೭. ಸಮುಚ್ಚಯಸಙ್ಗಹಅನುದೀಪನಾ

೧೬೨. ಸಮುಚ್ಚಯಸಙ್ಗಹೇ । ಅತ್ತನೋ ಆವೇಣಿಕಭೂತೇನ ಸಾಮಞ್ಞ ಲಕ್ಖಣೇನತಿ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಞ್ಞಾಪದೇಸೇನ ಏವ ತದುಭಯಲಕ್ಖಣೇನ ಸಲಕ್ಖಣಾನಿ ನಾಮ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಪಿ ಸರೂಪತೋ ಲಬ್ಭಮಾನಸಭಾವತಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞನಿಸ್ಸಯ ರಹಿತೇನ ಲಬ್ಭಮಾನಸಭಾವತಾ। ನನು ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ರಾಗಕ್ಖಯೋ ದೋಸಕ್ಖಯೋ ಮೋಹಕ್ಖಯೋತಿಆದಿನಾ ಅಞ್ಞನಿಸ್ಸಯದಸ್ಸನಂ ಅತ್ಥಿ ಯೇವಾತಿ। ದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ಅತ್ಥಿ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪನ ರಾಗಾದೀಹಿ ಪಟಿಬದ್ಧಂ ನ ಹೋತಿ। ಅಥ ಖೋ ತೇಹಿ ದೂರತರಂ ಹೋತಿ। ಪಟಿಪಕ್ಖತರಂ, ಪಟಿವಿರುದ್ಧತರಂ। ಯಞ್ಹಿ ರೂಪಸ್ಸ ಖಯೋ ವಯೋ ಭೇದೋ ಅನಿಚ್ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ರೂಪಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಖಯೋ ವುತ್ತೋತಿ ಸೋ ರೂಪಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಿತೋ ಏವ ಹೋತಿ। ಇಧ ಪನ ರಾಗಾದೀನಂ ಪುನ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ಸೋ ರಾಗಾದೀಸು ಅನಿಸ್ಸಿತೋ ಏವ। ನ ಕೇವಲಂ ಅನಿಸ್ಸಿತೋ। ಅಥ ಖೋ ತೇಹಿ ದೂರತರೋ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖತರೋ ಚ ತೇಸಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಗುಣೇಹಿ ಇಮಸ್ಸಸಿದ್ಧತ್ತಾತಿ। ಅನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಾನಿಪಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ ಏವ ತೇಸಮ್ಪಿ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತು ಸಚ್ಚೇಸು ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ।

ಆಸವಾದೀಸು। ‘‘ಪಾರಿವಾಸಿಯಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಪರಿವಾಸಕರಣಟ್ಠೇನ। ‘‘ಮದನೀಯಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಮದನಜನಕಟ್ಠೇನ। ‘‘ಪರಿವಾಸಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀ’’ತಿ ದೋಸವೇಪುಲ್ಲಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪುನ ‘‘ಪರಿವಾಸಂ’’ತಿ ದುಗ್ಗನ್ಧತಾದಿಪರಿವಾಸಂ। ‘‘ಆಸವಭರಿತಮೇವಾ’’ತಿ ಆಸವೇಹಿ ಪೂರಿತಮೇವ। ‘‘ಛಳಾರಮ್ಮಣಾನಿ ದೂಸೇನ್ತೀ’’ತಿ ತಾನಿ ಸಾಸವಾದಿಭಾವಂ ಪಾಪೇನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಭವತೋ’’ತಿ ಭೂಮಿತೋ ಇಚ್ಚೇವತ್ಥೋ। ಅವಧೀಯತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದೀಯತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಅವಧಿ। ಅಪಾದಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಮರಿಯಾದೋ ನಾಮ ಪರಿಯನ್ತಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ಮರಿಯಾದಮತ್ತಭೂತೋ ಕ್ರಿಯಾವಿಸಯೋ ಮರಿಯಾದವಿಸಯೋ। ಅವಧಿ ನಾಮ ಬ್ಯಾಪನ ವಿಧಾನಂ, ಕ್ರಿಯಾ ಬ್ಯಾಪನಸ್ಸ ವಿಸಯೋ ಅಭಿವಿಧಿವಿಸಯೋ। ‘‘ಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅವಧಿ ವತ್ಥುಸ್ಸ। ‘‘ಅತ್ತಾನಂ’’ತಿ ಅವಧಿವತ್ಥುಂ। ‘‘ಬಹಿಕತ್ವಾ’’ತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಮತ್ತಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅವಧಿವಿಚಾರಣಾಯಂ। ‘‘ಸದ್ದಸ್ಸಾ’’ತಿ ಭಗವತೋ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದಸ್ಸ। ‘‘ತಂ’’ತಿ ಅವಧಿಭೂತಂ ಅತ್ಥಂ। ‘‘ಯಸೋ’’ತಿ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ। ‘‘ಇತರಂ’’ತಿ ಅನಭಿವಿಧಿವಿಸಯಂ ಬಹಿ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ।

ಕಾಮಾಸವಾದೀಸು। ‘‘ತನ್ನಾಮೇನಾ’’ತಿ ಕಾಮನಾಮೇನ। ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ಕಾಮಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾ। ‘‘ಅಯಮತ್ಥೋ ವಾ’’ತಿ ಕಾಮೀಯತೀತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋ ಪಚ್ಛಿಮತ್ಥೋವ। ‘‘ಮಹಗ್ಗತಕುಸಲಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ಕಮ್ಮಭವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ’’ತಿ ತೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ। ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ದುವಿಧಭವಾರಮ್ಮಣಾ। ‘‘ತಣ್ಹಾ ಏವಾ’’ತಿ ಭವತಣ್ಹಾ ಏವ। ‘‘ಭವೋ ಏವಾ’’ತಿ ಭವಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಭವನಾಮಿಕಾ ತಣ್ಹಾ ಏವ। ‘‘ಇಮೇ ಏವಾ’’ತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ಏವ। ‘‘ಪರಿವುತ್ಥೇ ಸತೀ’’ತಿ ಪರಿವಸಿತೇ ಸತಿ। ‘‘ಕಾಮವಿಸಯಾ’’ತಿ ಕಾಮಧಮ್ಮವಿಸಯಾ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ’’ತಿ ಕಾಮಾಸವೇ। ಭವವಿಸಯಾ ಮಾನಾದಯೋ ಪರಿವುತ್ಥಾ ಏವಾತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ದಿಟ್ಠಿವಿಸಯಾತಿ ಪದೇಪಿ।

‘‘ಅನಸ್ಸಾಸಿಕಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸರಹಿತಂ ಕತ್ವಾ। ‘‘ಅವಹನನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ಮಾರಣಟ್ಠೇನ। ಅಧೋಕತ್ವಾ ಮಾರಣಟ್ಠೇನಾತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ‘‘ದುತ್ತರಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ತತ್ಥ ಪತನ್ತಸ್ಸ ತರಿತುಂ ದುಕ್ಕರಟ್ಠೇನ। ‘‘ವುತ್ತನಯೇನಾ’’ತಿ ಆಸವೇಸು ವುತ್ತನಯೇನ।

