೫. ವೀಥಿಮುತ್ತಸಙ್ಗಹಅನುದೀಪನಾ

೧೪೩. ವೀಥಿಮುತ್ತಸಙ್ಗಹೇ । ‘‘ಪವತ್ತಿಸಙ್ಗಹಂ’’ತಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ಪವತ್ತಾಕಾರಕಥನಸಙ್ಗಹಂ। ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ’’ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾಲೇ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ಚಿತ್ತ ಚೇತಸಿಕಾನಂ। ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ। ‘‘ತದಾಸನ್ನತಾಯಾ’’ತಿ ತಾಯಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಆಸನ್ನತಾಯ। ‘‘ತಂ ಗಹಣೇನೇ ವಾ’’ತಿ ಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣೇನ ಏವ ಸನ್ಧಿವಚನೇನ ಏವ। ‘‘ವಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ಕಮ್ಮ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಾದೀನಂ ವಿಸಯಾನಂ ದ್ವಾರೇಸು ಆಪಾತಾ ಗಮನ ವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ನಾಮ। ‘‘ಮರಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಏವ ಸಿದ್ಧಾ’’ತಿ ಮರಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಜವನೇಸು ಏವ ಸಿದ್ಧಾ। ಏತೇನ ಮರಣುಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಧಾನಂ ಜವನಪ್ಪಧಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ಚುತಿಪ್ಪಧಾನನ್ತಿ ದೀಪೇತಿ। ನ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಧಾನೇ ತಸ್ಸಂ ಚುತಿಯಂ ವಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿ ವಚನಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಜವನೇಸು ಏವ ಅತ್ಥಿ। ಸಾ ಪನ ಚುತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಆದಿಮ್ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಪವತ್ತಿಯಾ ಸಿದ್ಧಾಯ ಸಿಜ್ಝತಿ ಯೇವಾತಿ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ವೀಥಿಮುತ್ತಾನಂ। ‘‘ಭವನ್ತೀ’’ತಿ ಪಾತುಬ್ಭವನ್ತಿ। ‘‘ತತೋ’’ತಿ ಅಯತೋ। ‘‘ಗನ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಉಪಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ। ‘‘ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ‘‘ತಿರೋ’’ತಿ ತಿರಿಯತೋ। ‘‘ಅಞ್ಛಿತಾ’’ತಿ ಗತಾ ಪವತ್ತಾ, ಆಯತಾ ವಾ। ‘‘ಸಮಾನಜಾತಿತಾಯಾ’’ತಿ ತಿರಚ್ಛಾನ ಗತಜಾತಿ ವಸೇನ ಸಮಾನಜಾತಿ ಭಾವೇನ। ‘‘ಯುವನ್ತೀ’’ತಿ ಮಿಸ್ಸೀ ಭವನ್ತಿ। ‘‘ಸುಖಸಮುಸ್ಸಯತೋ’’ತಿ ಸುಖಸಮುದಾಯತೋ। ‘‘ದಿಬ್ಬನ್ತೀ’’ತಿ ವಿಜ್ಜೋತನ್ತಿ। ‘‘ಇತಿ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಇತಿ ವಚನತ್ಥಂ ಕತ್ವಾ ಉಪರಿದೇವಾ ಸುರಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ವೇಪಚಿತ್ತಿಪಹಾರಾದಾದಯೋ’’ತಿ ವೇಪಚಿತ್ತಿ ಅಸುರಿನ್ದ ಪಹಾರಾದಅಸುರಿನ್ದಾದಿಕೇ ದೇವಾಸುರೇ। ‘‘ಸುರಪ್ಪಟಿ ಪಕ್ಖಾ’’ತಿ ತಾವತಿಂಸಾದೇವಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಾ। ‘‘ಸುರಸದಿಸಾ’’ತಿ ತಾವತಿಂಸಾದೇವ ಸದಿಸಾ। ‘‘ವೇಮಾನಿಕಪೇತೇ’’ತಿ ವೇಮಾನಿಕ ನಾಮಕೇ ಪೇತೇ। ‘‘ವಿನಿಪಾತಿಕೇ’’ತಿ ವಿನಿಪಾತಿಕ ನಾಮಕೇ ದುಗ್ಗತ ದೇವಜಾತಿಕೇ। ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿ ಉಪರಿ ‘ವಿನಿಪಾತಿಕಾಸುರಾನಞ್ಚಾ’ತಿ ಪದೇ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ತೇಪೀ’’ತಿ ಲೋಕನ್ತರಿಕ ನೇರಯಿಕ ಸತ್ತಾಪಿ। ‘‘ಕಾಲಕಞ್ಚಿಕಪೇತೇ’’ತಿ ಕಾಲಕಞ್ಚಿಕ ನಾಮಕೇ ಪೇತೇ। ಏವಂ ಕಥಾವತ್ಥು ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾ ವೇಸ್ಸಭು ಆದಯೋ ಯಮರಾಜಾನೋಪನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ವೇಸ್ಸಭೂ ಚ ನೋತ್ತಿ ಚ ಸೋಮೋ ಚ ಯಮೋ ಚ ವೇಸ್ಸವಣೋ ಚ ಇತಿ ಇಮೇ ಪೇತ್ತಿ ರಾಜಾನೋ। ‘‘ರಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ರಾಜಭಾವಂ ರಾಜಕಿಚ್ಚಂ। ಯೇ ಚ ಯಕ್ಖರಕ್ಖಸಾ ನಾಮ ಕರೋನ್ತಾ ವಿಚರನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಕುರೂರಕಮ್ಮಕಾರಿನೋ’’ತಿ ಲುದ್ದಕಮ್ಮಕಾರಿನೋ। ‘‘ರೇವತಿ ವಿಮಾನೇ’’ತಿ ರೇವತಿ ವಿಮಾನ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ। ‘‘ಇತೋ’’ತಿ ಮನುಸ್ಸ ಲೋಕತೋ, ಸುಗತಿಭವತೋ ವಾ। ತೇಹಿ ಯಕ್ಖ ರಕ್ಖಸಾ ನಾಮ ಭೂಮಟ್ಠಕಾಪಿ ಸನ್ತಿ, ಆಕಾಸಟ್ಠಕಾಪಿ। ‘‘ನಾನಾಕಮ್ಮಕಾರಣಾಯೋ’’ತಿ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ವಿಧಾನಿ ಕಮ್ಮಕರಣ ಕಿಚ್ಚಾನಿ। ತೇಸಮ್ಪಿ ನಿರಯಪಾಲಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ತಿಸ್ಸನ್ನಂ’’ತಿ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಅಪಾಯಭೂಮೀನಂ। ಅಪಾಯಭೂಮಿ।

ಉಸ್ಸಿತೋ ಮನೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ವಾ, ಉಸ್ಸನ್ನೋ ಮನೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ವಾ, ದ್ವಿಧಾವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ಉಸ್ಸಿತೋ’’ತಿ ಉಗ್ಗತೋ। ‘‘ಉಸ್ಸನ್ನೋ’’ತಿ ವಿಪುಲೋ। ಕಸ್ಮಾ ತಿಕ್ಖತರ ಚಿತ್ತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಪುಣ್ಣಾನಂ’’ತಿಆದಿಂ। ಪುಬ್ಬವಾಕ್ಯೇ ಅನನ್ತ ಚಕ್ಕವಾಳಸಾಧಾರಣ ವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪುನ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ। ಇಧೇವ ಸಬ್ಬಞ್ಞು ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಉಪ್ಪನ್ನತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಅಧಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೀ’’ತಿ ಅಧಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ‘‘ಸೂರಾ’’ತಿ ಪಾಪಕಲ್ಯಾಣ ಕಮ್ಮೇಸು ಸೂರಚಿತ್ತಾ। ‘‘ಸತಿಮನ್ತೋ’’ತಿ ವಿಪುಲಸ್ಸತಿಕಾ। ‘‘ಇಧ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ’’ತಿ ಇಧೇವ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಪೂರಣ ಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾ। ‘‘ಮರಿಯಾದಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ಲೋಕಚಾರಿತ್ತ ಧಮ್ಮೇಸು। ‘‘ಧತರಟ್ಠೋ’’ತಿ ಧತರಟ್ಠೋ ಮಹಾರಾಜಾ। ಏವಂ ವಿರುಳ್ಹಕೋತಿಆದೀಸು। ‘‘ಗನ್ಧರುಕ್ಖಾಧಿ ವತ್ಥಾ’’ತಿ ಗನ್ಧರುಕ್ಖೇಸು ಅಜ್ಝಾವುತ್ಥಾ। ‘‘ಕುಮ್ಭಣ್ಡಾ’’ತಿ ಕುವುಚ್ಚತಿ ಪಥವೀ। ಪಥವಿ ಗತಾನಿ ರತನಭಣ್ಡಾನಿ ಯೇಸಂ ತೇತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ದಾನವರಕ್ಖಸಾ’’ತಿ ದನುನಾಮದೇವಧೀತಾಯ ಅಪಚ್ಚನ್ತಿ ಅತ್ಥೇನ ದಾನವ ನಾಮಕಾ ರಕ್ಖಸಾ। ಅವರುಜ್ಝನ್ತಿ ಅನ್ತರಾಯಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಅವರುದ್ಧಕಾ। ‘‘ವಿಗಚ್ಛರೂಪೋ’’ತಿ ವಿಪನ್ನವಣ್ಣೋ। ‘‘ನಿಹೀನಕಮ್ಮಕತಾ’’ತಿ ನಿಹೀನಾನಿಪಾಪಕಮ್ಮಾನಿ ಕತ್ವಾ ಆಗತಾ। ಕಾಚಿಗನ್ಧಪ್ಪಿಯೋ ಜಾಯನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಯಾಗನ್ಧಪ್ಪಿಯೋ ಜೋಗಿನೀತಿ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಜುಣ್ಹಾತಿ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಅಭಿಲಕ್ಖಿತರತ್ತೀಸೂ’’ತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾತರತ್ತೀಸು। ಉಪೋಸಥರತ್ತೀಸೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಗೋಚರಪ್ಪಸುತಕಾಲೇ’’ತಿ ಗೋಚರತ್ಥಾಯ ವಿಚರಿತಕಾಲೇ। ‘‘ಜುತಿಅತ್ಥೇನಾ’’ತಿ ವಿಜ್ಜೋತನಟ್ಠೇನ। ವಸೂನಿ ಧನಾನಿ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ವಸುನ್ಧರಾ। ವಸುನ್ಧರಾ ಚ ತೇ ದೇವ ಯಕ್ಖಾ ಚಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ನಾಗಾತ್ವೇವ ವುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ನಾಗೇಸು ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಯಾ’’ತಿ ಯಾ ಭುಮ್ಮದೇವಯಕ್ಖ ಜಾತಿಯೋ। ‘‘ಯಾಸಂ’’ತಿ ಯಾಸಂ ಭುಮ್ಮದೇವ ಯಕ್ಖಜಾತೀನಂ। ‘‘ಕೀಳಾಪಸುತವಸೇನಾ’’ತಿ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಞ್ಚ ಬುದ್ಧಾನಞ್ಚ ಅಚ್ಛರಿಯ ಧಮ್ಮಜಾತಕಾಲೇ ಉಗ್ಘೋಸನ ಕೀಳಾಕಮ್ಮವಡ್ಢನವಸೇನ। ‘‘ಯಾಸಞ್ಚ ಮನ್ತಪದಾನೀ’’ತಿ ಯಾಸಂ ನಿಗ್ಗಹ ಪಗ್ಗಹಪೂಜನಾದಿ ವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಿ ಮನ್ತಪದಾನಿ। ‘‘ತೇಸೂ’’ತಿ + ತೇಸು ಚತೂಸು ಅವರುದ್ಧಕೇಸು। ‘‘ಕೀಳಾಸೋಣ್ಡವಸೇನಾ’’ತಿ ಕೀಳಾಧುತ್ತವಸೇನ। ‘‘ಘಾಸಸೋಣ್ಡವಸೇನಾ’’ತಿ ಖಾದನಭುಞ್ಜನ ಧುತ್ತವಸೇನ। ಸೋಣೋ ವುಚ್ಚತಿ ಸುನಖೋ। ‘‘ಸತ್ತೇ’’ ನೇರಯಿಕೇ ವಾ ಪೇತೇವಾ। ‘‘ಕಾಮಞ್ಚ ಹೋತೀ’’ತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ನಿಬನ್ಧನೋಕಾಸೋ’’ತಿ ನಿಚ್ಚಸಮ್ಬನ್ಧನೋಕಾಸೋ। ‘‘ಸಮುದಾಗತೇಸೂ’’ತಿ ಪರಮ್ಪರತೋ ಆಗತೇಸು। ‘‘ದೇವರಾಜಟ್ಠಾನೇಸೂ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ತಾವತಿಂಸಾಭವನೇ ದೇವರಾಜಟ್ಠಾನೇಸೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಪಾಳಿಯಂ ಏವಾ’’ತಿ ದೀಘನಿಕಾಯೇ ಜನವಸಭಸುತ್ತಪಾಳಿಯಂ ಏವ। ಯಚ್ಛನ್ತಿ ನಿಯಚ್ಛನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಯಾಮೋ। ‘‘ನಿಯಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯ ಮೂಲಕೇಹಿ ಕಲಹಭಣ್ಡನಾದೀಹಿ ವಿಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ತಂ ಸಹಚರಿತತ್ತಾ’’ತಿ ತೇನ ಯಾಮ ನಾಮಕೇನ ಇಸ್ಸರದೇವಕುಲೇನ ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ ಸಹ ಪವತ್ತತ್ತಾ। ‘‘ವಸಂ ವತ್ತೇನ್ತೀ’’ತಿ ಇಚ್ಛಂ ಪೂರೇನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।

‘‘ಪುರೇ’’ತಿ ಸಮ್ಮುಖಟ್ಠಾನೇ। ತಂ ಪನ ಠಾನಂ ಉಚ್ಚಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉಚ್ಚೇಠಾನೇ’’ತಿ। ‘‘ಸಹಸ್ಸೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ಅತ್ತನೋ ಸರೀರೋಭಾಸೇನ ಸಹಸ್ಸಂ ಚಕ್ಕವಾಳ ಲೋಕಂ ಫರನ್ತೋ ಸಹಸ್ಸೋನಾಮಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಕುಲದೇವತಾಯೋ ನಾಮ ಕುಲ ಪರಮ್ಪರ ಪೂಜಿತ ದೇವತಾಯೋ ನಾಮ। ‘‘ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೀ’’ತಿ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ದೇವವತ್ಥು ದೇವಮಾಲಕಾನಿ ಕತ್ವಾ ಸಮಯೇ ಸಮಯೇ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಗನ್ಧಮಾಲಾದೀಹಿ ಪೂಜೇನ್ತಿ, ವನ್ದನ್ತಿ, ಥೋಮೇನ್ತಿ, ವರಂ ಪತ್ಥೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಉಪಟ್ಠಕಾ ಏವಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಉಪಟ್ಠಕಮತ್ತಾವಹೋನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಕಸ್ಸಚೀ’’ತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಸ್ಸ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ತಾಸು ಬ್ರಹ್ಮಭೂಮೀಸು। ಪುನ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ದುತೀಯತಲೇ। ‘‘ಆಭಾ’’ತಿ ಸರೀರಾಭಾ। ನಿಚ್ಛರನ್ತಿ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗೇಹಿ ನಿಗ್ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ‘‘ಅಚಲ ಸಣ್ಠಿತಾ’’ತಿ ದುತೀಯ ತಲೇ ವಿಯ ಚಲಿತಾ ನ ಹೋತಿ। ಅಥ ಖೋ ಅಚಲ ಸಣ್ಠಿತಾ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ತೇಸಂವಾದೀನಂ ಪಾಠೇ। ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾತಿಆದಿಕಂ ನಾಮಂ ನಸಿದ್ಧಂತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಇಞ್ಜನಜಾತಿಕೇಹೀ’’ತಿ ಚಲನಜಾತಿಕೇಹಿ। ‘‘ಹೇಟ್ಠಿಮತಲಾನಂ ಇಞ್ಜಿತಂ ಪುಞ್ಞಪ್ಫಲಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಆನೇಞ್ಜ ಜಾತಿಕೇನಾ’’ತಿ ಅಚಲನಜಾತಿಕೇನ ಉಪೇಕ್ಖಾಝಾನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ಚತುತ್ಥತಲಾನಂ। ‘‘ಕೇನಚಿ ಅನ್ತರಾಯೇನಾ’’ತಿ ತೇಜೋಸಂವಟ್ಟಾದಿಕೇನ ಅನ್ತರಾಯೇನ। ‘‘ಏತ್ಥಪೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಚತುತ್ಥತಲೇಪಿ। ‘‘ಆಯು ವೇಮತ್ತತಾಯಾ’’ತಿ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣನಾನತ್ತಸ್ಸ। ‘‘ಓಳಾರಿಕಾನಂ’’ತಿ ಇದಂ ಪಕತಿಯಾ ಓಳಾರಿಕ ಸಭಾವತಾಯ ವುತ್ತಂ। ನ ಸುಖುಮಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯ। ನತ್ಥಿ ವಿಹಞ್ಞನಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅವಿಹಾ। ಕಿಂ ವಿಹಞ್ಞನಂ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಮ್ಮೇಸು ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾ ಪತ್ತೀ’’ತಿ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅವಿಪ್ಫಾರತಾ ಪಜ್ಜನಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಪಸಾದ ದಿಬ್ಬ ಧಮ್ಮ ಪಞ್ಞಾ ಚಕ್ಖೂಹೀ’’ತಿ ‘ಪಸಾದ ಚಕ್ಖು, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು, ಧಮ್ಮಚಕ್ಖು, ಪಞ್ಞಾ ಚಕ್ಖೂ, ಹಿ। ತತ್ಥ ಪಸಾದಚಕ್ಖು ಏವ ಇಧ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖೂತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಧಮ್ಮ ಚಕ್ಖೂ’’ತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗಞ್ಞಾಣಂ। ‘‘ಪಞ್ಞಾ ಚಕ್ಖೂ’’ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಞಾಣಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನಾಞಾಣೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅವಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞಾಣಂ। ‘‘ರೂಪೀನಂ ಸತ್ತಾನಂ’’ತಿ ರೂಪಕಾಯವನ್ತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ। ‘‘ಕನಿಟ್ಠಭಾವೋ’’ತಿ ಅಪ್ಪತರಭಾವೋ। ‘‘ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಟ್ಠಸ್ಸಪಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ ಸಕದಾಗಾಮಿಭಾವೇಠತ್ವಾ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸೇವ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ನೋ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಕದಾಗಾಮೀನಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನಾ’’ತಿಆದಿಂ।

ಭೂಮಿಚತುಕ್ಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।

೧೪೪. ಭವನ್ತರೇ ಓಕ್ಕಮನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಓಕ್ಕನ್ತೀತಿ ಪಿಯುಜ್ಜತಿ। ‘‘ಸೋತರಹಿತೋ’’ತಿ ಪಸಾದಸೋತರಹಿತೋ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ‘‘ಆಸಿತ್ತಕಾದಿಭಾವೇನಾ’’ತಿ ಆಸಿತ್ತಕಪಣ್ಡಕಾದಿ ಭಾವೇನ। ‘‘ದ್ವೀಹಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹೀ’’ತಿ ದ್ವೀಹಿ ನಿಮಿತ್ತೇಹಿ। ‘‘ವಿಬಚ್ಛವಚನೋ’’ತಿ ವಿಪನ್ನವಚನೋ। ‘‘ವತ್ಥು ವಿಪನ್ನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ವತ್ಥೂ’’ತಿ ಸಮ್ಭಾರ ಚಕ್ಖು ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಸ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವಿಪನ್ನತ್ತಾ ತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ವತ್ಥುವಿಪನ್ನೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ತಸ್ಸ ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಚಕ್ಖುಸೋ ತಾದಿಕಸ್ಸ ।‘‘ಪಸೂತಿಯಂ ಯೇವಾ’’ತಿ ವಿಜಾಯಮಾನಕಾಲೇಯೇವ। ‘‘ಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಭಾವಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಬ್ಯತ್ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಂ। ‘‘ಬ್ಯತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಫರಣಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ। ಪಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾತಂ ವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ದ್ವಿಹೇತುಕ ತಿಹೇತುಕಾನಂಪಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ನಿಯಮೇತುನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಥಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಆಹ ‘‘ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ವಿಪತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ। ಕತಮೇಸಂ ವಿಪತ್ತೀತಿ। ಉಪ್ಪನ್ನಾನಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖು ಸೋತಾನಂ ವಿಪತ್ತಿ। ಕೇನಕಾರಣೇನ ವಿಪತ್ತೀತಿ। ಪರೂಪಕ್ಕಮೇನವಾ ಮಾತುಯಾ ವಿಸಮ ಪಯೋಗೇನ ವಾ ನಾನಾಬಾಧೇನ ವಾ ವಿಪತ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಧಾತುಪಾಠೇ ಯಕ್ಖ ಪೂಜಾಯಂತಿ ಪಠಿತತ್ತಾ ‘‘ಪೂಜನೀಯಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತೇನ ಯಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ ಪೂಜಿತಬ್ಬಾ ಯಕ್ಖಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯೇ ಪನ ಕಿಚ್ಛಜೀವಿಕಪತ್ತಾ ವಿಚರನ್ತಿ, ತೇ ಭೂಮಸ್ಸಿತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಭೂಮಿಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ ಪಾಠೇ ಭೂಮಿಯಂ ಸಿತಾ ನಿಸ್ಸಿತಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪುಞ್ಞನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ವಿರೂಪಾ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ ತೇ ವಣ್ಣತೋಪಿ ದುಬ್ಬಣ್ಣಾ ಹೋನ್ತಿ। ಸಣ್ಠಾನತೋಪಿ ದುಸ್ಸಣ್ಠಾನಾ। ಜೀವಿಕತೋಪಿ ಕಿಚ್ಛಜೀವಿಕಾತಿಆದಿನಾ ವಿಪನ್ನರೂಪಾ ಹುತ್ವಾ। ‘ವಿವಸಾ ಹುತ್ವಾ ನಿಪತನ್ತೀ’ತಿ ವಿನಿಪಾತಿಕಾತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ವಿವಸಾತಿ ಚ ಅತ್ತನೋ ವಸೇನ ಇಚ್ಛಾಯ ವಿನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ವಿವಿತ್ತಟ್ಠಾನೇಸೂ’’ತಿ ಜನವಿವಿತ್ತೇಸು ಠಾನೇಸು। ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ವಾ ಜೀವಿತಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತಿ। ಪೀಳೇತ್ವಾ ವಾ ಜೀವಿತಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತಿ। ತಾಸೇತ್ವಾ ಪೀಳೇತ್ವಾ ವಾ ಜೀವಿತಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ವೇಮಾನಿಕಪೇತಾಪೀ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪುಞ್ಞನಿಬ್ಬತ್ತಂ ದಿಬ್ಬವಿಮಾನಂ ಯೇಸಂ ಅತ್ಥಿ, ತೇ ವೇಮಾನಿಕಾ। ತೇ ಪನ ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಮಿಸ್ಸಕ ಕಮ್ಮೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಕೇಚಿ ದಿವಾ ದಿಬ್ಬಸುಖಂ ಅನುಭವನ್ತಿ, ರತ್ತಿಂ ಪೇತದುಕ್ಖಂ। ಕೇಚಿ ರತ್ತಿಂ ದಿಬ್ಬಸುಖಂ ಅನುಭವನ್ತಿ, ದಿವಾ ಪೇತದುಕ್ಖನ್ತಿ। ಪರೇಹಿ ದತ್ತಂ ದಿನ್ನಂ ಪುಞ್ಞಪ್ಫಲಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಜೀವನ್ತೀತಿ ಪರದತ್ತೂಪಜೀವಿನೋ। ‘‘ಪರೇಹಿ ದಿನ್ನಂ ಪುಞ್ಞಪ್ಫಲಂ’’ತಿ ಞಾತಕೇಹಿ ಪುಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ಇದಂ ಮೇ ಪುಞ್ಞಂ ಪೇತಾನಂ ಕಾಲಙ್ಕತಾನಂ ಞಾತೀನಂ ದೇಧೀತಿ ಏವಂ ದಿನ್ನಂ ಪುಞ್ಞಪ್ಫಲಂ। ‘‘ಸಕಲಚಕ್ಕವಾಳಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಏಕಭೂಮಕಾ’’ತಿ ಯಥಾ ತಾವತಿಂಸಾಭೂಮಿ ನಾಮ ಸಬ್ಬ ಚಕ್ಕವಾಳೇಸುಪಿ ಅತ್ಥಿ। ಸಬ್ಬಾಪಿ ದಿಬ್ಬೇನ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸೇನ ಏಕಆಯು ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಹೋತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ। ನ ತಥಾ ನಿರಯೇಸು ವಾ ತಿರಚ್ಛಾನ ಯೋನಿಯಂ ವಾ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೇವಾ ಅಸುರಕಾಯೇವಾ ಮನುಸ್ಸೇಸುವಾ ಭುಮ್ಮದೇವೇಸು ವಾ ಏಕಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಚತುನ್ನಂ ಅಪಾಯಾನಂ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣ ಗಣನಾಯ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ನು ಬ್ರಹ್ಮ ಸಂಯುತ್ತೇ ಕೋಕಾಲಿಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಆರಬ್ಭ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೋ ದಸನ್ನಂ ನಿರಯಾನಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಅತ್ಥೀತಿ। ಸಚ್ಚಂ ಅತ್ಥಿ। ತೇ ಪನ ದಸನಿರಯಾ ಅವೀಚಿನಿರಯೇ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಹುತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪದೇಸಮತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ। ನ ತೇಹಿ ಪದೇ ಸಮತ್ತೇಹಿ ಸಕಲೋ ಅವೀಚಿನಿರಯೋ ನಿಯತಾಯು ಪರಿಮಾಣೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ಅಪಿ ಚ ಸೋಪಿ ತೇಸಂ ಆಯುಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅವೀಚಿಭೂಮಿಯಾ ನಿಯಾಮೇನ ಸಿದ್ಧೋ ನ ಹೋತಿ। ತೇನ ತೇನ ಕಮ್ಮವಿಸೇಸೇನೇವ ಸಿದ್ಧೋ। ತಸ್ಮಾ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇಭೂಯ್ಯೇನ ಕಮ್ಮಪ್ಪಮಾಣತ್ತಾ’’ತಿ, ತಂ ಸು ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತತ್ಥ ನಿರಯೇಸೂ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇ’’ತಿ ನ ಇತರ ದೀಪವಾಸೀನಂ ಆಯುಕಪ್ಪಸ್ಸ ಆರೋಹಣಞ್ಚ ಓರೋಹಣಞ್ಚ ಅತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತೇ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮಾಚಾರೋ ನಾಮ ದಸಸುಚರಿತಾನಿ। ವಿಸಮಾಚಾರೋ ನಾಮ ದಸದುಚ್ಚರಿತಾನಿ। ತೇಸಂ ನಿಸ್ಸನ್ದಭೂತಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿವಿಪತ್ತಿಯೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ತೇಸಂ ಪೀ’’ತಿ ಇತರ ದೀಪವಾಸೀನಂಪಿ। ಸೋ ಏವಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ। ನ ಚ ಸಕ್ಕಾ ತಥಾ ಭವಿತುಂ। ಆದಿಕಪ್ಪಕಾಲೇ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಚತುದೀಪ ವಾಸೀನಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾಯುಕತಾ ಸಮ್ಭವತೋತಿ। ಅಥ ಇತರದೀಪವಾಸೀನಮ್ಪಿ ಆಯುಕಪ್ಪಸ್ಸ ಆರೋಹಣಂ ಓರೋಹಣಞ್ಚ ಅತ್ಥಿ। ಏವಂ ಸತಿ, ಏತರಹಿಪಿ ತೇಸಂ ಆಯುಕಪ್ಪೋ ಜಮ್ಬುದೀಪವಾಸೀನಂ ಆಯುಕಪ್ಪೇನ ಏಕಗತಿಕೋ ಸಿಯಾತಿ ಚೋದನಾ। ನಿಸ್ಸನ್ದಮತ್ತತ್ತಾತಿಆದಿ ಪರಿಹಾರೋ। ನತ್ಥಿ ಇದಂ ಮಮ ಇದಂ ಮಮಾತಿ ಪವತ್ತಾ ಪಾಟಿಪುಗ್ಗಲಿಕತಣ್ಹಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ‘‘ಅಮಮಾ’’। ‘‘ಅಪರಿಗ್ಗಹಾ’’ತಿ ಪುತ್ತದಾರಾದಿಪರಿಗ್ಗಹರಹಿತಾ। ‘‘ಉಪರಿಮೇ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕೇ’’ತಿ ಆಕಾಸಟ್ಠಕಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕೇ। ದಿವೇ ದೇವಲೋಕೇ ಸಿದ್ಧಾನಿ ದಿಬ್ಬಾನಿ। ‘‘ಯಾವ ನಿಮಿರಾಜಕಾಲಾ’’ತಿ ಯಾವ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂತಸ್ಸ ನಿಮಿರಞ್ಞೋ ಉಪ್ಪನ್ನಕಾಲಾ। ಕಸ್ಸ ಪಬುದ್ಧೋ ಪುರಿಮೇ ಅನ್ತರಕಪ್ಪೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ। ನಿಮಿರಾಜಾ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರ ಕಪ್ಪೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ। ‘‘ಮನುಸ್ಸ ಲೋಕೇಹಿ ಪಞ್ಞಾಸವಸ್ಸಾನಿ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕೇ ಏಕೋದಿಬ್ಬರತ್ತಿದಿವೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಧಮ್ಮ ಹದಯ ವಿಭಙ್ಗೇ ಆಗತನಯೇನ ವುತ್ತೋ। ಚತುಗ್ಗುಣವಚನೇ। ‘‘ಉಪರಿಮಾನಂ’’ತಿ ಉಪರಿಮಾನಂ ದೇವಾನಂ। ಏಕಂ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಂ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ದ್ವೇ’’ತಿ ದ್ವೇ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ। ‘‘ಅಟ್ಠಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ। ‘‘ಹೇಟ್ಠಿಮಾನಂ’’ತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಾನಂ ದೇವಾನಂ। ‘‘ಉಪರಿಮಾನಂ’’ತಿ ಉಪರಿಮಾನಂ ದೇವಾನಂ। ಯಾಮೇ ಏಕೋ ರತ್ತಿದಿವೋತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಚತ್ತಾರೀ’’ತಿ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಚತ್ತಾರಿ ವಸ್ಸಸತಾನಿ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸು। ‘‘ಆದಿಅನ್ತ ದಸ್ಸನವಸೇನಾ’’ತಿ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕೇ ಮನುಸ್ಸವಸ್ಸಗಣನಾ ದಸ್ಸನಂ ಆದಿದಸ್ಸನಂ ನಾಮ। ಇದಾನಿ ವಸವತ್ತಿಯಂ ಮನುಸ್ಸವಸ್ಸಗಣನಾ ದಸ್ಸನಂ ಅನ್ತ ದಸ್ಸನಂ ನಾಮ।

