನಾ ವೇದನಾ ಯೇಸನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಕ್ರಿಯಜವನಾನನ್ತರಂ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ವೀಥಿಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ।

೧೩೯. ‘‘ಸಬ್ಬಥಾ ಪೀ’’ತಿಆದೀಸು। ಲೋಕೇ ಮಜ್ಝಿಮಕೇ ಹಿ ಮಹಾಜನೇಹಿ ಇಚ್ಛಿತಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅತಿಉಕ್ಕಟ್ಠೇಹಿ ಮನ್ಧಾತು ರಾಜಾದೀಹಿ ಇಚ್ಛಿತಂ ನ ಹೋತಿ। ತಥಾ ತೇಹಿ ಮಹಾಜನೇಹಿ ಅನಿಚ್ಛಿತಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅತಿದುಗ್ಗತೇಹಿ ಪಚ್ಚನ್ತ ವಾಸೀಹಿ ಇಚ್ಛಿತಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠ ವವತ್ಥಾನಂ ಪತ್ವಾ ಅತಿಉಕ್ಕಟ್ಠೇಹಿ ಚ ಅತಿದುಗ್ಗತೇಹಿ ಚ ವವತ್ಥಾನಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ಮಜ್ಝಿಮಕೇಹಿ ಏವ ವವತ್ಥಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಆರಮ್ಮಣಂ’’ತಿ ಕತ್ತುಪದಂ। ‘‘ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಂ’’ತಿ ಕಮ್ಮಪದಂ। ‘‘ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ। ‘‘ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಕಸ್ಮಿಂಚಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪುಪ್ಫೇ। ‘‘ತೇನ ವಾ’’ತಿ ತೇನ ವಾ ಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸೇನ ವತ್ಥೇನ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ।

‘‘ವೇದನಾನಿಯಮೋಪನಾ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಆದಾಸೇ ಮುಖನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಯಾ’’ತಿ ಯಥಾ ಆದಾಸೇ ಮುಖ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಚಲನ ಚವನಾದಿಯೋಗೋ ನಾನಾವಣ್ಣಯೋಗೋ ಚ ಯಥಾಮುಖಮೇವ ಸಿದ್ಧೋ। ತಥಾ ವಿಪಾಕಾನಂ। ವೇದನಾ ಯೋಗೋ ಪನ ಯಥಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಸಿದ್ಧೋತಿ ಯೋಜನಾ। ತತ್ಥ ‘‘ವೇದನಾಯೋಗೋ’’ತಿ ನಾನಾವೇದನಾಯೋಗೋ। ‘‘ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ। ‘‘ಪಕಪ್ಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ವಿಪಾಕಾನಂ ಏವ ಯಥಾರಮ್ಮಣಂ ವೇದನಾ ಯೋಗೋ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ।

‘‘ಅಯಞ್ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪೀ’’ತಿ ಪಟ್ಠಾನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ। ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣ ವಸೇನಾ’’ತಿ ತದಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾನನ್ತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ‘‘ಪಞ್ಚನ್ನಂ’’ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸ ಸನ್ತೀರಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾವಿಪಾಕ ಸೋಮನಸ್ಸಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಪಕತಿ ನೀಹಾರೇನಾ’’ತಿ ಪಕತಿಯಾ ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ ಪವತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ। ಪಾಳಿಪಾಠೇ। ಭಾವಿತಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಯೇನಾತಿ ಭಾವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೋ। ‘‘ಮನಾಪಂ’’ತಿ ಮನೋರಮ್ಮಂ। ‘‘ಅಮನಾಪಂ’’ತಿ ಅಮನೋರಮ್ಮಂ। ವಿಹರೇಯ್ಯನ್ತಿ ಸಚೇ ಕಙ್ಖತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಪಟಿಕೂಲೇ’’ತಿ ಅಮನಾಪೇ। ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲ ಸಞ್ಞೀ’’ತಿ ಮನಾಪಸಞ್ಞೀ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸು। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ಖೀಣಾಸವಾನಂ। ಪಾಳಿಪಾಠೇ। ‘‘ಸುಮನೋ’’ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಿತೋ। ‘‘ದುಮ್ಮನೋ’’ತಿ ದೋಮನಸ್ಸಿತೋ। ಪಾಳಿಪಾಠೇ। ‘‘ಮೇತ್ತಾಯವಾ ಫರತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಸತ್ತೋ ಅವೇರೋಹೋತೂತಿಆದಿನಾ ಮೇತ್ತಾಚಿತ್ತೇನ ವಾ ಫರತಿ। ‘‘ಧಾತುಸೋ ಉಪಸಂಹರತೀ’’ತಿ ಯಥಾ ಮ ಮ ಕಾಯೋಪಿ ಚತುಧಾತು ಸಮುಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಏಕಾಪಿ ಧಾತು ನಾಮ ಪಟಿಕೂಲಾ ವಾ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಾ ವಾ ನ ಹೋತಿ। ಕೇವಲಂ ತುಚ್ಛ ಸುಞ್ಞ ಸಭಾವಮತ್ತಾ ಹೋತಿ। ಏವಮೇವ ಇಮಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಕಾಯೋಪೀತಿಆದಿನಾ ಧಾತು ಸೋ ಉಪಸಂಹರತಿ। ‘‘ಅಸುಭಾಯ ವಾ’’ತಿ ಅಸುಭ ಭಾವನಾಯ ವಾ। ಅಸುಭ ಭಾವನಾ ಚಿತ್ತೇನ ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಅಸುಭಾಯಾ’’ತಿ ವಾ ತಸ್ಸ ಅಸುಭಭಾವತ್ಥಾಯ। ದೇವನಾಟಕಾ ದೇವಚ್ಛರಾ ನಾಮ। ಕುಥಿತಾನಿ ಕುಟ್ಠಾನಿ ಯೇಸಂ ತಾನಿ ಕುಥಿತ ಕುಟ್ಠಾನಿ। ‘‘ಸರೀರಾನೀ’’ತಿ ಕಾಯಙ್ಗಾನಿ। ಕುಥಿತ ಕುಟ್ಠಾನಿ ಸರೀರಾನಿ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಕುಥಿತಕುಟ್ಠಸರೀರೋ। ‘‘ಕುಥಿತಾನೀ’’ತಿ ಅಬ್ಭುಕ್ಕಿರಣಾನಿ। ವೇದನಾ ಯುತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಇತಿ ಅಪರೇ ವದನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಥಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಆನಿಸಂಸ ದಸ್ಸನೇನಾ’’ತಿಆದಿಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ’’ತಿ ವಿಸುದ್ಧಿ ಮಗ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯಂ। ‘‘ಬುದ್ಧಸುಬುದ್ಧತಾ ದಸ್ಸನೇನಾ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಸತ್ಥುಭೂತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸುಬುದ್ಧತಾ ದಸ್ಸನೇನ। ‘‘ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿ ದಸ್ಸನೇನಾ’’ತಿ ಮಯಂ ಪನ ಏವರೂಪಾ ದುಕ್ಖಾ ಮುತ್ತಾಮ್ಹಾತಿ ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ದಸ್ಸನೇನ। ‘‘ಅಟ್ಠಿಕಙ್ಕಲಿಕಪೇತರೂಪೇ’’ತಿ ನಿಮ್ಮಂ ಸಲೋಹಿತೇ ಅಟ್ಠಿಪುಞ್ಜಪೇತಸರೀರೇ। ‘‘ಕುಟ್ಠಿನೋ’’ತಿ ಕುಟ್ಠಸರೀರಸ್ಸ। ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ’’ತಿ ಧಮ್ಮಪದ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ। ಅತಿ ಇಟ್ಠೇ ದೇವಚ್ಛರ ವಣ್ಣಾದಿಕೇ। ಅತಿ ಅನಿಟ್ಠೇ ಕುಥಿತಕುಟ್ಠಸರೀರಾದಿಕೇ। ‘‘ವತ್ಥು ಭೂತೋ’’ತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನ ಭೂತೋ। ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ’’ತಿ ಕತ್ತು ಅತ್ಥೇಸಾಮಿವಚನಂ। ‘‘ತದುಭಯಂ ಪೀ’’ತಿ ಉಭಯಂ ತಂ ಗಹಣಂಪಿ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ತೇಸಂ ಲೋಕಿಯ ಮಹಾಜನಾನಂ। ‘‘ವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ ದೇವಚ್ಛರವಣ್ಣಾದೀಸು ಅತಿಇಟ್ಠೇಸು ಅತಿಇಟ್ಠಾಕಾರತೋ ಗಹಣಮ್ಪಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸ ವಸೇನೇವ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ದೇವಚ್ಛರ ವಣ್ಣಾದೀಸು ಅತಿ ಇಟ್ಠ ಸಞ್ಞಾಯ ವಿಪಲ್ಲಾಸ ಸಞ್ಞಾಭಾವತೋ।

ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ । ‘‘ಪವತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಪವತ್ತನತೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೇ ಠತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಗಾರವೇನ’’ತಂ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬ ಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಅಯುತ್ತಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏಸನಯೋ ಅಞ್ಞತ್ಥಪಿ। ‘‘ಧಮ್ಮ ಚಕ್ಖುರಹಿತಾ’’ತಿ ಧಮ್ಮ ವವತ್ಥಾನಞ್ಞಾಣ ಚಕ್ಖು ರಹಿತಾ। ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಿ ಯೇವಾ’’ತಿ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮ ಚಕ್ಖು ರಹಿತಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಿಯೇವ। ಗಾಥಾಯಂ। ‘‘ರೂಪಾ’’ತಿ ರೂಪತೋ ನಪ್ಪವೇಧನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಸದ್ದಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವನಯೋ। ನಪ್ಪವೇಧನ್ತೀತಿ ಚ ನ ಚಲನ್ತಿ, ನ ಕಮ್ಪನ್ತಿ, ಚಿತ್ತಞ್ಞಥತ್ತಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತಥಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಕ್ರಿಯಜವನಾನನ್ತರಮ್ಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಸೋಮನಸ್ಸು ಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾ ಯುತ್ತಾನಿ ಏವ ಸಿಯುನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಮೂಲಟೀಕಾಪಾಠೇ। ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣತಾ’’ತಿ ತದಾರಮ್ಮಣತಾಯ ತದಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ। ‘‘ಕತ್ಥಚೀ’’ತಿ ಕತ್ಥಚಿ ಅಭಿಧಮ್ಮ ಪಾಳಿಯಂ। ‘‘ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಚ ತಸ್ಮಿಂ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಕ್ರಿಯಜವನಾನು ಬನ್ಧಕೇ ತದಾ ರಮ್ಮಣೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಸತಿ। ಏತಂ ಭವಙ್ಗಞ್ಚ ನಾಮ ಅನುಬನ್ಧತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ನದೀಸೋತೋ ಪಟಿಸೋತಗಾಮಿನಾವಂ ಅನುಬನ್ಧತಿ ವಿಯಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಸವಿಪ್ಫಾರಿಕಂ ಏವಜವನಂ’’ತಿ ಕಿಲೇಸ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸ ಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಖಣಮತ್ತೇಪಿ ಅನೇಕಸತೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ವಿವಿಧಾಕಾರೇನ ಫರಣವೇಗಸಹಿತಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲ ಜವನಮೇವ ಅನುಬನ್ಧತೀತಿ ಯುತ್ತಂ। ನ ಪನ ಕ್ರಿಯಜವನಂ ಅನುಬನ್ಧತೀತಿ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಛಳಙ್ಗು ಪೇಕ್ಖಾವತೋ’’ತಿ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ನೇವ ಸುಮನೋ ಹೋತಿ, ನ ದುಮ್ಮನೋ, ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಹರತೀ-ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾಯ ಛ ದ್ವಾರಿಕವಸೇನ ಛಳಙ್ಗ ಸಮನ್ನಾಗತಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ। ವತ್ತನಂ ವುತ್ತಿ। ಸನ್ತಾ ವುತ್ತಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸನ್ತ ವುತ್ತಿ। ತಂ ವಿಚಾರೇನ್ತೋ ‘‘ಪಟ್ಠಾನೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಯದಿ ಚೇತಂ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಏತಂ’’ತಿ ಕ್ರಿಯಾ ಬ್ಯಾಕತೇತಿಆದಿಕಂ ಏತಂ ವಚನಂ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ। ‘‘ಏವಮಾದಿನಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ। ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ। ‘‘ಉತ್ತರಂ’’ತಿ ಪರಿಹಾರಂ। ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಚಾರ ವಸೇನಾ’’ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪವತ್ತಿ ವಸೇನ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸಾನಂ। ‘‘ಇತರೀತರಾನನ್ತರ ಪಚ್ಚಯತಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನನ್ತರ ಪಚ್ಚಯತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಥೇರೇನಾ’’ತಿ ಅನುರುದ್ಧತ್ಥೇರೇನ। ಸಬ್ಬಾನಿ ತದಾ ರಮ್ಮಣಾನಿ, ಸಬ್ಬಾನಿ ಭವಙ್ಗಾನಿ ಚ। ‘‘ಸಮುದಾ ಚರನ್ತೀ’’ತಿ ಚಿರಕಾಲಂ ಸಞ್ಚರನ್ತಿ । ‘‘ಏತಾನಿಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತೇಸಂ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಜವನಾನಂ ಅನನ್ತರಂ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಅನಿಯಮತೋ ಪವತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಯುತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಮ್ಭವತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಮ್ಭವೋ। ತದಾ ರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ತದಾ ರಮ್ಮಣ ಸಮ್ಭವೋ। ಅಥವಾ, ಸಮ್ಭವನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ ಸಮ್ಭವೋತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಅತ್ಥೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತದಾ ರಮ್ಮಣ ಸಮ್ಭವೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಯೇಸಂ ಪನಾ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಯೇಸಂ’’ತಿ ಯೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ। ‘‘ಇತರಾನೀ’’ತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸನ್ತೀರಣ ದ್ವಯತೋ ಅಞ್ಞಾನಿ। ‘‘ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂಸತಿ, ಕಸ್ಮಾ ಥೇರೇನ ಇಧ ನ ವುತ್ತಾನೀತಿ। ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ಇಧ ನ ವುತ್ತಾನೀತಿ। ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ಪನ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತಾನಿ। ಯೇಭೂಯ್ಯ ನಿಯಮಸೋತೇ ಪತಿತತ್ತಾ ನ ವುತ್ತಾನಿ। ನ ಪನ ಅಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ನ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತ ಸನ್ತೀರಣ ದ್ವಯಮೇವ ವುತ್ತಂ’’ತಿ ಆಗನ್ತುಕ ಭವಙ್ಗಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾಹ ಅಥಸ್ಸ ಯದಾ ಸೋಮನಸ್ಸ ಸಹಗತಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಪವತ್ತೇ ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಪಮಾದೇನ ಪರಿಹೀನಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಪಣೀತ ಧಮ್ಮೋ ಮೇ ನಟ್ಠೋತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಿ ವಸೇನ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತದಾ ಕಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸೋಮನಸ್ಸಾನನ್ತರಞ್ಹಿ ದೋಮನಸ್ಸಂ, ದೋಮನಸ್ಸಾನನ್ತರಞ್ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಪಟ್ಠಾನೇ ಪಟಿಸಿದ್ಧಂ। ಮಹಗ್ಗತ ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭ ಜವನೇ ಜವಿತೇ ತದಾ ರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ತತ್ಥೇವ ಪಟಿಸಿದ್ಧನ್ತಿ। ಕುಸಲ ವಿಪಾಕಾವಾ ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಾವಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸಹಗತಾ ಹೇತುಕಮನೋವಿಞ್ಞಾಣ ಧಾತು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಕಿಮಸ್ಸಾ ರಮ್ಮಣನ್ತಿ। ರೂಪಾದೀಸು ಪರಿತ್ತ ಧಮ್ಮೇಸು ಅಞ್ಞತರಂ। ಏತೇಸು ಹಿ ಯದೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಆಪಾತಮಾಗತಂ ಹೋತಿ। ತಂ ಆರಬ್ಭ ಏತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ-ತಿ। ಏವಂ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತ ಜವನಾನುರೂಪಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತ ಸನ್ತೀರಣ ದ್ವಯಮೇವ ಆಗನ್ತುಕ ಭವಙ್ಗಭಾವೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ। ‘‘ಏತಮ್ಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ ಯೇವಾ’’ತಿ ಅಕುಸಲ ಜವನಾವಸಾನೇ ಏತಂ ಸಹೇತುಕಂ ಆಗನ್ತುಕ ಭವಙ್ಗಂಪಿ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ। ‘‘ದೋಮನಸ್ಸ ಜವನಾನನ್ತರಂ ಭವಙ್ಗ ಪಾತೋವ ಹೋತೀ’’ತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸಹಗತ ಮೂಲಭವಙ್ಗ ಪಾತೋವ ಹೋತಿ। ಆಗನ್ತುಕ ಭವಙ್ಗೇನ ಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಉಪೇಕ್ಖಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕತ್ತಾ। ನೇವತದಾರಮ್ಮಣ ಸಮ್ಭವೋ ಅತ್ಥಿ। ಕಸ್ಮಾ, ತೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ತದಾರಮ್ಮಣವಾರಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ನ ಹಿ ಮಹನ್ತಾರಮ್ಮಣೇಸು ಚ ಅವಿಭೂತಾರಮ್ಮಣೇಸು ಚ ತದಾರಮ್ಮಣವಾರೋ ಸಮ್ಭವತಿ। ನ ಚ ಮೂಲಭವಙ್ಗ ಸಮ್ಭವೋ ಅತ್ಥಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಮೂಲಭವಙ್ಗಭೂ ತಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸ ಜವನೇನ ಸಹ ವಿರುದ್ಧತ್ತಾ। ‘‘ಇತಿ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ। ‘‘ಏಕಂ’’ತಿ ಏಕಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತ ವಿಪಾಕಂ। ತಥಾ ತಸ್ಸೇವ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ನೇವ ತದಾರಮ್ಮಣ ಸಮ್ಭವೋ ಅತ್ಥಿ। ನ ಚ ಮೂಲಭವಙ್ಗ ಸಮ್ಭವೋತಿ ಕತ್ವಾ ದೋಮನಸ್ಸಾನನ್ತರಂ ಛಸು…ಪೇ॰… ಪವತ್ತತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತತ್ಥ ‘‘ತಸ್ಸೇವಾ’’ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸೇವ। ನೇವತದಾರಮ್ಮಣ ಸಮ್ಭವೋ ಅತ್ಥಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಅತಿಮಹನ್ತತ್ತೇಪಿ ಅತಿವಿಭೂತತ್ತೇಪಿ ಸತಿ ಸೋಮನಸ್ಸ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಜವನೇನ ಸಹ ವಿರುದ್ಧತ್ತಾ। ಉಪೇಕ್ಖಾ ತದಾ ರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಸಹ ವಿರುದ್ಧತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಅತಿ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಉಪೇಕ್ಖಾ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಪವತ್ತತಿ। ಮಹಗ್ಗತ ಪಞ್ಞತ್ತಾ ರಮ್ಮಣೇಸು ಪನ ಉಭಯಮ್ಪಿ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿಯೇವ। ನ ಚ ಮೂಲಭವಙ್ಗ ಸಮ್ಭವೋ ಅತ್ಥಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಜವನೇನ ಸಹ ವಿರುದ್ಧತ್ತಾತಿ।

‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಸಬ್ಬ ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ಆರಮ್ಮಣ ಧಮ್ಮೇಸು। ‘‘ಪಥಮ ಸಮನ್ನಾಹಾರೋ’’ತಿ ಆವಜ್ಜನ ಕಿಚ್ಚಂ ಆಹ। ಸುತ್ತನ್ತ ಪಾಠೇ। ‘‘ತಜ್ಜೋ’’ತಿ ತೇನ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಆಪಾತಾ ಗಮನೇನ ಜಾತೋ। ‘‘ತಜ್ಜೋ’’ತಿ ವಾ ತದನುರೂಪೋತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಭಾಗಸ್ಸಾ’’ತಿ ಚಕ್ಖು ದ್ವಾರಿಕ ವಿಞ್ಞಾಣ ಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸ। ‘‘ಯತೋ’’ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ। ಕಥಂ ಆವಜ್ಜನೇನ ವಿನಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಚೇ ಆವಜ್ಜನೇನಾ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ’’ತಿಆದೀಸು। ಯಥಾ ಪನ ನಿರಾವಜ್ಜನಂ ಹೋತಿ ಭಿನ್ನಾ ರಮ್ಮಣಞ್ಚ, ಏವಂ ತಥಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಏಕಸ್ಸಪೀ’’ತಿ ಏಕಸ್ಸ ಆಗನ್ತುಕ ಭವಙ್ಗಸ್ಸಪಿ ನತ್ಥಿ ದೋಸೋ। ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ನತ್ಥಿ। ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ಪನ ಅತ್ಥಿಯೇವ। ‘‘ಸವಿಪ್ಫನ್ದನತ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಸವಿಪ್ಫಾರಿಕನ್ತಿ ಪದೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ಇತರೇ ಸಞ್ಚಾ’’ತಿ ಮಹಗ್ಗತಲೋಕುತ್ತರ ಜವನಾನಞ್ಚ। ಕಾನಿ ಚಿ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾನಿಪಿ ಸಮಾನಾನಿ। ಯದಿ ತದಾರಮ್ಮಣೂ ಪನಿಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಕಾಮಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ರೂಪಾರೂಪ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಏವಂ ಸತಿ, ಚಕ್ಖುಸೋತ ದ್ವಾರಿಕ ಚಿತ್ತಾನಿಪಿ ರೂಪ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚಕ್ಖು ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಪ್ಪವತ್ತಿ ಆನುಭಾವತೋ’’ತಿ ಚಕ್ಖು ವತ್ಥು ಸೋತವತ್ಥು ಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯ ವತ್ಥೂನಂ ರೂಪ ಬ್ರಹ್ಮ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತತ್ತಾ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿ ಆನುಭಾವತೋ ಚಕ್ಖು ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ ರೂಪಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತನ್ತಿಯೇ ವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ ಸನ್ತೀರಣಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ವಿಕಪ್ಪಬಲೇವಾ’’ತಿ ಕಾಮಕುಸಲಾ ಕುಸಲಾನಂ ವಿಯ ವಿವಿಧೇನ ಆಕಾರೇನ ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಪಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಸಾಮತ್ಥಿಯೇವಾಸತಿ। ‘‘ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತ ಭಾವನಾ ಕಮ್ಮವಿಸೇಸೇ ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಜವನಾನಿ ವಿಯ ಮಹಗ್ಗತ ವಿಪಾಕ ಲೋಕುತ್ತರ ವಿಪಾಕಾನಿ ವಿಯ ಚಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ’’ತಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಮುಪ್ಪಾದ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯಂ। ‘‘ವಿಭಾವನಿಯಂ ವುತ್ತ ಕಾರಣಾನೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ ಆಹರಿತ್ವಾ ವಿಭಾವನಿಯಂ ವುತ್ತಾನಿ ‘ಅಜನಕತ್ತಾ ಜನಕ ಸಮಾನತ್ತಾ ಭಾವತೋ’ತಿಆದೀನಿ ಕಾರಣಾನಿ।