‘‘ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ’’ತಿ ತಿವಿಧವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ। ‘‘ಭವಯನ್ತಕೇ’’ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾದಿಕೇ ಭವಚಕ್ಕೇ। ‘‘ಆಮಸನಂ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ತಥಾ ತಥಾ ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಗಹಣ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಸಾಸನೇ’’ತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಸಾಸನೇ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತನ್ತೇ। ‘‘ದಿಟ್ಠಿಯೋ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿವತ್ಥೂಸು ದಳ್ಹಗ್ಗಾಹಟ್ಠೇನ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಏವ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ। ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನೇ। ಪರಿಕಪ್ಪ ಬುದ್ಧಿ ನಾಮ ಮಿಚ್ಛಾಞಾಣಂ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಇಸ್ಸರ ನಿಮ್ಮಿತಂ’’ತಿ ಸಕಲಲೋಕಿಸ್ಸರೇನ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಆದಿಕಪ್ಪಕಾಲೇ ನಿಮ್ಮಿತಂ। ‘‘ಅಧಿಚ್ಚ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ’’ತಿ ಅಹೇತು ಅಪಚ್ಚಯಾ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ। ‘‘ಅಚ್ಚನ್ತಸಸ್ಸತಂ’’ತಿ ಭವಪರಮ್ಪರಾಸು ಸಸ್ಸತಂ। ‘‘ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಂ’’ತಿ ಭವವಿಸೇಸಂ ಪತ್ವಾ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಸಸ್ಸತಂ। ‘‘ಉಚ್ಛಿನ್ನಂ’’ತಿ ಯತ್ಥಕತ್ಥಚಿ ಪರಮ್ಮರಣಾ ಉಚ್ಛಿನ್ನಂ। ಪುರಾಣಞ್ಚಕಮ್ಮಂ ಪರಿಕ್ಖೀಣಂ, ನವಞ್ಚಕಮ್ಮಂ ಅಕತಂ। ಏವಂ ಸಂಸಾರ ಸುದ್ಧೀತಿಆದಿನಾ ಗಹಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸನ್ತೋ ಕಾಯೋ ಸಕ್ಕಾಯೋ। ‘‘ಸನ್ತೋ’’ತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ। ‘‘ಕಾಯೋ’’ತಿ ರೂಪಕಾಯೋ, ನಾಮಕಾಯೋ। ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯೋ ವಾ ಸಕ್ಕಾಯೋ। ಪಚ್ಚತ್ತಕಾಯೋ, ಪಾಟಿಪುಗ್ಗಲಿಕ ಕಾಯೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯಥಾವುತ್ತಕಾಯ ದ್ವಯಮೇವ। ಸಕ್ಕಾಯೇ ದಿಟ್ಠಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಸಕ್ಕಾಯೇ ದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತ ಕಪ್ಪಿಕಾನಂ ವಿಯ ಪುಬ್ಬನ್ತಾ ಪರನ್ತೇಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂಪಿ ಅತ್ತನೋ ಖನ್ಧೇಸು ಏವ ‘ರೂಪಂ ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ವಾ’ ಅತ್ತಾ ಮೇ ರೂಪವಾತಿ ವಾ, ಅತ್ತನಿ ಮೇ ರೂಪನ್ತಿ ವಾ, ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ವಾ, ಏವಮಾದಿನಾ ಧಮ್ಮತಾ ಸಿದ್ಧಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ’’ತಿ ಖನ್ಧದೇಸನಾದಿಕೇ ಸುಞ್ಞತಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಸಂ ಯುತ್ತೇ ದೇಸನಾ ಧಮ್ಮೇ ಅಸ್ಸುತ ಪುಬ್ಬತ್ತಾ ನತ್ಥಿ ಸುತಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಸ್ಸುತವಾ। ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿ ಲೋಕಿಯಮಹಾಜನೋ। ತತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಪನ ಏಕಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೋ ಸುತವಾಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಅಸ್ಸುತವಾಪಿ ಅತ್ಥಿ। ಇಧ ಅಸ್ಸುತವಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಅರಿಯ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪನ ತತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ನ ಹೋತಿ। ಅಹನ್ತಿವಾ, ಮಮಾತಿ ವಾ, ಮಯೀತಿ ವಾ, ಮೇತಿ ವಾ, ಪರಾಮಸನ ಪದಾನಿ ನಾಮ। ‘‘ಸೇಸಧಮ್ಮೇವಾ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ರೂಪತೋ ಅವಸೇಸೇ ನಾಮಕ್ಖನ್ಧ ಧಮ್ಮೇ ಅತ್ತಾ ಮೇತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ವಾ। ‘‘ಧಮ್ಮ ಮುತ್ತಕಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮವಿಮುತ್ತಂ ಪರಿಕಪ್ಪಸಿದ್ಧಂ ಅತ್ತಾನಂ ವಾ ಗಹೇತ್ವಾ। ಚತಸ್ಸೋ ಅವತ್ಥಾ ಯಸ್ಸಾತಿ ಚತುರಾವತ್ಥಿಕಾ। ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಭೋಗರಸತ್ತಾ ‘‘ಸಂಭುಞ್ಜಿಂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸುಖಿತೋ’’ತಿ ಸುಖವೇದನಾಯ ಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲೋ। ಧಮ್ಮತೋ ಖನ್ಧ ಪಞ್ಚಕಮೇವ। ತತ್ಥ ಪನ ಸುಖವೇದನಾಪಧಾನತ್ತಾ ತಥಾ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ವೇದನಂ ಅತ್ತಾತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ ನಾಮ। ‘‘ಸಮೂಹತೋ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ಅಹಮಸ್ಮಿ, ಅಹಂ ಏಕೋ ಸತ್ತೋತಿಆದಿನಾ ಸಮೂಹತೋ। ‘‘ವತ್ಥೂ’’ತಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾದಿವಸೇನ ಅಪರಿಞ್ಞಾತಾನಿ ವತ್ಥೂನಿ ಏತೇಹೀತಿ ಅಪರಿಞ್ಞಾತವತ್ಥುಕಾ। ಏಕಮುಹುತ್ತಮತ್ತೇಪಿ ಕಾಲೇ। ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿಆದಿಕಂ ಚತುರಾವತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಕದಾಚಿ ಅತ್ತತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅತ್ತನಿಮಿತ್ತಂ’’ತಿ ಅಭಿಕ್ಕಮನಾದೀಸು ಕಾಯವಚೀಮನೋ ಕ್ರಿಯಾಸು ಅಹಂ ಅಭಿಕ್ಕಮಾಮಿ, ಅಹಂ ಪಟಿಕ್ಕಮಾಮೀತಿಆದಿನಾ ಚಿತ್ತೇ ದಿಸ್ಸಮಾನಾ ಅತ್ತಚ್ಛಾಯಾ ವುಚ್ಚತಿ।

‘‘ಕಾಮನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಇಚ್ಛನಟ್ಠೇನ। ‘‘ಛನ್ದನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಪತ್ಥನಟ್ಠೇನ। ಲೀನಭಾವೋ ನಾಮ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಪಟಿಕುಟನಂ। ಆಪಾದೀಯತೇ ಆಪಾದನಂ। ಲೀನಭಾವಸ್ಸ ಆಪಾದನನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ತನ್ದೀ’’ತಿ ಆಲಸ್ಯಂ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ವಿಜಮ್ಭಿತತಾ’’ ನಾಮ ಕಿಲೇಸವಸೇನ ಕಾಯಙ್ಗಾನಂ ವಿಜಮ್ಭನಂ ಸಮಿಞ್ಜನಪ್ಪಸಾರಣಾದಿಕರಣಂ। ಸಾ ಏವ ಪಚ್ಚಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ।

ಅನುಸಯಪದತ್ಥೇ। ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ನ ಪನ ಏಕನ್ತತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಸನ್ತೇಸುಹಿ ಏಕನ್ತತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೇಸು ಅನುಸಯಾ ನಾಮ ನ ಹೋನ್ತಿ ಸಯನಕಿಚ್ಚಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ। ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಪಹೋನ್ತಿ। ಪತ್ಥೋದನೋ ಬಹೂನಂ ಜನಾನಂ ಪಹೋತೀತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋಹಿ ಅಸಭಾವಧಮ್ಮಜಾತಿಕತ್ತಾ ಕಾರಣ ಲಾಭೇಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ನಪ್ಪಹೋನ್ತಿ। ಇಮೇ ಪನ ಸಭಾವಧಮ್ಮಜಾತಿಕತ್ತಾ ಕಾರಣ ಲಾಭೇ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಪಹೋನ್ತೀತಿ। ಏವಞ್ಹಿಸತಿ, ಉಪ್ಪಾದಂ ಅಪತ್ತಾನಂಪಿ ತೇಸಂ ಪರಮತ್ಥಜಾತಿಕತಾ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತೀತಿ। ‘‘ಸಹ ಅನುಸೇನ್ತೀ’’ತಿ ಏಕತೋ ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಾ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಚ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಚ ಮಾನಾನುಸಯೋ ಚ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೋ ಚ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೋ ಚ। ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಸತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಅನುಸಯಕಿಚ್ಚಮತ್ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಯದಿ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ। ದ್ವಾದಸಾ ಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಿ ಸತ್ತಸನ್ತಾನೇ ನಿಚ್ಚಕಾಲಮ್ಪಿ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ। ನ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ ನಾಮ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ। ಸೇನ್ತೀತಿ ವತ್ವಾ ತದತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ವಿಸುಂ’’ತಿಆದಿನಾ। ‘‘ಅವುಟ್ಠಿತಾ’’ತಿ ಉಪ್ಪಾದಂ ಅಪತ್ತಾ। ‘‘ತಥಾಪವತ್ತಾ’’ತಿ ಚಾಲನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾ। ಪುನ ‘‘ತಥಾಪವತ್ತಾ’’ತಿ ಜವನಸಹಜಾತಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾ। ‘‘ಯೇಸಂ’’ತಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಾದೀನಂ। ‘‘ಆವಜ್ಜನಂ’’ತಿ ಆವಜ್ಜನಚಿತ್ತಂ। ‘‘ದಮಥಂ’’ತಿ ಸುದನ್ತಭಾವಂ। ‘‘ತಥಾ ಪವತ್ತಾ’’ತಿ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಾನುಸಯನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾ। ತಾಅವತ್ಥಾ ಯೇಸಂ ತೇ ತದವತ್ಥಿಕಾ। ಯದಿ ತೇ ಉಪ್ಪಾದಂ ಅಪತ್ತಾ। ಏವಂಸತಿ, ತೇ ಪರಮತ್ಥಾಪಿ ನಾಮ ನ ಭವೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಪರಿಹರತಿ ‘‘ತೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಸಚೇ ತೇ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಅನುಗತಾ। ಏವಂಸತಿ, ತೇ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನಿ ನಾಮ ಸಿಯುನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಪರಿಹರತಿ ‘‘ನ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಅಥ ತೇ ಏಕನ್ತ ಅಕುಸಲಾ ಸಿಯುಂ। ಏವಂಸತಿ, ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತೇಹಿ ವಿರುದ್ಧಾ ಭವೇಯ್ಯುಂತಿ ಚೋದನಂ ಪರಿಹರತಿ ‘‘ನಾಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ಯದಿ ಉಪ್ಪಾದಂ ಅಪತ್ತಾ। ಏವಂಸತಿ, ಕಾಲವಿಮುತ್ತಾ ಸಿಯುನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಾಪಿಕಾಲತ್ತಯ ವಿನಿಮುತ್ತಾ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಸಾನುಸಯೇ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ’’ತಿ ಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ। ‘‘ಸಹ ಮಗ್ಗುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿ ಮಗ್ಗುಪ್ಪಾದೇನ ಸಹೇವ। ‘‘ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾಸು ವುತ್ತೋ। ‘‘ಅನಾಗತಸಾಮಞ್ಞಂ’’ತಿ ಅನಾಗತಸದಿಸಂ। ನ ಏಕನ್ತ ಅನಾಗತನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಕಥಂ ತೇ ಸಙ್ಖತಜಾತಿಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತೇಹಿ ಮಗ್ಗೇ’’ತಿಆದಿಂ। ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ। ‘‘ಅಪ್ಪಹೀನಾ’’ತಿ ಮಗ್ಗೇನ ಅಪ್ಪಹೀನಾ। ‘‘ತದವತ್ಥಾ’’ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಾವತ್ಥಾ। ‘‘ತಂ ಸಭಾವತ್ತಾ’’ತಿ ಕಾಮರಾಗಾದಿ ಸಭಾವತ್ತಾ। ‘‘ತಥಾ ವುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ ಅನುಸಯಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಅನಾಗತಾ ನಾಮ ನ ಹೋನ್ತಿ। ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ ವತ್ತಮಾನಭಾವೇನ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ‘‘ಹಞ್ಚಿ ಪಜಹತೀ’’ತಿ ಯದಿಪಜಹತಿ। ‘‘ತೇನಹೀ’’ತಿ ತತೋ ಏವ। ‘‘ರತ್ತೋ’’ತಿ ರಾಗಸಮಙ್ಗೀ ಹುತ್ವಾ। ‘‘ದುಟ್ಠೋ’’ತಿ ದೋಸಸಮಙ್ಗೀ ಹುತ್ವಾ। ‘‘ಮುಳ್ಹೋ’’ತಿ ಮೋಹಸಮಙ್ಗೀ ಹುತ್ವಾ ಪಜಹತೀತಿ ದೋಸೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪರಿಯುಟ್ಠಾನ ಪತ್ತಾನಂ ರಾಗಾದೀನಂ। ‘‘ಮಗ್ಗವಜ್ಝಂ’’ತಿ ಮಗ್ಗೇನ ವಧಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ’’ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ। ವತ್ತಮಾನಞ್ಚ ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಞ್ಚಾತಿ ವತ್ತಮಾನುಪ್ಪನ್ನಂ। ‘‘ಭುತ್ವಾ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ। ವಿಗಚ್ಛತೀತಿ ವಿಗತಂ। ಭುತ್ವಾ ವಿಗತಞ್ಚ ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಞ್ಚಾತಿ ಭುತ್ವಾ ವಿಗತುಪ್ಪನ್ನಂ। ವಿಪಚ್ಚನತ್ಥಾಯ ಓಕಾಸಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಓಕಾಸಕತಂ। ಓಕಾಸಕತಞ್ಚ ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಞ್ಚಾತಿ ಓಕಾಸಕತುಪ್ಪನ್ನಂ। ಸಮುದಾಚಾರೋ ವುಚ್ಚತಿ ಭಿಯ್ಯೋ ಪವತ್ತನಂ। ಸಮುದಾಚಾರೋ ಚ ಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನಞ್ಚಾತಿ ಸಮುದಾಚಾರುಪ್ಪನ್ನಂ। ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕ ಸಙ್ಖಾತಂ ಭೂಮಿಂ ಲಭತೀತಿ ಭೂಮಿಲದ್ಧಂ। ಭೂಮಿಲದ್ಧಞ್ಚ ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಞ್ಚಾತಿ ಭೂಮಿಲದ್ಧುಪ್ಪನ್ನಂ। ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಧಿಕತರಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಗ್ಗಹಿತಂ। ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಗ್ಗಹಿತಞ್ಚ ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಞ್ಚಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಗ್ಗಹಿತುಪ್ಪನ್ನಂ। ಮಹಗ್ಗತಜ್ಝಾನೇನ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಞ್ಚ ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಞ್ಚಾತಿ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತುಪ್ಪನ್ನಂ। ಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮುಗ್ಘಾಟಿತಞ್ಚ ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಞ್ಚಾತಿ ಅಸಮುಗ್ಘಾಟಿತುಪ್ಪನ್ನಂ। ಏವಂ ಮಗ್ಗವಜ್ಝಾನಂ ಅನುಸಯಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತಾ ಪರಿಯಾಯೋವ ತೇಸಂ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ। ‘‘ಸೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ಸತ್ತಸೇಕ್ಖಪುಗ್ಗಲಾ।