ನ ಅತಿದುಬ್ಬಲಂತಿ ನಾತಿದುಬ್ಬಲಂ। ‘‘ತಂ’’ತಿ ತಂ ಅವಿತಕ್ಕ ಅವಿಚಾರಮತ್ತಝಾನಂ। ‘‘ಭೂಮನ್ತರೇ’’ತಿ ಪಥಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿತೋ ಅಞ್ಞಿಸ್ಸಂ ದುತೀಯಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯಂ। ಕಪ್ಪವಚನೇ। ಕಪ್ಪೀಯತಿ ವಸ್ಸ, ಉತು, ಮಾಸ, ಪಕ್ಖ, ರತ್ತಿ, ದಿವಾ, ದಿವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜೀಯತೀತಿ ಕಪ್ಪೋ। ಕಪ್ಪೀಯನ್ತಿ ವಾ ನಾನಾಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಯೋ ಅತೀತಾ ದಿವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜೀಯನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಕಪ್ಪೋ। ಕಾಲೋ। ಮಹನ್ತೋ ಕಪ್ಪೋತಿ ಮಹಾಕಪ್ಪೋ। ವಸ್ಸಾನಂ ಸತಭಾಗೇಹಿಪಿ ಸಹಸ್ಸಭಾಗೇಹಿಪಿ ಸತಸಹಸ್ಸಭಾಗೇಹಿಪಿ ಸಙ್ಖಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೋತಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೋ। ಏಕಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅನ್ತರೇ ದಿಸ್ಸಮಾನೋ ಕಪ್ಪೋ ಅನ್ತರಕಪ್ಪೋ। ಸತ್ತಾನಂ ನಾನಾಆಯುಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಆಯುಕಪ್ಪೋ। ಸೋ ಪನ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ದಸವಸ್ಸಾಯುಕಕಾಲೇ ದಸವಸ್ಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ। ನೇವಸಞ್ಞಾ ದೇವಾನಂ ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ ಚತುರಾಸೀತಿ ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ। ಅನ್ತರಕಪ್ಪೋ ನಾಮ ಚೂಳಕಪ್ಪಾ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ವೀಸತಿಪ್ಪಭೇದಾ ಚೂಳಕಪ್ಪಾ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತೀತಿಆದಿನಾ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಯೇ’’ತಿ ಯೇ ಚತುಸಟ್ಠಿಯಾದಿಭೇದಾ ಅನ್ತರಕಪ್ಪಾ। ‘‘ಯಥಾವಿನಟ್ಠಂ’’ತಿ ವಿನಟ್ಠಪ್ಪಕಾರೇನ ವಿನಟ್ಠಪ್ಪಕತಿಯಾ। ವಡ್ಢಮಾನೋ ಕಪ್ಪೋ ವಿವಟ್ಟೋ। ‘‘ಯಥಾವಿವಟ್ಟಂ’’ತಿ ವಿವಟ್ಟಪ್ಪಕಾರೇನ ವಿವಟ್ಟಪ್ಪಕತಿಯಾ। ಅಚ್ಚಯೇನ ಅತಿಕ್ಕಮನೇನ। ಹರಣೇನ ಅಪನಯನೇನ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಕಪ್ಪವಚನೇ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ತೇಜೇನಾ’’ತಿ ಅಗ್ಗಿನಾ। ‘‘ಸಂವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವಿನಸ್ಸತಿ ತದಾ। ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ’’ತಿ ಹೇಟ್ಠಾಲೋಕೋ। ‘‘ಚತುಸಟ್ಠಿವಾರೇಸೂ’’ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ।

ಗಾಥಾಸು। ‘‘ಸತ್ತಸತ್ತಗ್ಗಿನಾವಾರಾ’’ತಿ ಸತ್ತಸತ್ತವಾರಾ ಅಗ್ಗಿನಾ ವಿನಸ್ಸನ್ತಿ। ಅಥವಾ, ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ। ಸತ್ತಸುಸತ್ತಸುವಾರೇಸು ಲೋಕೋ ಅಗ್ಗಿನಾ ವಿನಸ್ಸತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಟ್ಠಮೇ ಅಟ್ಠಮೇ’’ತಿ। ‘‘ದಕಾ’’ತಿ ಉದಕೇನ। ಅಟ್ಠಮೇ ಅಟ್ಠಮೇವಾರೇ ಲೋಕೋ ದಕೇನ ವಿನಸ್ಸತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಯದಾ ಚತುಸಟ್ಠಿವಾರಾ ಪುಣ್ಣಾ, ತದಾ ಏಕೋ ವಾಯುವಾರೋ ಸಿಯಾ। ತತ್ಥ ‘‘ತದಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಚತುಸಟ್ಠಿವಾರೇ। ‘‘ವಿವಟ್ಟಮಾನಂ’’ತಿ ಸಣ್ಠಹಮಾನಂ। ‘‘ವಿವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಸಣ್ಠಹತಿ। ‘‘ಸಂವಟ್ಟಮಾನಂ’’ತಿ ವಿನಸ್ಸಮಾನಂ। ‘‘ಸಂವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವಿನಸ್ಸತಿ। ‘‘ದ್ವೇ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನೀ’’ತಿ ಅಡ್ಢದ್ವಯಂ ಏಕಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಉಪಚಾರೇನ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾತಂ-ಆಭಸ್ಸರಾನಂ ಅಟ್ಠಕಪ್ಪಾನೀತಿ। ‘‘ಉಪಡ್ಢೇನಾ’’ತಿ ಉದಕವಾರೇ ಹೇಟ್ಠಿಮಭೂಮೀಸು ಉದಕೇನ ವಿನಸ್ಸಮಾನಾಸು ದುತೀಯಜ್ಝಾನಭೂಮಿ ನ ತಾವ ವಿನಸ್ಸತಿ। ಸಂವಟ್ಟಕಪ್ಪೇಪಿ ಚಿರಕಾಲಂ ತಿಟ್ಠತೇಯೇವ। ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಞ್ಚೇತಂ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಇದಮೇವ ಪಮಾಣನ್ತಿ।

ಪಟಿಸನ್ಧಿಚತುಕ್ಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।

೧೪೫. ಕಮ್ಮಚತುಕ್ಕೇ। ‘‘ಜನೇತೀ’’ತಿ ಅಜನಿತಂ ಜನೇತಿ। ಪಾತುಭಾವೇತಿ। ‘‘ಉಪತ್ಥಮ್ಭತೀ’’ತಿ ಜನಿತಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭತಿ। ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಂ ಕರೋತಿ। ‘‘ಉಪಪೀಳೇತೀ’’ತಿ ಜನಿತಂ ಉಪಪೀಳೇತಿ, ಪರಿಹಾಪೇತಿ। ‘‘ಉಪಘಾತೇತೀ’’ತಿ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದತಿ। ‘‘ಕಟತ್ತಾ ರೂಪಾನಂ’’ತಿ ಕಟತ್ತಾನಾಮಕಾನಂ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಂ। ‘‘ಕಮ್ಮಪಥಪತ್ತಾವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿಜನೇನ ಸತಿ, ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮಪಥಪತ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವಿಪಚ್ಚಿತ್ಥಾತಿ ವಿಪಕ್ಕಂ। ವಿಪಕ್ಕಂ ವಿಪಾಕಂ ಯೇಸನ್ತಿ ವಿಪಕ್ಕ ವಿಪಾಕಾ। ಉಪತ್ಥಮ್ಭಮಾನಾ ಪವತ್ತತಿ। ಸಯಂಪಿ ಪಚ್ಚಯಲಾಭೇ ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಅಲದ್ಧೋಕಾಸಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನ ಮತ್ತಂ। ಲದ್ಧೋಕಾಸಸ್ಸಪಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಂ ನಾಮ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಮೇವ। ಅಞ್ಞಂ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಂ ಓಕಾಸಂ ಲಭತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಚಾಯಂ’’ತಿ ಚೇ ಅಯಂ। ‘‘ಕಾಲಙ್ಕರಿಯಾ’’ತಿ ಕಾಲಂಕರೇಯ್ಯ। ‘‘ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ। ‘‘ಪಸಾದಿತಂ’’ತಿ ಪಸನ್ನಂ। ‘‘ಪದೂಸಿತಂ’’ತಿ ಪದುಟ್ಠಂ। ಪುಬ್ಬೇ ‘ಮರಣಾಸನ್ನ ಕಾಲೇ’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇಧ ‘ಪವತ್ತಿಕಾಲೇಪೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಏತಂ’’ತಿ ಕಮ್ಮನ್ತರಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಂ। ‘‘ಜೀವಿತಪರಿಕ್ಖಾರೇ’’ತಿ ಜೀವಿತಪರಿವಾರೇ ಪಚ್ಚಯೇ। ‘‘ಸಮುದಾನೇತ್ವಾ’’ತಿ ಸಮಾಹ ರಿತ್ವಾ ।‘‘ಏತ್ಥಾ’’ತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ। ಖನ್ಧಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಉಪಬ್ರೂಹನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ವುತ್ತನಯೇನಾ’’ತಿ ‘ಜೀವಿತನ್ತರಾಯೇ ಅಪನೇತ್ವಾ’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ। ಖನ್ಧಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಚಿರತರಪ್ಪವತ್ತಿನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ’’ತಿ ‘ವಿಪಚ್ಚಿತುಂ ಅಲದ್ಧೋಕಾಸಾವಾ ವಿಪಕ್ಕ ವಿಪಾಕಾ ವಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಕುಸಲಾ ಕುಸಲ ಚೇತನಾ’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ। ‘‘ದುಬ್ಬಲತರಂ ಕತ್ವಾ ವಾ ವಿಬಾಧಮಾನಾ’’ತಿ ಉಪಪೀಳಕ ಕಮ್ಮಕಿಚ್ಚಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಜನಕ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ದುಬ್ಬಲ ಆಯೂಹನಕಾಲೇ’’ತಿ ಸಮುಚ್ಚಯನಕಾಲೇ। ‘‘ವಿಹತ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ’’ತಿ ವಿನಾಸಿತಸತ್ತಿಕಂ। ‘‘ಮಹೇಸಕ್ಖೇಸೂ’’ತಿ ಮಹಾನುಭಾವೇಸು। ‘‘ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಮ್ಪಿ ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ’’ತಿ ಉಪಪೀಳಕ ಕಮ್ಮತೋ ವಿಪರಿಯಾಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘ಉಪರಿಭೂಮಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಹೇಟ್ಠಾಭೂಮಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀ’ತಿಆದೀಸು ‘ಹೇಟ್ಠಾಭೂಮಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಉಪರಿಭೂಮಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀ’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಜಾತಸತ್ತುರಾಜವತ್ಥುಮ್ಹಿ ತಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಪಿತುಘಾತಕಮ್ಮಂ ಮಹಾಅವೀಚಿನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನಕಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಪಚ್ಛಾ ಬುದ್ಧು ಪಟ್ಠಾನ ಕಮ್ಮೇನ ಬಾಧೀಯಮಾನಂ ವಿಹತಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ಹುತ್ವಾ ತಂ ಉಸ್ಸದನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ। ಖನ್ಧಸನ್ತಾನಸ್ಸ ವಿಬಾಧನಂ ನಾಮ ಸತ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿ ಕರಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಥಂ ಗೋಮಹಿಂಸಾದೀನಂ ಪುತ್ತದಾರಞಾತಿಮಿತ್ತಾನಞ್ಚ ವಿಪತ್ತಿಕರಣಂ ತಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಉಪಪೀಳಕ ಕಮ್ಮಕಿಚ್ಚಂ ಭವೇಯ್ಯ। ಅಞ್ಞೋಹಿ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಅಞ್ಞೇ ಗೋಮಹಿಂಸಾದಯೋ। ನ ಚ ಅಞ್ಞೇನ ಕತಂ ಕಮ್ಮಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಂ ವಾ ಸುಖುಪ್ಪತ್ತಿಂ ವಾ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಚೋದನಾ। ದುವಿಧನ್ತಿಆದಿನಾ ತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ। ಆನನ್ದ ಸೇಟ್ಠಿವತ್ಥುಮ್ಹಿ। ಸೋಸೇಟ್ಠಿ ಮಹಾಮಚ್ಛರಿಯೋ ಅಹೋಸಿ। ಅಞ್ಞೇಪಿ ದಾನಂ ದೇನ್ತೇ ನೀವಾರೇಸಿ। ಸೋ ತತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಗಾಮಕೇ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಇತ್ಥಿಯಾಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ಜಾತೋ। ತಸ್ಸ ಜಾತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತಸ್ಸ ಪಾಪಕಮ್ಮೇನ ಮಾತರಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಕಲಗಾಮಿಕಾನಂ ಜನಾನಂ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಧಮ್ಮಪದ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ನಿಸ್ಸನ್ದಫಲವಸೇನ ಅಞ್ಞೇನ ಕತಂ ಕಮ್ಮಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಂ ವಾ ಸುಖುಪ್ಪತ್ತಿಂ ವಾ ಕರೋತಿ ಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। [‘‘ಕಮ್ಮಜಸನ್ತತಿ ಸೀಸೇಸೂ’’ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಏಕೇಕಾ ಕಮ್ಮಜರೂಪಸನ್ತತಿ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಸಾ ಪಚ್ಛಾ ಅಪರಾಪರಂ ತಾದಿಸಾಯ ಕಮ್ಮಜರೂಪಸನ್ತತಿಯಾ ಪವತ್ತತ್ಥಾಯ ಸೀಸಭೂತತ್ತಾ ಸನ್ತತಿ ಸೀಸನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಏಕಂ ವಾಕಮ್ಮಜಸನ್ತತಿ ಸೀಸಂ। ದ್ವೇ ವಾಕಮ್ಮಜಸನ್ತತಿ ಸೀಸಾನಿ ]। ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಪಾಠೇ। ‘‘ತದೇವಾ’’ತಿ ತಂ ಉಪಘಾತಕ ಕಮ್ಮಮೇವ। ‘‘ಇಧ ಚಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥಸಙ್ಗಹೇ। ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಪೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಉಪಘಾತಕ ಕಮ್ಮಸ್ಸಪಿ। ದುಟ್ಠಗಾಮಣಿ ರಞ್ಞೋ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಚ ಸೋಣತ್ಥೇರ ಪಿತುನೋ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಚ ತೇಸಂ ಮರಣಾಸನ್ನಕಾಲೇ ಪಥಮಂ ದುಗ್ಗತಿ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ। ಪಚ್ಛಾ ರಞ್ಞೋ ಏಕಂ ಪುಬ್ಬಕತಂ ಕಲ್ಯಾಣ ಕಮ್ಮಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸ ಥೇರಪಿತು ಚ ತಙ್ಖಣೇ ಏವ ಏಕಂ ಕಲ್ಯಾಣ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ತಾನಿ ದುಗ್ಗತಿ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಅನ್ತರಧಾಯನ್ತಿ। ಸಗ್ಗನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಪಾತುಬ್ಭವನ್ತಿ। ಉಭೋಪಿ ಚವಿತ್ವಾ ಸಗ್ಗೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತೀತಿ। ಕುಸಲಾ ಕುಸಲ ಕಮ್ಮಾನಂ ಖಯಂ ಕರೋತೀತಿ ಕುಸಲಾ ಕುಸಲ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಕರೋ। ‘‘ಆಯು ಕಮ್ಮೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸೂ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಆಯು ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಚ ಪರಿಯನ್ತ ಗತೋ ನ ಹೋತಿ, ಕಮ್ಮಾನುಭಾವೋ ಚ ಪರಿಕ್ಖೀಣೋ ನ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಆಯು ಕಮ್ಮೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು। ‘‘ಅಪರಾಧ ಕಮ್ಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಮಾತಾಪಿತೂಸುವಾ ಧಮ್ಮಿಕಸಮಣ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಸು ವಾ ಅಪರಜ್ಝನವಸೇನ ಕತಸ್ಸ ಅಪರಾಧಕಮ್ಮಸ್ಸ। ‘‘ಸೋ ಪನಾ’’ತಿ ಮಜ್ಝಿಮಟ್ಠಕಥಾವಾದೋ ಪನ। ‘‘ಅರುಚ್ಚಮಾನೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ಅನಿಚ್ಛಿಯಮಾನೋವಿಯ। ‘‘ಸೋ’’ತಿ ಮಜ್ಝಿಮಟ್ಠಕಥಾ ವಾದೋ। ‘‘ತತ್ಥ ಪನಾ’’ತಿ ಮಜ್ಝಿಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ। ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಚೇತಂ’’ತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಚ ಏತಂ ಸುತ್ತವಚನಂ, ವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅನಿಚ್ಛನ್ತೇಹಿ ಟೀಕಾ ಚರಿಯೇಹಿ। ‘‘ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಇಚ್ಛಿ ತಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥ ‘‘ವಿಪಾಕಂ’’ತಿ ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಕ್ಖನ್ಧ ಸನ್ತಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಸ ಜನಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಜನಕ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಸೇವ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಂ ತಸ್ಸೇವ ಉಪಪೀಳಕಂ ತಸ್ಸೇವ ಉಪಘಾತಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಉಪಘಾತಕ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಸಾಕೇತ ಪಞ್ಹೇ’’ತಿ ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರೇ ಆಗತೇ ಸಾಕೇತ ಪಞ್ಹೇ। ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾಯ ನಾಮ ಉಗ್ಗಸೇನ ರಞ್ಞೋ ದೇವಿಯಾ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಸಾದೇವೀ ಪುಬ್ಬೇ ಏಕಂ ಅಜಂ ಘಾತೇಸಿ, ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಅಪಾಯೇಸು ಪತಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಪವತ್ತಿ ವಿಪಾಕವಸೇನ ಬಹೂಸು ಭವೇಸು ಅಜಸರೀರೇ ಲೋಮಗಣನಾಮತ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ಸೀಸಚ್ಛೇದನ ದುಕ್ಖಂ ಅನುಭೋಸೀತಿ। ‘‘ಸಾ ಪನಾ’’ತಿ ಸಾ ಏಕಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತ ಚೇತನಾ ಪನ। ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲಾನ ವತ್ಥು ನಾಮ ಪಞ್ಚಸತ ಚೋರಾನಂ ಥೇರಸ್ಸ ಘಾತ ನ ವತ್ಥು । ಥೇರೋಹಿ ಅತ್ತನಾ ಪುಬ್ಬಕತೇನ ಉಪಚ್ಛೇದಕ ಕಮ್ಮೇನ ಚೋರಘಾತನಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ। ಸಾಮಾವತಿದೇವೀ ಚ ವಗ್ಗುಮುದಾನದಿತೀರವಾಸಿನೋ ಪಞ್ಚಸತ ಭಿಕ್ಖೂ ಚ ಅತ್ತನೋ ಪುಬ್ಬಕತೇಹಿ ಉಪಚ್ಛೇದಕ ಕಮ್ಮೇಹಿ ತಾದಿಸಂ ಪರೂಪಕ್ಕಮಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಸಗ್ಗೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಾ। ದುಸ್ಸಿಮಾರೋ ನಾಮ ಕಕುಸನ್ಧ ಬುದ್ಧಕಾಲೇ ಮಾರದೇವ ಪುತ್ತೋ ವುಚ್ಚತಿ। ಕಲಾಬುರಾಜಾನಾಮ ಖನ್ತಿ ವಾದಿತಾ ಪಸಸ್ಸ ಘಾತಕೋ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇ ಪನ ತಙ್ಖಣೇ ಅತ್ತನಾ ಕತೇನ ಉಪಚ್ಛೇದಕ ಕಮ್ಮೇನ ತಙ್ಖಣೇ ಏವ ಚವಿತ್ವಾ ಅವೀಚಿಮ್ಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮ ವತ್ಥೂಸು ಉಪಚ್ಛೇದಕ ಕಮ್ಮಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದನ ಮತ್ತಂ ಕರೋತಿ। ನ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ। ಪಚ್ಛಿಮವತ್ಥೂಸು ಪನ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದನಞ್ಚ ಕರೋತಿ, ವಿಪಾಕಞ್ಚ ದೇತೀತಿ। ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ। ‘‘ಉಪಚ್ಛೇದನ ಪುಬ್ಬಕಂ’’ತಿ ಉಪಚ್ಛೇದನ ಪುಬ್ಬಕಂ ವಿಪಾಕಂ ಜನೇತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಕಮ್ಮನ್ತರಸ್ಸ ವಿಪಾಕಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾವ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಂ ಜನೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತತ್ಥ ‘‘ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಂ ಜನೇತೀ’’ತಿ ಇಧ ಕದಾಚಿ ಜನೇತಿ, ಕದಾಚಿ ನ ಜನೇತೀತಿ ಏವಂ ವಿಭಾಗಸ್ಸ ಅಕತತ್ತಾ ‘‘ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಇಧ ಪುಬ್ಬಕತೇನಾ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಸುಯೇವ ಆಗತತ್ತಾ’’ತಿ ತೇಸು ವತ್ಥೂಸು ತೇಜನಾ ಉಪಚ್ಛೇದಕ ಕಮ್ಮೇನ ಮರನ್ತೀತಿ ಏವಂ ವತ್ವಾ ಆಗತತ್ತಾ। ವಿಪಾಕಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ವಿಪಾಕ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ। ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ವಿಪಾಕ ನಿಬ್ಬತ್ತಕತ್ತಂ। ವಿಪಾಕ ನಿಬ್ಬತ್ತಕತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವೋತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ।

ಜನಕಚತುಕ್ಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।

೧೩೬. ‘‘ನಿಕನ್ತಿ ಬಲೇನ ವಾ ಪಟಿಬಾಹಿಯಮಾನಂ ವಿಪಾಕಂ ನ ದೇತೀ’’ತಿ ಝಾನಲಾಭಿನೋ ಹುತ್ವಾಪಿ ಮರಣಕಾಲೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ನಿಕನ್ತಿಯಾ ಸತಿ, ತಂ ಝಾನಂ ವಿಪಾಕಂ ನ ದೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಏಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ಮಹಗ್ಗತಕಮ್ಮ ಆನನ್ತರಿಯ ಕಮ್ಮಾನಂ। ಅನ್ತಿಮ ಜವನವೀಥಿಯಂ ಕತಂ ನಾಮ ವತ್ಥು ದುಬ್ಬಲತ್ತಾ ಸಯಮ್ಪಿ ದುಬ್ಬಲಂ ಹೋತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ನ ಜನೇತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನ್ತಿಮ ಜವನವೀಥಿತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಆಸನ್ನೇ ಕತಂ’’ತಿ। ಇದಞ್ಚ ಕಮ್ಮಸಾಮಞ್ಞ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಕಮ್ಮವಿಸೇಸೇ ಪನ ಸತಿ, ನ ದೇತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಮ್ಮಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಕತಂ ಆಸನ್ನ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ಪಾಳಿಪಾಠೇ। ಅಸ್ಸಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಮರಣಕಾಲೇವಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಸಮತ್ತಾ ಸಮಾದಿನ್ನಾ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಸಮತ್ತಾ ಸಮಾದಿನ್ನಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಪರತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ। ಸೋಮನಸ್ಸ ಜನಕಂ ಪರಚೇತನಾ ಪವತ್ತಿವಸೇನ। ಸನ್ತಾಪ ಜನಕಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಪ್ಪವತ್ತಿವಸೇನ। ಇದಂ ಗರುಕ ಚತುಕ್ಕಂ ನಾಮ ಅನನ್ತರೇ ಭವೇ ವಿಪಚ್ಚನಕಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಪಜ್ಜವೇದನೀಯ ಕಮ್ಮಾನಿ ಏವಾ’’ತಿ। ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಕುಸಲಂ ವಾ ಹೋತು, ಅಕುಸಲಂ ವಾ। ಪುನಪ್ಪುನಂ ಲದ್ಧಾ ಸೇವನೇ ಸತಿ, ವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ। ಅಸತಿ ನ ದೇತಿ। ಕಾಮಾವಚರಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ ವಿಪಾಕಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ ಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಚ, ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ ವಿಪಾಕಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ ಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಚ, ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥಹಿ ಕತತ್ತಾತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ಉಪಚಿತತ್ತಾತಿ ವಚನಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಡ್ಢನಸಙ್ಖಾತೇ ಆಸೇವನೇ ಸತಿ ಏವ ವಿಪಾಕಂ ದೇತೀತಿ ಞಾಪೇತಿ। ತಸ್ಮಾ ಕತಮತ್ತ ಕಮ್ಮತ್ತಾ ಕಟತ್ತಾ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಅನನ್ತರಭವೇ ವಿಪಚ್ಚನಕ ಕಮ್ಮಸ್ಸೇವ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಲದ್ಧಾ ಸೇವನಮೇವ ಇಧ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಲದ್ಧಾಸೇವನಂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।