೧೪೦. ಜವನ ನಿಯಮೇ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ಛಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ಯಥಾಹ ಸಚೇ ಪನ ಬಲವಾ ರಮ್ಮಣಂ ಆಪಾತಾಗತಂ ಹೋತಿ। ಕ್ರಿಯಮನೋಧಾತುಯಾ ಭವಙ್ಗೇ ಆವಟ್ಟಿತೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಜವನಟ್ಠಾನೇ ಪನ ಪಥಮಕಾಮಾವಚರ ಕುಸಲ ಚಿತ್ತಂ ಜವನಂ ಹುತ್ವಾ ಛಸತ್ತವಾರೇ ಜವಿತ್ವಾ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವಾರಂ ದೇತೀತಿ। ‘‘ಮುದುತರ ಭಾವೇನಾ’’ತಿ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ಠಿತಕಾಲೇವಾ ಸಮ್ಪತಿ ಜಾತಕಾಲೇ ವಾ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಅತಿಮುದುಭಾವೇನ। ‘‘ಕೇನಚಿಉಪದ್ದುತ ಭಾವೇನಾ’’ತಿ ಬಾಳ್ಹಗೇಲಞ್ಞಜಾತಕಾಲೇ ಕೇನಚಿ ವಾತಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹಾದಿನಾ ಉಪದ್ದುತ ಭಾವೇನ। ‘‘ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟ ಭಾವೇನಾ’’ತಿ ತಸ್ಸ ವೇವಚನಮತ್ತಂ। ಮನ್ದೀಭೂತೋ ವೇಗೋ ಯೇಸಂ ತಾನಿ ಮನ್ದೀಭೂತ ವೇಗಾನಿ। ‘‘ಅಸಯ್ಹ ರೂಪೇಹೀ’’ತಿ ದುಕ್ಖಮಸಭಾವೇಹಿ। ಅಭಿಭೂತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ। ತಞ್ಚ ಖೋ ವಚನಂ ಪಾಕತಿಕ ಸತ್ತಾನಂ ವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ। ನ ಸತ್ತವಿಸೇಸಾನಂ ವಸೇನ। ಏವಂ ಸತಿ, ಸತ್ತವಿಸೇಸಾನಂ ವಸೇನ ಕಥಂ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಉಪರೀ’’ತಿ ಮರಣುಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನೇ। ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೀ’’ತಿ ವಿಸುದ್ಧಿ ಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತಮೇವ। ‘‘ಯಮಕಪ್ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ’’ತಿ ಯುಗಳವತ್ಥೂನಂ ಏಕತೋ ಪವತ್ತ ಅಚ್ಛರಿಯ ಕಮ್ಮಂ। ‘‘ದ್ವೇ ಝಾನಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ಉಪೇಕ್ಖೇಕಗ್ಗತಾ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ।

‘‘ಯೋಗಕಮ್ಮಸಿದ್ಧಿಯಾ’’ತಿ ಭಾವನಾನು ಯೋಗಕಮ್ಮಸಿದ್ಧಸ್ಸ। ಇದ್ಧಿ ವಿಕುಬ್ಬನಂ ನಾಮ ಇದ್ಧಿಯಾ ನಾನಾಕಮ್ಮಕರಣಂ। ‘‘ಸಿದ್ಧಿಯಾ ಏವಾ’’ತಿ ಸಿಜ್ಝ ನತ್ಥಾಯ ಏವ । ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರೇ ಏವ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಫಲಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಆನನ್ತರಿಕಪ್ಫಲಾ। ಮಗ್ಗಚೇತನಾ। ‘‘ಇತೀ’’ತಿ ತಸ್ಮಾ। ‘‘ಮನ್ದಸ್ಸಾ’’ತಿ ಮನ್ದ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ। ‘‘ತಿಕ್ಖಸ್ಸಾ’’ತಿ ತಿಕ್ಖ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ। ತೀಣಿ ಫಲಚಿತ್ತಾನಿ। ‘‘ಪಯೋಗಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಥಮಜ್ಝಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಮಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಯುಗನನ್ಧಪ್ಪವತ್ತಿ ಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಪ್ಪಯೋಗಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ। ‘‘ಅಕತಾಧಿಕಾರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಆಸನ್ನೇ ಪುರಿಮಭವೇ ಅಕತ ಝಾನಪರಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ। ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಫಲಟ್ಠಾನಂ ಚಿಣ್ಣವಸಿಭಾವಾನೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ।

ಜವನನಿಯಮೋನಿಟ್ಠಿತೋ।

೧೪೧. ದುಹೇತುಕಾದೀಸು। ಜಾತಿ ದ್ವಿಹೇತುಕಾದಯೋ ಏವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣ ಸಹಗತಾ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪೀ’’ತಿ ದ್ವಿಹೇತುಕಾನಮ್ಪಿ ಅಹೇತುಕಾನಮ್ಪಿ। ಭುಸೋಝಾನ ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ವಾರೇನ್ತಿ ನೀವಾರೇನ್ತೀತಿ ಆವರಣಾನಿ। ವಿಪಾಕಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಆವರಣಾನಿ ಚಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ವಿಪಾಕಾನೀ’’ತಿ ಅಹೇತುಕ ದ್ವಿಹೇತುಕ ವಿಪಾಕಾನಿ। ತೇಹಿ ಗಹಿತಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾನಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಭವೇಝಾನ ಮಗ್ಗಫಲಪ್ಪಟಿಲಾಭೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಪಾಕಾವರಣ ಸಬ್ಭಾವತೋ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ದುಗ್ಗತಿ ಅಹೇತುಕ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ। ಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಇತರೇಸಂ’’ತಿ ತತೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಸುಗತಿ ಅಹೇತುಕ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ।