ಓರಮ್ಭಾಗೋ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮಲೋಕೋಚೇವ ಪುಥುಜ್ಜನಭಾವೋ ಚ। ಓರಮ್ಭಾಗೇ ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ। ಉದ್ಧಂಭಾಗೋ ವುಚ್ಚತಿ ಮಹಗ್ಗತಭಾವೋಚೇವ ಅರಿಯಭಾವೋ ಚ। ಉದ್ಧಂಭಾಗೇ ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಉದ್ಧಂಭಾಗಿಯಾನಿ। ತತ್ಥ। ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ, ಬ್ಯಾಪಾದೋ,ತಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವೇಸಂ ಯೋಜನಾನಿ ಕಾಮಲೋಕಸಙ್ಖಾತೇ ಓರಮ್ಭಾಗೇ ಏವ ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ದಿಟ್ಠಿ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ, ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸೋ,ತಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಪುಥುಜ್ಜನಭಾವ ಸಙ್ಖಾತೇ। ಸೇಸಾನಿ ಪನ ಪಞ್ಚ ಮಹಗ್ಗತಭಾವಸಙ್ಖಾತೇ ಚ ಅರಿಯಭಾವಸಙ್ಖಾತೇಚ ಉದ್ಧಂಭಾಗೇಪಿ ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಅಥವಾ। ಪುರಿಮಾನಿ ಪಞ್ಚಯಸ್ಸ ತಾನಿ ಮಗ್ಗೇನ ಅಪ್ಪಹೀನಾನಿ, ತಂ ಉಪರಿಭವಗ್ಗೇ ಠಿತಂಪಿ ಕಾಮಲೋಕಸಙ್ಖಾತಂ ಓರಮ್ಭಾಗಂ ಆಕಡ್ಢನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಓರಮ್ಭಾಗಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ। ಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಯಸ್ಸ ತಾನಿ ಅಪ್ಪಹೀನಾನಿ, ತಂ ಕಾಮಲೋಕೇ ಠಿತಂಪಿ ಉದ್ಧಂಭಾಗಂ ಆಕಡ್ಢನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಉದ್ಧಂಭಾಗಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಉದ್ಧಂಭಾಗಿಯಾನಿ। ತತ್ಥಹಿ ದ್ವೇರೂಪಾರೂಪರಾಗಾ ಏಕನ್ತೇನ ಮಹಗ್ಗತಭಾವಂ ಆಕಡ್ಢನ್ತಿಯೇವ। ಮಾನೋ ಚ ಉದ್ಧಚ್ಚಞ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಚಾತಿ ಇಮಾನಿ ಚ ರೂಪಾರೂಪರಾಗಸಹಗತಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಆಕಡ್ಢನ್ತಿ। ಓರಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ಕಾಮಲೋಕಂ ಭಜನ್ತೀತಿ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ। ಉದ್ಧಂ ರೂಪಾರೂಪಲೋಕಂ ಭಜನ್ತೀತಿ ಉದ್ಧಂಭಾಗಿಯಾನೀತಿಪಿ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ‘‘ಇತರಾನಿ ಪನಾ’’ತಿ ದ್ವೇ ಇಸ್ಸಾ ಸಂಯೋಜನ ಮಚ್ಛರಿಯಸಂಯೋಜನಾನಿ। ‘‘ಕಮೋಪನ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪೀ’’ತಿ ಇಧ ಸಙ್ಗಹೇ ದ್ವಿನ್ನಂಪಿ ಅನುಕ್ಕಮೋಪನ।

‘‘ವಿಬಾಧೇನ್ತೀ’’ತಿ ವಿಹಿಂಸನ್ತಿ। ‘‘ಉಪತಾಪೇನ್ತಿಚಾ’’ತಿ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಸನ್ತಾಪೇನ್ತಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ।

ಅಕುಸಲಸಙ್ಗಹಾನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೬೩. ಮಿಸ್ಸಕಸಙ್ಗಹೇ। ‘‘ಚಿತ್ತಪ್ಪಟಿಪಾದನಂ ಚಿತ್ತನಿಯೋಜನಂ। ‘‘ಸುಗತಿ ದುಗ್ಗತಿ ವಿವಟ್ಟಸಙ್ಖಾತಾಸು ಚಾ’’ತಿ ಸುಗತಿಭವ ದುಗ್ಗತಿ ಭವನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಾಸು ಚ। ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಹಿ ವಟ್ಟತೋ ಗಿಗತತ್ತಾ ವಿವಟ್ಟನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ದಸ್ಸನಾದೀಹಿ ಏವಾ’’ತಿ ದಸ್ಸನಸಙ್ಕಪ್ಪನಾದೀಹಿ ಏವ। ಉಜುಗತಿ ನಾಮ ಹಿತಸುಖಸಂವತ್ತನಿಕಾ ಪವತ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವಙ್ಕಗತಿನಾಮ ಅಹಿತ ದುಕ್ಖಸಂವತ್ತನಿಕಾ ಪವತ್ತಿ। ‘‘ಪಥಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ಪಥಸ್ಸಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾನಿ। ಮಗ್ಗೋತಿ ಚ ಉಪಾಯೋ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಾಯಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ। ‘‘ಇತರಾನೀ’’ತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದೀನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ। ಉಜುಗತಿಯಾ ಗಮನಸ್ಸ ಉಪಾಯಙ್ಗಾನಿ। ಇಮೇಪಿ ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಙ್ಗ ಧಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಆಗತಾ। ‘‘ತಥಾ ತಥಾ ಪವತ್ತಾನಂ’’ತಿ ಮುಸಾವಾದಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಂ। ‘‘ನಾ ನಾಮಗ್ಗೋವಾ’’ತಿ ಮಿಚ್ಛಾಮಗ್ಗೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಮಗ್ಗೋ ಚ।