‘‘ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಯತ್ಥ ತಂ ಪುಬ್ಬಕತಂ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಆಗತಂ’’ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಪದೇಸೇ ತಂ ಕಟತ್ತಾ ಕಮ್ಮಂ ಪುಬ್ಬಕತಂ ಕಮ್ಮಂತಿ ಆಗತಂ। ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಇಧಾ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಇಧಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥ ಸಙ್ಗಹೇ। ಪಾಳಿಯಂ। ಯಂ ಗರುಕಂ, ತಂ ವಿಪಾಕಂ ದೇತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ, ಯಂ ಬಹುಲಂ। ತಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ, ಯಂ ಆಸನ್ನಂ। ತಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ, ಯಂ ಕಟತ್ತಾ ವಾ ಪನ ಕಮ್ಮಂ, ತಂ ವಿಪಾಕಂ ದೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ।

ಸುತ್ತನ್ತಪಾಠೇ। ಸುಖವೇದನಂ ಜನೇತೀತಿ ಸುಖವೇದನೀಯಂ। ‘‘ಸಮತ್ತಾ’’ತಿ ಸುಟ್ಠುಗಹಿತಾ। ‘‘ಸಮಾದಿನ್ನಾ’’ತಿ ತದತ್ಥವಿವರಣಂ। ‘‘ಪರಿಯತ್ತಂ’’ತಿ ಸಮತ್ಥಂ। ತಮ್ಬದಾಧಿಕಸ್ಸ ಯಾವಜೀವಂ ಬಹೂನಿ ಪಾಪಕಮ್ಮಾನಿ ಆಚಿಣ್ಣಾನಿ। ಮರಣ ದಿವಸೇ ಪನ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಚವಿತ್ವಾ ತೇನ ಆಸನ್ನ ಕಮ್ಮೇನ ಸಗ್ಗೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ। ವಾತಕಾಲಸ್ಸ ಯಾವಜೀವಂ ಬಹೂನಿ ಕಲ್ಯಾಣ ಕಮ್ಮಾನಿ ಆಚಿಣ್ಣಾನಿ। ಮರಣ ದಿವಸೇಪನ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ವಿಪರೀತ ಸಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ತೇನ ಆಸನ್ನ ಕಮ್ಮೇನ ಅಪಾಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ।

ಗರುಕಚತುಕ್ಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।

೧೪೭. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಚತುಕ್ಕೇ। ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬೋತಿ ದಿಟ್ಠೋ। ‘‘ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಖನ್ಧಾಯತನ ಧಮ್ಮ ಸಮೂಹೋ। ದಿಟ್ಠೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ದಿಟ್ಠ ಧಮ್ಮೋ। ವತ್ತಮಾನೋ ಧಮ್ಮಸಮೂಹೋ। ಯೋ ಅತ್ತಭಾವೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅತ್ತಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಸಾರಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪವತ್ತಿ ಕಾರಣನ್ತಿ ಕತ್ವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದಿಟ್ಠ ಧಮ್ಮೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಕಥಂ ಕಮ್ಮಸಾಧನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪಟಿಸಂವೇದನ ಕ್ರಿಯಾಪದೇ ವಿಪಾಕನ್ತಿ ಕಮ್ಮಪದಂ ದಿಸ್ವಾ ವಿಪಾಕಂ ನಾಮ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ವೇದನೀಯಂ। ಪಟಿಸಂವೇದಿತಬ್ಬಂ ಪಟಿಸಂವೇದನೀಯನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾತತ್ತಾ। ‘‘ಉಪೇಚ್ಚಾ’’ತಿ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ। ‘‘ಉಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ’’ತಿ ಉಪೇಚ್ಚ ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ। ಪಾಪುಣಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ। ‘‘ದಿಟ್ಠ ಧಮ್ಮತೋ’’ತಿ ದಿಟ್ಠ ಧಮ್ಮಸ್ಸ। ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಪಞ್ಚಮೀ। ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಏತ್ಥಹೀ’’ತಿಆದಿ ಪುಬ್ಬವಾಕ್ಯೇ ವುತ್ತ ನಯಮೇವ। ಅಪರಸದ್ದೋ ನಿಚ್ಚಂ ಅಪಾದಾನಾ ಪೇಕ್ಖೋ। ತಞ್ಚ ಅಪಾದಾನಂ ನಾಮ ಅನನ್ತರೇ ವುತ್ತಪದೇಹಿ। ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾ ನಾಗತಾನನ್ತರ ಭವೇಹೀ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮತೋ ಚ ಅನಾಗತಾನನ್ತರ ಭವತೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಪರಿವತ್ತೋ’’ತಿ ಪಬನ್ಧೋ। ಅಪರಾಪರಿಯೋತಿ ವಾ, ಅಪರೋ ಚ ಅಪರೋ ಚ ಅಪರಾಪರೋ। ಅಪರಾಪರೇ ಪವತ್ತೋ ಅಪರಾಪರಿಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಉಪಪಜ್ಜಭವಂ’’ತಿ ಅನಾಗತಾನನ್ತರಭವಂ। ಅಹೋಸಿ ಕಮ್ಮೇ ‘‘ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ಪದಂ ಅಞ್ಞಾಸಿ ಕೋಣ್ಡಞ್ಞೋತಿ ಪದೇವಿಯ ರುಳ್ಹೀನಾಮಪದನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಹೋಸಿ ನಾಮಕಂ’’ತಿ। ತಂ ಪನ ರುಳ್ಹಿಪದಂ ಕುತೋಪವತ್ತಂತಿ ಆಹ ‘‘ಅಹೋಸಿ ಕಮ್ಮಂ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಏವಂ ವುತ್ತ ಪಾಠವಸೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಇಧ ವುತ್ತೋ ಪಾಠೋ ಸಾ ವಸೇಸೋ। ಪರಿಪುಣ್ಣಪಾಠೋ ಪನ ಅಹೋಸಿ ಕಮ್ಮಂ ಅಹೋಸಿ ಕಮ್ಮ ವಿಪಾಕೋ, ಅಹೋಸಿ ಕಮ್ಮಂ ನಾಹೋಸಿ ಕಮ್ಮ ವಿಪಾಕೋ, ಅಹೋಸಿ ಕಮ್ಮಂ ಅತ್ಥಿಕಮ್ಮ ವಿಪಾಕೋ, ಅಹೋಸಿ ಕಮ್ಮಂ ನತ್ಥಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ, ಅಹೋಸಿಕಮ್ಮಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮ ವಿಪಾಕೋ, ಅಹೋಸಿ ಕಮ್ಮಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಕಮ್ಮ ವಿಪಾಕೋತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಮಗ್ಗೇ ಆಗತೋ। ‘‘ಸಾ’’ತಿ ಪಥಮ ಜವನ ಚೇತನಾ। ‘‘ಅಪ್ಪತರ ವಿಪಾಕಾ ಚಾತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಇತೀ’’ತಿ ಹೇತು ಅತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಚಿರಟ್ಠಿತಿ ಕತ್ತಾ ದಿಟ್ಠ ಧಮ್ಮೇ ಏವ ಫಲಂ ದತ್ವಾ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪತರ ವಿಪಾಕತ್ತಾ ಅಹೇತುಕಮತ್ತಂ ಫಲಂ ದತ್ವಾ ವಿಗಚ್ಛತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಚಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯಂ ಲದ್ಧಾತಿ ವುತ್ತೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಚ। ‘‘ಸೋ’’ತಿ ಮಹನ್ತಂ ವುತ್ತೋ ಪಚ್ಚಯೋ। ‘‘ಕಾಕವಲಿಯಾದೀನಂ ವಿಯಾ’’ತಿ ಕಾಕವಲಿಯಾದೀನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ದಿಟ್ಠವೇದನೀಯ ಕಮ್ಮಂ ವಿಯ। ‘‘ಪಾಕಟತರಪ್ಫಲದಾನಂ’’ತಿ ಸತ್ತಾಹಬ್ಭನ್ತರೇ ಏವ ಸೇಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಪ್ಪಟಿ ಲಾಭಾದಿವಸೇನ ಪಾಕಟತರಪ್ಫಲದಾನಕಂ ಕಮ್ಮವಿಸೇಸಂ। ಕಮ್ಮ ಪಥಜವನಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಾ ಪಥಮಜವನ ಚೇತನಾ ವಾ ಇತರಾಪಿ ಪಥಮ ಜವನ ಚೇತನಾ ವಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಕಾಚೀ’’ತಿ ಏಕಚ್ಚಾ ಪಥಮಜವನ ಚೇತನಾ। ಸೇಸಾನಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮ ವೇದನೀಯ ಕಮ್ಮಾನಿ।

ಉಪಪಜ್ಜಕಮ್ಮೇ। ‘‘ಅತ್ಥ ಸಾಧಿಕಾ’’ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನತ್ಥಸಾಧಿಕಾ। ಪಾಣಘಾತಾದಿ ಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸುಟ್ಠು ನಿಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಿಕಾ। ‘‘ಸೇಸಾನಿ ಪೀ’’ತಿ ಸೇಸಾನಿ ಉಪಪಜ್ಜ ವೇದನೀಯ ಕಮ್ಮಾನಿಪಿ। ‘‘ಇಧಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಮನುಸ್ಸ ಲೋಕೇ। ‘‘ಮಿಸ್ಸಕಕಮ್ಮಾನೀ’’ತಿ ಕುಸಲಾ ಕುಸಲಮಿಸ್ಸಕಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ। ವೇಮಾನಿಕಪೇತವತ್ಥೂನಿ ವಿಮಾನವತ್ಥು ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾನಿ। ‘‘ಸುಗತಿಯಂ ವಿಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವನ್ತಾನಿ ವತ್ಥೂನೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ವಿಪತ್ತಿಂ’’ತಿ ಚಕ್ಖು ಸೋತಾದೀನಂ ಅಙ್ಗ ಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ವಾ ವಿಪತ್ತಿಂ। ನಾನಾ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಭೂತಂ ವಾ ವಿಪತ್ತಿಂ। ‘‘ದುಗ್ಗತಿಯಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ’’ತಿ ಮಹಿದ್ಧೀನಂ ನಾಗಸುಪಣ್ಣಾದೀನಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ। ‘‘ಯಥಾ ವುತ್ತ ವತ್ಥೂಹೀ’’ತಿ ವೇಮಾನಿಕ ಪೇತವತ್ಥಾದೀಹಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠೇ। ‘‘ತೇಸಂ ಸಙ್ಕಮನಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ತೇಸಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ವಿಪಚ್ಚನಕಾಲ ಸಙ್ಕನ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ‘‘ಯಥಾಠಾನೇಯೇವ ಪತಿಟ್ಠನ್ತೀ’’ತಿ ತಾನಿ ದಿಟ್ಠ ಧಮ್ಮಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ಭಗವತಾ ಯಥಾ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಏವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ। ‘‘ಏವಂ ವುತ್ತಂ’’ತಿ ತೇಸಂ ಸಙ್ಕಮನಂ ನತ್ಥೀತಿಆದಿನಯೇನ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಯುತ್ತಿಯಾ ವಾ ಅಭಾವತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ದಿಟ್ಠ ಧಮ್ಮ ವೇದನೀಯಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ವಿಪಾಕಾದಿ ಯುತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ।

ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಚತುಕ್ಕಂ।

೧೪೮. ಪಾಕಟ್ಠಾನಚತುಕ್ಕೇ। ‘‘ಕಾಯಾದೀನಂ’’ತಿ ಚೋಪನಕಾಯಾದೀನಂ। ಕಾಯ ವಿಞ್ಞತ್ತಾದೀನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಅತಿಪಾತೇನ್ತೀ’’ತಿ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಪಯೋಗೇನ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಪಾತೇನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತಿಪಾತನಞ್ಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಅದಿನ್ನಂ’’ತಿ ಸಾಮಿಕೇನಅದಿನ್ನಂ ಪರಸನ್ತಕಂ। ಅಗಮನೀಯವತ್ಥೂನಿ ನಾಮ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನತ್ಥಾಯ ಅನುಪಗನ್ತಬ್ಬಾನಿ ಮಾತುರಕ್ಖಿತಾದೀನಿ ಇತ್ಥಿ ಪುರಿಸಸರೀರಾನಿ। ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪರಪಾಣಸ್ಸ। ‘‘ತತೋ’’ತಿ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತ ಭಾವತೋ। ‘‘ಅಚ್ಛಿನ್ದಕ ಚೇತನಾ’’ತಿ ಪರಸನ್ತಕಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಕರಣವಸೇನ ಭುಸಂ ಪರಸನ್ತಕಾ ಭಾವಚ್ಛಿನ್ದಕ ಚೇತನಾ। ವಿಲುಪ್ಪನ ಚೇತನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಮಗ್ಗೇನ ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪಾದಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಮಗ್ಗೇನ ಪರಮಗ್ಗ ಸಮ್ಪಯೋಜಕಸ್ಸ। ‘‘ಏತ್ಥಪೀ’’ತಿ ಯಥಾ ಅದಿನ್ನಾದಾನೇ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತ ಸಞ್ಞಿನೋತಿ ದುತೀಯಂ ಅಙ್ಗಪದಂ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಏತ್ಥಪಿ। ಏತ್ಥ ವದನ್ತಿ ಅಗಮನೀಯ ವತ್ಥು ವಸೇನ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸೇವನ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಅಗಮನೀಯ ವತ್ಥು ಸಞ್ಞಿತಾತಿ ಅವುತ್ತಮ್ಪಿ ವುತ್ತಸದಿಸಂ ಹೋತೀತಿ। ನ ಹೋತಿ। ನ ಹಿ ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ವಚನಂ ಸಞ್ಞಾವಿಸೇಸ ಸಹಿತಂ ಅತ್ಥಂ ವದತಿ। ಈದಿಸೇಸು ಚ ಠಾನೇಸು ಸಚೇ ಸಞ್ಞಾಪಧಾನಂ ಹೋತಿ। ಪಾಣಸಞ್ಞಿತಾ, ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತ ಸಞ್ಞಿತಾ,ತಿ ಅಙ್ಗ ಪದಂ ವಿಯ ಇಧಪಿ ಅಗಮನೀಯ ವತ್ಥು ಸಞ್ಞಿತಾತಿ ದುತೀಯಂ ಅಙ್ಗಪದಂ ಅವಸ್ಸಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಅಙ್ಗನಿಯಮಟ್ಠಾನತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏತೇನಾ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಚತುರಙ್ಗೀಕೋವ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಭಾರಾ। ಅಗಮನೀಯ ವತ್ಥು, ತಸ್ಮಿಂ ಸೇವನ ಚಿತ್ತಂ, ಸೇವನಪ್ಪಯೋಗೋ, ಮಗ್ಗೇನ ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ಅಧಿವಾಸನನ್ತಿ। ‘‘ಸಾ’’ತಿ ಭಿಕ್ಖುನೀ। ‘‘ರಕ್ಖಿತಾಸು ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ಮಾತುರಕ್ಖಿತ ಪಿತು ರಕ್ಖಿತಾದೀಸು ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ‘‘ಟೀಕಾಸು ಪನಾ’’ತಿ ಸುತ್ತನ್ತಟೀಕಾಸು ಪನ। ‘‘ಸಾ’’ತಿ ಭಿಕ್ಖುನೀ। ಪಾಸಣ್ಡಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾದೀನಿ। ತಂ ವಾದಿನೋ ಪಾಸಣ್ಡಿಯಾ ನಾಮ। ತೇಸಂ ಧಮ್ಮೋ ಪಾಸಣ್ಡಿಯ ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ। ಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋಪಿ ದುಸ್ಸೀಲಾಯ ಇತ್ಥಿಯಾ ವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜೋ। ತತೋ ಗೋರೂಪ ಸೀಲಿಕಾಯ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜೋ। ತತೋ ಸರಣಙ್ಗತಾಯ, ಪಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾ ಪದಿಕಾಯ, ಸಾಮಣೇರಿಯಾ, ಪುಥುಜ್ಜನ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾತಿಆದಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾ ಪಾಠೇ। ‘‘ಏತ್ಥಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಕುಸಲಕಾಯಕಮ್ಮೇ। ‘‘ನ ಗಹಿತಂ’’ತಿ ಥೇರೇನ ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ವಾ ನ ಗಹಿತಂ। ಸುರಞ್ಚ ಮೇರಯಞ್ಚ ಪಿವನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸುರಾಮೇರಯ ಪಾನಂ। ತದಜ್ಝೋಹರಣ ಚೇತನಾ ಕಮ್ಮಂ। ‘‘ಸಬ್ಬ ಲಹುಕೋ’’ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸುರಾಪಾನ ಕಮ್ಮ ವಿಪಾಕಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಯೋ ವಿಪಾಕೋ ಲಹುಕತರೋ, ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಮತ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಉಮ್ಮತ್ತಕಸಂವತ್ತನಿಕೋ’’ತಿ ಉಮ್ಮತ್ತಭಾವ ಸಂವತ್ತನಿಕೋ। ‘‘ಪಞ್ಚಪೀ’’ತಿ ಸುರಾಪಾನ ಕಮ್ಮೇನ ಸಹ ಪಞ್ಚಪಿ। ಮೂಲಟೀಕಾ ವಚನೇ। ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸುರಾಪಾನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ। ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಮಗ್ಗಟೀಕಾಯಂ ಇಮಸ್ಸ ವಾಕ್ಯಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥ ‘‘ತಬ್ಬಿ ರಮಣಾದಯೋ ಚಾ’’ತಿ ತತೋ ಸುರಾಪಾನತೋ ವಿರಮಣಾದಯೋ ಚ। ‘‘ಮದಸ್ಸಾ’’ತಿ ಮಜ್ಜನಸ್ಸ। ‘‘ಅಪುಞ್ಞಪಥಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅಕುಸಲ ಕಮ್ಮ ಪಥಸ್ಸ। ‘‘ತಬ್ಬಿರತಿ ಪೀ’’ತಿ ತತೋ ಸುರಾಪಾನತೋ ವಿರತಿಪಿ। ‘‘ನಿಮ್ಮದತಾಯಾ’’ತಿ ಮಜ್ಜನರಹಿತ ಭಾವಸ್ಸ। ‘‘ಸಾ’’ತಿ ನಿಮ್ಮದತಾ। ‘‘ಪುಞ್ಞಪಥಸ್ಸಾ’’ತಿ ಕುಸಲಕಮ್ಮ ಪಥಸ್ಸ। ‘‘ಇತೀ’’ತಿ ತಸ್ಮಾ। ‘‘ತಾನೀ’’ತಿ ಸುರಾಪಾನ ಕಮ್ಮತಬ್ಬಿರತಿ ಕಮ್ಮಾನಿ। ‘‘ನ ಇತರಂ’’ತಿ ಕಮ್ಮಪಥೇಹಿ ಅಸಮ್ಬನ್ಧಂ। ಸುರಾಪಾನಂ ವಿಸುಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ನ ದೇತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತಬ್ಬಿರತಿ ಕಮ್ಮೇ ಪನ ಸಚೇ ಇದಂ ಸುರಾಪಾನಂ ನಾಮ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ದುಚ್ಚರಿತನ್ತಿ ಞತ್ವಾ ಸಮಾದಾನ ವಿರತಿ ಸಮ್ಪತ್ತವಿರತಿ ವಸೇನ ತಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ರಕ್ಖತಿ। ತಂ ಸೀಲಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಪುಞ್ಞಪಥೇಹಿ ಅಸಮ್ಬನ್ಧಮ್ಪಿ ವಿಸುಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ನ ದೇತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ‘‘ಏವಮಿದಂ ಪೀ’’ತಿ ಏವಂ ಇದಮ್ಪಿ ಸುರಾಪಾನ ಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮ ಪಥಪತ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪರಿವಾರಭೂತಂ ಏವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಜನೇತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ಕಮ್ಮಪಥಸುತ್ತೇಸು। ಸರೂಪತೋ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಯಂ’’ತಿ ಯಂ ಸುರಾಪಾನ ಕಮ್ಮಂ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ತೇಸು ಕಮ್ಮಪಥಸುತ್ತೇಸು। ಕಮ್ಮ ಜನನಂ ನಾಮ ದುಚ್ಚರಿತ ಕಮ್ಮಾನಂ ಜನನಂ। ಸಕ್ಕೇನ ದೇವಾನ ಮಿನ್ದೇನ ತಸ್ಸ ಅಪಾಯಗಾಮಿತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತಸ್ಸಾಸುರಾಯ ಪುಣ್ಣಂ ಇಮಂ ಸುರಾಕುಮ್ಭಂಕಿಣಾಥ। ಮೂಲಂ ದೇಥ ಗಣ್ಹಾಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸುರಾಪಾನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ। ಅಪಾಯಂ ಗಮೇತಿ ಸಮ್ಪಾಪೇತೀತಿ ಅಪಾಯ ಗಾಮೀ। ‘‘ಯದಿದಂ’’ತಿ ಯಾ ಅಯಂ ಯಥಾಲಾಭ ಯೋಜನಾ ಅತ್ಥಿ। ಮೂಲಟೀಕಾ ವಚನೇ। ‘‘ಕಮ್ಮಸಹಜಾತಾ’’ತಿ ಅಕುಸಲ ಕಮ್ಮಸಹಜಾತಾ ತಣ್ಹಾ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ತೇಸಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ। ‘‘ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ’’ತಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಯಂ ಫಸ್ಸೋ ಹೋತಿ, ವೇದನಾ ಹೋತೀತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇ ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸವಾರೇ ಝಾನಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸಾ ನಾಮ ಆಗತಾ। ತೇಸು ಪಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾ ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಕಮ್ಮಪಥ ಕೋಟ್ಠಾಸಿಕಾ ಏವ। ಕಮ್ಮಪಥ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಅನ್ತೋಗಧಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಪುರಿಮಾನಂ ಚತುನ್ನಂ’’ತಿ ಪಾಣಾತಿ ಪಾತಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ। ‘‘ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಪಥಭಾವೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ। ‘‘ತತೀಯಂ’’ತಿ ತತೀಯ ಸುತ್ತಂ। ಏತಾಸುಪಿ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು।

ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀಸು। ಸಸಮ್ಭಾರಕಾಯೋ ನಾಮ ಸಕಲೋ ರೂಪಕಾಯೋ। ಪಸಾದಕಾಯೋ ನಾಮ ಕಾಯಪಸಾದೋ ಏವ। ಕಾಯ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಚೋಪನಕಾಯೋ ನಾಮ। ‘‘ಚೋಪನ’’ನ್ತಿ ಚ ಚಲನಂ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಸೋ ಯೇವಾ’’ತಿ ಚೋಪನಕಾಯೋಯೇವ। ಕಾಯಕಮ್ಮ ನಾಮ ಲಾಭೋ ಚ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಕಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿ ಮುಖನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಕಮ್ಮಾನಿ ವಿಸೇಸೇತುಂ’’ತಿ ಇದಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ, ಇದಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ನಾಮಾತಿ ವಿಸೇಸೇತುಂ ನಿಯಮೇತುಂ। ‘‘ಸಕ್ಕೋನ್ತೀ’’ತಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ವಿಸೇಸೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ವುತ್ತಿತೋತಿ ಚ ವಚೀದ್ವಾರೇ ವುತ್ತಿತೋತಿ ಚ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಮಿಚ್ಛಾಚಾರಸ್ಸ ವಚೀದ್ವಾರೇ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ‘‘ಪುರಿಮಾನಿ ದ್ವೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಮಜ್ಝಿಮಾನಿ ಚತ್ತಾರೀ’’ತಿ ಮುಸಾವಾದಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ವಚೀಕಮ್ಮಾನಿ। ‘‘ಛಬ್ಬಿಧಾನಿ ತಾನಿ ವಜ್ಜಾನೀತಿ’’ತಿ ‘ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಜಹೇಯ್ಯು’ನ್ತಿಆದೀನಿ ಛಬ್ಬಿಧಾನಿ ತಾನಿ ವಜ್ಜಾನಿ। ಕಥಂ ಏಕಮೇಕೇನ ಬಾಹುಲ್ಲ ಸದ್ದೇನ ಛಬ್ಬಿಧಾನಿ ತಾನಿ ವಜ್ಜೇತೀತಿ। ಅನ್ವಯತೋ ಚ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಚ ವಜ್ಜೇತಿ। ಕಥಂ, ಪಾಣಾತಿಪಾತ ಕಮ್ಮಂ ಕದಾಚಿ ಅಪ್ಪಕೇನ ವಚೀದ್ವಾರೇ ಉಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಏವ ಪವತ್ತಿ ಬಹುಲತ್ತಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಮೇವ ಹೋತಿ। ವಚೀಕಮ್ಮ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ। ದ್ವೇ ವಾ ಅಸ್ಸ ನಾಮಾನಿ ನ ಭವನ್ತಿ। ವಚೀದ್ವಾರೇ ಪನ ಅಪ್ಪಕವುತ್ತಿತ್ತಾ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ। ಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ನಾಮಂ ನ ಜಹತಿ। ದ್ವೇ ವಾ ಅಸ್ಸ ನಾಮಾನಿ ನ ಭವನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಏಕೇನ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಬಾಹುಲ್ಲ ವುತ್ತಿವಚನೇನ ಪಾಣಾತಿಪಾತ ಕಮ್ಮೇ ಛಬ್ಬಿಧಾನಿ ವಜ್ಜಾನಿ ವಜ್ಜೇತೀತಿ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸು। ವನಚರಕೋ ನಾಮ ವನಲುದ್ದಕೋ। ಸೋ ಪನ ಕದಾಚಿ ಅಪ್ಪಕೇನ ಗಾಮೇ ಚರನ್ತೋಪಿ ವನೇ ಬಾಹುಲ್ಲ ಚಾರಿತ್ತಾ ವನಚರಕೋ ಏವ ಹೋತಿ। ಗಾಮಚರಕೋತಿ ನಾಮಂ ನ ಲಭತಿ। ದ್ವೇ ವಾ ಅಸ್ಸ ನಾಮಾನಿ ನ ಭವನ್ತಿ। ಏವಂ ಸಙ್ಗಾಮಾವಚರಕಾಪಿ। ಸಙ್ಗಾಮಾವಚರೋ ನಾಮ ಸಙ್ಗಾಮೇ ಬಾಹುಲ್ಲಾವಚರೋ ಹತ್ಥೀ ವುಚ್ಚತಿ। ಏತ್ಥ ಮನೋದ್ವಾರಂ ಸಬ್ಬ ಕಮ್ಮ ಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಕಮ್ಮಾನಿ ವಿಸೇಸೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಞ್ಚಸತಿ, ‘ಅಭಿಜ್ಝಾ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಚೇತಿ ಮನಸ್ಮಿಂ ವುತ್ತಿತೋ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ನಾಮಾ’ತಿ ಇದಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ। ನೋ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಕಮ್ಮ ಸಿದ್ಧಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಞ್ಞದ್ವಾರೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣತ್ತಾ । ತೇನಾಹ ‘‘ಮನೋಕಮ್ಮಾನಿ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಸಿದ್ಧಂ’’ತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ। ‘‘ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರಂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ತತ್ಥ ಚೋಪನಕಾಯೋ ಕಾಯಕಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿ ಬಹುಲತ್ತಾ ಕಾಯಕಮ್ಮ ದ್ವಾರಂ ನಾಮ। ಚೋಪನವಾಚಾ ತತ್ಥ ವಚೀಕಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿ ಬಹುಲತ್ತಾ ವಚೀಕಮ್ಮದ್ವಾರಂ ನಾಮ। ಕುಸಲಾ ಕುಸಲ ಜವನ ಚಿತ್ತಂ ಪನ ಮನೋಕಮ್ಮಾನಂ ತತ್ಥೇವ ಕಮ್ಮ ಕಿಚ್ಚ ಸಿದ್ಧಿತೋ ಮನೋಕಮ್ಮ ದ್ವಾರಂ ನಾಮಾತಿ ಏವಂ ಕಮ್ಮೇನ ದ್ವಾರ ವವತ್ಥಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ತಸ್ಸ ದ್ವಾರಸ್ಸ ನಾಮಂ ಭಿನ್ದಿತುಂ ವಾ’’ತಿ ಕಾಯೋತಿ ನಾಮಂ ಭಿನ್ದಿತುಂ ವಾ। ‘‘ಅತ್ತನೋ ನಾಮಂ ದಾತುನ್ತಿ ವಾ’’ತಿ ವಚೀತಿ ನಾಮಂ ತಸ್ಸ ದಾತುಂ ವಾ। ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಗಾಮಾದೀನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಗಾಮಾದಿಭಾವೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಞ್ಞಕುಲೇಸು ವಸನ್ತೇಸುಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಕುಲಬಹುಲತ್ತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಗಾಮೋತ್ವೇವ ನಾಮಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ವನೇ ಅಞ್ಞರುಕ್ಖೇಸು ಸನ್ತೇಸುಪಿ ಖದೀರರುಕ್ಖ ಬಹುಲತ್ತಾ ಖದೀರವನನ್ತ್ವೇವ ನಾಮಂ ಹೋತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ। ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।