‘‘ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ’’ತಿಆದೀಸು। ದುಗ್ಗತಿ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಞ್ಚ ಅಹೇತುಕಾನಂ। ‘‘ಮೂಲಭವಙ್ಗೇ’’ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಚಿತ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಆಗತೇ ಮೂಲಭವಙ್ಗೇ। ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಭವಙ್ಗಂ। ‘‘ವುಚ್ಚತೇ’’ತಿ ವಿಸಜ್ಜನಾ ವುಚ್ಚತೇ। ‘‘ಸಬ್ಬ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ’’ತಿ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ತಾವ ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರಕಥಾಯಂ ಸೋಳಸಸು ಕಾಮಾವಚರ ಕುಸಲ ವಿಪಾಕೇಸು ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಅಹೇತುಕ ವಿಪಾಕಾನಂ ಏವ ಆಪಾಯಿಕೇಸು ಸತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ನ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಸಹೇತುಕ ವಿಪಾಕಾನಂ। ತಥಾ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಮುಪ್ಪಾದಟ್ಠ ಕಥಾಸು ಚ ವಿಞ್ಞಾಣ ಪದವಣ್ಣನಾಸು ಅಞ್ಞಾಸು ಚ ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಾದೀಸೂತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಟ್ಠಕಥಾಸು ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ। ‘‘ಯೋಗಸಾ ಧನೀಯತ್ತಾ’’ತಿ ಪಯೋಗೇನ ಸಾಧೇತಬ್ಬತ್ತಾ। ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಿ ಹಿ ವಡ್ಢೇತುಂ ವಾ ಹಾಪೇತುಂ ವಾ ಪಯೋಗೇ ಕತೇ ವಡ್ಢನ್ತಿ ಚೇವ ಹಾಯನ್ತಿ ಚ। ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಭೂತಂ ಗಹೇತುಂ ಯುತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾ, ಅಹೇತುಕಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಮೂಲಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಅಹೇತುಕತ್ತಾ। ‘‘ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಹೇತುಕಾನಂ’’ತಿ ದುಗ್ಗತಿ ಅಹೇತುಕಾನಞ್ಚ ಸುಗತಿ ಅಹೇತುಕಾನಞ್ಚ। ‘‘ಅಪರೇಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವಿಭಾವನಿಯಂ ಆಗತೋ ಅಪರೇ ವಾದೋ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ‘ಅಪರೇಪನ ಯಥಾ ಅಹೇತುಕಾನಂ ಸಹೇತುಕ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ದ್ವಿಹೇತುಕಾನಂ ತಿಹೇತುಕ ತದಾರಮ್ಮಣಂಪೀ’ತಿ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ತೇಸಂಮತಾನುರೋಧೇನ ಚ ಇಧಪಿ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತ ವಿಪಾಕಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಅಹೇತುಕೇಯೇವ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ವದನ್ತೀತಿ। ತಂ ಪನ ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರಕಥಾಯಂ ‘ಏತ್ಥೇವ ದ್ವಾದಸ ಕಮಗ್ಗೋಪೀ’ತಿ ಚ, ಏತ್ಥೇವ ದಸಕಮಗ್ಗೋಪೀ’ತಿ ಚ ಆಗತೇಹಿ ನ ಸಮೇತಿ। ತತ್ಥ ಹಿ ಸೋಳಸಸುಕುಸಲವಿಪಾಕೇಸು ದ್ವಿಹೇತುಕ ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿಹೇತುಕಾಹೇತುಕ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಚತ್ತಾರಿ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತ ವಿಪಾಕಾನಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ದ್ವಾದಸ ಕಮಗ್ಗೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಪುನ ಸೇಸೇಸು ದ್ವಾದಸ ವಿಪಾಕೇಸುಪಿ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕ ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ದ್ವೇ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕ ವಿಪಾಕಾನಿ, ಸಸಙ್ಖಾರಿಕ ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಾನಞ್ಚ ದ್ವೇ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕ ವಿಪಾಕಾನಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ದುತಿಯತ್ಥೇರ ವಾದೇ ದಸಕಮಗ್ಗೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ದ್ವಿ ಹೇತುಕೋಪಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಧಿಕೇನ ಛನ್ದೇನ ವಾ ವೀರಿಯೇನ ವಾ ಚಿತ್ತೇನ ವಾ ಯುತ್ತೋ ಪರಿಯತ್ತಿ ಧಮ್ಮಂ ವಾ ನಾನಾವಿಜ್ಜಾಸಿಪ್ಪಾನಿ ವಾ ಬಹುಂ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ, ಸುಣೇಯ್ಯ, ಧಾರೇಯ್ಯ, ವಾಚೇಯ್ಯ, ಚಿನ್ತೇಯ್ಯ। ಅಥಸ್ಸ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಜವನಂ ಬಹುಲಂ ಸಮುದಾ ಚರೇಯ್ಯ। ತದಾ ತಸ್ಸ ನಾನಾಕಮ್ಮೇನ ಜವನಾನು ರೂಪಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ನ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಯುತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತೀತಿ। ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪಿಹಿ। ಲ। ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಕಥಂ ವುತ್ತಾ। ಏತಾನಿ ಹಿ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಚ ಕಾಮಾವಚರ ದೇವೇಸು ಚ ಪುಞ್ಞವನ್ತಾನಂ ದ್ವಿಹೇತುಕತಿ ಹೇತುಕಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾಲೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಹುತ್ವಾ ವಿಪಚ್ಚನ್ತೀತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾತಿ। ತೇ ಪನ ತಿವಿಧಾ, ನವವಿಧಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ತೇಸಂ ತಬ್ಭಾವೋ’’ತಿ ಕುಸಲಾನಂ ಕುಸಲಭಾವೋ, ಅಕುಸಲಾನಂ ಅಕುಸಲಭಾವೋ। ‘‘ಸಿಕ್ಖನ ಧಮ್ಮಯುತ್ತಾ’’ತಿ ತೀಹಿ ಸಿಕ್ಖಾಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬತಾ ಪಕತಿಯಂ ಠಿತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ।‘‘ಹೇಟ್ಠಿಮಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮ ಫಲಾನಞ್ಚ। ಯಾನಿಯಾನಿಸಕಾನಿ ಯಥಾಸಕಂ। ‘‘ಉಪರಿಮಾನಂ’’ತಿ ಉಪರಿಮಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ। ‘‘ಪರಿನಿಟ್ಠಿತ ಸಿಕ್ಖಾ ಕಿಚ್ಚತ್ತಾ’’ತಿ ಸಿಕ್ಖಾ ಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ಕಿಲೇಸ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನತ್ಥಾಯ ಏವ ಹೋತೀತಿ ತೇಸು ಸಬ್ಬಸೋ ಪಹೀನೇಸು ಸಿಕ್ಖಾ ಕಿಚ್ಚಂ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಂ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತ ಸಿಕ್ಖಾ ಕಿಚ್ಚತ್ತಾ। ಸುಟ್ಠು ಭಬ್ಬೋತಿ ಸಮ್ಭವೋ। ಸಮ್ಭವೋತಿ ವಿಸೇಸನ ಪದಮೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಸಮ್ಭವಂ’’ತಿ।

೧೪೨. ‘‘ಏತ್ಥೇವಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಕಾಮಲೋಕೇ ಏವ। ‘‘ತಂ ತಂ ಪಸಾದರಹಿತಾನಂ’’ತಿ ತೇನತೇನ ಪಸಾದೇನ ರಹಿತಾನಂ। ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ತಂ ತಂ ದ್ವಾರಿಕಾನಿ। ಚತುಸಟ್ಠಿವೀಥಿ ಚಿತ್ತಾನಿ। ದ್ವೇ ಚತ್ತಾಲೀಸ ವೀಥಿ ಚಿತ್ತಾನಿ। ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ವಾ’’ತಿಆದೀಸು। ಇದಂ ಅಟ್ಠಕಥಾ ವಚನಂ। ಯಥಾಹ ರೂಪಭವೇ ಚತುನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ, ತಥೇವ ಪಚ್ಚಯೋ। ಪವತ್ತೇ, ನೋಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ। ಸೋಚ ಖೋ ಕಾಮಾವಚರೇ ಅನಿಟ್ಠ ರೂಪದಸ್ಸನ ಸದ್ದಸವನವಸೇನ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಪನ ಅನಿಟ್ಠಾ ರೂಪಾದಯೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತಥಾ ಕಾಮಾವಚರ ದೇವಲೋಕೇ ಪೀತಿ। ತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚಿತ್ತಾನಿ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ರೂಪಲೋಕೇ। ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ। ‘‘ಇಧಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ। ‘‘ತಂ ತಂ ಭೂಮಿ ಪರಿಯಾಪನ್ನೇ’’ತಿ ತಿಸ್ಸಂ ತಿಸ್ಸಂ ಭೂಮಿಯಂ ಪರಿಯಾಪನ್ನೇ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ।

ವೀಥಿಸಙ್ಗಹದೀಪನಿಯಾಅನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।