‘‘ಅತ್ತಾಧೀನವುತ್ತಿಕೇ’’ತಿ ಅತ್ತಾಯತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಕೇ। ಅತ್ತನೋ ಗತಿ ನಾಮ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ದಸ್ಸನಾದಿ ಕಿಚ್ಚಮೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಇಸ್ಸರಾ ಅಧಿಪತಿನೋ’’ತಿ ಇದಂ ಆಧಿಪ್ಪಚ್ಚತ್ಥಪಾಕಟತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ಥೋ ಪನ ಭಾವಪ್ಪಧಾನವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ಆಧಿಪ್ಪಚ್ಚನ್ತಿಹಿ ಇಮೇ ಏಕತ್ಥಾತಿ। ‘‘ಇತ್ಥಾಕಾರಾನಿ’’ ನಾಮ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಾದಿ। ‘‘ಅಞ್ಞಥಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ’’ತಿ ಇತ್ಥಿಸಣ್ಠಾನೇ ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಾದೀನಂ, ಪುರಿಸಸಣ್ಠಾನೇ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದೀನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಥಾಹೀ’’ತಿಆದಿಂ। ಮನೋ ವಿಜಾನನಕಿಚ್ಚೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಇಸ್ಸರೋ ಹೋತಿ ಅನಞ್ಞಾಭಿಭವನೀಯಭಾವೇನ ಪವತ್ತನತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏವಂ ಪರತ್ಥ। ‘‘ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಮುಚ್ಚನೇ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ನಿರಾಸಙ್ಕಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ। ‘‘ಆರಮ್ಮಣುಪಟ್ಠಾನೇ’’ತಿ ಚಿತ್ತೇ ಬುದ್ಧಗುಣಾಧಿಕಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನೇ। ‘‘ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ತೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಅನಞ್ಞಾತ ಪುಬ್ಬೋ ಚತುಸಚ್ಚ ಧಮ್ಮೋ। ಅನಞ್ಞಾತ ಪುಬ್ಬಂ ಅಮತಂ ವಾ ಪದಂ। ಅನಞ್ಞಾತಂ ಞಸ್ಸಾಮಿ ಇತಿ ಪವತ್ತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಸಮಾಸೋ। ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ‘‘ವಿಪ್ಪಕತಭಾವೇನಾ’’ತಿ ಅನಿಟ್ಠಙ್ಗತಭಾವೇನ। ಪುನಪ್ಪುನಂ ಜಾನನಕಿಚ್ಚಯುತ್ತಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಛನ್ನಂಸೇಕ್ಖಾನಂ। ಏತೇನ ಅವಸದ್ದಸ್ಸಯಾವ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಾ ಜಾನನನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ। ಪಥಮ ಮಗ್ಗೇನ ಞಾತಂ ಮರಿಯಾದಂ ಅನತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಜಾನನನ್ತಿಪಿ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ಆಜಾನಿತತ್ಥಾತಿ ಅಞ್ಞಾತಾವೀ। ಅರಹಾ ಖೀಣಾಸವೋ ಕತಕಿಚ್ಚೋ ವುಸಿತ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೋ। ಅಞ್ಞಾತಾವಿನೋ ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪರಿನಿಟ್ಠಿತ ಆಜಾನನಕಿಚ್ಚಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತಬ್ಬಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ ಅತ್ತಗ್ಗಾಹ ವಿಮುತ್ತಿ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ವಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತನಿವಾ। ‘‘ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠೋ’’ತಿ ನಾನಾಕಿಲೇಸೇಹಿ ಸಂಕಿಲೇಸಿತೋ। ‘‘ವಿಪ್ಫನ್ದಿತೋ’’ತಿ ನಾನಾಸುಖದುಕ್ಖೇಹಿ ಸಂಕಮ್ಪಿತೋ। ‘‘ವೋದಾನಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಪತ್ತತ್ಥಾಯ। ‘‘ತಾಯಪಟಿ ಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಕರಣತ್ಥೇ, ಹೇತು ಅತ್ಥೇ ವಾ ಕರಣವಚನಂ। ‘‘ವೋದಾನಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ।

‘‘ಬಲೀಯನ್ತೀ’’ತಿ ನಾಮಧಾತುನಿದ್ದೇಸೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಬಲಸಾ ಕರೋನ್ತೀ’’ತಿ। ‘‘ಬಲಸಾ’’ತಿ ಬಲೇನ। ಪರಿತೋ ಸಮನ್ತತೋ ಸೇನ್ತಿ ಪರಿವಾರೇನ್ತೀತಿ ಪರಿಸ್ಸಯಾ। ಅಸ್ಸದ್ಧಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಂ। ಕೋಸಜ್ಜಸಙ್ಖಾತೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮೇನ। ಮುಟ್ಠಾ ನಟ್ಠಾ ಸತಿ ಯಸ್ಸಾತಿ ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿ। ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿಸ್ಸ ಭಾವೋ ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚಂ। ‘‘ಸೇಸದುಕ ದ್ವಯಂ’’ತಿ ಅಹಿರಿಕದುಕಂ ಹಿರಿದುಕಞ್ಚ।

ಗಹಪತಿ, ಜಾಯಮ್ಪತೀ, ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಪತಿಸದ್ದೋ ಸಾಮಿಇಸ್ಸರ ಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪತೀತಿ ಸಾಮಿಇಸ್ಸರೋ’’ತಿ। ‘‘ಪರೇಸಂ’’ತಿ ಸಹಜಾತೇಸು ಪರೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ। ‘‘ಪರೇಹೀ’’ತಿ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ। ಪರೇ ಸಹಜಾತೇ ಇನ್ದ್ರಿಯ ಧಮ್ಮೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅಧಿಕೋ’’ತಿ ಅಧಿಕತರೋ। ‘‘ಅತ್ತಾಧೀನ ವುತ್ತೀನಂ’’ತಿ ಅತ್ತಾಯತ್ತವುತ್ತೀನಂ। ‘‘ಛನ್ದಾಗಮನವಸೇನ ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಆಗಚ್ಛತಿ ಫಲಂ ಏತೇನಾತಿ ಆಗಮನಂ। ಆದಿಕಾರಣಂ, ಮೂಲಕಾರಣಂ, ಪಭವಕಾರಣಂ। ಛನ್ದೋ ಏವ ಆಗಮನಂ ಛನ್ದಾಗಮನಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಭವೇಸೂ’’ತಿಆದಿಂ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಧಮ್ಮೇ ಅತ್ತಪರಾಧೀನೇ ಕತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಮಹೋಘೋ ತಿಣಪಣ್ಣಕಸಟೇ ಅತ್ತಪರಾಧೀನೇ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯಾತಿ ಯೋಜನಾ। ತತ್ಥ ‘‘ಅತ್ತಪರಾಧೀನೇ’’ತಿ ಅತ್ತಸಙ್ಖಾತೋಪರೋ ಅತ್ತಪರೋ। ಅತ್ತಪರೇನ ಅಧೀನಾ ಅತ್ತಪರಾಧೀನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸೇಸೇಸುಪೀ’’ತಿ ಸೇಸೇಸು ವೀರಿಯ ಚಿತ್ತ ವೀಮಂಸಾಧಿಪತೀಸುಪಿ। ಏತೇನ ‘ವೀರಿಯಮೇವ ಅಧಿಪತಿ ವೀರಿಯಾಧಿಪತಿ। ವೀರಿಯವತೋ ಕಿಂ ನಾಮ ಕಮ್ಮಂ ನ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಏವಂ ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ವಾ ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಭವೇಸು ಸುಟ್ಠು ಆಸೇವಿತವೀರಿಯಾಗಮನವಸೇನ ವಾ ತೇಸು ತೇಸು ಕಲ್ಯಾಣ ಪಾಪಕಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಧಮ್ಮೇ ಮಹೋಘೋ ವಿಯ ತಿಣಪಣ್ಣಕಸಟೇ ಅತ್ತಪರಾಧೀನೇ ನಿಚ್ಚಂ ಪಗ್ಗಹಿತಧುರೇಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ವೀರಿಯ’ನ್ತಿಆದಿನಯಂ ಅತಿದಿಸತಿ। ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಾ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವೀರಿಯ ಚಿತ್ತ ವೀಮಂಸಾ ಧಮ್ಮಾ। ಪರವಸೇಪಿ ವತ್ತನ್ತಿ, ತದಾ ತೇಸಂ ಅಧಿಪತಿಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ಚೋದನಾ। ಅಧಿಪತಿ ಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ಧುರವಾಹಿತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ತಂ ತಂ ಕಿಚ್ಚ ವಿಸೇಸಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ’’ತಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ದಸ್ಸನ ಕಿಚ್ಚೇ ಇಸ್ಸರೋ, ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸವನ ಕಿಚ್ಚೇತಿಆದೀಸು ತಂ ತಂ ಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸಂ ಅಪೇಕ್ಖತಿ, ತಥಾ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ। ‘‘ವಿಜಾನನಾದಿ ಕಿಚ್ಚಂ’’ತಿ ‘ಮನೋ ಆರಮ್ಮಣ ವಿಜಾನನೇ’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಇನ್ದ್ರಿಯ ಕಿಚ್ಚಂ।