೧೪೯. ವಚೀಕಮ್ಮೇ। ‘‘ಮುಸಾ ವದನ್ತೀ’’ತಿ ಅಭೂತತೋ ವದನ್ತಿ। ಪಿಸತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಪಿಸುಣಾ। ‘‘ನಿರುತ್ತಿ ನಯೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಿಯಸುಞ್ಞ ಕರಣಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಅಕ್ಖರ ಲೋಪಕರಣಂ ನಿರುತ್ತಿ ನಯೋ ನಾಮ। ‘‘ಯೇನಾ’’ತಿ ಯೇನಜನೇನ। ‘‘ಸಮ್ಫಂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಂಸದ್ದೋ ಸಮ್ಮತಿ ದುಕ್ಖಂ ಏತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೇನ ಸುಖೇ ಹಿತೇ ವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಂ ಸುಖಂ ಹಿತಞ್ಚಾ’’ತಿ। ಕೀದಿಸಂ ಸುಖಂ ಹಿತಞ್ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಧುಜನೇಹಿ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಂ’’ತಿ। ಏತೇನ ಪಾಪಜನೇಹಿ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಂ ಹಿತಸುಖಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಹಿತಸುಖಸ್ಸ ವಿನಾಸನಂ ನಾಮ ತಸ್ಸ ಆಗಮನ ಮಗ್ಗಭಿನ್ದನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಹಿತಸುಖ ಮಗ್ಗಂ ಭಿನ್ದತೀ’’ತಿ। ‘‘ತಂ ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ತಂ’’ತಿ ಹಿತಸುಖಂ। ‘‘ಅತ್ಥ ಧಮ್ಮಾ ಪಗತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಧಮ್ಮತೋ ಚ ಅಪಗತಸ್ಸ। ‘‘ಪಟಿಭಾಣ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸುಣನ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತರತಿ ಚಿತ್ತಹಾಸವಡ್ಢನತ್ಥಾಯ ಪಟಿಭಾಣಞ್ಞಾಣೇನ ಚಿತ್ತೀಕತಸ್ಸ। ‘‘ಯತ್ಥಾ’’ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಥಾ ಮಗ್ಗೇ। ‘‘ಅತ್ಥ ಧಮ್ಮ ವಿನಯಪದಂ’’ತಿ ಅತ್ಥ ಪದಞ್ಚ ಧಮ್ಮಪದಞ್ಚ ವಿನಯ ಪದಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ನಾಮ ಆರೋಗ್ಯಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಮಿತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಧನ ಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಭೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ। ತಾಸು ಕೋಸಲ್ಲಜನಕಂ ವಾಕ್ಯಪದಂ ಅತ್ಥಪದಂ ನಾಮ। ಇದಂ ಸುಚರಿತಂ ನಾಮ ಸಗ್ಗಸಂವತ್ತನಿಕಂ, ಇದಂ ದುಚ್ಚರಿತಂ ನಾಮ ಅಪಾಯ ಸಂವತ್ತನಿಕನ್ತಿ ಏವಂ ಸಭಾವ ಧಮ್ಮೇಸು ಕೋಸಲ್ಲ ಜನಕಂ ವಾಕ್ಯ ಪದಂ ಧಮ್ಮ ಪದಂ ನಾಮ। ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ ದಮಿತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ದಮಿತಬ್ಬಾನಿ, ಏವಂ ರಾಗೋ ವಿನೇತಬ್ಬೋ, ಏವಂ ದೋಸೋ ವಿನೇತಬ್ಬೋತಿಆದಿನಾ ವಿನೇತಬ್ಬೇಸು ವಿನಯ ಕೋಸಲ್ಲಜನಕಂ ವಾಕ್ಯಪದಂ ವಿನಯ ಪದಂ ನಾಮ। ಯತ್ಥ ಏವರೂಪಂ ಅತ್ಥ ಪದಞ್ಚ ಧಮ್ಮ ಪದಞ್ಚ ವಿನಯ ಪದಞ್ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಸ ವಾಚಾ ವತ್ಥುಮತ್ತಸ್ಸ ಏತಂನಾಮಂ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಸಮ್ಫಂ’’ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ನಿರತ್ಥಕವಚನಂ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ತೇಸು ವಚೀಕಮ್ಮೇಸು। ವಿಸಂವಾದನಂ ನಾಮ ವಿರಜ್ಝಾ ಪನಂ। ವಿಸಂವಾದಕೋ ನಾಮ ವಿರಜ್ಝಾಪನಕೋ। ಅತ್ಥಂ ಭಞ್ಜತಿ ವಿನಾಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥ ಭಞ್ಜನಕೋ। ‘‘ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ’’ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಜನಕೋ ಕಮ್ಮಪಥವಿಸೇಸೋ। ‘‘ಇತರೋ’’ತಿ ಅತ್ಥ ಭಞ್ಜನಕತೋ ಅಞ್ಞೋ ಮುಸಾವಾದೋ। ‘‘ಕಮ್ಮ ಮೇವಾ’’ತಿ ಪವತ್ತಿ ವಿಪಾಕ ಜನಕಂ ವಚೀಕಮ್ಮಮೇವ। ‘‘ರಜಾನಂ’’ತಿ ಧೂಲೀನಂ। ತಾಸು ಸುಗತಿ ದುಗ್ಗತೀಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ತದುಪ್ಪಜ್ಜನಕಾನಿ। ‘‘ಪಥಭೂತತ್ತಾ’’ತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಮಗ್ಗಭೂತತ್ತಾ। ‘‘ಭೇದ ಪುರೇಕ್ಖಾರೇನಾ’’ತಿ ಮಿತ್ತಭೇದಪುರೇಕ್ಖಾರೇನ। ಮಿತ್ತಂ ಭಿನ್ದತೀತಿ ಭೇದಕೋ। ‘‘ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠ ಚೇತನಾ’’ತಿ ಅತ್ಥ ಪುರೇಕ್ಖಾರ ಧಮ್ಮ ಪುರೇಕ್ಖಾರ ವಿನಯ ಪುರೇಕ್ಖಾರ ಅನುಸಾಸನಿ ಪುರೇಕ್ಖಾರ ರಹಿತಾ ಕೇವಲಂ ಭೇದಪುರೇಕ್ಖಾರ ಚೇತನಾ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠ ಚೇತನಾ ನಾಮ। ‘‘ಪರೇ ಭಿನ್ನೇ ಯೇವಾ’’ತಿ ಪರಜನೇ ಪರಜನೇನ ಮಿಥುಭೇದವಸೇನ ಭಿನ್ನೇಯೇವ। ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥು। ‘‘ಅಯಂ ಪೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಫರುಸವಾಚಾಪಿ। ಏವಂ ಅಕ್ಕೋಸನ ಕಮ್ಮಂಪಿ ಅಕ್ಕೋಸಿತಬ್ಬಸ್ಸ ದೂರೇ ಠಿತಸ್ಸಪಿ ಮತಸ್ಸಪಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಅನತ್ಥಂ ನಿರತ್ಥಕವಾಚಾ ವತ್ಥು ಮತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತೀತಿ ಅನತ್ಥವಿಞ್ಞಾಪನಕೋ। ‘‘ಸಚ್ಚತೋ ಗಣ್ಹನ್ತೇ ಯೇವಾ’’ತಿ ಯಥಾ ಸೋ ಕಥೇತಿ, ತಥಾ ತಂ ವತ್ಥು ಉಪ್ಪನ್ನ ಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಏವಂ ಸಚ್ಚತೋ ಗಣ್ಹನ್ತೇಯೇವ। ಕೇಚಿ ಸಚ್ಚತೋ ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ಥುಂ ಪೂಜನೀಯ ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಥೋಮೇನ್ತಾ ಪೂಜೇನ್ತಾ ವನ್ದನ್ತಾ ಪರಿಹರನ್ತಿ। ಸಮ್ಪರಾಯಿ ಕತ್ಥಾಯ ತಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಮೇತಂ ನಿರತ್ಥಕಂ ಹೋತಿ। ‘‘ತದಸ್ಸಾದವಸೇನಾ’’ತಿ ತಂ ರಾಜಕಥಾದಿಂ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತರತಿಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾದವಸೇನ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ। ಅನಿಚ್ಚ ಲಕ್ಖಣ ವಿಭಾವನತ್ಥಾಯ ವಾ ರತನತ್ತಯ ಗುಣವಿಭಾವನತ್ಥಾಯ ವಾ ಪಾಪ ಗರಹ ಕಲ್ಯಾಣ ಸಮ್ಭಾವನಾಯ ವಾ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ಪನ ಸತ್ಥಕಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ಥ ಧಮ್ಮ ವಿನಯ ನಿಸ್ಸಿತಂ’’ತಿಆದಿಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ದೀಪಿತಮೇವ।

೧೫೦. ಮನೋಕಮ್ಮೇ । ‘‘ಅಭಿಝಾಯನ್ತೀ’’ತಿ ಅತಿರೇಕತರಂ ಝಾಯನ್ತಿ, ಚಿನ್ತೇನ್ತಿ, ಓಲೋಕೇನ್ತಿ ವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಮತ್ತೇ ಅಠತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಬ್ಯಾಪಾದೇನ್ತೀ’’ತಿ ವಿಗತಭಾವಂ ಆಪಾದೇನ್ತಿ ಸಮ್ಪಾಪೇನ್ತಿ। ತಞ್ಚ ಆಪಾದನಂ ನ ಕಾಯವಾಚಾಹಿ। ಅಥ ಖೋ ಚಿತ್ತೇನೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಿನ್ತೇನ್ತೀ’’ತಿ। ‘‘ತಬ್ಬಿ ಪರೀತತೋ’’ತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿತೋ ವಿಪರೀತೇನ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ತೇಸು ಮನೋಕಮ್ಮೇಸು। ‘‘ಇದಂ ಮಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇದಂ ಸನ್ತಕಂ ಮಮಸನ್ತಕಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಅಹೋ ಸಾಧು ವತಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಅತ್ತನೋ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಕತ್ವಾ। ‘‘ಲಾಭಾವತಿಮೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸುಲಾಭಂ ಲಭನ್ತೀತಿ ಲಾಭಾ। ‘‘ಅತ್ತನೋ ಕರೇಯ್ಯಂ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಕರೇಯ್ಯಂ। ಪರಭಣ್ಡಂ ವತ್ಥು ಯಸ್ಸಾತಿ ಪರಭಣ್ಡ ವತ್ಥುಕೋ। ‘‘ವತ್ಥೂ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ವತ್ಥು। ಯಾವ ನ ಪರಿಣಾಮೇತಿ, ತಾವ ನ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಸೂ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರೋ। ‘‘ಅಯಂ’’ತಿ ಅಯಂ ಸತ್ತೋ। ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ। ದಸವತ್ಥುಕಾಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ ‘ನತ್ಥಿದಿನ್ನಂ, ನತ್ಥಿಯಿಟ್ಠಂ, ನತ್ಥಿಹುತಂ’ತಿಆದಿಕಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ। ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತೇಸು ಕಾಚಿದಿಟ್ಠಿಯೋ ನತ್ಥಿಕಾದಿ ಸಭಾವಾ ಹೋನ್ತಿ। ಇಧ ಪನ ತಬ್ಬಹುಲನಯೇನ ಕಮ್ಮಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾವುತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ। ‘‘ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ। ‘‘ಪಸ್ಸನ್ತೋ’’ತಿ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಸ್ಸನ್ತೋ। ವುತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ನಿಯಾಮಂ’’ತಿ ಸಮ್ಮತ್ತ ನಿಯಾಮಂ। ಅವಿಪರೀತನಿಯಾಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುನ ‘‘ನಿಯಾಮಂ’’ತಿ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯಾಮಂ। ವಿಪರೀತ ನಿಯಾಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಿಕಿಚ್ಛಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೋತಿ ಅತೇಕಿಚ್ಛೋ। ಏಕನ್ತೇನ ಅಪಾಯಗಾಮೀ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅಪಸ್ಸಿತ್ವಾ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾನಂ ಅಪಸ್ಸಿತ್ವಾ। ‘‘ಮಿಚ್ಛಾಧಿಮೋಕ್ಖಮತ್ತೇನಾ’’ತಿ ತಿತ್ಥಾ ಚರಿಯೇಸು ಸದ್ದಹನ ಮತ್ತೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಸಕಂ ಆಚರಿಯಕಂ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಸನ್ತಕಭೂತಂ। ಠಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋ, ಯಥಾಹ ಮಿಚ್ಛತ್ತತಿಕೇ ಮಿಚ್ಛಾಸಭಾವಾತಿ ಮಿಚ್ಛತ್ತಾ। ವಿಪಾಕದಾನೇ ಸತಿ, ಖನ್ಧಭೇದಾನನ್ತರಮೇವ ವಿಪಾಕದಾನತೋ ನಿಯತಾ। ಮಿಚ್ಛತ್ತಾ ಚ ತೇ ನಿಯತಾ ಚಾತಿ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾ। ಸಮ್ಮಾಸ ಭಾವಾತಿ ಸಮ್ಮತ್ತಾ। ಸಮ್ಮತ್ತಾ ಚ ತೇ ನಿಯತಾ ಚ ಅನನ್ತರಮೇವ ಫಲದಾನ ನಿಯಮೇನಾತಿ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯತಾತಿ । ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ। ‘‘ಅಚೋಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಅಚಾಲೇತ್ವಾ। ‘‘ಏತೇನಾ’’ತಿ ಏತೇನಪಿ ಸದ್ದೇನ। ‘‘ಇಮೇಸಂ’’ತಿ ಮನೋಕಮ್ಮಾನಂ। ‘‘ಏತೇನಾ’’ತಿ ಮನಸ್ಮಿಂ ಏವಾತಿ ವಚನೇನ। ‘‘ಉಪಪನ್ನಂ’’ತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ। ‘‘ಉಪಲಕ್ಖಣಾದಿವಸೇನಾ’’ತಿ ಉಪಲಕ್ಖಣನಯ ನಿದಸ್ಸನನಯ ಪಧಾನನಯಾದಿವಸೇನ। ‘‘ಅತ್ಥನ್ತರಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಕಥಂ ಹೋತಿ। ಏವಸದ್ದೇನ ವಿನಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತ ಕಮ್ಮಂ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಬಾಹುಲ್ಲ ವುತ್ತಿತೋ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತೇ ಇದಂ ಲದ್ಧಾತಪತ್ತೋ ರಾಜಕುಮಾರೋತಿ ವಿಯ ಉಪಲಕ್ಖಣನಯಮತ್ತಂ। ತೇನ ಸೇಸದ್ವಾರೇಸುಪಿ ಬಾಹುಲ್ಲ ವುತ್ತಿಂ ಉಪಸಲ್ಲಕ್ಖೇತೀತಿ ಅತ್ಥನ್ತರಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಸಿಯಾತಿ। ಏವಂ ಸೇಸನಯೇಸುಪೀತಿ। ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಜೋತೇತಿ। ‘‘ತೇಸೂ’’ತಿ ಪಾಣವಧಾದೀಸು। ‘‘ಏಕಂ ಅಙ್ಗಂ’’ತಿ ಉಪಕ್ಕಮೋತಿ ಚತುತ್ಥಂ ಅಙ್ಗಂ। ‘‘ತಂ ಸಹಜಾತಾ ಚಾ’’ತಿ ಚೇತನಾ ಸಹಜಾತಾ ಚ। ಚೇತನಾ ಪಕ್ಖೇ ಭವಾತಿ ಚೇತನಾ ಪಕ್ಖಿಕಾ। ಚೇತನಾ ವಿಯ ಕಾಯಕಮ್ಮಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕತ್ತಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಮನೋಕಮ್ಮನ್ತಿ ವೋಹರಿತುಂ ಅಪ್ಪಹೋನಕತ್ತಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ತಾ ಪಧಾನಂ ಯೇಸಂ ತೇ ಅತ್ತಪ್ಪಧಾನಾ। ಅಭಿಜ್ಝಾದಯೋ। ಅತ್ತಪ್ಪಧಾನಾ ನ ಹೋನ್ತಿ। ಚೇತನಾ ಪಧಾನಾ ಹೋನ್ತಿ। ಇಧೇವ ತೇ ಅತ್ತಪ್ಪಧಾನಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ತಥಾ ತಥಾ’’ತಿ ಅಹೋವತ ಇದಂ ಮಮಸ್ಸಾತಿಆದಿನಾ ತೇನ ತೇನ ಪಕಾರೇನ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ತೇಸು ಮನೋಕಮ್ಮೇಸು। ‘‘ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ’’ತಿ ಪಾಟಿಪದಿಕಪದಮೇತಂ। ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಇಧಾ’’ತಿ ಮನೋಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ। ‘‘ಮನೋಕಮ್ಮ ಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸೇನಾ’’ತಿ ಅಹೋವತ ಇದಂ ಮಮಸ್ಸಾತಿಆದಿಕೇನ ಕಿಚ್ಚ ವಿಸೇಸೇನ। ಮನೋಕಮ್ಮ ದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೫೧. ‘‘ಏತ್ಥ ಚ ದಸನ್ನಂ ಪೀ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ತಾಪೀ’’ತಿ ತಾ ಪುಬ್ಬಾಪರಚೇತನಾಯೋಪಿ। ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪವತ್ತಾ ತಾಪೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಯಾನಿಪನಾ’’ತಿಆದೀಸು। ಏಕೋ ಏಕಸ್ಸ ವದತಿ ಅಹಂ ಇಮಂ ಸತ್ತಂ ಮಾರೇಮಿ, ತ್ವಂ ಅಸುಕಂಸತ್ತಂ ಮಾರೇಹೀತಿ। ಏವಂ ವತ್ವಾ ಉಭೋಪಿ ಉಪಕ್ಕಮಂ ಕರೋನ್ತಿ। ಕಮ್ಮಂ ಪನ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ನ ಸಿಜ್ಝತಿ। ತತ್ಥ ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ತ್ವಂ ಅಸುಕಂ ಸತ್ತಂ ಮಾರೇಹೀತಿ ಆಣಾಪನ ಕಮ್ಮಂ ಸಚೇ ಸಿಜ್ಝತಿ। ವಚೀದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಇಧ ಪನ ಅಸಿದ್ಧತ್ತಾ ವಚೀದ್ವಾರೇ ದಿಸ್ಸ ಮಾನಂ ವಚೀಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಮತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏಸನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ।

‘‘ದೋಸಮೂಲೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು। ದೋಸೋ ಏವ ಮೂಲಂ ದೋಸಮೂಲಂ। ದೋಸೋ ಮೂಲಂ ಮಸ್ಸಾತಿ ದೋಸಮೂಲಂ। ತಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ದ್ವಿಧಾ ಅತ್ಥೋ। ಬ್ಯಾಪಾದೋ ನಾಮ ದೋಸೋ ಏವ। ಸೋ ಕಥಂ ದೋಸೇನ ಮೂಲೇನ ಜಾಯೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುರಿಮೋ ಬ್ಯಾಪಾದವಜ್ಜೇಹೀ’’ತಿ। ಪರತೋ ಅಭಿಜ್ಝಾಯಮ್ಪಿ ಏಸನಯೋ। ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ। ನಿಧಿಪಾಠಕಾ ನಾಮ ರಾಜನಿಧಿ ವಿಧಾಯಕಾ। ತತ್ಥ ಚಣ್ಡೋ ನಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಆಗತತ್ತಾ ದುಟ್ಠನಿಗ್ಗಹತ್ಥನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ರಾಜೂನಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ಮೋಹಮೂಲೇನ ಜಾಯತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ ಸಕಸಞ್ಞಾಯ ಏವ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಹರನ್ತಾನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಞ್ಚ ಕಮ್ಮಫಲಸಮ್ಬನ್ಧಾಪವಾದೀನಞ್ಚ। ‘‘ಆಹರಣಂ’’ತಿ ಅದಿನ್ನಾದಾನವಸೇನ ಹರಣಂ। ಅವಹರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯೋ ಪನ ಮೋಹೋ ರಾಜೂನಂ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ಯೋ ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ಯೋ ಚ ಕಮ್ಮ ಫಲಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಪವಾದೀನಂ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಲೋಭೋ ನಿದಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಸಮುದಯಾಯಾ’’ತಿ ಲೋಭೋ ಕಮ್ಮಾನಂ ಸುಟ್ಠುವಡ್ಢನಾಯ ನಿದಾನಂ ಕಾರಣಂ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಞ್ಜಾತಾ ಕಙ್ಖಾಯೇಸಂ ತೇ ಸಞ್ಜಾತಕಙ್ಖಾ। ಪರಿತೋ ಉಟ್ಠಾತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ। ಕಙ್ಖಾಯ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ಕಙ್ಖಾಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ। ಜನಾನಂ ತಾನಿಕಮ್ಮಾನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।

ಅಕುಸಲಕಮ್ಮದೀಪನಾನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೫೭. ಕುಸಲಕಮ್ಮೇ। ಅಯಂ ಪನ ಏವಮಾದೀಸು ಸುತ್ತಪದೇಸು ಆಗತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಮೇತ್ತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ’’ತಿ ಮೇತ್ತಾಸಹಗತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ। ಏವಂ ವಚೀಕಮ್ಮೇಪಿ। ಚೇತನಾ ಹೇತ್ಥ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಮನೋಕಮ್ಮೇ ಪನ ಚೇತನಾಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ಅಬ್ಯಾಪಾದೋಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ಞಾಣಂ ಅನುಪರಿವತ್ತೀತಿ ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತಂ। ಞಾಣಾನುಪರಿವತ್ತೀತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಸೋ ಯೇವತ್ಥೋ। ‘‘ಪದಕ್ಖಿಣಂ’’ತಿ ಪವಡ್ಢಿತಂ। ಅಪರಂ ಪರಿಯಾಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ ಭಾವೋ ದುಸ್ಸಿಲ್ಯಂ। ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಕಮ್ಮಂ। ‘‘ಪವತ್ತಮಾನೇ’’ತಿ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತಮಾನೇ। ‘‘ಯಂ ಪನ ಕುಸಲಂ’’ತಿ ಪಾಣಾತಿ ಪಾತಾದಿತೋ ವಿರತಿ ಕುಸಲಂ । ‘‘ಪವತ್ತಮಾನಂ’’ತಿ ಚಿತ್ತೇ ಪವತ್ತಮಾನಂ। ‘‘ಕಿಚ್ಚ ಸೀಸೇನಾ’’ತಿ ಕಿಚ್ಚಪ್ಪಧಾನೇನ। ಕಿಚ್ಚಂ ಪಧಾನಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಕಾಯಕಮ್ಮೇ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ।

