೮. ಪಚ್ಚಯಸಙ್ಗಹಅನುದೀಪನಾ

೧೬೬. ಯೇಹಿಪಕಾರೇಹಿ ಯಥಾ। ತೇಸಂ ವಿಭಾಗೋ ತಂ ವಿಭಾಗೋ। ಅಯಞ್ಚನಿದ್ದೇಸೋ ಏಕಸೇಸನಿದ್ದೇಸೋ, ವಿಚ್ಛಾಲೋಪನಿದ್ದೇಸೋವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ನ ಸಮೇತಿ। ಗಾಥಾಯಂ ‘ಯೇಸಂ’ತಿಆದಿನಾ ತೀಹಿ-ಯ-ಸದ್ದೇಹಿ ದಸ್ಸಿತಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಅತ್ಥಾನಂ-ತ-ಸದ್ದತ್ಥ ಸಮ್ಭವತೋ। ತ-ಸದ್ದತ್ಥಾನಞ್ಚ ಅನುಸನ್ಧಿಯಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬತೋ। ‘‘ಸಮುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಸುಟ್ಠು ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಾತುಭವತಿ। ‘‘ಅವಿನಾ’’ತಿ ಅವಿನಾ ಹುತ್ವಾ। ‘‘ಸಹಜಾತ ಧಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿಆದೀಸು ಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಸಹಜಾತ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಹೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ। ‘‘ಕಲಾಪವಸೇನಾ’’ತಿ ಸುದ್ಧ ಧಮ್ಮ ಕಲಾಪವಸೇನ। ‘‘ಸಾಮಞ್ಞ ಲಕ್ಖಣಂ’’ತಿ ಸಾಧಾರಣ ಲಕ್ಖಣಂ। ‘‘ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅಯಮತ್ಥೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ’’ತಿ ‘ಸಮುಪ್ಪಜ್ಜನಂ ಸಮುಪ್ಪಾದೋ’ತಿ ಅಯಂಭಾವಸಾಧನತ್ಥೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ। ‘‘ಅಯಮೇವಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಭಾವಸಾಧನತ್ಥೋ ಏವ। ಜರಾಮರಣಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಉಪ್ಪಾದಾವಾ ತಥಾಗತಾನಂ’’ತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇವಾ ಸತಿ। ‘‘ಅನುಪ್ಪಾದಾವಾ’’ತಿ ಅನುಪ್ಪಾದೇವಾ ಸತಿ। ‘‘ಠಿತಾವ ಸಾಧಾತೂ’’ತಿ ಜಾತಿಯಾ ಸತಿ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಸಭಾವೋ ಲೋಕೇ ಠಿತೋಯೇವ। ಕತಮಾ ಪನ ಸಾಧಾತೂತಿ ಆಹ ‘‘ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತತಾ’’ತಿಆದಿಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತತಾ’’ತಿ ಕೇನಚಿ ಅಕತಾ ಸಭಾವಟ್ಠಿತತಾ। ‘‘ಧಮ್ಮನಿಯಾಮತಾ’’ತಿ ಸಭಾವನಿಯಾಮತಾ। ‘‘ತತ್ರ ತಥತಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣೇ ಸಙ್ಖತ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಥತಾ। ಸಾಮಞ್ಞ ಲಕ್ಖಣಮೇವ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೋ ಪಚ್ಚಯ ಧಮ್ಮೋ। ಕಸ್ಮಾ, ತೇಹಿ ವಚನೇಹಿ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮತಾ ಮತ್ತಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ। ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಧಮ್ಮ ಸರೂಪಾನಂ ಅದಸ್ಸಿತತ್ತಾ। ‘‘ಧಮ್ಮನಿಯಾಮತಾಮತ್ತಂ’’ತಿ ಚ ಯಥಾ ವುತ್ತಸಾಮಞ್ಞ ಲಕ್ಖಣಮೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ಯದಿ ಭಾವಸಾಧನಂ ಇಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಭಾವಸಾಧನಂ ನಾಮ ಕತ್ತುರಹಿತಂ ಭವೇಯ್ಯ। ಕತ್ತುರಹಿತೇ ಚ ಸತಿ, ಕಥಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕ್ರಿಯಾಯ ಸಮಾನಕತ್ತುಕತಾ ಲಬ್ಭತಿ। ಅಲದ್ಧೇ ಚ ಸಮಾನಕತ್ತುಕತ್ತೇ ಕಥಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಕಾಲೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯಸಮ್ಭವೋತಿ। ಅಯಂ ಭಾವಸಾಧನಂ ಇಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಬ್ಯಞ್ಜನಯುತ್ತಿವಿರೋಧೋ। ತಂ ಪರಿಹರನ್ತೋ ನ ಚೇತ್ಥಾತಿಆದಿಮಾಹ। ಗಮ್ಭೀರೋಚಾನನ್ದ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಗಮ್ಭೀರಾವ ಭಾಸೋಚಾತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಂ। ಭಾವಸಾಧನೇ ಚ ಕತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ ಕ್ರಿಯಾಮತ್ತಂ ನಾಮ ವಿಸುಂ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಕಥಂ ತಂ ಗಮ್ಭೀರಂ ಸಿಯಾತಿ। ಅಯಂ ಭಾವಸಾಧನಂ ಇಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರವಚನ ವಿರೋಧೋ। ತಂ ಪರಿಹರನ್ತೋ ‘‘ಸಙ್ಖತ ಧಮ್ಮೇಸು ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಪಿ ಚ ಸಙ್ಖತ ಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮ ಸಙ್ಖತ ಧಮ್ಮತೋಪಿ ಗಮ್ಭೀರಂ ಹೋತಿ। ತಥಾಹಿ ಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ಸಙ್ಖತ ಧಮ್ಮೋ। ತಞ್ಚ ಅತ್ಥಿ ಮೇಚಿತ್ತಂ ನಾಮಾತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸ ಪನ ಅನಿಚ್ಚತಾ ಸಙ್ಖಾತಂ ಸಙ್ಖತ ಲಕ್ಖಣಂ ಅಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ ಸುಟ್ಠು ಸನ್ತತಿಯಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ। ತಥಾ ವೇದನಾ ನಾಮ ಸುಖಾವಾ ದುಕ್ಖಾವಾ ಸಙ್ಖತ ಧಮ್ಮೋ। ಸಾ ಚ ಅತ್ಥಿ ಮೇವೇದನಾತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ। ತಸ್ಸಾ ಪನ ಅನಿಚ್ಚತಾ ಸಙ್ಖಾತಂ ಸಙ್ಖತ ಲಕ್ಖಣಂ ಅಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ ಸುಟ್ಠು ಸನ್ತತಿಯಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸು ನಾಮಧಮ್ಮೇಸು ಚ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಚ। ಯತೋ ಸತ್ತಸು ವಿಸುದ್ಧೀಸು ಸಙ್ಖತ ಧಮ್ಮ ವವತ್ಥಾನ ಸಙ್ಖಾತಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಞಾಣಞ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಪಚ್ಚಯ ಪರಿಗ್ಗಹ ಸಙ್ಖಾತಂ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣ ವಿಸುದ್ಧಿಞಾಣಞ್ಚ ಪಥಮಂ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ದಸವಿಧಾನಿ ಸಙ್ಖತ ಲಕ್ಖಣಾನುಪಸ್ಸನಾ ಞಾಣಾನಿ ಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಯಥಾ ಚ ಅನಿಚ್ಚತಾ ಸಙ್ಖಾತಂ ಸಙ್ಖತ ಲಕ್ಖಣಂ ಸಙ್ಖತ ಧಮ್ಮತೋ ಗಮ್ಭೀರಂ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಇದಮ್ಪಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದ ಸಙ್ಖಾತಂ ಸಙ್ಖತ ಲಕ್ಖಣಂ ಸಙ್ಖತ ಧಮ್ಮತೋ ಗಮ್ಭೀರಂ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

‘‘ತಬ್ಭಾವಭಾವೀಭಾವೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಭವತಿ ಸಂವಿಜ್ಜತೀತಿ ಭಾವೋ। ಸೋ ಸೋ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೋ ಭಾವೋ ತಬ್ಭಾವೋ। ತಬ್ಭಾವೇ ಭವನ್ತಿ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ತಬ್ಭಾವಭಾವಿನೋ। ಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ। ‘‘ಭಾವೋ’’ತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ। ತಬ್ಭಾವಭಾವೀನಂ ಭಾವೋತಿ ತಬ್ಭಾವಭಾವಿ ಭಾವೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಪಿ ಚ ‘‘ಭಾವೋ’’ತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ತಬ್ಭಾವೋ। ತಬ್ಭಾವೇ ಸತಿ ಭವನ್ತಿ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಧಮ್ಮತಾಯಾತಿ ತಬ್ಭಾವಭಾವಿನೋ। ತೇಸಂ ಭಾವೋತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ। ‘‘ಹೇತ್ವಾದಿ ಪಚ್ಚಯ ಸತ್ತಿನಿಯಾಮಂ’’ತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ, ಆರಮ್ಮಣ ಪಚ್ಚಯೋ, ತಿಆದೀಸು ಹೇತುಸದ್ದ ಆರಮ್ಮಣ ಸದ್ದಾದಯೋ ಲೋಭಾದೀನಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದೀನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂ ತಂ ಪಚ್ಚಯ ಸತ್ತಿವಿಸೇಸಂ ದೀಪೇನ್ತಿ। ತೇಸಞ್ಚ ಸೋ ಸೋ ಪಚ್ಚಯ ಸತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ವಿಸುಂ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಹೇತ್ವಾದಿ ಪಚ್ಚಯಸತ್ತಿನಿಯಾಮಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ‘‘ತಥಾ ತಥಾ’’ತಿ ಮೂಲಟ್ಠಗೋಚರವಿಸಯಟ್ಠಾದಿಕೇನ ತೇನ ತೇನ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೇನ। ಸೋ ಹಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಪಚ್ಚಯ ಧಮ್ಮುದ್ಧಾರ ಮತ್ತೇ ಅಠತ್ವಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯ ಧಮ್ಮಾನಂ ನಾಮ ಸಞ್ಞಾವಸೇನ ಉದ್ಧರಣಮತ್ತಂ ಅಕತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಆಹಚ್ಚಾ’’ತಿ ಆಹನಿತ್ವಾ ತಂ ತಂ ಪಚ್ಚಯಸತ್ತಿ ವಿಸೇಸಂ ಪಾಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿ। ಪಚ್ಚಯಸತ್ತಿ ವಿಸೇಸೋ ಹಿ ಹೇತುಫಲದೀಪನೇ ತತೋ ಉತ್ತರಿ ವತ್ತಬ್ಬ ಕಿಚ್ಚಾಭಾವತೋ ಮತ್ಥಕಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ। ‘‘ಅನೋಸಕ್ಕಮಾನಾ’’ತಿ ಅನಿವತ್ತಮಾನಾ। ‘‘ಏತಾಯಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯ ಸತ್ತಿಯಾ। ಪಪಞ್ಚೇನ್ತೇ ಆಚರಿಯೇ।

ಏತಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ ಫಲಂ ಏತದೇವ ಪಟಿಚ್ಚ ಅನಾಗತಪಕ್ಖತೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಪಕ್ಖಂ ಆಗಚ್ಛತಿ ಪಾತುಬ್ಭವತೀತಿ ಪಚ್ಚಯೋ। ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ ಪವತ್ತಿಕಾರಣಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ ಜನಕಪಚ್ಚಯೋ। ಪವತ್ತಿಕಾರಣಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕ ಪಚ್ಚಯೋ। ‘‘ಏತೇನಾ’’ತಿ ಹೇತುನಾ। ‘‘ಕಾಯವಚೀ ಮನೋಕಮ್ಮಂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಕಮ್ಮಂ’’ತಿ ಕ್ರಿಯಾವುಚ್ಚತಿ, ಗಮನ ಠಾನ ನಿಸಜ್ಜಸಯನಾದಿಕಂ ಕಾಯಿಕ ಕ್ರಿಯಞ್ಚ। ಆಲಾಪ ಸಲ್ಲಾಪ ಕಥನ ಸಜ್ಝಾಯನ ಗಾಯನಾದಿಕಂ ವಾಚಸಿಕ ಕ್ರಿಯಞ್ಚ। ವಿಜಾನನ ಚಿನ್ತನ ವೀಮಂಸನಾದಿಕಂ ಮಾನಸಿಕ ಕ್ರಿಯಞ್ಚ। ‘‘ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀ’’ತಿ ಅಭಿನಿಪ್ಫಾದೇನ್ತಿ। ‘‘ಏತೇಹೀ’’ತಿ ಏತೇಹಿ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಾ ಕುಸಲ ಚೇತನಾ ಧಮ್ಮೇಹಿ। ಅಪಿ ಚ ಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಏತೇಹೀತಿ ಸಙ್ಖಾರಾ। ‘‘ಸಙ್ಖರೋನ್ತೀ’’ತಿ ಕಿಂ ಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ। ಅತ್ತಭಾವಂ ಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ। ಭವಾಭವಂ ಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ। ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ವಾ ಅನತ್ಥಂ ವಾ ಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ। ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ವಾ ಅನತ್ಥಂ ವಾ ಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿಆದಿನಾ। ಚಕ್ಖುಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ, ಸೋತಂಪಿ ಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿಆದಿನಾ। ದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ, ಸವನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿಆದಿನಾ ಚ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ। ‘‘ವಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವಿವಿಧೇನ ಜಾನಾತಿ। ಭೂತೇನಪಿ ಜಾನಾತಿ, ಅಭೂತೇನಪಿ ಜಾನಾತಿ। ‘‘ನಮತೀ’’ತಿ ಗೋಚರ ವಿಸಯತ್ಥಾಯ ನಮತಿ। ‘‘ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಕುಪ್ಪತಿ, ಖೋಭತಿ। ‘‘ಫುಸತೀ’’ತಿ ಸಂಹನತಿ। ‘‘ವೇದಯತೀ’’ತಿ ವಿದಿತಂ ಕರೋತಿ। ತಂ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಲಗ್ಗನವಸೇನ ಭುಸಂ ನಹತಿ ಬನ್ಧತಿ, ಮುಞ್ಚಿತುಂ ನ ದೇತೀತಿ ತಣ್ಹಾತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ‘‘ಉಪಾದಿಯತೀ’’ತಿ ದಳ್ಹಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಮುಞ್ಚಗ್ಗಾಹಂ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ। ಭವತೀತಿ ಭವೋ। ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ। ಭವನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಭವೋ। ಕಮ್ಮಭವೋ। ‘‘ಜನನಂ’’ತಿ ಅಭಿನವಸ್ಸ ಪಾತುಬ್ಭವನಂ। ‘‘ಜೀರಣಂ’’ತಿ ಅಭಿನವಭಾವತೋ ಹಾಯನಂ। ‘‘ಸೋಚನಂ’’ತಿ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾಪನಂ। ‘‘ಪರಿದೇವನಂ’’ತಿ ರೋದನಂ। ‘‘ದುಕ್ಖಂ’’ತಿ ಕಾಯರುಜ್ಜನಂ। ‘‘ದೋಮನಸ್ಸಂ’’ತಿ ಚಿತ್ತರುಜ್ಜನಂ। ‘‘ವಿಸೀದನಂ’’ತಿ ಬಾಳ್ಹಂ ಚಿತ್ತಕಿಲಮಥಭಾವೇನ ವಿರೂಪಂ ಹುತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸಸೀದನಂ। ಥಾಮಬಲಖಿಯ್ಯನಂ। ಯತೋ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ವಿರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿವಾ ತಙ್ಖಣೇ ಸಬ್ಬಸೋ ಉಪರುಜ್ಝನಂ ವಾ ಹೋತೀತಿ। ‘‘ಕೇನಚಿ ಸುಖೇನಾ’’ತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚತೋ ವಿಮುತ್ತೇನ ಕೇನಚಿ ಸನ್ತಿಸುಖೇನ।

‘‘ದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ’’ತಿ ಭಯಟ್ಠೇನ ದುಕ್ಖಭೂತಾನಂ ತೇಭೂಮಿಕ ಧಮ್ಮಾನಂ ದುಕ್ಖಭಾವಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ। ‘‘ಸಮುದಯಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ’’ತಿ ತಣ್ಹಾಯ ದುಕ್ಖ ಸಮುದಯ ಭಾವಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ। ‘‘ನಿರೋಧಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ’’ತಿ ತಣ್ಹಾನಿರೋಧಸ್ಸೇವ ದುಕ್ಖನಿರೋಧ ಭಾವಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ। ‘‘ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗೀಕ ಮಗ್ಗಸ್ಸೇವ ದುಕ್ಖನಿರೋಧ ಮಗ್ಗಭಾವಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ। ಪುಬ್ಬನ್ತೋ ವುಚ್ಚತಿ ಅತೀತೇಕಾಲೇ ಭವಪರಮ್ಪರಾ। ಅಪರನ್ತೋ ವುಚ್ಚತಿ ಅನಾಗತೇ ಭವಪರಮ್ಪರಾ। ಪುಬ್ಬನ್ತಾ ಪರನ್ತೋ ವುಚ್ಚತಿ ತದುಭಯಂ। ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭವೇ ಖನ್ಧಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ। ‘‘ಸುತ್ತನ್ತಿಕನಯೇನಾ’’ತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇಪಿ ವಿಭಙ್ಗೇ ಸುತ್ತನ್ತ ಭಾಜನೀಯಂ ನಾಮ ಆಗತಂ। ತೇನ ಸುತ್ತನ್ತ ಭಾಜನೀಯನಯೇನ। ಸಾಸವಾ ಕುಸಲಾ ಕುಸಲ ಚೇತನಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮನಯೇನಾ’’ತಿ ವಿಭಙ್ಗೇ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯನಯೇನ। ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠೇ। ಅವಿಜ್ಜಾ ಕಿರಿಯ ಧಮ್ಮಾನಂ ನೇವ ಉಪನಿಸ್ಸಯ ಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಲಭತಿ। ಕುಸಲಾ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಕಿರಿಯ ಧಮ್ಮಾನಂ ನ ಉಪನಿಸ್ಸಯ ಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಲಭನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಕಿರಿಯ ಧಮ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾತೋ ಚ ಕುಸಲಾ ಕುಸಲ ಮೂಲೇಹಿ ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯ ಪಚ್ಚಯಂ ನ ಲಭನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ’’ತಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಮುಪ್ಪಾದೋ। ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ’’ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ವಿಗಮನತೋ। ತೇಸಂಪಿಕಿರಿಯ ಧಮ್ಮಾನಂ। ವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸುಪಿ ಕಿರಿಯ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಕಿರಿಯ ನಾಮಂ, ಕಿರಿಯ ಮನಾಯತನಂ, ಕಿರಿಯಫಸ್ಸೋ, ಕಿರಿಯ ವೇದನಾತಿ ಅತ್ಥಿತಾಯ ‘‘ಏಸನಯೋ ವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸುಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಕುಸಲಾ ಕುಸಲ ವಿಪಾಕಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ’’ತಿ ಕುಸಲ ವಿಞ್ಞಾಣ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ಅಕುಸಲವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ , ವಿಪಾಕ ವಿಞ್ಞಾಣ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ। ‘‘ತಂ ಅನುಪಪನ್ನಂ’’ತಿ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣ ಸಹಗತಸ್ಸ ಖನ್ಧತ್ತಯಸ್ಸ ತಂ ಸಹಜಾತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಜರೂಪಸ್ಸ ಚ ಅವಸಿಟ್ಠತ್ತಾ ತಂ ನ ಸಮ್ಪನ್ನಂತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಪದೇ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ದ್ವತ್ತಿಂಸವಿಧಂ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಞ್ಚಸತಿ, ನಾಮ ರೂಪಪದೇಪಿ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ತದುಭಯಂ ಪವತ್ತಿವಿಞ್ಞಾಣಸಹಗತಂಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವಾತಿ। ‘‘ತಂ ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣ ಪವತ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ। ‘‘ತಣ್ಹುಪಾದಾನಾನಿಪಾಕಟಾನೀ’’ತಿ ಛ ತಣ್ಹಾ ರೂಪತಣ್ಹಾ ಸದ್ದತಣ್ಹಾದಿವಸೇನ। ಚತ್ತಾರಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಾದಿವಸೇನಾತಿ ಏವಂ ಪಾಕಟಾನಿಯೇವ। ‘‘ಲಕ್ಖಣಮತ್ತಾನೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖತ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಖತಭಾವಸಲ್ಲಕ್ಖಣ ನಿಮಿತ್ತಮತ್ತಾನಿ। ‘‘ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದೀಹೀ’’ತಿ ಞಾತಿವಿನಾಸನಾದೀಹಿ। ‘‘ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ’’ತಿ ಞಾತಿವಿನಾಸನಾದಿಕಾರಣಾ।

‘‘ಖನ್ಧದುಕ್ಖೇ’’ತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತೇ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇ। ಖನ್ಧಪ್ಪವತ್ತಿ ಮಗ್ಗೋ ನಾಮ ತಣ್ಹಾಸಮುದಯೋ ಏವ। ಖನ್ಧನಿರೋಧ ಮಗ್ಗೋ ನಾಮ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ। ‘‘ಖನ್ಧ ಸಮುದಯಭೂತಾ’’ತಿ ಖನ್ಧಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಭೂತಾ। ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನಿ ವುಟಾನಂ’’ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯನೀವಾರಿತಾನಂ ಪಿಹಿತಾನಂ। ‘‘ಅಪ್ಪಹೀನ ಭವಾಭಿಲಾಸಾನಂ’’ತಿ ಮಗ್ಗೇನ ಅಪ್ಪಹೀನ ಭವಪತ್ಥನಾನಂ। ಅಪ್ಪಹೀನಭವತಣ್ಹಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ವಿಬನ್ಧೋ’’ತಿ ಅನ್ತರಾಯೋ। ‘‘ಉದಯಭೂತಾನಂ’’ತಿ ವಡ್ಢಿಭೂತಾನಂ। ‘‘ಅವಸ್ಸಯೋ’’ತಿ ನಿಸ್ಸಯೋ। ಸುಖವೇದನಾ ವಿಸೇಸತೋ ತಣ್ಹಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸುಖವೇದನಾಸದಿಸೋ’’ತಿಆದಿ। ದೋಮನಸ್ಸಾನಂ ಪನ ತಸ್ಸಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಪರತೋ ಪರಿಯೇಟ್ಠಿತಣ್ಹಾಯಂ ಪಾಕಟೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಉಪೇಕ್ಖಾ ವೇದನಾಪಿ ದುಕ್ಖೇನ ಪೀಳಿತಸ್ಸ ಸುಖಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತಿ। ಸುಖಂ ವಿಯ ತಂ ಪತ್ಥೇತೀತಿ। ಸಮುದಾ ಚರಿತ್ವಾ ಪರಿಚಯಿತ್ವಾ। ‘‘ತಣ್ಹಾ ಏವಾ’’ತಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾ ಏವ। ‘‘ಅತ್ತನಿ ಚಾ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಞ್ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಅತ್ತನೋ ಆರಮ್ಮಣೇಸೂ’’ತಿ ಅತ್ತ ಜೀವ ಲೋಕಾದೀಸು ದಿಟ್ಠಿಯಾಗಹಿತಾ ರಮ್ಮಣೇಸು। ‘‘ಅಸ್ಸಾದನ ಖಮನರೋಚನಭೂತಾಯಾ’’ತಿ ಸಾಧುವತಾಯಂ ಮಮದಸ್ಸನನ್ತಿ ಏವಂ ರಜ್ಜನ ತುಸ್ಸನ ಕನ್ತಿಭೂತಾಯ। ‘‘ಉಪಾದಾನೀಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ದಳ್ಹಂ ಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸ। ‘‘ಅತ್ಥಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತಾದಿಕಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ। ಗಾಥಾಯಂ ।‘‘ಭವಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಭವನ್ತೋ ವಡ್ಢನ್ತೋ ಹೋತಿ। ‘‘ಪರಾಭವೋ’’ತಿ ವಿನಾಸನ್ತೋ।