ಭುಸೋ ಹರನ್ತಿ ವಹನ್ತೀತಿ ಆಹಾರಾ। ‘‘ಭುಸೋ’’ತಿ ಅತಿರೇಕತರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಥಂ ಪನ ಭುಸೋ ಹರನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಹಜಾತಾದೀ’’ತಿಆದಿಂ। ತೇತೇ ಪಚ್ಚಯ ಧಮ್ಮಾ ತೇತೇ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನ ಧಮ್ಮಾ ಚಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಏತ್ಥಾ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಂ ಪಾಳಿಯಂ। ‘‘ಪಚ್ಚಯಾಹಾರೋ ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹೇತು ಆರಮ್ಮಣಾದಿಕೋ ಸಬ್ಬೋಪಚ್ಚಯೋ ಪಚ್ಚಯಾಹಾರೋ ನಾಮ। ಆಹಾರ ಪಚ್ಚಯೋಪನ ವಿಸುಂ ಏಕೋ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೋ। ‘‘ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಹೇತು ಆರಮ್ಮಣಾದಿ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ। ‘‘ಆಹಾರಭೂತಾ’’ತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸಭೂತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಕಳೀರಙ್ಕುರಾನಂ’’ತಿ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ‘‘ವಡ್ಢಿಯಾ’’ತಿ ವಡ್ಢನತ್ಥಾಯ। ‘‘ಠಿತಿಯಾ’’ತಿ ಠಿತತ್ಥಾಯ। ಇಮೇಸತ್ತಾ ವಟ್ಟೇ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ। ‘‘ಪಕ್ಖೇ ವಿಯೂಹಿತ್ವಾ’’ತಿ ಪಕ್ಖೇ ಸಞ್ಚಾಲೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಪಕ್ಖೇ’’ತಿ ವಾ ಪಕ್ಖೇಹಿ ವಾತಂ ಬ್ಯೂಹಿತ್ವಾ। ‘‘ತದನುಸಯಿತಸ್ಸಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಪಾಕ ಸನ್ತಾನೇ ಅನುಸಯಿ ತಸ್ಸ। ‘‘ವಿಭಾವೇತ್ವಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ವಿಭೂತಂ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ। ‘‘ಅಲಭಿತ್ವಾ’’ತಿ ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಅಲಭಿತ್ವಾ। ಅಪಸ್ಸಿತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ತತ್ಥೇವಾ’’ತಿ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನೇ ಏವ। ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ। ಭವಿಂಸು ವಡ್ಢಿಂ ಸೂತಿ ಭೂತಾ। ಸಮ್ಭವಂ ವುಡ್ಢಿಕಾರಣಂ ಏಸನ್ತಿ ಗವೇಸನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಭವೇಸಿನೋ। ‘‘ವುತ್ತನಯೇನಾ’’ತಿ ‘ಯಥಾ ಯವಬೀಜಾನಂ ವಾ ಸಾಲಿಬೀಜಾನಂ ವಾ’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ। ‘‘ಆಹಾರೇತೀ’’ತಿ ಪವತ್ತೇತಿ। ‘‘ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರೋ’’ತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲ ಕಮ್ಮಭೂತೋ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರೋ। ‘‘ತಯೋ ಭವೇ’’ತಿ ತಯೋ ಕಾಮಭವಾದಿಕೇ ಉಪಪತ್ತಿಭವೇ। ಠಿತಿಯಾತಿ ಚ ಅನುಗ್ಗಹಾಯಾತಿ ಚ ವುತ್ತಂ। ಇತರಥಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಚ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

‘‘ದುಬ್ಬಲಕಿಚ್ಚಟ್ಠಾನವತ್ಥುಕತ್ತಾ’’ತಿ ದುಬ್ಬಲಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ದುಬ್ಬಲಟ್ಠಾನತ್ತಾ ದುಬ್ಬಲವತ್ಥುಕತ್ತಾ। ‘‘ಅಭಿನಿಪಾತ ಮತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸನ ಸವನಾದಿ ಮತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ವಿತಕ್ಕ ಪಚ್ಛಿಮಕಂ ಝಾನಂ’’ತಿ ಝಾನಾನಿ ನಾಮ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾನುಗತಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ತೇಸುಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣೇಸು। ‘‘ತಾ’’ತಿ ವೇದನಾ ಏಕಗ್ಗತಾ। ‘‘ತಂ’’ತಿ ಝಾನಕಿಚ್ಚಂ। ಏಕಗ್ಗತಾ ಬಲವತೀ ನ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಮಗ್ಗಿನ್ದ್ರಿಯ ಬಲಭಾವಾಯಾ’’ತಿ ಮಗ್ಗಿನ್ದ್ರಿಯ ಬಲಭಾವತ್ಥಾಯ। ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಾನಿ ಜವನಕಿಚ್ಚಾನಿ ಚ ಸಾಧಿಪತಿಕಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಿಭೂಮಕಾನೀ’’ತಿಆದಿ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುಬೋಧಂ।

ಮಿಸ್ಸಕಸಙ್ಗಹಾನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೬೪. ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಸಙ್ಗಹೇ। ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಸದ್ದೋ ಪಮುಖತ್ಥೋ ಪಧಾನತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಮುಖಾ ಪಧಾನಾ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ। ಠಾಸದ್ದೋ ಗತಿನಿವತ್ತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತಗಮನಂ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ। ‘‘ಕಾಯೇ ಅನುಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ಕಾಯೇ ಪವತ್ತಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾ। ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪಸ್ಸನ್ತಿ ಯೋಗಿನೋ ಏತಾಯಾತಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾ। ಕತಮಂ ಪಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾದಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಂ। ಕಥಞ್ಚತಂ ಪಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಂ ತಂ ಕಾಯಭಾವೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಇದಾನಿ ಪುನಪ್ಪುನ ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಾವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ವೇದನಾನು ಪಸ್ಸನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವನಯೋ। ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ। ಕಸ್ಮಾ, ಸಕಲಸ್ಸ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ। ಯದಿ ಏವನ್ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಇತರಾಪಿ ಸಿದ್ಧಾ’’ತಿ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಯೋಪಿ ಸಿದ್ಧಾ। ಕಸ್ಮಾ, ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ। ‘‘ತಥಾ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ರೂಪ್ಪನಲಕ್ಖಣತೋ ಅನುಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ। ‘‘ತಂ ತಂ ಸಮೂಹಭೂತರೂಪಧಮ್ಮವಸೇನಾ’’ತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾದಿ ಸಮೂಹಭೂತಸ್ಸ ರೂಪ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ। ‘‘ಸುಭಾದಿವಿಪಲ್ಲಾಸಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸುಭ ಸುಖ ನಿಚ್ಚವಿಪಲ್ಲಾಸಸ್ಸ। ‘‘ಓಳಾರಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸುಪಾಕಟವಸೇನ ಓಳಾರಿಕಸ್ಸ। ‘‘ಅತ್ತೂಪನಿಬನ್ಧಾ’’ತಿ ಅತ್ತೇನ ಉಪನಿಬನ್ಧಾ, ಪಟಿಬದ್ಧಾ।

‘‘ಕಾಮಂ’’ತಿ ಏಕನ್ತೇನ। ಉಪಸುಸ್ಸತೂತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಯನ್ತಂ’’ತಿ ಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾ ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಂ। ‘‘ವೀರಿಯಸ್ಸ ಸಣ್ಠಾನಂ’’ತಿ ವೀರಿಯಗಮನಸ್ಸ ವೀರಿಯಪ್ಪವತ್ತನಸ್ಸ ನಿವತ್ತಿವಸೇನ ಸಣ್ಠಾನಂ। ಉಪ್ಪನ್ನಸದ್ದೇನ ಅತೀತ ಕಿಲೇಸಾಪಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ ಕಿಲೇಸಾಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ’’ತಿ ಇದಾನಿ ಉಪ್ಪನ್ನಂ। ‘‘ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಪ್ಪಾದ ಧಮ್ಮತಾಪಾದನಕರಣತ್ಥಂ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಅನುಪ್ಪಾದೋ ಧಮ್ಮೋ ಯೇಸಂ ತೇ ಅನುಪ್ಪಾದ ಧಮ್ಮಾ। ಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನಾ ಅಕುಸಲ ಧಮ್ಮಾ। ಅನುಪ್ಪಾದ ಧಮ್ಮಾನಂ ಭಾವೋತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಅನುಪ್ಪಾದ ಧಮ್ಮತಾಯ ಆಪಾದನಂ। ತಸ್ಸ ಕರಣನ್ತಿ ಸಮಾಸೋ। ‘‘ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವತ್ಥುಂ ದಿಸ್ವಾ। ‘‘ಪಚ್ಚಯಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತ್ಥಂ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ಅನುಸಯಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತ್ಥಂ। ‘‘ಅಪತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಾನಿ ಅಪತ್ತಾ। ‘‘ಸಮಯೇ’’ತಿ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದನವಮಕ್ಖಣೇ। ‘‘ನಿಯಾಮಂ ನ ಓಕ್ಕಮನ್ತೀ’’ತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ನ ಓಕ್ಕಮನ್ತಿ। ನಪ್ಪವಿಸನ್ತಿ। ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಅಕೋಪೇತಬ್ಬತಾಯ ಅಕುಪ್ಪೋ ಧಮ್ಮೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಅಕುಪ್ಪ ಧಮ್ಮೋ। ಖೀಣಾಸವೋ। ಅಕುಪ್ಪ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅಕುಪ್ಪ ಧಮ್ಮತಾ। ಅರಹತ್ತ ಫಲಂ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ। ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಾಪಕಾನಂ ಪಹಾನಾಯಾತಿ ಕತ್ವಾ ವಿಸುದ್ಧಿಧಮ್ಮೇಸು ಯೋಗಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಭಾವನಾ ಕಮ್ಮೇ ಮತ್ಥಕಂ ಪತ್ತೇಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಪಾಪಕಾ ಪಹಿಯ್ಯನ್ತಿ। ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಕುಸಲಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಉಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಭಾವನಾ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಏಸನಯೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಾಪಕಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯಾತಿಆದೀಸು। ಏವಂ ಚತೂಸು ಮುಖೇಸು ಏಕೇಕಮುಖೇನಪಿ ಸಮ್ಮಾ ಪದಹನ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧಕಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏತೇಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿಂ।

ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಧಮ್ಮವವತ್ಥಾನಞ್ಞಾಣೇನ ಞಾತಬ್ಬಾ ಸಬ್ಬೇ ಪರಮತ್ಥ ಧಮ್ಮಾ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ನಾಮ। ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾ ಸಿದ್ಧೀ’’ತಿ ಅಭಿಜಾನನ ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿ। ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಞಾತಬ್ಬಾ ಚತುಸಚ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ನಾಮ। ತೇಹಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಪರಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಭಾವೇನ, ಸಮುದಯ ಸಚ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಪಹಾತಬ್ಬ ಭಾವೇನ, ನಿರೋಧಸಚ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬ ಭಾವೇನ, ಮಗ್ಗಸಚ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಞಾತಬ್ಬಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ‘‘ಭಾವನಾಸಿದ್ಧೀ’’ತಿ ಭಾವನಾಕಿಚ್ಚ ಸಿದ್ಧಿ। ತಂ ಸಂಯುತ್ತಕೇ ಇಮಾಯಪಾಳಿಯಾ ಸಮೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ವಿಭಙ್ಗೇ ಪನಾ’’ತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ। ‘‘ಚಿತ್ತ ಚೇತಸಿಕರಾಸೀ’’ತಿ ಸಹ ಪುಬ್ಬಭಾಗಭಾವನಾಯ ಉತ್ತರಿ ಮನುಸ್ಸ ಧಮ್ಮಪರಿಯಾ ಪನ್ನಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕರಾಸಿ। ‘‘ತತ್ಥ ಪನಾ’’ತಿ ವಿಭಙ್ಗೇ ತಸ್ಮಿಂ ಉತ್ತರಚೂಳಭಾಜನೀಯೇ ಪನ। ‘‘ಇಧಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಗಹೇ।

ಚತ್ತಾರಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗಾನಿ ನಾಮ ಬುದ್ಧೇ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಧಮ್ಮೇ, ಸಙ್ಘೇ, ಅರಿಯಕನ್ತೇಹಿ ಸೀಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾನಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಙ್ಗಾನಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಅರಿಯಕನ್ತೇಹೀ’’ತಿ ಅರಿಯಜನೇಹಿ ಕಾಮಿತೇಹಿ ಇಚ್ಛಿತೇಹಿ। ‘‘ಸೀಲೇಹೀ’’ತಿ ಪಞ್ಚನಿಚ್ಚಸೀಲೇಹಿ, ಆಜೀವಟ್ಠಮಕಸೀಲೇಹಿ ವಾ। ‘‘ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೇಸೂ’’ತಿ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಕಿಚ್ಚೇಸು।

‘‘ಸೋಳಸಹಿಕಿಚ್ಚೇಹೀ’’ತಿ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಸಚ್ಚೇ ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕತ್ವಾ ಸೋಳಸಹಿ ಕಿಚ್ಚೇಹಿ। ಪೀಳನಟ್ಠೋ, ಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ, ತಿಆದೀಹಿ ಸೋಳಸಹಿ ಅತ್ಥೇಹೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇ ಚ ಅತ್ಥಾ ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಸತಿ ಏವ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಥಂ ಪನ ಸಾಸತಿ ಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಹೀ’’ತಿಆದಿಂ। ಏಸನಯೋ ಸೇಸಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇಸುಪಿ। ‘‘ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾ ಧಮ್ಮೇಸು। ‘‘ಲೀನಸಙ್ಕೋಚ ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖಂ’’ತಿ ಲೀನಪಕ್ಖ ಸಙ್ಕೋಚ ಪಕ್ಖಕೋಸಜ್ಜ ಪಕ್ಖಂ। ಧುರಂ ಸುಟ್ಠು ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಉಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಧುರಸಮ್ಪಗ್ಗಹೋ। ‘‘ಧುರಂ’’ತಿ ಸಮಥಧುರಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಧುರಞ್ಚ। ‘‘ಅರತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠ ಪಕ್ಖಂ’’ತಿ ಅರತಿಪಕ್ಖ ನಿಬ್ಬಿದಾಪಕ್ಖಂ। ಧಮ್ಮೇ ರತಿ ಧಮ್ಮರತಿ। ಧಮ್ಮೇ ನನ್ದೀ ಧಮ್ಮನನ್ದೀ। ಧಮ್ಮೇ ಆರಾಮೋ ಧಮ್ಮಾರಾಮೋ। ‘‘ಸಾರಮ್ಭೋ’’ ನಾಮ ಚಿತ್ತವಿಹೇಸಾ। ‘‘ದರಥೋ’’ ನಾಮ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾಪೋ। ಸಮಾಹಿತೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ವಚನತೋ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮಾಧಿ ಪಾದಕತಾ ಪಾಕಟಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಂ। ಸಮಂ ಅವಿಸಮಂ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚಂ ವಹತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಸಮವಾಹೀ। ಸಮವಾಹಿಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಮವಾಹಿತಾ।

ಸಾ ಪನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ। ‘‘ವಿಸಾಖಾ’’ತಿ ಆಲಪನ ಪದಂ। ‘ಸಬ್ಬೇ ಲೋಕುತ್ತರೇ ಹೋನ್ತೀ’ತಿ ವಚನಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇ ಪನ ಸತ್ತತಿಂಸಪ್ಪಭೇದಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನ ವಟ್ಠಾನಾನಿ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ನವಟ್ಠಾನಿಕಂ। ‘‘ಲೋಕುತ್ತರೇ’’ತಿ ಲೋಕುತ್ತರ ಚಿತ್ತೇ। ‘‘ಅತ್ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಾನಂ’’ತಿ ಅತ್ತನಾ ಉಜುಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಾನಂ। ‘‘ತೇ’’ತಿ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯ ಧಮ್ಮಾ। ಏತೇನ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಕುಣ್ಡಲಿಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ನಾಮಕಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಆಲಪತಿ। ‘‘ವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ಮಗ್ಗವಿಜ್ಜಾ। ‘‘ವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ ಫಲವಿಮುತ್ತಿ।

ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೬೫. ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹೇ। ‘‘ಪಞ್ಚರಾಸಯೋ’’ತಿ ಪಞ್ಚಸಙ್ಗಹಾ। ‘‘ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾನಂ’’ತಿ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭೇದೇನ, ಅಜ್ಝತ್ತ ಬಹಿದ್ಧಾಭೇದೇನ, ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮಭೇದೇನ, ಹೀನಪಣೀತಭೇದೇನ, ದೂರಸನ್ತಿಕಭೇದೇನ ಚ ಭಿನ್ನಾನಂ। ‘‘ಉಪಪತ್ತಿ ದ್ವಾರೇಸೂ’’ತಿ ಚಕ್ಖಾದಿ ದ್ವಾರೇಸು। ‘‘ಕಮ್ಮದ್ವಾರೇಸೂ’’ತಿ ಕಾಯಕಮ್ಮದ್ವಾರಾದೀಸು। ‘‘ಸಙ್ಗಮ್ಮಾ’’ತಿ ಸಙ್ಗನ್ತ್ವಾ। ‘‘ಸಮಾಗಮ್ಮಾ’’ತಿ ಸಮಾಗನ್ತ್ವಾ। ‘‘ಸಾಧಾರಣ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ವಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬಿರಿಯಾಪಥೇಹಿ ಸಾಧಾರಣ ಕಿಚ್ಚಾನಿವಾ। ಪಾಳಿಪಾಠೇ। ‘‘ಕಿಞ್ಚಾ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ಚ। ‘‘ಸಙ್ಖಾರೇವದೇಥಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಇತಿ ತುಮ್ಹೇ ವದೇಥ। ‘‘ಕಿಞ್ಚಸಙ್ಖತಂ’’ತಿ ಕತಮಞ್ಚಸಙ್ಖತಂ। ‘‘ರೂಪಂ ರೂಪತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ರೂಪವಿಕತಿಯಾ ಜಾತತ್ಥಾಯ ರೂಪಸಙ್ಖಾತಂ ಸಙ್ಖತಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪಭೋಗೋ ನಾಮ ವತ್ಥಾಭರಣಾದಿಕೋ ಅನ್ತೋಭೋಗೋ। ಪರಿಭೋಗೋ ನಾಮ ಮಞ್ಚಪೀಠಾದಿಕೋ ಬಾಹಿರ ಪರಿಭೋಗೋ। ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಞ್ಚ ವೇದನನ್ತಿ ಅಧಿಕಾರೋ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರ ವಿಞ್ಞಾಣೇಸುಪಿ। ‘‘ದಾನಂ ದಾನತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ದಾನಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಜಾತತ್ಥಾಯ। ದಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಸಙ್ಖತಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥವಾ ದಾನಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ದಾನತ್ಥೋ। ‘‘ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಚ ವಿಪಾಕತ್ಥೋ ಫಲತ್ಥೋ। ದಾನವಿಪಾಕತ್ಥಾಯ ದಾನಫಲತ್ಥಾಯ ದಾನಪುಞ್ಞಸಙ್ಖಾತಂ ಸಙ್ಖತಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ‘‘ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತಾ’’ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಮ್ಮಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತಾ। ‘‘ತೀಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕಿಲಮಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಥಂ ಕಿಲಮಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಥಾಹಿ ಯಥಾ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಸುಖಸಞ್ಞಿತೇಸು ಪಟಿಸರಣೇಸೂ’’ತಿ ಚಿತ್ತಸಾತಚಿತ್ತರತಿ ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ಪಟಿಸರಣೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು। ‘‘ತಾಹೀ’’ತಿ ಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ। ‘‘ತಾ’’ತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ। ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತಂ ಸುಖಸಞ್ಞಿತಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಅತಿರೇಕತರಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬನ್ತಿ ತದತ್ಥಾಯ ಭಗವಾ ತಂ ವೇದನಂ ವಿಸುಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಖನ್ಧ ದೇಸನಂ ದೇಸೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏಸನಯೋ ಪರತ್ಥಪಿ। ‘‘ಞಾಣಸಮ್ಮತಂ’’ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನೇಹಿ ಞಾಣಸಮ್ಮತಂ। ‘‘ಪರಮಂ ಅತ್ತಾನಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಲೋಕೇ ವಿಞ್ಞುತ್ತಂ ಪರಮಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಜಾನನಂ ಪರಮಂ ಅತ್ತಾನಂ ಕತ್ವಾ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುಪಾಕಟಂ। ‘‘ಯತ್ಥಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಯತ್ಥ ಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಭಾಜನೇ ಭುಞ್ಜತಿ। ‘‘ಯಞ್ಚ ಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿ ಯಞ್ಚ ಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜತಿ। ‘‘ಯೇನ ಚ ಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿ ಯೇನಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಭುಞ್ಜತಿ। ‘‘ಯೋ ಚ ಭೋಜಕೋ’’ತಿ ಸಮೀಪೇ ಠತ್ವಾ ಪರಿವೇಸಕೋ। ‘‘ಯೋ ಚ ಭುಞ್ಜಿತಾ’’ತಿ ಯೋ ಚ ಭುಞ್ಜಕೋ।