‘‘ವಚೀಕಮ್ಮೇಪಿ ಏಸೇವನಯೋ’’ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ದುಸ್ಸಿಲ್ಯೇ ಪವತ್ತಮಾನೇ ವಾಚಾ ಅಪರಿಸುದ್ಧಾ ಹೋತಿ। ವಚೀ ಸಂವರೋ ಭಿಜ್ಜತೀತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ‘‘ಅವಸೇಸಂ ಪನಾ’’ತಿ ತೀಹಿ ಕಾಯಕಮ್ಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ವಚೀಕಮ್ಮೇಹಿ ಅವಸೇಸಂ। ತತ್ಥ ‘‘ತೀಹಿ ಕಾಯಕಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ ತೀಹಿ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತ ವಿರತಿ ಕಮ್ಮೇಹಿ। ‘‘ಚತೂಹಿ ವಚೀಕಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ ಚತೂಹಿ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತ ವಿರತಿ ಕಮ್ಮೇಹಿ। ‘‘ಸಬ್ಬಂಪಿ ಕಲ್ಯಾಣ ಕಮ್ಮಂ’’ತಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ದಾನಕಮ್ಮಂ, ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಭಾವನಾ ಕಮ್ಮಂ, ಅಪಚಾಯನ ಕಮ್ಮಂ, ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಕಮ್ಮಂ, ಪತ್ತಿದಾನಕಮ್ಮಂ, ಪತ್ತಾನುಮೋದನಾಕಮ್ಮಂ, ಧಮ್ಮಸವನ ಕಮ್ಮಂ, ಧಮ್ಮ ದೇಸನಾ ಕಮ್ಮಂ, ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠಿಜುಕಮ್ಮಂ ತೀಸುದ್ವಾರೇಸು ಪವತ್ತಮ್ಪಿ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಇಮೇಸು ಪನ ದ್ವೀಸು ಪರಿಯಾಯೇಸು ಪಚ್ಛಿಮೋಯೇವ ಪಧಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಯಾವ ದೇವಾ’’ತಿ ಅನ್ತಿಮ ಪರಿಚ್ಛೇದ ಜೋತಕೋ ನಿಪಾತೋ। ಮತ್ಥಕಪರಿಚ್ಛೇದೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಸೀಲಪದೇ। ‘‘ಸೀಲಯತೀ’’ತಿ ಸಮ್ಮಾ ದಹತಿ ಚ ಉಪಧಾರೇತಿ ಚಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸುಸಮಾಹಿತಾನೀ’’ತಿ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಾನಿ। ‘‘ಉಪರಿಮೇ ಕುಸಲ ಧಮ್ಮೇ’’ತಿ ಮಹಗ್ಗತ ಲೋಕುತ್ತರ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇ। ಸತ್ತಸು ವಿಸುದ್ಧೀಸು ಉಪರಿಮೇ ಚಿತ್ತ ವಿಸುದ್ಧಾದಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇ। ‘‘ಅಧಿಕುಸಲ ಧಮ್ಮೇ’’ತಿ ಅಧಿಕೇ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯ ಕುಸಲ ಧಮ್ಮೇ। ಪರೇಹಿ ದಿನ್ನಂ, ತದೇವ ಪತ್ತಿಂ। ಸಬ್ಬಾನಿ ಪನ ತಾನಿ ದಾನಾದೀನಿ ಕುಸಲಾನಿ। ಸೋಧೇನ್ತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಾಜನಾ। ತಾನಿ ಏವಪುಞ್ಞಾನಿ। ಏಕಮೇಕಂ ಪುಞ್ಞಕ್ರಿಯವತ್ಥು। ‘‘ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಚಯೇನಾ’’ತಿ ಚೀವರಾದಿ ಪಚ್ಚಯೇನ, ಅನ್ನಪಾನಾದಿ ಪಚ್ಚಯೇನ, ಧನ ಧನಞ್ಞಾದಿಪಚ್ಚಯೇನ ವಾ। ‘‘ಸಬ್ಬಂಪಿ ಚೇತಂ’’ತಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಏತಂ ದಸವಿಧಂ ಪುಞ್ಞಂ। ‘‘ಹೀನೇನ ಛನ್ದೇನಾ’’ತಿ ಯಸಕಾಮತಾದಿವಸೇನ ಹೀನೇನ ಛನ್ದೇನ, ಹೀನೇನ ಚಿತ್ತೇನ, ಹೀನೇನ ವೀರಿಯೇನ, ಹೀನಾಯ ವೀಮಂಸಾಯ। ‘‘ಮಜ್ಝಿಮೇನಾ’’ತಿ ಪುಞ್ಞಪ್ಫಲಕಾಮತಾದಿವಸೇನ ಮಜ್ಝಿಮೇನ। ‘‘ಪಣೀತೇನಾ’’ತಿ ಕತ್ತಬ್ಬಮೇವಿದನ್ತಿ ಅರಿಯವಂಸಾನು ಬ್ರೂಹನವಸೇನ ಪಣೀತೇನ ಛನ್ದಾದಿನಾ ಪವತ್ತಿ ತಂ ಪಣೀತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಯಸಕಾಮತಾಯಾ’’ತಿ ಕಿತ್ತಿ ಸದ್ದಕಾಮತಾಯ ವಾ, ಪರಿವಾರಕಾಮತಾಯ ವಾ। ‘‘ಪುಞ್ಞಪ್ಫಲಕಾಮತಾಯಾ’’ತಿ ಭವಸಮ್ಪತ್ತಿ ಭೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಕಾಮತಾಯ। ‘‘ಅರಿಯಭಾವಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿ ಇದಂ ದಾನಂ ನಾಮ ಅರಿಯಾನಂ ವಂಸೋ। ಅಹಮ್ಪಿ ಅರಿಯೋ। ತಸ್ಮಾ ಮಯಾಪಿ ಕತ್ತಬ್ಬಮೇವಿದನ್ತಿ ಏವಂ ಅರಿಯಭಾವಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅರಿಯೋ’’ತಿ ಆಚಾರ ಅರಿಯೋಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ ದಸ್ಸನ ಅರಿಯೋಪಿ। ತತ್ಥ ಆಚಾರ ಅರಿಯೋ ನಾಮ ಸಪ್ಪುರಿಸೋ ಪುಥುಜ್ಜನ ಕಲ್ಯಾಣಕೋ ವುಚ್ಚತಿ। ದಸ್ಸನ ಅರಿಯೋ ನಾಮ ಪರಮತ್ಥ ಅರಿಯೋ। ‘‘ಪಾರಮಿತಾ ದಾನಂ’’ತಿ ಸಬ್ಬದಾನೇಹಿ ಅಗ್ಗಪತ್ತಂ ಮಹಾಬೋಧಿ ಸತ್ತಾನಂ ಪಾರಙ್ಗತದಾನಂ। ತಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬ ಸತ್ತವಿಮೋಕ್ಖತ್ಥಾಯ ಪವತ್ತಿ ತತ್ತಾ ಅಗ್ಗಪತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಪಾರಙ್ಗತಂ। ತತೋ ಉತ್ತರಿತರಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿದಾನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಪುಞ್ಞ ಕ್ರಿಯವತ್ಥೂಸು। ‘‘ತಿಕದ್ವಯಂ’’ತಿ ಪುರಿಮಾದಿ ಹೀನಾದಿ ತಿಕದ್ವಯಂ। ‘‘ಅನ್ತಿಮ ವತ್ಥುನಾ’’ತಿ ಅನ್ತಿಮ ವತ್ಥು ಅಜ್ಝಾಪಜ್ಜನೇನ ವಾ। ‘‘ದುಸ್ಸೀಲೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ದುಸ್ಸೀಲ ಭಿಕ್ಖು ನಾಮ। ಸೋ ಹಿ ಯಾವಭಿಕ್ಖುಪ್ಪಟೀಞ್ಞಂ ನ ವಿಜಹಿ। ತಾವ ಭಿಕ್ಖು ಏವ। ನ ಸಾಮಣೇರೋ, ನ ಗಿಹೀ। ತಂ ಚೇ ಅಞ್ಞೋ ಭಿಕ್ಖು ಅಮೂಲಕೇನ ಅನ್ತಿಮ ವತ್ಥುನಾ ಅನುದ್ಧಂಸೇತಿ। ಅನುದ್ಧಂಸೇನ್ತಸ್ಸ ಸಙ್ಘಾದಿ ಸೇಸೋ। ಓಮಸವಾದೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ। ಸಹಸೇಯ್ಯಟ್ಠಾನೇ ತೇನ ಸಹ ಅತಿರೇಕ ರತ್ತಿಂ ಸಯನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಆಪತ್ತಿ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ಸೋ ದುಸ್ಸೀಲ ಭಿಕ್ಖುತ್ವೇವ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ। ‘‘ಪುನ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಸಮಾದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಯಥಾ ಸಿಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಂ ಸಮಾದಾನಂ ಭಿಜ್ಜತಿ। ಪುನ ಭಿಕ್ಖುಭಾವಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇನ ಪುನ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಸಮಾದಾತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಪುನ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಸಮಾದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ನತ್ಥಿ। ‘‘ಇತರೇಸು ಪನಾ’’ತಿ ಲಿಙ್ಗನಾಸನಙ್ಗತೋ ಅಞ್ಞೇಸು ದಣ್ಡಕಮ್ಮಙ್ಗೇಸು। ನಿಚ್ಚಸೀಲಾದೀಸು। ‘‘ಯಂ ನಿಚ್ಚಮೇವ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಯಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತ ವಿರತಿ ಸೀಲಂ ನಿಚ್ಚಮೇವ ರಕ್ಖಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಅನಿಚ್ಚಂ ನ ವಟ್ಟತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಪಾಣಘಾತಾದಿಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಕಾಲಮ್ಪಿ ದುಚ್ಚರಿತ ಸಮ್ಭವತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ಸಾವಜ್ಜಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ದುಚ್ಚರಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಯಂ ನಿಚ್ಚಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಪಕತಿ ಗಹಟ್ಠಾನಂ ಯಂ ವಿಕಾಲ ಭೋಜನಾದಿ ವಿರತಿ ಸೀಲಂ ನಿಚ್ಚಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ। ‘‘ಅನಿಚ್ಚಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಸಮಾದಾನ ದಿವಸಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವಿಕಾಲ ಭೋಜನಾದಿಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕಮ ದೋಸೋವಾ ದುಚ್ಚರಿತ ದೋಸೋ ವಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಾವಜ್ಜಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ। ದುಚ್ಚರಿತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾ ದಸಸೀಲಞ್ಚ ಪಕತಿ ಗಹಟ್ಠಾನಂ ಅನಿಚ್ಚಸೀಲಂ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಅನಿಚ್ಚಸೀಲಮೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪಕತಿ ಗಹಟ್ಠಾನಂ ತಂ ದಸಸೀಲಂ ಯಾವಜೀವಂ ನಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ರಕ್ಖನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಅಪಬ್ಬಜಿತತ್ತಾ ಪಬ್ಬಜಿತೇಸು ಜಾತಿ ಸಭಾವೇನೇವ ಸಿದ್ಧಂ ನಿಚ್ಚಸೀಲಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ। ಯಾವಜೀವಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾದಾನ ವಸೇನೇವ ನಿಚ್ಚಂ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ವೇಸಧಾರಣೇನ ಸಹ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಥಂ ವೇಸಧಾರಣೇನ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ। ವೇಸಧಾರಣಂ ನಾಮ ಗಿಹಿವತ್ಥಂ ಪಹಾಯ ಕಾಸಾಯ ವತ್ಥ ಧಾರಣಂ। ಕಾಸಾಯವತ್ಥಞ್ಚ ನಾಮ ಅರಹತ್ತಧಜೋ ಹೋತಿ। ನ ಚ ಅರಹತ್ತಧಜಂ ಧಾರೇನ್ತಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಅಸಮಾದಿಯನ್ತಸ್ಸಪಿ ವಿಕಾಲೇ ಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತಥಾ ನಚ್ಚಾದೀನಿ ಪಸ್ಸಿತುಂ, ಮಾಲಾದೀನಿ ಧಾರೇತುಂ, ಉಚ್ಚಾಸಯನಾದೀಸು ವಸಿತುಂ, ಜಾತರೂಪಾದೀನಿ ಸಾದಿತುಂ। ಕಸ್ಮಾ ಇತಿ ಚೇ, ತೇಸಞ್ಹಿ ತಂ ತಂ ಯಥಾಸಕಂ ಸೀಲಂ ನಿಚ್ಚಂ ಸುದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ರಕ್ಖಿತುಮೇವ ವಟ್ಟತೀತಿಆದಿನಾ ಕಾರಣಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ। ‘‘ಅಪ್ಪನಂ ಅಪತ್ತಾವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ’’ತಿ ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತಾನಂ ಮಹಗ್ಗತಭಾವನಾನಂ ವಿಸುಂ ಉಪರಿ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಏತ್ಥೇವಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಭಾವನಾ ಕಮ್ಮೇ ಏವ। ‘‘ತೇ ಸಞ್ಞೇವಾ’’ತಿ ರತನತ್ತಯಾದೀನಂ ಏವ ಚ। ಗನ್ತುಂ ಆರದ್ಧೋ ಗಮಿಕೋ। ಅದ್ಧಾನಂ ದೀಘಮಗ್ಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಅದ್ಧಿಕೋ। ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧೇನಾ’’ತಿ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಾದಿ ನಿರಪೇಕ್ಖತಾಯ ಅತ್ತುಕ್ಕಂ ಸನ ಪರವಮ್ಭನಾದಿ ರಹಿತತಾಯ ಚ ಪರಿಸುದ್ಧೇನ। ‘‘ಹಿತಪ್ಫರಣ ಚಿತ್ತೇನಾ’’ತಿ ಮಯಿ ಕರೋನ್ತೇ ಇಮಸ್ಸ ಏತ್ತಕಂ ಹಿತಸುಖಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಏವಂ ತೇಸಂ ಹಿತಸುಖೇಸು ಫರಣ ಚಿತ್ತೇನ। ಮೇತ್ತಚಿತ್ತೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚೇಸು ವಿಯಾ’’ತಿ ಏತೇನ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಅತ್ತನೋಭಾರಂ ಕರೋತೀತಿ ದೀಪೇತಿ। ‘‘ಸಾಧಾರಣ ಕರಣಂ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪುಞ್ಞಂ ಪರೇಸಂ ದಾನಂ। ಅತ್ತ ಮನತಾಪವೇದನಿಯಾಧುಸಾಧೂತಿ ವಚೀಭೇದಕರಣಂ। ತಞ್ಹಿದಿನ್ನಞ್ಚಾನುಮೋದಿತಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಂ ಜಾತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇ ಠತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಿಲೋಕಾದಿಪಕ್ಖಿಕಂ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ಜಹಿತ್ವಾ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಇಮಂ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಅತ್ಥರಸಧಮ್ಮರಸಪ್ಪಟಿಸಂವೇದೀ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀತಿ, ದೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ಇಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಸುಣನ್ತಾನಞ್ಚ ಅನುಗ್ಗಹಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇ ಠತ್ವಾ। ಲಾಭ ಸಕ್ಕಾರಾದಿ ಪಕ್ಖಿಕೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಅಯೋನಿ ಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ನಾಮ। ನಿಯ್ಯಾನತ್ಥ ನಿಸ್ಸರಣತ್ಥ ಪಕ್ಖಿಕೋ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ನಾಮ। ನಿರವಜ್ಜ ಕಮ್ಮಾನಿ ನಾಮ ಕಸಿಗೋರಕ್ಖಾದಿ ಕಮ್ಮಾನಿ। ನಿರವಜ್ಜಸಿಪ್ಪಾನಿ ನಾಮ ವಡ್ಢಕಿಸಿಪ್ಪಾದೀನಿ ವೇಜ್ಜಸಿಪ್ಪಾದೀನಿ ಚ। ನಿರವಜ್ಜ ವಿಜ್ಜಾಠಾನಾನಿ ನಾಮ ಪರೂಪರೋಧರ ಹಿತಾನಿ ಅಙ್ಗವಿಜ್ಜಾ ವೇದವಿಜ್ಜಾ ಮನ್ತವಿಜ್ಜಾದೀನಿ। ‘‘ವೋದಾನ ಕರಣಂ’’ತಿ ವಿಸೇಸೇನ ವಿಸುದ್ಧಕರಣಂ। ‘‘ತಂ ಸಭಾವತ್ತಾ’’ತಿ ದಾನಸಭಾವತ್ತಾ। ‘‘ಚಾರಿತ್ತ ಸೀಲತ್ತಾ’’ತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಪಕತಿ ಚಾರಿತ್ತ ಸೀಲತ್ತಾ। ಪುನ ‘‘ತಂ ಸಭಾವತ್ತಾ’’ತಿ ಭಾವನಾ ಸಭಾವತ್ತಾ। ತಥಾಹಿ ದೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ಚ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಚ ದೇಸನಾಸೋತಾನುಸಾರೇನ ಚಿತ್ತಭಾವನಾ ಞಾಣಭಾವನಾವಹತ್ತಾ ದೇಸನಾಸವನಾ ಸಭಾವಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅತ್ತನೋ ದಿಟ್ಠಿಂ ಸಯಮೇವ ಉಜುಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಚ ಞಾಣಭಾವನಾ ಕಮ್ಮಮೇವ। ತಥಾ ಪರಸ್ಸ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಉಜುಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾಪೀತಿ। ‘‘ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ದೇಸನಾ ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಕಸ್ಮಾ, ದಾನಸೀಲಾನಿ ದೇಸೇನ್ತೇನಪಿ ಅನ್ತೇ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯೇನ ಸಹಸಚ್ಚಪ್ಪಕಾಸನಸ್ಸ ಕತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ। ಏತೇನ ದೇಸನಾಸವನಾ ಅನ್ತೇ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಾನುಪಸ್ಸನಾ ಭಾವನಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಪತಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ತಂ ಸಭಾವಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಮನೋಕಮ್ಮ ಮೇವಾ’’ತಿ ಪದುದ್ಧಾರೋ। ‘‘ಮನಸ್ಮಿಂ ಏವಾ’’ತಿ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಏವ। ‘‘ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿತೋ’’ತಿ ಅಪ್ಪನಾಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಸಿಜ್ಝನತೋ। ‘‘ಅಙ್ಗಭಾವಾ ಸಮ್ಭವತೋ’’ತಿ ಅಪ್ಪನಾ ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿಯಂ ಅಙ್ಗಭಾವಾ ಸಮ್ಭವತೋ। ‘‘ತಞ್ಚಭಾವನಾ ಮಯ’’ನ್ತಿ ಪದುದ್ಧಾರೋ। ‘‘ದಾನಾದಿವಸೇನಾ’’ತಿ ದಾನಸೀಲವಸೇನ। ದಾನವಸೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋತಿ ಇದಂ ತಾವ ಯುಜ್ಜತಿ। ಸೀಲವಸೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋತಿ ಇದಂ ಪನ ಪಾಳಿಯಾ ನ ಸಮೇತಿ। ಪಾಳಿಯಞ್ಹಿ ಮಹಗ್ಗತಜ್ಝಾನೇಸುಪಿ ಪಹಾನಂ ಸೀಲಂ ವೇರಮಣಿ ಸೀಲನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೋದನಾ। ತಂ ಪರಿಹರನ್ತೋ ‘‘ಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಂ’’ತಿ ಕೇನಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಪಕತಿ ಚಾರಿತ್ತಂ ಸೀಲನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಚ ಪಥಮಜ್ಝಾನೇ ನೀವರಣಾನಂ ಪಹಾನಂ ನಾಮ ಪಕತಿಚಾರಿತ್ತಮೇವ ಪಕತಿ ನಿಯಾಮೇನ ಪವತ್ತಮೇವ। ಇತಿ ಪಕತಿಚಾರಿತ್ತತ್ತಾ ಸೀಲನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಪುನ ನೀವರಣಾನಂ ಪಹಾನಮೇವ ತೇಹಿ ವಿಗಮನಟ್ಠೇನ ವೇರಮಣೀತಿ ಚ, ಪಿದಹನಟ್ಠೇನ ಸಂವರೋತಿ ಚ, ಪಹಾನ ಕಿಚ್ಚಂ ಅವಿಜಹನಟ್ಠೇನ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋತಿ ಚ, ವುತ್ತಂ। ಚೇತನಾಸೀಲನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಚೇತನಾ ಏವ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಾ ಚ ಸೀಲಜಾತಿ ಕತ್ತಾ ಸೀಲನ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪದುದ್ಧಾರೋ। ‘‘ಝಾನಭೇದೇನಾ’’ತಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಞ್ಹಿ ಝಾನಭೇದೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಂ, ಝಾನಮೇವ ಪನ ಝಾನಙ್ಗಭೇದೇನ ಪಞ್ಚವಿಧನ್ತಿ।

ಕುಸಲಕಮ್ಮದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೫೩. ‘‘ಏತ್ಥಾ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇ’’ತಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿ ಪಾಳಿಯಂ। ‘‘ದಸ್ಸನೇನಾ’’ತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿ ಮಗ್ಗಞ್ಞಾಣೇನ। ‘‘ತಂ’’ತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚ ಚೇತನಂ। ‘‘ಭಾವನಾಯಾ’’ತಿ ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ತಯಸಙ್ಖಾತಾಯ ಭಾವನಾಯ। ಪಾಳಿಪಾಠೇ। ‘‘ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ‘‘ಸಿಯಾ’’ತಿ ಏಕಚ್ಚೇತಿ ಅತ್ಥೇ ನಿಪಾತ ಪದಂ। ಇಮೇಸು ಛಸು ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಏಕಚ್ಚೇ ಛ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿ ಮಗ್ಗೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಏಕಚ್ಚೇ ಛ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ತೀಹಿ ಉಪರಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಪಥಮಪದೇ ‘‘ಏಕಚ್ಚೇ ಛ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿ ಕಮ್ಮಪಥಪತ್ತಕಮ್ಮಸಹಜಾತಾ ಛ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ। ದುತೀಯ ಪದೇ ‘‘ಏಕಚ್ಚೇ ಛ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿ ಅಕಮ್ಮಪಥ ಪತ್ತಾ ಧಮ್ಮಿಕೇಸು ಠಾನೇಸು ಅಸ್ಸಾದನಾಭಿ ನನ್ದಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಛ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇ। ‘‘ಇತರತ್ಥಾ’’ತಿ ಇತರೇಸು ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬೇಸು। ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ನಾನಕ್ಖಣಿಕ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಸ್ಸ। ಪಾಳಿಪಾಠೇ। ‘‘ಸಹಜಾತಾ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಹಿ ಸಹಜಾತಾ। ‘‘ನಾನಕ್ಖಣಿಕಾ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಹಿ ಅಸಹಜಾತಾ ಅತೀತಕಾಲಭೂತೇ ನಾನಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿ ಚೇತನಾ। ‘‘ಯದಿ ಏವಂ’’ತಿ ಏವಂ ಯದಿ ಸಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯದಿ ಉದ್ಧಚ್ಚ ಚೇತನಾ ದಸ್ಸನ ಪದೇ ಅನುದ್ಧಟತ್ತಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ನಾಕಡ್ಢತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ। ಏವಂ ಸತೀತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ‘‘ಚೇ’’ತಿ ಚೇ ವದೇಯ್ಯ। ‘‘ನಾ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ‘‘ತಸ್ಸಾ ವಿಪಾಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ತಸ್ಸಾ ಉದ್ಧಚ್ಚ ಚೇತನಾಯ ವಿಪಾಕಸ್ಸ। ಪಾಳಿಪಾಠೇ। ‘‘ಇಮೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಞಾಣಂ’’ತಿ ಇಮೇ ಧಮ್ಮೇ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಞ್ಞಾಣಂ। ‘‘ತೇಸಂ ವಿಪಾಕೇ’’ತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚ ಸಹಗತಾನಂ ವಿಪಾಕೇ। ‘‘ಞಾಣಂ’’ತಿ ತಂ ವಿಪಾಕಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಞ್ಞಾಣಂ। ‘‘ಸಬ್ಬ ದುಬ್ಬಲನ್ತಿ ಚ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ’’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಅತಿವಿಯ ಕಾಳಕಧಮ್ಮತ್ತಾ’’ತಿ ಬುದ್ಧಾದೀಸು ಮಹನ್ತೇಸು ಠಾನೇಸು ಸದ್ಧಾರತನಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತನತೋ ಅತಿಯೇವಕಣ್ಹ ಧಮ್ಮತ್ತಾ। ತಸ್ಸಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಚೇತನಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಆಕಡ್ಢನಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಸಭಾವ ವಿರುದ್ಧತ್ತಾ ಯೇವಾ’’ತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಅಸನ್ನಿಟ್ಠಾನ ಸಭಾವಾ। ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನ ಸಭಾವೋತಿ ಏವಂ ಸಭಾವ ವಿರುದ್ಧತ್ತಾಯೇವ।

‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ವಿಪಚ್ಚತೀತಿ ವಿಪಾಚೇತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ತಂ ಪನ ಪದರೂಪೇನ ನ ಸಮೇತೀತಿ ಅಞ್ಞಂ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತೋ ‘‘ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಮಹಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ದೇವಲೋಕೇ ದೇವಸಮ್ಪತ್ತಿ ಸದಿಸಾ ದಿಬ್ಬವಿಮಾನಾದಿಕಾ ಮಹಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ। ಇದಂ ‘‘ಓಕಾಸಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಪದೇ ವಿಸೇಸನಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಸುಖ ವಿಪಾಕಂ’’ತಿ ಇದಂ ಅಟ್ಠ ಅಹೇತುಕ ವಿಪಾಕಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ರೂಪಲೋಕೇ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ರೂಪಕಾಯೋ ರೂಪಾವಚರ ಕಮ್ಮೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ। ಸೋ ಚ ಕಾಮಾವಚರ ಧಮ್ಮ ಸಮೂಹೋ ಏವ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ತಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಪಞ್ಚ ಅಹೇತುಕ ವಿಪಾಕಾನಿಪಿ ರೂಪಾವಚರ ಕಮ್ಮೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ ಸಿಯುನ್ತಿ ಚೋದನಾ। ತಂ ಪರಿಹರನ್ತೋ ‘‘ರೂಪಾವಚರ ಕುಸಲಂಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ತಾನೀ’’ತಿ ಅಪಾಯಭೂಮಿಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಅಟ್ಠ ಅಹೇತುಕ ವಿಪಾಕಾನಿ। ‘‘ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಕಾಮಲೋಕೇ’’ತಿ ಏಕಾದಸವಿಧೇ ಕಾಮಲೋಕೇ। ‘‘ತೇಸು ಚಾ’’ತಿ ತೇಸು ಅಟ್ಠ ಅಹೇತುಕ ವಿಪಾಕೇಸು ಚ। ‘‘ಆರಮ್ಮಣನ್ತರೇ’’ತಿ ಕಸಿಣ ನಿಮಿತ್ತಾದಿತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ। ‘‘ನಿಮಿತ್ತಾ ರಮ್ಮಣೇ’’ತಿ ಕಸಿಣ ನಿಮಿತ್ತಾದಿಕೇ ನಿಮಿತ್ತ ಪಞ್ಞತ್ತಾ ರಮ್ಮಣೇ। ‘‘ತಾನಿ ಪಞ್ಚವಿಪಾಕಾನೀ’’ತಿ ಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಅಹೇತುಕ ವಿಪಾಕಾನಿ ಕಾಮಾವಚರ ಕುಸಲ ಕಮ್ಮಸ್ಸೇವ ವಿಪಾಕಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಸೋಳಸಕ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಸೋಳಸಕಥಾ ಮಗ್ಗೋ ಕಥಾಪಬನ್ಧೋ। ಏವಂ ದ್ವಾದಸ ಕಮಗ್ಗೋ। ‘‘ಅಹೇತುಕಟ್ಠಕ’’ನ್ತಿ ಅಹೇತುಕ ವಿಪಾಕಟ್ಠಕಂ। ಸಮ್ಮಾ ಪಕಾರೇನ ಜಾನಾತೀತಿ ಸಮ್ಪಜಾನಂ। ಞಾಣಂ। ಸಮ್ಪಜಾನೇನ ಕತನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ನ ಸಮ್ಪಜಾನಕತಂ ಅಸಮ್ಪಜಾನಕತಂ। ‘‘ಸದ್ದಹಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ದಿಟ್ಠುಜು ಕಮ್ಮಞಾಣ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದೀಪೇತಿ। ನ ಹಿ ತೇನ ಞಾಣೇನ ಅಸಮ್ಪನ್ನೋ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಕಮ್ಮಫಲಞ್ಚ ಸದ್ದಹತೀತಿ। ಜಾನಿತ್ವಾತಿ ವಾ ಪಾಠೋ ಸಿಯಾ। ‘‘ಏಕಮೇಕಂ’’ತಿ ಏಕಮೇಕಂ ಕುಸಲಕಮ್ಮಂ। ‘‘ಕುಸಲ ಸಮಯೇ’’ತಿ ಕುಸಲ ಕಮ್ಮ ಕರಣಕಾಲೇ। ಕುಸಲುಪ್ಪತ್ತಿಕಾಲೇ ವಾ। ಯಸ್ಸಮೇ ಈದಿಸಂ ಪುಞ್ಞಂ ಪಸುತಂ। ತಸ್ಸಮೇ ಭವಲಾಭೋ ಭೋಗಲಾಭೋ ಮಿತ್ತಲಾಭೋ ಸಬ್ಬೇಲಾಭಾ ಏಕನ್ತೇನ ಸುಲಾಭಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸುಲದ್ಧಂ’’ತಿ ಇದಂ ಪುಞ್ಞಂ ಸುಲದ್ಧಂ। ದೇವೇಸು ಚ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಸಂಸರಿತ್ವಾತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ‘‘ಸೇಸೇನಾ’’ತಿ ತಸ್ಸಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕಾವಸೇಸೇನ। ಅಟ್ಠಕಥಾ ಪಾಠೇ। ‘‘ಏಕಪಿಣ್ಡಪಾತಸ್ಮಿಂ’’ತಿ ಏಕವಾರಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತದಾನೇ। ಸಂಯುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘ಏಕಾ ಚೇತನಾ ಏಕಮೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ದೇತೀ’ತಿ, ತಂ ಸುವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹೀ’’ತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಅಕುಸಲೇಹಿ। ವಿಸೇಸೇನ ಭುಸಂ ಮುಳ್ಹೋ ಬ್ಯಾಮುಳ್ಹೋ। ಅತಿವಿಯ ಬ್ಯಾಮುಳ್ಹೋ ಅತಿಬ್ಯಾಮುಳ್ಹೋ। ಅತಿಬ್ಯಾಮುಳ್ಹತ್ಥಾಯ ಪಚ್ಚಯಭೂತನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಅತಿದುಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ಪಚ್ಚಯಭೂತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋ ಹಿ ಥೇರೋ ವದತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಇತಿ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಏವಂ ಮನಸಿಕರಿತ್ವಾ। ‘‘ಸನ್ನಿಹಿತಪಚ್ಚಯಮತ್ತೇನಾ’’ತಿ ಆಸನ್ನೇ ಸಣ್ಠಿತಪಚ್ಚಯ ಮತ್ತೇನ। ‘‘ಪುಬ್ಬಪಯೋಗ ಪಚ್ಚಯಮತ್ತೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಬಲವಕಮ್ಮವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ತಿಕ್ಖತರಂ ವಿಪಾಕಂ। ಯದಾ ಪಯೋಗ ರಹಿತೇನ ಪಚ್ಚಯಗಣೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತದಾ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಂ ನಾಮ। ಯದಾ ಪಯೋಗಸಹಿತೇನ, ತದಾ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಂ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಂ ತಿಕ್ಖಂ ನಾಮ। ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಂ ಮನ್ದಂ ನಾಮ। ತಥಾ ದುಬ್ಬಲ ಕಮ್ಮೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಮನ್ದವಿಪಾಕೇಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ತಿಕ್ಖಮನ್ದಾನಂ ಮನ್ದತಿಕ್ಖತಾಪತ್ತಿ ನಾಮ ಸಿಯಾ। ನ ಚ ತಥಾ ಸಕ್ಕಾ ಭವಿತುನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ, ಯದಿ ಪುಬ್ಬಕಮ್ಮವಸೇನ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಮಹಾವಿಪಾಕಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಭೇದೋ ಸಿದ್ಧೋ ಸಿಯಾ, ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಅಹೇತುಕ ವಿಪಾಕಾನಮ್ಪಿ ಸೋಸಙ್ಖಾರಭೇದೋ ಸಿದ್ಧೋ ಭವೇಯ್ಯ। ತಾನಿಪಿ ಹಿ ಕಾನಿಚಿ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕೇನ ಕಮ್ಮೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಿ, ಕಾನಿಚಿ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕೇನಾತಿ ಚೋದನಾ। ತಂ ಪರಿಹರನ್ತೋ ‘‘ಅಹೇತುಕ ವಿಪಾಕಾನಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಉಭಯಕಮ್ಮ ನಿಬ್ಬತ್ತನಂ’’ತಿ ತೇಸಂ ಸಙ್ಖಾರ ಭೇದರಹಿತತ್ತಾ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕ ಕಮ್ಮೇನಪಿ ವಿರೋಧೋ ನತ್ಥಿ। ಸಸಙ್ಖಾರಿಕ ಕಮ್ಮೇನಪಿ ವಿರೋಧೋ ನತ್ಥಿ। ಅಸಙ್ಖಾರಿಕ ಕಮ್ಮೇನಪಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ। ಸಸಙ್ಖಾರಿಕ ಕಮ್ಮೇನಪಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ। ಏವಂ ಉಭಯಕಮ್ಮ ನಿಬ್ಬತ್ತನಂ ಯುತ್ತಂ। ‘‘ಇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ನ ಕಮ್ಮಾಗಮನ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚಿರಕಾಲತೋ ಆಗಮನ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಸೇನ। ‘‘ಆಗಮನಂ’’ತಿ ಚ ಆಗಚ್ಛತಿ ಏತೇನಾತಿ ಆಗಮನನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ಕಮ್ಮಭವೇ’’ತಿ ಅತೀತೇ ಕಮ್ಮಕರಣಭವೇ। ‘‘ಕೇಚನಾ’’ತಿ ಕೇಚಿ। ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ಪನ ಆಗತಾತಿ ಚ। ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಮಗ್ಗೇ ಪನ ದ್ವಿಹೇತುಕಾ ವುತ್ತಾತಿ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಮಗ್ಗಟ್ಠಕಥಾ ವಚನಮ್ಪಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ವದನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ತೀಸುಖಣೇಸೂ’’ತಿ ಕಮ್ಮಕ್ಖಣೇ ನಿಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇತಿ ತೀಸುಖಣೇಸು। ‘‘ಟೀಕಾಕಾರಾಪನಾ’’ತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಟೀಕಾಕಾರಾಪನ। ‘‘ಸಾವಸೇಸಪಾಠೋ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ತಿಹೇತುಕೇನ ಕಮ್ಮೇನ ದ್ವಿಹೇತುಕ ಪಟಿಸನ್ಧಿ, ದ್ವಿಹೇತುಕೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಅಹೇತುಕ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಅವಸೇಸಾ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಅವಸೇಸ ವಾಕ್ಯ ಸಹಿತೋ ಪಾಠೋ। ಸರಿಕ್ಖಮೇವ ಸರಿಕ್ಖಕಂ। ಕಮ್ಮೇನ ಸರಿಕ್ಖಕಂ ಸದಿಸಂ ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖಕಂ। ವಿಪಾಕಂ। ‘‘ಮಹಾಥೇರೇನಾ’’ತಿ ಸಾರಿಪುತ್ತ ಮಹಾಥೇರೇನ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾತಿಆದಿನಾ ಟೀಕಾಕಾರಾನಂ ವಚನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತಿ।

ಕಾಮಾವಚರಕಮ್ಮಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।

೧೫೪. ರೂಪಾವಚರಕಮ್ಮೇ। ‘‘ಅಪ್ಪಗುಣತಾಯಾ’’ತಿ ಅಪರಿಚಿತತಾಯ। ಅವಡ್ಢತಾಯ। ‘‘ಹೀನೇಹಿ ಛನ್ದಾದೀಹೀ’’ತಿ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರ ಸಿಲೋಕಾದಿ ಸಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ಹೀನೇಹಿ ಛನ್ದಾದೀಹಿ। ‘‘ತೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಛನ್ದಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ। ತಾನಿ ಇಧ ನಾಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಉಪಪತ್ತಿಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಅಸಾಧಕತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಇಮಾನೇವಾ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ಏವ ಝಾನಾನಿ। ‘‘ತಿವಿಧಾಸೂ’’ತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂತಲೇ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾದಿ ವಸೇನ ತಿವಿಧಾಸು। ‘‘ಅಟ್ಠಾರಸಪ್ಪಭೇದೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ’’ತಿ ತೀಸು ಹೀನ ಮಜ್ಝಿಮಪಣೀತೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಹೀನ ಹೀನಂ ಹೀನ ಮಜ್ಝಿಮಂ ಹೀನ ಪಣೀತನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಭತ್ತೇನ ನವವಿಧಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಪುನ ತೇಸು ತೀಣಿ ಮಜ್ಝಿಮಾನಿ। ಮಜ್ಝಿಮಹೀನಂ ಮಜ್ಝಿಮಮಜ್ಝಿಮನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಭತ್ತಾನಿ ನವವಿಧಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಏವಂ ಅಟ್ಠಾರಸಭೇದೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ। ‘‘ಕಮ್ಮದ್ವಾರಾನಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ಕಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿ ಮುಖಾನಿ ನಾಮ। ‘‘ಇಮೇಹಿ ಪಭಾವಿತತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮೇಹಿ ಪಭಾವೇಹಿ ಮೂಲಕಾರಣೇಹಿ ಪಭಾವಿತತ್ತಾ ಪವತ್ತಾಪಿತತ್ತಾ। ‘‘ಅಟ್ಠಾರಸಖತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಹೀನಮಜ್ಝಿಮಾದಿಭೇದೇನ ಅಟ್ಠಾರಸ ಖತ್ತಿಯಾ। ತಥಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಯೋ। ಅಟ್ಠ ಚತ್ತಾಲೀಸ ಗೋತ್ತಾನಿ ನಾಮ ಹೀನಮಜ್ಝಿಮಾ ದಿವಸೇನ ವಿಭತ್ತಾನಿ ಗೋತಮಗೋತ್ತಾದೀನಿ ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸ ಗೋತ್ತಾನಿ। ತೇಸಂ ಚಾರಿತ್ತ ಪಟಿಪತ್ತಿಭೂತಾನಿ ಚರಣಾನಿಪಿ ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ। ಪುರಿಮ ವಚನೇ ಹೀನಾದೀನಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ, ಅಟ್ಠಕಥಾ ವಚನೇಹೀನಾದೀನಿ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇತಿ ಸಾಧೇತಬ್ಬಂ ಅಞ್ಞಂ, ಸಾಧಕಂ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಚೋದನಾ। ತಂ ಪರಿಹರತಿ ‘‘ಏತೇನಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ‘‘ಉಪಲಕ್ಖೇತೀ’’ತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಪಾಕಟಂ ಏಕದೇಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅಪಾಕಟೇ ತಾದಿಸೇಪಿ ಜಾನಾಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸಮತ್ಥಾ ಸಮತ್ಥಂ ವಾ’’ತಿ ಸಮತ್ಥಾ ಸಮತ್ಥಭಾವಂ ವಾ। ‘‘ತಥಾ ಹಾನೇನಾ’’ತಿ ತಥಾಹಿ ಅನೇನ ಆಚರಿಯೇನ। ಅನುರುದ್ಧಾ ಚರಿಯೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನಾಮ ರೂಪ ಪರಿಚ್ಛೇದೇ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸಮಾನಾಸೇವನೇ ಲದ್ಧೇ ಸತಿ, ಮಹಬ್ಬಲೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಮಹಗ್ಗತಕಮ್ಮಂ ವಿಪಾಕಂ ಜನೇತಿ। ತಾದಿಸಂ ಹೇತುಂ ಅಲದ್ಧಾ ಅಲಭಿತ್ವಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಚೇತನಾ ವಿಪಾಕಂ ನ ಪಚ್ಚತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತತ್ಥ ‘‘ಸಮಾನಾ ಸೇವನೇ’’ತಿ ಭೂಮಿಸಮಾನತಾ ವಸೇನ ಸಮಾನಾಸೇವನೇ। ಕಾಮಜವನಂ ಕಾಮಜವನೇನ ಸಮಾನಾಸೇವನಂ। ರೂಪಜವನಂ ರೂಪಜವನೇನ। ಅರೂಪಜವನಂ ಅರೂಪಜವನೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮಾನಭೂಮಿಕತೋ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ‘‘ತದಭಾವತೋ’’ತಿ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಬಲವಭಾವಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಏಕವಾರಮತ್ತಭೂತಾ ಮಹಗ್ಗತ ಚೇತನಾ ಚ। ‘‘ಸಬ್ಬ ಪಥಮಭೂತಾ’’ತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿ ವೀಥೀಸು ಗೋತ್ರಭುಸ್ಸ ಅನನ್ತರೇ ಮಹಗ್ಗತ ಜವನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಲೋಕುತ್ತರ ಮಗ್ಗಚೇತನಾ ಕದಾಚಿಪಿ ಸಮಾನಾ ಸೇವನಂ ನ ಲಭತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವಜೀವಮ್ಪಿ ಭವನ್ತರೇಪಿ ಅರಿಯಫಲಂ ಜನೇತಿಯೇವ। ಏವಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇದಂ ಪವತ್ತಿಫಲಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಇಧ ಪನ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಫಲಂ ವಿಚಾರಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಸಮಾನಂ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಚೇ। ವುಚ್ಚತೇ। ಮಗ್ಗಚೇತನಾ ನಾಮ ತಣ್ಹಾ ಸಹಾಯಕಂ ವಟ್ಟಗಾಮಿ ಕಮ್ಮಂ ನ ಹೋತಿ। ಅತಣ್ಹಾ ಸಹಾಯಕಂ ವಿವಟ್ಟಗಾಮಿ ಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ನ ದೇತಿ। ಸಚೇ ಪನ ತಂ ತಣ್ಹಾ ಸಹಾಯಕಂ ವಟ್ಟಗಾಮಿಕಮ್ಮಂ ಭವೇಯ್ಯ। ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಕಾಲೇಪಿ ಫಲಂ ದದೇಯ್ಯ। ಅಸಮಾನಾ ಸೇವನತಾ ಪಮಾಣಂ ನ ಭವೇಯ್ಯ। ಏವಂ ಅಞ್ಞಕಾರಣತ್ತಾ ಅಸಮಾನಂ ನಿದಸ್ಸನಂ ಹೋತಿ। ನ ಅಸಮಾನಾ ಸೇವನತಾಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಉಪಚಿತತ್ತಾ’’ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆಸೇವನ ಲಾಭೇನ ವಡ್ಢಿತತ್ತಾ। ‘‘ಸಾ ಚೇತನಾ’’ತಿಆದಿಕಮ್ಮಿಕಮಹಗ್ಗತ ಚೇತನಾ ಚ। ‘‘ನಾ’’ತಿ ಚೋದನಾ , ನ ಸಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಚ ಸಾಪಿ ಸಮಾನಭೂಮಕ ಧಮ್ಮತೋ ಲದ್ಧಾ ಸೇವನಾ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಕತತ್ತಾ ಭಾವಿತತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಭಾವಿತತ್ತಾತಿ ಚ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆಸೇವನ ಲಾಭೇನ ವಡ್ಢಿತತ್ತಾ ಇಚ್ಚೇವತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಅಸಮಾನಭೂಮಿಕೇಹಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪವತ್ತೇಹಿ ಕಾಮಜವನೇಹಿ ಪರಮ್ಪರತೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಲದ್ಧಾ ಸೇವನತಾಯ ಏವ ಇಧ ಉಪಚಿತತ್ತಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಭಯತ್ಥ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಉಭಯತ್ಥಾ’’ತಿ ಉಭಯೇಸು ಕತತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾತಿ ಚ ಕತತ್ತಾ ಭಾವಿತತ್ತಾತಿ ಚ ವುತ್ತೇಸು ಪಾಠೇಸು। ‘‘ಪಥಮ ಸಮನ್ನಾಹಾರತೋ ಪಟ್ಟಾಯಾ’’ತಿ ಮಹಗ್ಗತಜ್ಝಾನೇ ಅಪ್ಪನಾವೀಥಿತೋ ಪುರೇ ದ್ವೀಸು ಪರಿಕಮ್ಮ ಭಾವನಾ ಉಪಚಾರ ಭಾವನಾಸು ಪರಿಕಮ್ಮ ಭಾವನಂ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಪಥವೀ ಪಥವೀತಿಆದಿನಾ ಪಥಮ ಸಮನ್ನಾಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ। ಲೋಕುತ್ತರ ಮಗ್ಗೇಪನ ದಸಸು ವಿಪಸ್ಸನಾ ಞಾಣೇಸು ಸಬ್ಬಪಥಮಂ ಸಮ್ಮಸನಞ್ಞಾಣಂ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ವೇದನಾ ಅನಿಚ್ಚಾತಿಆದಿನಾ ಪಥಮ ಸಮನ್ನಾಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪಚಿನಿತ್ವಾತಿ ಚ ಭಾವೇತ್ವಾತಿ ಚ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅಬ್ಭುಣ್ಹಾ’’ತಿ ಅಭಿನವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಅಯಂ ವಾದೋ’’ತಿ ಅನುರುದ್ಧಾ ಚರಿಯಸ್ಸ ವಾದೋ। ಯದಿ ಏವಂ, ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಸಙ್ಖಾರ ಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣ ಪದ ನಿದ್ದೇಸೇಸು ಅಭಿಞ್ಞಾ ಚೇತನಾ ಪನೇತ್ಥ ಪರತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ಗಹಿತಾತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಂ ಯುತ್ತಂ ಕಾರಣಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ, ತಂ ವದನ್ತೋ ‘‘ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಟೀಕಾಕಾರಾ’’ತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಟೀಕಾಕಾರಾ। ‘‘ತಸ್ಸಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ಅತ್ತನೋವಾದ ದಸ್ಸನಂ। ಸಾಧೇನ್ತಿಯಾ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಚೇತನಾಯ। ಅಚಿತ್ತಕಭವ ಪತ್ಥನಾಸಹಿತಂ ಸಞ್ಞಾ ವಿರಾಗನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಇಧಾ’’ತಿ ಮನುಸ್ಸ ಲೋಕೇ।

‘‘ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಪನಾ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಏತೇನಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಅತ್ಥ ವಚನೇನ। ‘‘ಸದ್ಧಾಧಿಕೋ’’ತಿ ಸನ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಕೋ। ಏವಂ ವೀರಿಯಾಧಿಕಾದೀಸುಪಿ। ‘‘ಅತ್ತನಾ ಲದ್ಧ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ’’ತಿ ಏಕಸ್ಸಪಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಬಹೂನಂ ಅತ್ತನಾ ಲದ್ಧ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ। ತೇಸು ಪುಥುಜ್ಜನ ಸೋತಾಪನ್ನ ಸಕದಾಗಾಮೀಸು। ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿ ಝಾನಲಾಭಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ। ‘‘ನಿಕನ್ತಿಯಾಸತೀ’’ತಿ ಕಾಮಭವನಿಕನ್ತಿಯಾ ಸತಿ। ‘‘ಇತರೇ ಪನಾ’’ತಿ ಸೋತಾಪನ್ನ ಸಕದಾಗಾಮಿನೋ ಪನ। ಪರಿಹೀನಜ್ಝಾನಾ ಏವ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ। ನ ನಿಕನ್ತಿ ಬಲೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ ‘‘ತೇಸಂ ಪೀ’’ತಿ ಝಾನಲಾಭಿ ಸೋತಾಪನ್ನ ಸಕದಾಗಾಮೀನಮ್ಪಿ। ಇಚ್ಛನ್ತೇನ ಟೀಕಾಚರಿಯೇನ। ತಥಾ ನಿಕನ್ತಿಯಾ ಸತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾದಯೋ ಕಾಮಾವಚರ ಕಮ್ಮ ಬಲೇನ ಕಾಮಭವೇಪಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಚೇತೋಪಣಿಧಿ ಇಜ್ಝತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ। ಸೀಲವಿಸುದ್ಧತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ತೇ’’ತಿ ಝಾನಲಾಭಿ ಸೋತಾಪನ್ನ ಸಕದಾಗಾಮಿನೋ। ಅಙ್ಗುತ್ತರ ಪಾಠೇ। ‘‘ಸಹದಸ್ಸನುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿ ಮಗ್ಗಞ್ಞಾಣಂ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ದಸ್ಸನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ। ನತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ತಂ ಸಂಯೋಜನನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ‘‘ಇಮಂ ಲೋಕಂ’’ತಿ ಇಮಂ ಕಾಮಲೋಕಂ। ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾ ನಿಕನ್ತಿ ತಣ್ಹಾ’’ತಿ ತೇನೇವ ಧಮ್ಮರಾಗೇನ ತಾಯ ಧಮ್ಮ ನನ್ದಿಯಾತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸುಖೇ ನಿಕನ್ತಿ ತಣ್ಹಾ। ಪಚ್ಚಯೇ ಸತಿ ಕುಪ್ಪನ್ತಿ ನಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಕುಪ್ಪಾ। ಕುಪ್ಪಾ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಸಂ ತೇ ಕುಪ್ಪ ಧಮ್ಮಾ। ‘‘ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಮಹಗ್ಗತ ಧಮ್ಮಾ। ಇಮೇ ದ್ವೇ ಸೋತಾಪನ್ನ ಸಕದಾಗಾಮಿನೋ ಸೀಲೇಸು ಪರಿಪೂರಕಾರಿನೋ ನಾಮ। ಸೀಲಪ್ಪಟಿ ಪಕ್ಖಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಹೀನತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ತೇ ಸೀಲೇಸು ಅಕುಪ್ಪ ಧಮ್ಮಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಪನ ಕುಪ್ಪ ಧಮ್ಮಾ ಏವ। ‘‘ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮೇಸು ನ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮತ್ತಂ ನ ಲಭನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಹೀನಜ್ಝಾಸಯತ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಇತ್ಥಿಯೋ ನಾಮ ಪಕತಿಯಾವ ಹೀನಜ್ಝಾಸಯಾ ಹೋನ್ತಿ ನೀಚ ಛನ್ದಾ ನೀಚ ಚಿತ್ತಾ ಮನ್ದವೀರಿಯಾ ಮನ್ದಪಞ್ಞಾ। ಕಸ್ಮಾ, ಹೀನಲಿಙ್ಗತ್ತಾ। ಕಸ್ಮಾ ಚ ತಾ ಹೀನಲಿಙ್ಗಾ ಹೋನ್ತಿ। ದುಬ್ಬಲ ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ। ದುಬ್ಬಲ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಚ ಪುರಿಸತ್ತ ಜನಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಉಪಾದಾಯ ವುಚ್ಚತಿ। ಬ್ರಹ್ಮಪುರೋಹಿತಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕಸ್ಮಾ, ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾನನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾ ವಚನಸ್ಸ ಯೇಭೂಯ್ಯವಚನತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾನಂ’’ತಿ। ಇತರಥಾ ನ ಬ್ರಹ್ಮಪುರೋಹಿತಾನಂ ನ ಚ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ। ನ ಚ ತಥಾ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ‘ಬ್ರಹ್ಮತ್ತನ್ತಿ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮತ್ತ’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ವಿರುಜ್ಝನತೋ। ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ನ ಕೇವಲಂ ಯೇಭೂಯ್ಯನಯಮತ್ತೇನ ಸಿದ್ಧೋ। ಅಥ ಖೋ ಬ್ಯಞ್ಜನ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇನಾಪಿ ಸಿದ್ಧೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ತೇ’’ತಿ ಬ್ರಹ್ಮಪುರೋಹಿತಾ। ಸಂಯುತ್ತಪಾಠೇ। ‘‘ಪಟಿಭಾತುತಂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ತಂ’’ತಿ ತುಯ್ಹಂ। ಧಮ್ಮೀಕಥಾ ತುಯ್ಹಂ ಪಟಿಭಾತು, ಪಾತುಬ್ಭವತು। ಕಥೇತು ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ । ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ’’ತಿ ಅಭಿಭುಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಆಲಪತಿ। ‘‘ಬ್ರಹ್ಮುನೋ’’ತಿ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಅತ್ಥಾಯ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸು ದ್ವೀಸು। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ಬ್ರಹ್ಮಪುರೋಹಿತಾನಂ। ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ ‘‘ಇತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜೇಸು ಯೇವಾ’’ತಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗ ವಚನತ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲಪ್ಪಧಾನಂ ಹೋತಿ। ನಭೂಮಿಪ್ಪಧಾನಂ। ತಸ್ಮಾ ಅಯಮತ್ಥೋ ಯುತ್ತಿವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ। ‘‘ತೀಸುಭವಗ್ಗೇಸೂ’’ತಿ ವೇಹಪ್ಫಲಭೂಮಿ ಪುಥುಜ್ಜನಭವಗ್ಗೋ ನಾಮ ಹೋತಿ ರೂಪಲೋಕೇ। ತತೋ ಉಪರಿ ಪುಥುಜ್ಜನಭೂಮಿಯಾ ಅಭಾವತೋ। ಅಕನಿಟ್ಠಭೂಮಿ ಅರಿಯಭವಗ್ಗೋ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಠಿತಾನಂ ಅರಿಯಾನಂ ತತ್ಥೇವ ನಿಟ್ಠಾನತೋ। ನೇವಸಞ್ಞಾಭೂಮಿ ಲೋಕಭವಗ್ಗೋ ನಾಮ। ತತೋ ಉಪರಿ ಲೋಕಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋತಿ।