‘‘ಸಾಸವಾ ಏವಾ’’ತಿ ಸಾಸವಾ ನಾಮ ಲೋಕಿಯ ಧಮ್ಮಾ। ‘‘ಉಸ್ಸಾಹನ್ತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಅಬ್ಯಾಪಾರ ಧಮ್ಮತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಅಬ್ಯಾಪಾರ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕನ್ತೇನ ಉಸ್ಸಾಹೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಫಲಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತನತೋ ಫಲತ್ಥಾಯ ಉಸ್ಸಾಹನ್ತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ। ‘‘ಆಕಿರಿತ್ವಾ’’ತಿ ಪತ್ಥರಿತ್ವಾ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುಬೋಧಂ।

ಧಾತುಸಙ್ಗಹೇ। ‘‘ಅತ್ತನೋ ಏವ ಸಭಾವಂ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಏವಾತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ‘‘ಈಹಾ ಚ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ಚಾ’’ತಿ ಅಭಿಕ್ಕಮಾಮಿ ಪಟಿಕ್ಕಮಾಮೀತಿಆದಿನಾ ಉಸ್ಸಾಹೋ ಚ, ಅಭಿಕ್ಕಮನಾದಿ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ಚ। ‘‘ನ ಚ ಜೀವಯೋಗಾ’’ತಿ ನ ಚ ಲೋಕಿಯಮಹಾಜನ ಸಮ್ಮತೇನ ಜೀವೇನ ಯುತ್ತಾ। ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠೇ। ಯಾಯತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಯನ್ತಂ। ಉದುಕ್ಖಲಂ। ಯನ್ತ ಚಕ್ಕಯಟ್ಠಿನಾಮ ಯನ್ತ ಚಕ್ಕಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಮುಸಲಯಟ್ಠಿ। ಅರಣೀ ವುಚ್ಚತಿ ಅಗ್ಗಿನಿಬ್ಬತ್ತಕತ್ಥಾಯ ಕತಾ ದ್ವೇ ಸಾರಘಟಿಕಾ। ಅಧರಾರಣೀ ನಾಮ ಹೇಟ್ಠಾರಣೀ। ಉತ್ತರಾರಣೀ ನಾಮ ಉದ್ಧಾರಣೀ। ‘‘ಸಲ್ಲಮಿವಾ’’ತಿ ಕಣ್ಡೋವಿಯ। ‘‘ಸೂಲಮಿವಾ’’ತಿ ವಿಜ್ಝನಕದಣ್ಡೋ ವಿಯ। ‘‘ಆತುರಾವಿಯಾ’’ತಿ ತೇಹಿಸಲ್ಲಸೂಲೇಹಿ ವಿದ್ಧಗಿಲಾನಾ ವಿಯ। ಅಯಥಾಭುಚ್ಚ ನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ ಅಯಥಾಭೂತಂ ಸತ್ತಪುಗ್ಗಲಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ। ‘‘ವನಮಿಗೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ತಿಣ ರೂಪೇ ಪುರಿಸ ಸಞ್ಞಾಲಾಭೋ ವನಮಿಗೋ ವಿಯ। ‘‘ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಯಂ’’ತಿ ಅಙ್ಗಾರಕೂಪೇ। ‘‘ನಾನಾವಿಧುಪದ್ದವ ನಿಮಿತ್ತತೋ’’ತಿ ನಾನಾವಿಧಾನಂ ಉಪದ್ದವಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಪಚ್ಚಯತೋ। ‘‘ವನಮಕ್ಕಟೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ವನವಾನರೋ ವಿಯ। ದುಕ್ಖೇನ ದಮನಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ದುದ್ದಮನೋ। ‘‘ಅಸ್ಸಖಳುಙ್ಕೋ’’ತಿ ದುಟ್ಠ ಅಸ್ಸೋ। ‘‘ಯತ್ಥ ಕಾಮನಿಪಾತಿತೋ’’ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪತಿತುಂ ಕಾಮೇತಿ ಇಚ್ಛತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನಿಪಾತಿತೋ। ಪುಗ್ಗಲವಸೇ ಅವತ್ತಿತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಯದಿಚ್ಛಕಂ ನಿಪತನತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ರಙ್ಗನಟೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ಸಮಜ್ಜನಟಕೋ ವಿಯ। ಸಭಾವತೋ ಅತ್ಥಿ ಸಂವಿಜ್ಜತೀತಿ ಸನ್ತೋ। ತಥೋತಿ ಚ ಅವಿತಥೋತಿ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ। ಅಞ್ಞೋ ಪಕಾರೋ ಅಞ್ಞಥಾ। ನತ್ಥಿ ಅಞ್ಞಥಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅನಞ್ಞಥಂ। ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಂ ನಾಮ ಕಾಯಿಕದುಕ್ಖ ಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖಂ। ‘‘ಕಮ್ಮಜಾನಂ’’ತಿ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಕಟತ್ತಾ ರೂಪಾನಂ। ‘‘ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಉಪ್ಪಾದತ್ಥಾಯ। ‘‘ಪಗೇವಾ’’ತಿ ಪುರೇತರಮೇವ। ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಪೀ’’ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖು। ‘‘ಪವತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಸನ್ತಾನಟ್ಠಿತಿಯಾ ಠಿತತ್ಥಾಯ। ‘‘ಪಟಿಜಗ್ಗನ ದುಕ್ಖಂ’’ತಿ ಸೋಧನ ದುಕ್ಖಂ। ಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲಂ ನಾಮ ಆಹಾರಚ್ಛೇದಾದಿಕಂ। ನನು ಭಿಜ್ಜನಭಯೇನ ಪಗೇವ ಪಚ್ಚಯಸಮ್ಪಾದನಂ ನಾಮ ಸಙ್ಖಾರ ದುಕ್ಖಮೇವ ಸಿಯಾತಿ। ಸಚ್ಚಂ। ಇಧ ಪನ ಆಸನ್ನೇ ಭಿಜ್ಜನನಿಮಿತ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಕತಂ ಪಚ್ಚಯ ಸಮ್ಪಾದನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ‘‘ರಕ್ಖಾವರಣಗುತ್ತಿ ಸಂವಿಧಾನ ದುಕ್ಖಂ’’ತಿ ನಾನಾಭಯತೋ ರಕ್ಖಣಸ್ಸ ಚ ಆವರಣಸ್ಸ ಚ ಗೋಪನಸ್ಸ ಚ ಸಂವಿಧಾನ ದುಕ್ಖಂ। ‘‘ತದುಭಯೇನ ಸಹೇವ ಸಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಕಸಿಗೋರಕ್ಖಾದೀನಿ ಸಙ್ಖಾರ ಕಮ್ಮಾನಿ ವಾ ರಕ್ಖಾವರಣ ಗುತ್ತಿಸಂ ವಿಧಾನಾದೀನಿವಾ ಕರೋನ್ತಾನಂ ತಂ ದುಕ್ಖ ದುಕ್ಖಂ ತದುಭಯೇನ ದುಕ್ಖೇನ ಸಹೇವ ಸಿಜ್ಝತಿ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಾನಂ ನ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಪವತ್ತಿ ನಿರೋಧ ಭೂತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪವತ್ತಿಯಾ ನಿರೋಧ ಭೂತಸ್ಸ। ‘‘ತಂ ಪಜಹತಿ ಯೇವಾ’’ತಿ ತಂ ಲೋಭಂ ಪಜಹತಿಯೇವ। ‘‘ಯಾವದೇವಾ’’ತಿ ಉಪರಿಮಪರಿಯನ್ತೇನ। ಅಹಂ ಅಸ್ಮೀತಿ ಪವತ್ತೋ ಮಾನೋ ಅಸ್ಮಿಮಾನೋ। ತಸ್ಸ ಸಮುಗ್ಘಾತನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಂ। ‘‘ಪರಿಞ್ಞಾತೇಸೂ’’ತಿ ತೇಸು ಅನುಸಯಿತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಪಹಾನವಸೇನ ಪರಿಞ್ಞಾತೇಸು। ‘‘ತಬ್ಬಿಪರೀತೇನ ಪನಾ’’ತಿ ತತೋ ವಿಪರೀತೇನ ಪನ। ಅಸ್ಮಿಮಾನಸ್ಸ ಅನಧಿಟ್ಠಾನಭೂತಾತಿಆದಿ ಅತ್ಥೇನ। ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಪಥವೀಪಬ್ಬತಾದೀಸು ಪವತ್ತಾ ರೂಪ ಧಮ್ಮಾ।

ಸತ್ತೇ ಅನುಕ್ಕಣ್ಠಮಾನೇ ಕರೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಇತೀ’’ತಿ ತಸ್ಮಾ। ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ। ದುಜ್ಜಹೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ಲೋಭೋಯೇವ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಾರಿಯ ಸಚ್ಚಂ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಸಾಸವಾ ಕುಸಲಾ ಕುಸಲ ಧಮ್ಮಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನಾಮ, ದುಕ್ಖ ಸಚ್ಚಭೂತಾನಂ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಕಟತ್ತಾ ರೂಪಾನಂ ಸಮುದಯತ್ತಾ ಸಂವಡ್ಢನತ್ತಾ। ಮೂಲಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ ‘ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ನನ್ದನಸದಿಸಂ’’ತಿ ದೇವಲೋಕೇ ನನ್ದನವನುಯ್ಯಾನಸದಿಸಂ। ‘‘ಆದಿಪಭವಪಧಾನಭೂತಾ’’ತಿ ದುಕ್ಖ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆದಿಭೂತಾ, ಪಭವಭೂತಾ, ಪಧಾನಭೂತಾ। ‘‘ಪಭವಭೂತಾ’’ತಿ ಚ ಪಥಮುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತಾ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ದುಕ್ಖ ಧಮ್ಮಾನಂ।

‘‘ಕತ್ಥಚೀ’’ತಿ ಕಾಮಭವಾದೀಸು ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿಭವೇ। ‘‘ಕದಾಚೀ’’ತಿ ಅತೀತಾದಿಕಾಲೇಸು ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿಕಾಲೇ। ‘‘ಕೇಸಞ್ಚೀ’’ತಿ ದೇವಮನುಸ್ಸಾದೀಸು ಸತ್ತೇಸು ಕೇಸಞ್ಚಿಸತ್ತಾನಂ। ‘‘ಕುತೋಚೀ’’ತಿ ಬಹೂಸುಕಾರಣೇಸು ಕುತೋಚಿಕಾರಣಾ। ‘‘ಕಥಞ್ಚೀ’’ತಿ ಕೇನಚಿಪಕಾರೇನ।

‘‘ಪರಿಣಾಮೋ’’ತಿ ಪರಿಣಮನಂ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ। ‘‘ತಂ ಸಮಙ್ಗೀನಂ’’ತಿ ತೇಹಿ ಚಕ್ಖಾದೀಹಿ ಸಮಙ್ಗೀನಂ ಪುಗ್ಗಲಂ। ಪಾಳಿಪಾಠೇ। ‘‘ಆದಿತ್ತಂ’’ತಿಆದೀಪಿತಂ ಸಮುಜ್ಜಲನ್ತಂ। ‘‘ಕೇನಾ’’ತಿ ಕರಣಭೂತೇನ ಕೇನ ಅಗ್ಗಿನಾ। ತಥಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ವಿಪರಿಣಾಮ ಧಮ್ಮೋ ಚ ಹೋತಿ। ಸೋವಿಪರಿಣಾಮ ದುಕ್ಖೇನಪಿ ಪುಗ್ಗಲಂ ಭುಸಂ ಪೀಳೇತಿಯೇವಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ನಾ’’ತಿ ನ ಸಿಯಾ। ಸಮನಂ ವೂಪಸಮನಂ ಸನ್ತಿ। ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಾನಂ ಸನ್ತೀತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಸಬ್ಬಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ। ‘‘ಪವತ್ತಮಾನಾ ಚಾ’’ತಿ ಸನ್ತತಿಠಿತಿವಸೇನ ವತ್ತಮಾನಾ ಚ। ‘‘ಮಹನ್ತಂ ಪರಿಳಾಹದುಕ್ಖಂ’’ತಿ ಸೋಕ ಪರಿದೇವ ದುಕ್ಖ ದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಾನಂ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಮಹನ್ತಂ ಪರಿಳಾಹ ದುಕ್ಖಂ। ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದ ಧಮ್ಮತ್ತಾ ಉಪ್ಪಾದತ್ಥಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತಥಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ಧಮ್ಮತ್ತಾ ಪವತ್ತತ್ಥಾಯ। ಸಮ್ಪಾಪುಣಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಪನ ಸಮ್ಪಾಪನತ್ಥಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಪಾಪಕ ಪಚ್ಚಯಾಭಿಸಙ್ಖರಣಲೇಸಂ’’ತಿ। ಸಮ್ಪಾಪಕ ಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮ ಅರಿಯ ಮಗ್ಗೋ ಚ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾ ಚ।

ಭವಾಭವಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ತದೇವಾ’’ತಿ ತಂ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಂ ಏವ। ಅನುಪುನಪ್ಪುನಂ ಪದೀಯತೇ ಅನುಪ್ಪದಾನಂ। ‘‘ನಿಯ್ಯಾತನಟ್ಠೋ’’ತಿ ಹನ್ದ ಗಣ್ಹಾತಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಪನಟ್ಠೋ। ‘‘ತತೋ’’ತಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ। ‘‘ಮುಚ್ಚನೂಪಾಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ದಾನಸೀಲನಿಕ್ಖಮಾದಿಕಸ್ಸ ಮುಚ್ಚನೂಪಾಯಸ್ಸ। ‘‘ನಿಸ್ಸರಣವಿಮುತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ನಿಸ್ಸರಣ ಸಙ್ಖಾತಾಯ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ। ಸಙ್ಖಾರ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಭಾವಟ್ಠೋ। ‘‘ಸಮ್ಮೋಹಸ್ಸ ಪಹಾನವಸೇನಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಇಧ ದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಅಸಮ್ಮೋಹ ಭಾವಪತ್ತಿ ಏವ ಆಲೋಕಪತ್ತಿ ಏವ ವುಚ್ಚತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ । ತೇನಾಹ ‘‘ಪಟಿವಿಜ್ಝನಟ್ಠೋ’’ತಿ। ತಣ್ಹಾಯ ದಾಸೋ ತಣ್ಹಾದಾಸೋ। ತಣ್ಹಾದಾಸಸ್ಸ ಭಾವೋ ತಣ್ಹಾದಾಸಬ್ಯಂ। ಪರವಸತೋ ವಿಮುತ್ತಿವಸೇನ ಅಪರಾಧೀನತಾ ಭುಜಿಸ್ಸಭಾವೋ ನಾಮ। ಲೋಕಿಯಮಗ್ಗಾಹಿ ತಣ್ಹಾದಾಸಬ್ಯಂ ನಾತಿವತ್ತನ್ತಿ। ತಣ್ಹಾವಸಂ ಪೂರಯಮಾನಾ ತಣ್ಹಾವಿಸಯಂ ವಿಪಾಕಂ ಜನೇನ್ತಿ। ಅಯಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಏವ ತಣ್ಹಾಯ ಅನಾರಮ್ಮಣಭಾವೇ ಠಿತೋ ತಣ್ಹಾದಾಸಬ್ಯಂ ಅತಿವತ್ತತಿ। ತಣ್ಹಾವಸಂ ಭಿನ್ದಮಾನೋ ತಣ್ಹಾಯ ಅವಿಸಯಂ ವಿಪಾಕಂ ಜನೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ದುಕ್ಖಮುತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ದುಕ್ಖತೋ ಮುಚ್ಚನತ್ಥಂ। ‘‘ದುಕ್ಖವಡ್ಢಿಯಾ’’ತಿ ದುಕ್ಖವಡ್ಢನತ್ಥಾಯ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುಬೋಧಂ। ‘‘ಖಯವಿರಾಗ ನಿರೋಧ ಭೂತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಲೇಸ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿರಜ್ಜನಂ ವಿಗಮನಂ ಅನ್ತರಧಾನಂ ವಿರಾಗೋ। ‘‘ಅನತ್ಥ ಪದಾನೀ’’ತಿ ಅಹಿತಪದಾನಿ। ಭಯಾದೀನವಪದಾನಿ। ‘‘ದ್ವಾರಛಕ್ಕಆರಮ್ಮಣ ಛಕ್ಕಭೇದೇನಾ’’ತಿ ದ್ವಾರಛಕ್ಕಂ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ। ಏವಂಸತಿ, ಆರಮ್ಮಣ ಛಕ್ಕನ್ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾತಿ। ನೋ ನವತ್ತಬ್ಬಂ। ಕಸ್ಮಾ, ದ್ವಾರಛಕ್ಕತೋ ಸೇಸಾನಂ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಅತ್ಥಿತಾಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಪರತೋ ‘‘ಏತ್ಥಪೀ’’ತಿಆದೀಸು ಏಸೇವನಯೋತಿ।

ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹಾನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ಸಮುಚ್ಚಯಸಙ್ಗಹದೀಪನಿಯಾಅನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।