ಕಮ್ಮಚತುಕ್ಕಾನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೫೫. ಮರಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ। ‘‘ಆಯುಪರಿಮಾಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ಆಯುಕಪ್ಪಸ್ಸ। ‘‘ತದುಭಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಆಯುಕಪ್ಪಸ್ಸ ಚ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚ। ‘‘ಉಪಘಾತಕ ಕಮ್ಮೇನಾ’’ತಿ ಬಲವನ್ತೇನ ಪಾಣಾತಿಪಾತಕಮ್ಮೇನ। ‘‘ದುಸ್ಸಿಮಾರ ಕಲಾಬುರಾಜಾದೀನಂ ವಿಯಾ’’ತಿ ತೇಸಂ ಮರಣಂ ವಿಯ। ಉಪರೋಧಿತಂ ಖನ್ಧ ಸನ್ತಾನ ಮಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ಉಪರೋಧಿತಂ’’ತಿ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ನಿರೋಧಾಪಿತಂ। ಕಮ್ಮಂ ಖಿಯ್ಯತಿಯೇವ। ಏವಂ ಸತಿ, ಸಬ್ಬಂಪಿ ಮರಣಂ ಏಕೇನ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯೇನ ಸಿದ್ಧಂ। ತಸ್ಮಾ ಏಕಂ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯ ಮರಣಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಇತರೇಪಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಇತರಾನಿಪಿ ತೀಣಿ ಮರಣಾನಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಚೋದನಾ। ವುಚ್ಚತೇ ಪರಿಹಾರೋ। ‘‘ಸರಸವಸೇನೇವಾ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾವಸೇನೇವ। ನಾನಾ ಆಯು ಕಪ್ಪಂ ವಿದಹನ್ತಿ ಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ನಾನಾಆಯುಕಪ್ಪ ವಿಧಾಯಕಾ। ‘‘ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ’’ತಿ ಸತ್ತಸಮೂಹೇ। ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ ಠಿತಿಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಠಿತಿಕರಾ। ಕದಾಚಿ ವುದ್ಧಿಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಕದಾಚಿ ಹಾನಿಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ವುದ್ಧಿಕರಾ ಹಾನಿಕರಾ ಚ। ‘‘ತೇಸಂ ವಸೇನಾ’’ತಿ ತೇಸಂ ಉತು ಆಹಾರಾನಂ ವಸೇನ। ‘‘ತಯೋಪಿ ಚೇತೇ’’ತಿ ಏತೇತಯೋಪಿ ಠಿತಿಕರಾದಯೋ। ಕಮ್ಮಂ ವಿಪಚ್ಚಮಾನಂ ದತ್ವಾ ಖಿಯ್ಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏತೇನ ಏವರೂಪೇಠಾನೇ ಕಮ್ಮಂ ಅಪ್ಪಧಾನನ್ತಿ ದೀಪೇತಿ। ‘‘ತದನುರೂಪಂ ಏವಾ’’ತಿ ತಂ ದಸವಸ್ಸಕಾಲಾನು ರೂಪಂ ಏವ। ‘‘ಭೋ ಗಞ್ಚಾ’’ತಿ ಧನಧಞ್ಞಾದಿಪರಿಭೋಗಞ್ಚ। ತೇಸಂ ಉತುಆಹಾರಾನಂ ಗತಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ತಗ್ಗತಿಕಾ। ತೇಸಂ ಉತುಆಹಾರಾನಂ ಗತಿಂ ಅನುವತ್ತನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತದನುವತ್ತಿಕಾ’’ತಿ। ಸಙ್ಖಾರವಿದೂಹಿ ಅಞ್ಞತ್ರಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸಙ್ಖಾರವಿದುನೋ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಕತಾತಿ ಇದ್ಧಿಮಯಾ। ‘‘ಇದ್ಧಿಯಾ’’ತಿ ದೇವಿದ್ಧಿಯಾವಾ ಭಾವನಾಮಯಿದ್ಧಿಯಾವಾ। ವಿಜ್ಜಾಯ ಪಕತಾತಿ ವಿಜ್ಜಾಮಯಾ। ‘‘ವಿಜ್ಜಾಯಾ’’ತಿ ಗನ್ಧಾರಿವಿಜ್ಜಾಯ। ಅಟ್ಠಿ ನ್ಹಾರು ಮಂಸ ಲೋಹಿತಾದಿಕಾ ರಸಧಾತುಯೋ ಅಯನ್ತಿ ವಡ್ಢನ್ತಿ ಏತೇಹೀತಿ ರಸಾಯನಾನಿ। ತಾನಿ ವಿದಹನ್ತಿ ಏತೇಹೀತಿ ರಸಾಯನ ವಿಧಯೋ। ನಯೂಪದೇಸಾ। ಚಿರಟ್ಠಿತಿ ಕತ್ಥಾಯ ಜೀವಿತಂ ಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ ಏತೇಹೀತಿ ಜೀವಿತ ಸಙ್ಖಾರಾ। ಇದ್ಧಿಮಯ ವಿಜ್ಜಾಮಯ ಜೀವಿತ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಚ ರಸಾಯನ ವಿಧಿಸಙ್ಖಾತೇಸು ಜೀವಿತ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಚ ವಿದುನೋತಿ ಸಮಾಸೋ। ‘‘ದ್ವಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಿಕ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಚ ಆಹಾರ ಸಮುಟ್ಠಾನಿಕ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಚ। ‘‘ಪರಿಣಮನ್ತೇಸೂ’’ತಿ ವಿಪರಿಣಮನ್ತೇಸು। ತೇನಾಹ ‘‘ಜಿಯ್ಯಮಾನೇಸೂ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಯಾವಮಹನ್ತಂ ಪೀತಿ’’ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಾನಂ ಕಮ್ಮಂ ವಿಯ ಕೋಟಿಪತ್ತವಸೇನ ಅತಿಮಹನ್ತಮ್ಪಿ। ‘‘ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ। ‘‘ಉಪಚ್ಛೇದಕ ಮರಣೇಪಿ ನೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಬಲವನ್ತೇ ಉಪಚ್ಛೇದಕ ಕಮ್ಮೇ ಆಗತೇ ಯಾವಮಹನ್ತಮ್ಪಿ ಜನಕ ಕಮ್ಮಂ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಾಧಿಟ್ಠಾನ ವಿಪತ್ತಿಯಾ ಖಿಯ್ಯತಿಯೇವ। ಸೋ ಚಸ್ಸಖಯೋ ನ ಸರಸೇನ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಉಪಚ್ಛೇದಕ ಕಮ್ಮ ಬಲೇನ ಹೋತೀತಿ ಇಧ ಉಪಚ್ಛೇದಕ ಮರಣಂ ವಿಸುಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ಏವಂ ಉಪಚ್ಛೇದಕ ಮರಣೇಪಿ ನೇತಬ್ಬೋ। ‘‘ಅಕಾಲ ಮರಣಂ’’ತಿ ಆಯುಕ್ಖಯಮರಣಾದೀನಿ ತೀಣಿ ಮರಣಾನಿ ಕಾಲಮರಣಾನಿ ನಾಮ, ಮರಣಾ ರಹಕಾಲೇ ಮರಣಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಮರಣಂ ಅಕಾಲ ಮರಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಞ್ಹಿ ಪವತ್ತಮಾನಂ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಮೂಲಭೇದತೋ’’ತಿ ಮೂಲಕಾರಣಪ್ಪಭೇದತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಮಿಲಿನ್ದ ಪಞ್ಹೇ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸನ್ನಿಪತನ್ತೀತಿ ಸನ್ನಿಪಾತಾ। ಸನ್ನಿಪಾತೇಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸನ್ನಿಪಾತಿಕಾತಿ ಅತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥವಾ। ಸನ್ನಿಪತನಂ ಸನ್ನಿಪಾತೋ। ದ್ವಿನ್ನಂ ತಿಣ್ಣಂ ವಾ ದೋಸಾನಂ ಮಿಸ್ಸಕಭಾವೋ। ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸನ್ನಿಪಾತಿಕಾತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ‘‘ಅನಿಸಮ್ಮಕಾರೀನಂ’’ತಿ ಅನಿಸಾಮೇತ್ವಾ ಅನುಪಧಾರೇತ್ವಾ ಕರಣ ಸೀಲಾನಂ। ಪವತ್ತಾ ಆಬಾಧಾ ವಿಸಮಪರಿಹಾರಜಾನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಅತ್ತನಾ ವಾಕತಾನಂ ಪಯೋಗಾನಂ’’ತಿ ಸತ್ಥಹರಣ, ವಿಸಖಾದನ, ಉದಕಪಾತನಾದಿವಸೇನ ಕತಾನಂ। ‘‘ವಿನಾಸೇನ್ತೀ’’ತಿ ಸತ್ಥವಸ್ಸ ವಾಲುಕವಸ್ಸಾದೀನಿ ವಸ್ಸಾಪೇತ್ವಾವಾ ಸಮುದ್ದ ವೀಚಿಯೋ ಉಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾವಾ ಏವರೂಪೇ ಮಹನ್ತೇ ಭಯುಪದ್ದವೇ ಕತ್ವಾ ವಿನಾಸೇನ್ತಿ। ‘‘ಮನುಸ್ಸ ಪಥೇ’’ತಿ ಮನುಸ್ಸ ಪದೇಸೇ। ‘‘ತೇ’’ತಿ ಚಣ್ಡಾ ಯಕ್ಖಾ। ‘‘ಜೀವಿತಕ್ಖಯಂ ಪಾಪೇನ್ತೀ’’ತಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ವಾ ಗೋಮಹಿಂಸಾನಂ ವಾ ಮೇದಲೋಹಿತಾನಿ ಪಾತಬ್ಯತ್ಥಾಯ ತೇಸು ನಾನಾರೋಗನ್ತರ ಕಪ್ಪಾನಿ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಜೀವಿತಕ್ಖಯಂ ಪಾಪೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಸಕಲಂ ರಜ್ಜಂ ವಾ ರಟ್ಠಂ ವಾ ದೀಪಕಂ ವಾ ವಿನಾಸೇನ್ತೀತಿ ವುತ್ತೇ ಸಕಲಂ ಜನಪದಂ ವಾ ನಗರಂ ವಾ ನಿಗಮಂ ವಾ ಗಾಮಂ ವಾ ತಂ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಾ ವಿನಾಸೇನ್ತೀತಿ ವಿಸುಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಸತ್ಥದುಬ್ಭಿಕ್ಖರೋಗನ್ತರ ಕಪ್ಪಾಪೀ’’ತಿ ಸತ್ಥನ್ತರ ಕಪ್ಪೋ ದುಬ್ಭಿಕ್ಖನ್ತರ ಕಪ್ಪೋ ರೋಗನ್ತರ ಕಪ್ಪೋತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಅನ್ತರ ಕಪ್ಪಾಪಿ ಇಧ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇಸು ಪನ ರೋಗನ್ತರ ಕಪ್ಪೋ ಯಕ್ಖಾ ವಾಳೇ ಅಮನುಸ್ಸೇ ಓಸ್ಸಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇನ ಬಹೂ ಮನುಸ್ಸಾ ಕಾಲಙ್ಕರೋನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಏಕದೇಸೇನ ವುತ್ತೋಯೇವ। ‘‘ಉಪಪೀಳಕೋ ಪಘಾತಕಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ವಿಪಚ್ಚನವಸೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ತೇಸಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಓಕಾಸಪ್ಪಟಿಲಾಭೇನ ಸತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಸುಖಸನ್ತಾನಂ ವಿಬಾಧೇತ್ವಾ ಮರಣಂ ವಾ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಮರಣ ಮತ್ತಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ಜನೇತ್ವಾ ಪೀಳನಞ್ಚ ಘಾತನಞ್ಚ ಇಧ ವಿಪಚ್ಚನ ನಾಮೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವಿಪಾಕಂ ಪನ ಜನೇನ್ತುವಾ, ಮಾವಾ, ಇಧ ಅಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ। ಅಟ್ಠಸು ಕಾರಣೇಸು ಓಪಕ್ಕಮಿಕಟ್ಠಾನೇ ‘ಕುಪ್ಪಿತಾಹಿ ದೇವತಾ ಸಕಲಂ ರಜ್ಜಾದಿಕಂ ಅಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ವಿನಾಸೇನ್ತೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ವಿನಾಸಿತಾ ಜನಾ ಕಿಂ ನು ಖೋ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮ ವಿಪಾಕಜೇಹಿ ಆಬಾಧನ ದಣ್ಡೇಹಿ ವಾ ವಿನಸ್ಸನ್ತಿ, ಉದಾಹು ವಿಸುಂ ಓಪಕ್ಕಮಿಕೇಹಿ ಆಬಾಧನ ದಣ್ಡೇಹಿ ವಾ ವಿನಸ್ಸನ್ತಿ। ಯಞ್ಚೇತ್ಥ ವುತ್ತಂ ‘ಏವಂ ಅಕಾಲ ಮರಣಂ ಉಪಚ್ಛೇದಕ ಕಮ್ಮುನಾ ವಾ ಅಞ್ಞೇಹಿ ವಾ ಅನೇಕ ಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಹೋತೀ’ತಿ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛೇದಕ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಕಿಂ ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಕಾಲ ಮರಣಂ ನಾಮ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ। ಏತ್ಥ ವದೇಯ್ಯುಂ, ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಕಾಲ ಮರಣಂ ನಾಮ ನ ಭವೇಯ್ಯ। ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾ, ಕಮ್ಮದಾಯಾದಾ, ಕಮ್ಮಯೋನೀ, ಕಮ್ಮ ಬನ್ಧೂ, ಕಮ್ಮಪ್ಪಟಿಸ್ಸರಣಾತಿಹಿ ವುತ್ತಂತಿ । ತೇಸಂ ತಂ ವಾದಂ ಭಿನ್ದನ್ತೋ ‘‘ಯೇಹಿಕೇಚಿ ಲೋಕೇ ದಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪುನ ತದತ್ಥಂ ದಳ್ಹಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿಂ ವದತಿ। ತತ್ಥ ದುವಿಧಂ ಕಮ್ಮಫಲಂ, ವಿಪಾಕ ಫಲಞ್ಚ ನಿಸ್ಸನ್ದ ಫಲಞ್ಚ। ತತ್ಥ ವಿಪಾಕ ಫಲಂ ನಾಮ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಾ ಚ ಚಕ್ಖು ಸೋತಾದೀನಿ ಕಟತ್ತಾ ರೂಪಾನಿ ಚ। ತಂ ಯೇನ ಪುಬ್ಬೇ ಕಮ್ಮಂ ಕತಂ, ತಸ್ಸೇವ ಸಾಧಾರಣಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸ ಸನ್ತಾನೇ ಏವ ಪವತ್ತತಿ। ನಿಸ್ಸನ್ದ ಫಲಂ ನಾಮ ತಸ್ಸ ಸುಖುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಾನುಭಾವೇನ ಬಹಿದ್ಧಾ ಸಮುಟ್ಠಿತಾನಿ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾನಿ ವಾ ಅನಿಟ್ಠಾ ರಮ್ಮಣಾನಿ ವಾ। ತಂ ಪನ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಹೋತಿ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಕಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಿತಾ ಏವ। ಲ। ಪರೇಸಂ ಸಾಧಾರಣಾ ಏವಾ’’ತಿ। ಲೋಕೇ ಅಟ್ಠಲೋಕ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಸಬ್ಬೇ ಕಮ್ಮ ವಿಪಾಕಜಾ ಏವಾತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ಇಮೇ ಚ ಸತ್ತಾ ಸಂಸಾರೇ ಸಂಸರನ್ತಾ ಅಟ್ಠಸುಲೋಕ ಧಮ್ಮೇಸು ನಿಮ್ಮುಜ್ಜನ್ತಾ ಸಂಸರನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ವಿನಾಪಿ ಉಪಪೀಳಕ ಕಮ್ಮೇನ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ನಾನಾದುಕ್ಖಂ ಫುಸನ್ತಿಯೇವ। ತಥಾ ವಿನಾಪಿ ಉಪಚ್ಛೇದಕ ಕಮ್ಮೇನ ಮರಣ ದುಕ್ಖಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿಯೇವ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಮ್ಮೇನ ವಿನಾ ಯತೋಕುತೋಚಿ ಸಮುಟ್ಠಿತಾ’’ತಿಆದಿ।

‘‘ತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ತೇ ನಾನಾರೋಗಾದಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ‘‘ನ ಉಪಾಯ ಕುಸಲಾ ವಾ’’ತಿ ತತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಮೋಚೇತುಂ ಕಾರಣ ಕುಸಲಾ ವಾ ನ ಹೋನ್ತಿ। ‘‘ನ ಚ ಪಟಿಕಾರ ಕುಸಲಾ ವಾ’’ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ರೋಗಾದಿಭಯಂ ಅಪನೇತುಂ ವೂಪಸಮೇತುಂ ಪಟಿಕಾರ ಕಮ್ಮೇತಿ ಕಿಚ್ಛಕಮ್ಮೇ ಕುಸಲಾ ವಾ ನ ಹೋನ್ತಿ। ‘‘ನಾಪಿ ಪರಿಹಾರ ಕುಸಲಾ ವಾ’’ತಿ ತತೋ ಮೋಚನತ್ಥಂ ಪರಿಹರಿತುಂ ದೇಸನ್ತರಂ ಗನ್ತುಂ ಕುಸಲಾ ವಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ। ‘‘ರೋಗಾದಯೋ ಏವ ತಂ ಖೇಪೇನ್ತಾ ಪವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ಕಥಂ ತೇ ಪುಬ್ಬಕಮ್ಮಂ ಖೇಪೇನ್ತೀತಿ। ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಭೂತಂ ಜೀವಿತ ಸನ್ತಾನಂ ವಿನಾಸೇನ್ತಾ ಖೇಪೇನ್ತಿ। ವಿನಟ್ಠೇಹಿ ಜೀವಿತ ಸನ್ತಾನೇ ತಂ ಭವಂ ಜನೇನ್ತಂ ಖಿಯ್ಯತಿ ಯೇವಾತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾಹೀ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಕಮ್ಮಸ್ಸಪಿ ತಥೇವಾ’’ತಿ ತಥೇವ ಪುಬ್ಬಕಮ್ಮಸ್ಸಪಿ ತಿಣಗ್ಗೇ ಉಸ್ಸಾವ ಬಿನ್ದುಸ್ಸೇವ ಪರಿದುಬ್ಬಲತಾ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ। ಜೀವಿತೇ ಪರಿಕ್ಖೀಣೇ ತಂ ಭವಂ ಜನೇನ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಕಮ್ಮಸ್ಸಪಿ ಪರಿಕ್ಖೀಣತ್ತಾ। ‘‘ಏವಞ್ಚೇತಂ’’ತಿ ಏತಂ ಕಮ್ಮಪ್ಪಟಿ ಸಂಯುತ್ತ ವಚನಂ ಇಧ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬೇಕತಹೇತುದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ ಸಬ್ಬಂ ಸುಖಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ವಾ ಸುಚರಿತಂ ವಾ ದುಚ್ಚರಿತಂ ವಾ ಪುಬ್ಬಭವೇ ಅತ್ತನಾ ಕತೇನ ಪುಬ್ಬಕಮ್ಮಹೇತುನಾ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ। ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಾಯಂ’’ತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಯಂ। ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಅಧಿಮುತ್ತಿಕಾಲಙ್ಕರಿಯಾ ನಾಮ ಇಧ ಮೇ ಚಿರಕಾಲಂ ಠಿತಸ್ಸ ಪಾರಮಿಪೂರಣ ಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ಇದಾನೇವ ಇತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮಿ, ಉಪರುಜ್ಝತು ಮೇ ಇದಂ ಜೀವಿತನ್ತಿ ಅಧಿಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ದಳ್ಹಂ ಮನಸಿಕರಿತ್ವಾ ಕಾಲಙ್ಕರಿಯಾ। ‘‘ಸಯಮೇವ ಸತ್ಥಂ ಆಹರಿತ್ವಾ’’ತಿ ಸಯಮೇವ ಅತ್ತನೋ ಗೀವಂ ಸತ್ಥೇನ ಹನಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಏತ್ಥೇವಾ’’ತಿ ಅಕಾಲಮರಣೇ ಏವ।

‘‘ತಥಾ ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಸಮಾಪತ್ತಿ ಲಾಭೀನಂ’’ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇಭುಮ್ಮ ವಚನಂ। ‘‘ಜೀವಿತ ಸಮಸೀಸೀನಂ’’ತಿ ಅರಹತ್ತ ಮಗ್ಗಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನವೀಥಿ ಏವ ಮರಣಾಸನ್ನವೀಥಿಂ ಕತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನತ್ತಾ ಸಮಂ ಸೀಸಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸಮಸೀಸಿನೋ। ‘‘ಸಮಂ ಸೀಸಂ’’ತಿ ಜೀವಿತ ಸನ್ತಾನ ಪರಿಯನ್ತೇನ ಸಮಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖ ಸನ್ತಾನ ಪರಿಯನ್ತಂ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪೀ’’ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಖೀಣಾಸವಾನಂ। ‘‘ಇಮಂ ಸುತ್ತಪದಂ’’ತಿ ಮಹಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸುತ್ತೇ ಆಗತಂ ಸುತ್ತಪದಂ। ‘‘ತೇ’’ತಿ ತೇ ವಾದಿನೋ। ‘‘ತೇನಾ’’ತಿ ತೇನ ವಾದವಚನೇನ। ಕ್ರಿಯಮನೋಧಾತು ನಾಮ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ। ಕ್ರಿಯಾಹೇತುಕಮನೋ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ನಾಮ ಹಸಿತುಪ್ಪಾದಚಿತ್ತಂ। ‘‘ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ। ‘‘ನ ಸಮೇತಿ ಯೇವಾ’’ತಿ ಸನ್ತಿಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನ ಜವನೇಹಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ನ ಸಮೇತಿಯೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಥಾಹೀ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಭವಙ್ಗಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನ ಚುತಿಚಿತ್ತಮೇವ ಭವಙ್ಗನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಚುತಿಚಿತ್ತನ್ತಿ ಚ ಭವನ್ತರಂ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ಇಧ ಪನ ವೋಹಾರ ಮತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ। ಚುತಿಪರಿಯೋಸಾನಾನಂ ಮರಣಾಸನ್ನ ಚಿತ್ತಾನಂ। ಯಥಾ ಪನ ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಯಾವಜೀವಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಮಹಾಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ ಕಮ್ಮಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಾದಯೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತಿಯೇವ। ತಥಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿಂ। ನನು ಮರಣಕಾಲೇ ಕಮ್ಮಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಾದೀನಂ ಗಹಣಂ ನಾಮ ಭವನ್ತರ ಗಮನತ್ಥಾಯ ಹೋತಿ, ಬುದ್ಧಾ ಚ ಭವನ್ತರಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ನ ಹಿ। ಲ। ನ ಕರೋತೀ’’ತಿ ಇದಂ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ। ನೋ ನ ಯುತ್ತಂ। ಭವನ್ತರ ಗಮನತ್ಥಾಯಾತಿ ಇದಂ ಜವನೇಹಿ ಗಹಣೇ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇಧ ಪನ ಚುತಿಚಿತ್ತೇನ ಗಹಣೇತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಚಚುತಿಯಾಗಹಿತಾನೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಕಮ್ಮಸಿದ್ಧಿಯಾ’’ತಿ ಕಮ್ಮಸಿಜ್ಝನತ್ಥಾಯ ।‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸೋಣತ್ಥೇರ ಪಿತುನೋ। ‘‘ಕಮ್ಮಬಲೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಅಞ್ಞೇನಪಿ ಕಾರಣ ಬಲೇನಾ’’ತಿ ಆಚಿಣ್ಣಭಾವಾದಿಕೇನ ಕಾರಣಬಲೇನ। ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಪನ ಕಮ್ಮಬಲೇನೇವಾತಿ ಯುತ್ತಂ ಸಿಯಾ। ‘‘ತಥೋಪಟ್ಠಿತಂ’’ತಿ ಅನ್ತಿಮವೀಥಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಬಹೂಸುವೀಥೀಸು ಉಪಟ್ಠಿತಪ್ಪಕಾರನ್ತಿಅತ್ಥೋ। ಪಾಪಪಕ್ಖಿಯೇಸು ದುಗ್ಗತಿನಿಮಿತ್ತೇಸು। ಕಲ್ಯಾಣಪಕ್ಖಿಯಾನಿ ಸಗ್ಗನಿಮಿತ್ತಾನಿ। ಧಮ್ಮಾಸೋಕರಞ್ಞೋ ಮರಣಕಾಲೇ ಪಾಪಪಕ್ಖಿಯಾನಂ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ಥಚಿ ಸೀಹಳಗನ್ಥೇ ವುತ್ತಂ।

ಸಕಲಂ ಪಥವಿಂ ಭುತ್ವಾ,

ದತ್ವಾ ಕೋಟಿಸತಂ ಧನಂ।

ಅನ್ತೇ ಅಡ್ಢಾಮಲಕಮತ್ತಸ್ಸ।

ಅಸೋಕೋ ಇಸ್ಸರಂ ಗತೋ। ತಿ ಚ।

ಅಸೋಕೋ ಸೋಕ ಮಾಗತೋ। ತಿ ಚ।

‘‘ತಂ’’ತಿ ವಿಪಚ್ಚಮಾನಕಂ ಕಮ್ಮಂ। ‘‘ನಿಯಾಮಕ ಸಹಕಾರಿ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ನಾವಾಯಂ ನಿಯಾಮಕೋ ನಾಮ ನಾವಂ ಇಚ್ಛಿತದಿಸಾಭಿಮುಖಂ ನಿಯಾಮೇತಿ, ನಿಯೋಜೇತಿ। ತಥಾ ಅಯಂ ತಣ್ಹಾಪಿ ಭವನಿಕನ್ತಿ ಹುತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಗನ್ತಬ್ಬಭವಾಭಿಮುಖಂ ನಿಯಾಮೇತಿ, ನಿಯೋಜೇತಿ। ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಅಚ್ಚಾಯತ್ತ ಸಹಾಯಭಾವೇನ ಸಹಕಾರೀ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಾನಿ ವಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞಾನಿ ಕುಸಲಾ ಕುಸಲಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಾನಿ ವಾ। ‘‘ತದುಪತ್ಥಮ್ಭಿಕಾ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿಕಾ। ‘‘ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾದಗಧಿತಂ’’ತಿ ಮುಖನಿಮಿತ್ತಾದೀಸು ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಂ ಗಿಜ್ಝನ್ತಂ। ‘‘ತಿಟ್ಠಮಾನಂ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ತಿಟ್ಠಮಾನಂ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ। ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಂ ನಾಮ ಪಿಯಸಾತರೂಪೋ ಕಥಿತಲಪಿತಾದಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಸೇಸೋ। ‘‘ಅಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾ’’ತಿ ಆಸನ್ನ ಮರಣಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ। ಅಟ್ಠಕಥಾ ಪಾಠೇ। ‘‘ಕಿಲೇಸ ಬಲವಿನಾಮಿತಂ’’ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ತಣ್ಹಾದೀನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಬಲೇನ ವಿನಾಮಿತಂ। ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ ಆದೀನ ವಾ ಯಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ತಂ’’ತಿ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ’’ತಿ ಕಮ್ಮಾದಿವಿಸಯೇ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ನ ಸಮೇತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇತಿಹಿ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ। ನ ವುತ್ತಂ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇತಿ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ವುತ್ತಾ ನಂ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ‘ಯೇಭೂಯ್ಯೇನ ಭವನ್ತರೇ ಛ ದ್ವಾರಗ್ಗಹಿತಂ’ತಿ ಠಾನೇ ಟೀಕಾಸು ವುತ್ತಾನಂ। ತಂ ಸದಿಸ ಜವನುಪ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ಕಮ್ಮಕರಣಕಾಲೇ ಪವತ್ತ ಜವನೇಹಿ ಸದಿಸಾನಂ ಇದಾನಿ ಜವನಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ। ಭವಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಞ್ಚ ಕಮ್ಮಂ ಅಪಾಕಟಞ್ಚ ಕಮ್ಮಂ ನ ತಥಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ಕೇವಲಂ ಅತ್ತಾನಂ ಅಭಿನವಕರಣ ವಸೇನ ದ್ವಾರಪತ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ವಿಸೀದ ಪತ್ತಾ’’ತಿ ವಿಸಞ್ಞೀಭಾವೇನ ವಿರೂಪಂ ಹುತ್ವಾ ಸೀದನಪತ್ತಾ। ‘‘ತಬ್ಬಿಪರೀತೇನ ಪಾಪಕಮ್ಮ ಬಹುಲಾಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ ತೇಪಿವಿಸೀದನ್ತರೇ ಆವುಧ ಹತ್ಥಾ ಪಾಣಘಾತಂ ಕರೋನ್ತಾ ಗಣ್ಹಥಬನ್ಧಥಾತಿ ಉಗ್ಘೋಸನ್ತಾ ದುಟ್ಠಚಿತ್ತಾ ಹೋನ್ತೀತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ಅಟ್ಠಕಥಾ ಪಾಠೇಸು। ಉಕ್ಖಿತ್ತೋ ಅಸಿ ಯಸ್ಸಾತಿ ಉಕ್ಖಿತ್ತಾ ಸಿಕೋ। ಪತುದನ್ತಿ ವಿಜ್ಝನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪತೋದನಂ। ಪಾಜನದಣ್ಡೋ। ತಸ್ಸ ಅಗ್ಗೇ ಕತಾ ಸೂಚಿ ಪತೋದನ ಸೂಚಿ। ‘‘ಪತೋದನ ದುಕ್ಖಂ’’ತಿ ವಿಜ್ಝನ ದುಕ್ಖಂ। ಕಥಂ ಪನ ಉಕ್ಖಿತ್ತಾಸಿಕಾದಿಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಕಮ್ಮುಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಕಥಞ್ಚ ತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಭಾವಂ ಉಪೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿಂ। ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ। ‘‘ಇತರೇಸಂ ಪನಾ’’ತಿ ರೂಪಾರೂಪ ಭವೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಪನ। ‘‘ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ತದಾರಮ್ಮಣ ಪರಿಯೋಸಾನಾಯವಾ ಸುದ್ಧಾಯ ವಾ ಜವನವೀಥಿಯಾತಿ ಏವಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ। ಅಯಂ ಪನ ಭವಙ್ಗಾವಸಾನೇ ಚುತಿಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ನತ್ಥಿ। ಯಞ್ಚ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೀತಿಆದಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥಪಿ ‘‘ಭವಙ್ಗಂ’’ತಿ ಚುತಿಚಿತ್ತಮೇವ ಟೀಕಾಸು ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಭವಙ್ಗಕ್ಖಯೇವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕಥಂ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿಂ। ಅನುರೂಪಂ ಸೇತೀತಿ ಅನುಸಯೋ। ಅನುಬನ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಸೇತೀತಿ ಅನುಸಯೋ। ಅನು ಅನು ವಾ ಸೇತೀತಿ ಅನುಸಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಅನುಸಯೋ ನಾಮ ಜವನಸಹಜಾತೋ ನ ಹೋತಿ। ಇಧ ಚ ಅನುಸಯ ನಾಮೇನ ವುತ್ತಂ। ನಾನಾಜವನ ಸಹಜಾತಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ತಣ್ಹಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ವಿಸೇಸ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೇವ। ಕಥಂ ತಾ ಇಧ ಗಹಿತಾ ಸಿಯುನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿಂ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇನ ತಣ್ಹಾಮೂಲಕೇನಾತಿ ವುತ್ತೇಸು ಸುಟ್ಠು ಯುಜ್ಜತಿ। ಅನುಸಯೇಹಿ ಸಹ ಜವನಸಹಜಾತಾನಮ್ಪಿ ಲದ್ಧತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಅನುಸಯ ವಚನಂ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಚೋದನಾ। ಯುತ್ತಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಪರಿಯತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮತ್ತಾ। ‘‘ಸೋ ಪೀ’’ತಿ ಫಸ್ಸಾದಿ ಧಮ್ಮ ಸಮೂಹೋಪಿ ।‘‘ತಥಾ ರೂಪಾ ಯೇವಾ’’ತಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ಅಪ್ಪಹೀನ ರೂಪಾಯೇವ, ಅನುಸಯಭೂತಾಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ತಂ’’ತಿ ಚಿತ್ತ ಸನ್ತಾನಂ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ತದುಭಯಸ್ಮಿಂ। ಕಥಂ ತಂ ತತ್ಥ ಖಿಪನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ವಿಜಾನನಧಾತುಯಾ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣ ಧಾತುಯಾ। ಸಙ್ಕನ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಭಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕುತೋ ಮರಣಕಾಲೇ ಸಙ್ಕನ್ತಾ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ ವಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಇದಂ ವಚನಂ ಅನಮತಗ್ಗಿಯ ಸುತ್ತೇನ ವಿರುದ್ಧಂ ಸಿಯಾತಿ। ನ ವಿರುದ್ಧಂ। ಇದಞ್ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮ ವಚನಂ, ಮುಖ್ಯವಚನಂ, ಅನಮತಗ್ಗಿಯ ಸುತ್ತಂ ಪನ ಸುತ್ತನ್ತ ವಚನಂ ಪರಿಯಾಯ ವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ಪರಿಯಾಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಯೇಸಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ‘‘ಸೋ’’ತಿ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ತಣ್ಹಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಞ್ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ನಾಮ ರೂಪ ಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ। ‘‘ಹೇತುಪ್ಫಲಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಭವನ್ತರಂ ಸನ್ಧಾವತಿ ಸಂಸರತೀತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಕಮ್ಮಕರಣಕಾಲೇಪಿ ತೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ತಣ್ಹಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಏವ ಸೋ ಸತ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಪಚ್ಛಾ ತೇಸಂ ಫಲಭೂತಾಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಪಾತುಭವನಕಾಲೇಪಿ ಸಾಪಟಿಸನ್ಧಿ ಏವ ಸೋ ಸತ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಮಜ್ಝೇ ಧಮ್ಮಪ್ಪಬನ್ಧೋಪಿ ಸೋ ಸತ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏವಂ ಹೇತುಧಮ್ಮೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಫಲಧಮ್ಮೇ ಏಕಂ ಸತ್ತಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಹೇತುಪ್ಫಲ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಹೇತುಪ್ಫಲ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಸೋ ಏವ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ। ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಸೋ ಏವ ಭವನ್ತರಂ ಸನ್ಧಾವತಿ ಸಂಸರತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಅನಮತಗ್ಗೋ ಯಂ ಭಿಕ್ಖವೇ। ಲ। ಅವಿಜ್ಜಾನೀವರಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂತಿ ಏವಂ ಸತ್ತವೋಹಾರೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಾಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ ಹೋತಿ। ಪರಿಯಾಯದೇಸನತ್ತಾ ಚ ಸನ್ಧಾವತಂ ಸಂಸರತನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯೋಪಿ ಸಿಜ್ಝತಿ। ಯಸ್ಸಂ ಪನ ಧಮ್ಮ ದೇಸನಾಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾತಿ ವಚನಾನು ರೂಪಂ ಧಮ್ಮಮೇವ ದೇಸೇತಿ, ನ ಸತ್ತಂ, ನ ಪುಗ್ಗಲಂ। ಅಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಏವ ಮುಖ್ಯದೇಸನಾ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ದೇಸಿತ ಧಮ್ಮಾ ಪನ ಪಕತಿಕಾಲೇಪಿ ದೇಸನ್ತರಂ ಕಾಲನ್ತರಂ ಖಣನ್ತರಂ ಸಙ್ಕನ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ। ಖಯವಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘ನ ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ। ಲ। ಸಙ್ಕನ್ತಾ ನಾಮ ಅತ್ಥೀ’ತಿ। ಪಟಿಘೋಸೋ ಚ, ಪದೀಪೋ ಚ, ಮುದ್ದಾ ಚ। ಆದಿಸದ್ದೇನ ಪಟಿಬಿಮ್ಬಚ್ಛಾಯಾ ಚ, ಬೀಜಸಙ್ಖಾರೋ ಚ, ಪಾಟಿಭೋಗೋ ಚ, ಬಾಲಕುಮಾರ ಸರೀರೇಸು ಉಪಯುತ್ತಾ ವಿಜ್ಜಾಸಿಪ್ಪೋಸಧಾ ಚಾತಿ ಏವಂ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಯಂ ಆಗತಾನಿ ನಿದಸ್ಸನಾನಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ। ‘‘ನಿದಸ್ಸನಾ’’ನೀತಿ ಚ ಉಪಮಾಯೋ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಪಟಿಘೋಸೋ’’ತಿ ಗಮ್ಭೀರಲೇಣ ದ್ವಾರೇ ಠತ್ವಾ ಸದ್ದಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋಲೇಣೇ ಪಟಿಘೋಸೋ ಪವತ್ತತಿ। ತತ್ಥ ದ್ವಾರೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಮೂಲಸದ್ದೋ ಅನ್ತೋಲೇಣಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಟ್ಠಾನೇ ಏವ ನಿರುಜ್ಝತಿ। ಪಟಿಘೋಸೋ ಚ ತತೋ ಆಗತೋ ನ ಹೋತಿ। ನ ಚ ವಿನಾ ಮೂಲಸದ್ದ + ಪಚ್ಚಯೇನ ಅಞ್ಞತೋ ಪವತ್ತತಿ। ಮೂಲಸದ್ದಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ತತ್ಥ ಪವತ್ತತೀತಿ। ತತ್ಥ ಮೂಲಸದ್ದೋ ವಿಯ ಅತೀತ ಕಮ್ಮಂ। ಪಟಿಘೋಸೋ ವಿಯ ಅನನ್ತರೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿ। ಏಸನಯೋ ಪದೀಪ ಮುದ್ದಾ ಪಟಿಬಿಮ್ಬಚ್ಛಾಯಾಸು। ತತ್ಥ ‘‘ಪದೀಪೋ’’ತಿ ಪಥಮಂ ಏಕಂ ಪದೀಪಂ ಜಾಲೇತ್ವಾ ತೇನ ಅಞ್ಞಂ ಪದೀಪಸತಮ್ಪಿ ಪದೀಪ ಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಜಾಲೇತಿ। ‘‘ಮುದ್ದಾ’’ತಿ ಲಞ್ಛನಲೇಖಾ। ತತ್ಥ ಏಕೇನ ಲಞ್ಛನಕ್ಖನ್ಧೇನ, ತೇನ ಲಞ್ಛನಲೇಖಾಸತಮ್ಪಿ ಲಞ್ಛನಲೇಖಾ ಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಕರೋತಿ। ‘‘ಪಟಿಬಿಮ್ಬಚ್ಛಾಯಾ’’ತಿ ಪಸನ್ನೇಸು ಆದಾಸಪಟ್ಟೇಸುವಾ ಉದಕೇಸುವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸರೀರಚ್ಛಾಯಾ। ಏತೇಹಿ ನಿದಸ್ಸನೇಹಿ ಫಲಂ ನಾಮ ಹೇತುತೋ ಆಗತಂ ನ ಹೋತಿ। ಹೇತುನಾ ಚ ವಿನಾ ನ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಏತ್ತಕಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ। ‘‘ಬೀಜಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಕಾಲನ್ತರೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಪುಪ್ಫಫಲೇಸು ಇಚ್ಛಿತವಣ್ಣ ಗನ್ಧರಸಪಾತುಭಾವತ್ಥಾಯ ರೋಪನಕಾಲೇ ಅಮ್ಬಬೀಜಾದೀಸು ಇಚ್ಛಿತವಣ್ಣ ಗನ್ಧರಸಧಾತೂನಂ ಪರಿಭಾವನಾ। ತತ್ಥ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಕಾಲನ್ತರೇ ಪುಪ್ಫಫಲೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ತೇವಣ್ಣಗನ್ಧರಸಾ ಪಾತುಬ್ಭವನ್ತಿ। ‘‘ಪಾಟಿಭೋಗೋ’’ತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಂ ಸಾಧೇತುಂ ಪರಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಇಣಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ತವಧನಂ ಸಂವಚ್ಛರೇನ ವುಡ್ಢಿಯಾ ಸಹ ದಸ್ಸಾಮಿ, ಸಚೇ ನದದೇಯ್ಯಂ। ಅಸುಕಂ ನಾಮ ಮಮಖೇತ್ತಂ ವಾ ವತ್ಥುವಾ ತುಯ್ಹಂ ಹೋತೂತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಠಪನಂ। ತತ್ಥ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಧನಂ ಲಭಿತ್ವಾ ತಂ ಅತ್ಥಞ್ಚ ಸಾಧೇತಿ। ಕಾಲೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ವುಡ್ಢಿಯಾ ಸಹ ಇಣಞ್ಚ ಸೋಧೇತಿ। ‘‘ವಿಜ್ಜಾಸಿಪ್ಪೋಸಧಾ’’ತಿ ಲೋಕೇ ಪುತ್ತಕೇ ಯಾವಜೀವಂ ಹಿತತ್ಥಾಯ ದಹರಕಾಲೇ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಜ್ಜಂವಾ ಸಿಪ್ಪಂವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪೇನ್ತಿ। ಯಾವಜೀವಂ ಖರರೋಗಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದತ್ಥಾಯ ದಹರಕಾಲೇ ಓಜವನ್ತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಓಸಧಂ ವಾ ಅಜ್ಝೋಹಾರೇನ್ತಿ। ತತ್ಥ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಪುತ್ತಾನಂ ಯಾವಜೀವಂ ಹಿತಪ್ಪಟಿಲಾಭೋ ವಾ ತಾದಿಸಾನಂ ರೋಗಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದೋ ವಾ ಹೋತಿಯೇವ। ಏತೇಹಿ ಯಥಾ ಕಾಲನ್ತರೇ ಅಸನ್ತೇಸುಯೇವ ಪಾಟಿಭೋಗಾದೀಸು ಮೂಲಕಮ್ಮೇಸು ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕತಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ಪಚ್ಛಾ ಅತ್ಥ ಸಾಧನಾದೀನಿ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿ। ತಥಾ ಕುಸಲಾ ಕುಸಲ ಕಮ್ಮಾನಿ ಕತ್ವಾ ಕಾಲನ್ತರೇ ತೇಸು ಅಸನ್ತೇಸುಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ಕತತ್ತಾ ಏವ ಪಚ್ಛಾ ಪಟಿಸನ್ಧಾದೀನಿ ಫಲಾನಿ ಪಾತುಬ್ಭವನ್ತೀತಿ ದೀಪೇತಿ। ತೇನವುತ್ತಂ ‘‘ಪಟಿಘೋಸ ಪದೀಪಮುದ್ದಾದೀನಿ ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಾನೀ’’ತಿ। ‘‘ಕಮ್ಮದುಬ್ಬಲಭಾವೇನಾ’’ತಿ ತದಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ದುಬ್ಬಲತ್ತಾ ಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ದುಬ್ಬಲಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ, ತಥಾಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥ ‘‘ತಂ ಪೀ’’ತಿ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಮ್ಪಿ। ‘‘ತಥಾ ಚವನ್ತಾನಂ’’ತಿ ದಿಬ್ಬರಥಾದೀನಿ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಚವನ್ತಾನಂ। ‘‘ದಯ್ಹಮಾನಕಾಯೇನಾ’’ತಿ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ ಕರಣವಚನಂ। ಗಾಥಾಯಂ। ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಮ್ಮಂ ವಿನಾ ದ್ವಿಗೋಚರೇ ಸಿಯಾತಿ ಯೋಜನಾ। ತತ್ಥ ‘‘ದ್ವಿಗೋಚರೇ’’ತಿ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಭೂತೇ ದ್ವಿಗೋಚರೇ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ನಾಮ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕ ಮರಣಾಸನ್ನ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಂ ಅನ್ತೇ ಚ ವನ್ತಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿ। ಸಾಪಿ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಭೂತೇ ಗೋಚರೇ ಸಿಯಾತಿ ವುತ್ತೇ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಿ ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಭೂತಾನಿ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋನ್ತೀತಿಪಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ। ತೇಸಂ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಂ ಅನ್ತೇ ಅಚವಿತ್ವಾ ತದನುಬನ್ಧಕ ಮನೋದ್ವಾರಿಕವೀಥಿಚಿತ್ತೇಹಿಪಿ ಕದಾಚಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಚ ವನಂ ನನಸಮ್ಭವತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ತೇಸು ಪನ ಅನುಬನ್ಧಕ ವೀಥೀಸು ಅತೀತಗ್ಗಹಣ ಸಮುದಾಯಗ್ಗಹಣೇಹಿ ಚ ವನ್ತಾನಂ ಅತೀತಾನಿಪಿ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ವತ್ಥುಗ್ಗಹಣನಾಮಗ್ಗಹಣೇಹಿ ಚ ವನ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮಾ ರಮ್ಮಣಂಪಿ ಲಬ್ಭತಿಯೇವ। ತಸ್ಮಾ ಯಂ ವುತ್ತಂ ಆಚರಿಯೇನ ಕಾಮಾವಚರ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಛ ದ್ವಾರಗ್ಗಹಿತಂ ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮತೀತಾ ರಮ್ಮಣಂ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ। ತಂ ಸುವುತ್ತಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಂ ಪನ ‘ತಮೇವ ತಥೋಪಟ್ಠಿತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಆರಬ್ಭ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಪವತ್ತತೀ’ತಿ ಏವಂ ಅನ್ತಿಮವೀಥಿತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಬಹೂನಂ ವೀಥಿವಾರಾನಂ ಪವತ್ತನಂ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಂ। ತಂ ತಥೋಪಟ್ಠಿತಂ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಆರಬ್ಭಾತಿಪಿ ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ಏವಞ್ಚಸತಿ, ಗತಿನಿಮಿತ್ತಂಪಿ ಅತೀತಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯದಾಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸನ್ತತಿ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಸನ್ತತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ ವಸೇನ। ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ। ಯೇಭೂಯ್ಯೇನ ವುತ್ತೋ, ನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕೇನ ವುತ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಮನೋದ್ವಾರಿಕ ಮರಣಾಸನ್ನ ಜವನಾನಂಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ’’ತಿ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯ ಭಾವೇನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ತದನುಬನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ ತಾನಿ ಮನೋದ್ವಾರಿ ಕಮರಣಾಸನ್ನ ಜವನಾನಿ ಅನುಗತಾಯ। ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾಪಿ ಸಮ್ಭವತೋ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾಪಿ ಪುರೇಜಾತ ಪಚ್ಚಯತಾ ಸಮ್ಭವತೋ। ನನು ಥೇರೇನ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅವುತ್ತೇಪಿ ಭಿನ್ದಿತಬ್ಬೇ ಸತಿ, ಭಿನ್ದನಮೇವ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ। ನ ಯುತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾ, ಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತೇನ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಚತಂ’’ತಿಆದಿಂ। ವಿಭಾವನಿಯಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂತಿ ವತ್ವಾ ಅಪರೇಪನ ಅವಿಸೇಸತೋವ ವಣ್ಣೇನ್ತೀತಿ ಅಪರೇವಾದೋಪಿ ವುತ್ತೋ। ತತ್ಥ ‘‘ಅವಿಸೇಸತೋ ವಣ್ಣೇನ್ತೀ’’ತಿ ಅಭಿನ್ದಿತ್ವಾವ ವಣ್ಣೇನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪುನ ತಂ ಅಪರೇವಾದಂ ಅಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಇಧ ಪನ ತಂ ಅಪರೇವಾದಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಪುನ ‘‘ಯಞ್ಚ ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣಾಯಾ’’ತಿ ತಂ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಾ ರಮ್ಮಣಾಯ। ‘‘ತೇಸಂ ವಚನಂ’’ತಿ ಅಪರೇಸಂ ವಚನಂ। ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ಅವಿಚಾರಣಾಯಾ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ। ನನು ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನಾತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ವಿಚಾರಣಾ ವಚನಮೇವ ಹೋತೀತಿ। ಸಚ್ಚಂ ಯಥಾ ದಿಟ್ಠಪಾಠವಸೇನ, ಸಾವಸೇಸ ಪಾಠಭಾವಂ ಪನ ನ ವಿಚಾರೇತಿಯೇವ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ಅವಿಚಾರಣಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ। ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠೋ ಸಾವಸೇಸೋ ಹೋತು, ಮೂಲಟೀಕಾಪಾಠೋ ಪನ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಯೇವಾತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕಥಂ ಸಾವಸೇಸೋ ಸಿಯಾತಿ। ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವುತ್ತೋಪಿ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥೇ ಅಪರಿಪುಣ್ಣೇ ಸಾವಸೇಸೋ ಏವ ಹೋತೀತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಅವಿಚಾರಣಾಯಾ’’ತಿ। ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮತೀತಂ’’ತಿಆದೀಸು। ತದಾರಮ್ಮಣಾವಸಾನಾಯ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕ ಜವನವೀಥಿಯಾ ಚ ವನಂ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಏವಂ ಅಪರತ್ಥಪಿ। ಬಲವನ್ತೇಪಿ ಸತಿ। ತದಾರಮ್ಮಣಾವಸಾನಾಯ ಏವ ವೀಥಿಯಾ। ‘‘ವುತ್ತತ್ತಾ ಪನಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಏವ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪನ। ‘‘ಪುರಿಮಭಾಗೇ ಏವಾ’’ತಿ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕ ಅನ್ತಿಮ ವೀಥಿತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಏವ। ‘‘ತಾಹೀ’’ತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮವತ್ಥೂಹಿ। ‘‘ಯಥಾತಂ’’ತಿ ತಂ ಅತ್ಥಜಾತಂ ಕತಮಂ ವಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಇತೋ’’ತಿ ಮನುಸ್ಸ ಭವತೋ। ನಿಮಿತ್ತ ಸದಿಸಂ ಸದ್ದಂ ವಣ್ಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ನಟ್ಠಚಕಾರಂ’’ತಿ ಪತಿತಚಕಾರಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠೇ ಞಾತಕಾ ಮಾತಾದಯೋ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇ ಉಪಸಂಹರನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ತವತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ತವಅತ್ಥಾಯ। ‘‘ಚೀನಪಟಸೋಮಾರಪಟಾದಿವಸೇನಾ’’ತಿ ಚೀನರಟ್ಠೇ ಪವತ್ತೋ ಪಟೋ ಚೀನಪಟೋ। ತಥಾ ಸೋಮಾರಪಟೇಪಿ। ‘‘ತಾನೀ’’ತಿ ರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ। ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ ಪನ ಅಞ್ಞಂಪಿ ಯುಜ್ಜತೇವ। ಅತ್ಥಿದಾನೀತಿ ಮನಸಿಕತತ್ತಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭೂತಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅರೂಪೀನಂ’’ತಿ ಅರೂಪಬ್ರಹ್ಮಾನಂ। ‘‘ತೇ’’ತಿ ಅರೂಪಿನೋ। ‘‘ತಾನೀ’’ತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಜ್ಝಾನಾನಿ। ವಿಸ್ಸಟ್ಠಂ ಲದ್ಧಝಾನಂ ಯೇಸಂ ತೇ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಜ್ಝಾನಾ। ‘‘ತತೋಯೇವ ಚಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಜ್ಝಾನತ್ತಾಯೇವ ಚ। ಆಕಡ್ಢಿತಂ ಮಾನಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಇದಞ್ಚ ಹೇತುವಿಸೇಸನ ಪದಂ। ಆಕಡ್ಢಿತಮಾನಸತ್ತಾ ಕಾಮಭವೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನನ್ತಿ ದೀಪೇತಿ। ತೇಸಂ ಅರೂಪೀನಂ। ‘‘ಅಞ್ಞಂ ದುಬ್ಬಲ ಕಮ್ಮಂ’’ತಿ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಕಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞಂ ತಿಹೇತುಕೋಮಕಂ ಕಮ್ಮಂ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ರೂಪಲೋಕತೋ ಚ ವನ್ತಾನಂ। ‘‘ಸತೋ’’ತಿ ಸನ್ತಸ್ಸ ಸಮಾನಸ್ಸ। ‘‘ಉಪತ್ಥಮ್ಭನೇ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಇದಂ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಗರುಕ ಕಮ್ಮಗತಿಕತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಏಕನ್ತ ಗರುಕಕಮ್ಮಭೂತಂಪಿ ಪನ ಮಹಗ್ಗತಜ್ಝಾನ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ನಾನಾನಿಕನ್ತಿ ಬಲೇನ ಪಟಿಬಾಹೀಯಮಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ನ ದೇತಿಯೇವ। ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನ ಕಮ್ಮೇ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ತಾದಿಸಾನೀ’’ತಿ ತಥಾ ರೂಪಾನಿ ದ್ವಿಹೇತುಕೋಮಕ ಕಮ್ಮಾನಿ ತೇಸಂ ಓಕಾಸಂ ನ ಲಭನ್ತಿ। ನೀವರಣಾನಂ ಸುಟ್ಠುವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತ್ತಾಯೇವ। ‘‘ಯೇನಾ’’ತಿ ಯೇನ ಛನ್ದಾದೀನಂ ಪವತ್ತಿ ಕಾರಣೇನ। ‘‘ನಾನಾಕಮ್ಮಾನಿ ಪೀ’’ತಿ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನ ಕಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞಾನಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ ಕಮ್ಮಾನಿಪಿ ಅತೀತಭವೇಸು ಕತಾನಿ ಅಪರಪರಿಯಾಯ ಕಮ್ಮಾನಿಪಿ। ‘‘ಯೇನ ಚಾ’’ತಿ ಯೇನ ನಾನಾಕಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಓಕಾಸ ಲಾಭಕಾರಣೇನ ಚ। ‘‘ತೇ’’ತಿ ರೂಪೀ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ। ‘‘ವುತ್ತನಯೇನೇ ವಾ’’ತಿ ಸುಟ್ಠುವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತನೀವರಣಾನಂ ತೇಸಂ ಅಪ್ಪನಾ ಪತ್ತಜ್ಝಾನವಿಸೇಸೇನ [ ಯಸ್ಮಾ ಪನಾತಿಆದಿನಾ ಚ ] ಪರಿಭಾವಿತ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನತ್ತಾ’ತಿ ಚ ವುತ್ತನಯೇನೇವ। ‘‘ತಂ ಕಾರಣಂ’’ತಿ ಅಹೇತುಕ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಅಭಾವ ಕಾರಣಂ। ಪರಮ್ಪರ ಭವೇಸುಚ ವೀಥಿಮುತ್ತಚಿತ್ತಾನಂ ಪವತ್ತಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಯಥಾ ತಾನಿಯೇವ ಓಸಧಾನೀ’’ತಿ ಲೋಕೇ ಏಕಂ ಓಸಧಂ ಲಭಿತ್ವಾತಂ ದೇವಸಿಕಂ ಭುಞ್ಜತಿ। ಏಕೋಪಥಮದಿವಸೇ ಭುಞ್ಜನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಕತಮಂ ನಾಮ ತ್ವಂ ಓಸಧಂ ಭುಞ್ಜಸೀತಿ ಪುಚ್ಛಿ। ಇದಂ ನಾಮ ಓಸಧಂ ಭುಞ್ಜಾಮೀತಿ ವದತಿ। ಪುನದಿವಸೇಸುಪಿ ಓಸಧಂ ಭುಞ್ಜನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ತಥೇವ ಪುಚ್ಛಿ। ತಮೇವ ಓಸಧಂ ಭುಞ್ಜಾಮೀತಿ ವದತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ತಮೇವ ಓಸಧಂ’’ತಿ ಯಂ ಪಥಮದಿವಸೇ ಓಸಧಂ ತಯಾಚ ಪುಚ್ಛಿತಂ। ಮಯಾ ಚ ಕಥಿತಂ। ತಮೇವ ಅಜ್ಜ ಭುಞ್ಜಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಪನ ಪಥಮದಿವಸೇ ಭುತ್ತಂ ಓಸಧಂ ಅಞ್ಞಂ। ಅಜ್ಜ ಭುತ್ತಂ ಅಞ್ಞಂ। ತಂಸದಿಸಂ ಪನ ಅಞ್ಞಂಪಿ ತಮೇವಾತಿ ಲೋಕೇ ವೋಹರನ್ತಿ ತಾನಿಯೇವ ಓಸಧಾನಿ ಭುಞ್ಜಾಮೀತಿ। ಏವಂ ಇಧಪಿ ತಸ್ಸದಿಸೇ ತಬ್ಬೋಹಾರೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ’’ತಿ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತೇ। ಅವತ್ತಮಾನೇ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ ಓಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ। ವತ್ತಮಾನೇ ನ ಓಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಉಪಪತ್ತಿ ಭವಸ್ಸ ಅನೋಚ್ಛೇದ ಅಙ್ಗತ್ಥಾಯ ಕಾರಣತ್ತಾ ಭವಙ್ಗನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಉಪಪತ್ತಿ ಭವೋ’’ತಿ ಚ ಕಮ್ಮಜಕ್ಖನ್ಧಸನ್ತಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಪರಸಮಯೇ’’ತಿ ಉಚ್ಛೇದ ದಿಟ್ಠೀನಂ ವಾದೇ। ‘‘ವಟ್ಟಮೂಲಾನೀ’’ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ವಟ್ಟಮೂಲಾನಿ ಸುಟ್ಠುಉಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಾದಿಕಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ। ‘‘ಪಟ್ಠಪೀಯನ್ತೀ’’ತಿ ಪವತ್ತಾಪೀಯನ್ತಿ। ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಪಾಪುಣನ್ತಿ ಅರಿಯಾ ಜನಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಪದಂ। ಪರತೋ ಸಮನ್ತಿಪದೇ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಸ್ಸ ಗಯ್ಹಮಾನತ್ತಾ ಇಧ ಸಉಪಾದಿಸೇಸನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಬುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಬುಧಾ। ಸುಟ್ಠು ಸದ್ಧಿಂ ಉಚ್ಛಿನ್ನಂ ಸಿನೇಹಬನ್ಧನಂ ಯೇಹಿ ತೇ ಸುಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಸಿನೇಹಬನ್ಧನಾ। ಕಥಞ್ಚ ಸುಟ್ಠುಉಚ್ಛಿನ್ನಂ, ಕೇಹಿ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ಉಚ್ಛಿನ್ನನ್ತಿಆಹ ‘‘ಅನುಸಯಮತ್ತಂ ಪೀ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಸೇಸಕಿಲೇಸೇಹೀ’’ತಿ ತಣ್ಹಾಸಿನೇಹ ಬನ್ಧನತೋ ಅವಸೇಸ ಕಿಲೇಸೇಹಿ। ‘‘ಅಧಿಸಯಿತಂ’’ತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತುಂಪಿ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ ಹುತ್ವಾ ಅತಿರೇಕತರಂ ಸಯಿತಂ। ‘‘ಅಧಿಗಮಾವಹಂ’’ತಿ ಅಧಿಗಮೋ ವುಚ್ಚತಿ ನವವಿಧೋ ಲೋಕುತ್ತರ ಧಮ್ಮೋ। ತಂ ಆವಹತೀತಿ ಅಧಿಗಮಾವಹಂ। ‘‘ಸೀಲಂ’’ತಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ। ‘‘ಧುತಙ್ಗಂ’’ತಿ ತೇರಸಧುತಙ್ಗಂ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ।

ವೀಥಿಮುತ್ತಸಙ್ಗಹದೀಪನಿಯಾಅನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।