‘‘ಅದ್ಧಾನವನ್ತೇ ಧಮ್ಮೇ’’ತಿ ತೇಕಾಲಿಕಸಙ್ಖತ ಧಮ್ಮೇ। ಅಪತಮಾನೇ ಕತ್ವಾತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ಯಥಾ ಉಪಾದಾನಂತಿ ದಿಸ್ವಾ ಉಪಾದಾರೂಪಂತಿ ಪದೇ ಆದಾಸದ್ದೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ನ ಉಪುಬ್ಬ ಪದಸದ್ದೋ। ಇತರಥಾ ಉಪಾದಾನನ್ತಿ ನಸಿಜ್ಝತಿ। ಏವಂ ಅದ್ಧಾ, ಅದ್ಧಾನ, ಪದೇಸುಪಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅದ್ಧಾನಂ’’ತಿ ನಸಿಜ್ಝತೀತಿ। ಸಂಖಿಪನ್ತಿ ವೀಸತಾಕಾರಾ ಏತೇಸೂತಿ ಸಙ್ಖೇಪಾ। ಸಙ್ಗಹಾ। ‘‘ವಟ್ಟಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ। ‘‘ಏತ್ಥಾ’’ತಿ ಏತಾಸು ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಸು। ಕಥಂ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯಾ’’ತಿ। ‘‘ಪತಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಟ್ಠಾನಾನಿ। ‘‘ಪಭವಾ’’ತಿ ವಟ್ಟಧಮ್ಮಪರಮ್ಪರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಮೂಲ ಪಧಾನ ಕಾರಣಾನಿ। ತತ್ಥ ಹೇತು ಚ ದೇಸೇತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ। ಇತರಥಾ ಇಸ್ಸರನಿಮ್ಮಾನದಿಟ್ಠಿ ಅಹೇತುಕ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಓಕಾಸೋ ಸಿಯಾತಿ। ಫಲಞ್ಚ ದೇಸೇತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ। ಇತರಥಾ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯಾ ಓಕಾಸೋ ಸಿಯಾತಿ। ‘‘ಅದ್ಧುನೋ’’ತಿ ದೀಘಕಾಲಸ್ಸ। ‘‘ನಿವತ್ತೇತೀ’’ತಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತಿ। ‘‘ಅಹೇತೂ ಅಪಚ್ಚಯಾ ಸತ್ತಾ ಪವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಬ್ಬಹೇತುರಹಿತಾ ಪುಬ್ಬಪಚ್ಚಯರಹಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಇಮೇಸತ್ತಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾದೀಹಿ ಸಾಧೇತಬ್ಬೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಭವಪರಮ್ಪರಾಸು ನಿಚ್ಚೋ ಹುತ್ವಾ ಸನ್ಧಾವನ್ತಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾದೀಹಿ ಕತ್ತಬ್ಬ ಕಿಚ್ಚಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಕೇಸಞ್ಚಿ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿಯೇವಾ’’ತಿ ಅನಾಗಾಮೀನಂ ಅರಹನ್ತಾನಞ್ಚ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿಯೇವ। ಮಹಾಆದೀನವರಾಸಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸೋಕಾದಿವಚನಂ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ। ‘‘ಲದ್ಧಾ’’ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಲದ್ಧಾ। ‘‘ತದವಿನಾಭಾವಿಭಾವಲಕ್ಖಣೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ತೇನ ತೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ಅವಿನಾಭಾವೀನಂ ಭಾವೋ, ಸೋ ಏವ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ಪರತ್ಥ ಪೀ’’ತಿ ಇತೋ ಪರೇಸು ತಣ್ಹುಪಾದಾನ ಭವಗ್ಗಹಣೇನಾತಿಆದೀಸುಪಿ। ‘‘ಆದಿತೋ’’ತಿಆದಿಮ್ಹಿ। ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ। ‘‘ಕಿಲೇಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ’’ತಿ ಕಿಲೇಸಭಾವೇನ ಸಮಾನತ್ತಾ ಸದಿಸತ್ತಾ। ‘‘ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬ ಧಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಹಿ। ‘‘ಪಥಮೇನ ದುತೀಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಥಮಸಙ್ಖೇಪೇನ ಸದ್ಧಿಂ ದುತೀಯಸ್ಸ ಸಙ್ಖೇಪಸ್ಸ ಏಕಾ ಸನ್ಧೀತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಲೋಕಸ್ಸ ಪಾಕಟ ವೋಹಾರೇನಾ’’ತಿ ಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾ ಕಮ್ಮಧಮ್ಮಾ ಚ ಲೋಕೇ ಹೇತೂತಿ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ। ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಾ ಪನ ಫಲನ್ತಿ ಪಾಕಟಾ। ಏವಂ ಲೋಕೇ ಪಾಕಟ ವೋಹಾರೇನ। ಇಧ ಪನ ಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಕಮ್ಮಧಮ್ಮಾ ವಾ ಹೋನ್ತು, ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಾ ವಾ, ಯೋ ಯೋ ಪಚ್ಚಯಪಕ್ಖೇ ಠಿತೋ, ಸೋ ಸೋ ಹೇತೂತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬೋಯೇವ। ಯೋ ಯೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನ ಪಕ್ಖೇ ಠಿತೋ, ಸೋ ಸೋ ಫಲನ್ತಿದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಹೇತುಫಲಸದ್ದಾಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅಟ್ಠಕಥಾ ಪಾಠೇ। ‘‘ಸಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸಂವಿದಹನ್ತಸ್ಸ। ‘‘ಆಯೂಹನ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಮುಚ್ಚಯನಸಙ್ಖಾರಾ ನಾಮ। ‘‘ದಕ್ಖಿಣಂ’’ತಿ ದಾನವತ್ಥುಂ। ದಕ್ಖಿಣೋದಕಂ ವಾ। ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ತತೀಯಪಞ್ಚಕೇ ಚ। ‘‘ವುತ್ತನಯೇನೇ ವಾ’’ತಿ ಪಥಮಪಞ್ಚಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ। ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ। ‘‘ಆಯತಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಚೇತನಾ ಭವೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಇದಂ ಉದ್ದೇಸಪಾಳಿಯಂ ಯಥಾದಿಟ್ಠಪಾಠವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಪುರಿಮಕಮ್ಮಭವಸ್ಮಿಂ ಇಧ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಚೇತನಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಾಮಾತಿ ಇದಞ್ಚ। ಇಧ ಪನ ಪುಬ್ಬೇಯೇವ ದ್ವೀಸುಹೇತುಪಞ್ಚಕೇಸು ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಙ್ಖಾರ ಕಮ್ಮಭವಾನಂ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಙ್ಖಾರ ಕಮ್ಮಭವಾನಂ ವಿಸೇಸೋ ಯುತ್ತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಂ ಇಧ ನ ಯುಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ‘‘ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ’’ತಿ ಪುಬ್ಬೇಯೇವ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ। ‘‘ಏತಂ’’ತಿ ವಿಭಾವನಿ ವಚನಂ। ‘‘ಧಮ್ಮವಿಭಾಗರಕ್ಖಣತ್ಥಂ’’ತಿ ವಿಭಙ್ಗೇ ಭವಪದೇ ಉಪಪತ್ತಿಭವಸ್ಸಪಿ ವಿಭತ್ತತ್ತಾ ಏವಂ ವಿಭತ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮವಿಭಾಗಸ್ಸ ರಕ್ಖಣತ್ಥಂ। ಫಲಪಞ್ಚಕತೋ ಅನಞ್ಞಂಪಿ ಉಪಪತ್ತಿಭವಂ ಅಞ್ಞಂವಿಯ ಕತ್ವಾ ‘ಉಪಪತ್ತಿಭವಸಙ್ಖಾತೋ ಭವೇಕದೇಸೋ’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸೋ ಚ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ ನಾಮ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಹೇತೂಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಚತುತ್ಥೇ ಫಲಪಞ್ಚಕೇ ಏವ ಸಙ್ಗಹಿತೋ। ತಸ್ಮಾ ತೇನ ಉಪಪತ್ತಿಭವಸದ್ದೇನ ಚತುತ್ಥ ಪಞ್ಚಕಮೇವ ಗಹಿತನ್ತಿ ಯುತ್ತಂ। ಇತರಥಾ ದ್ವೇ ಫಲಪಞ್ಚಕಾನಿ ವಿಪಾಕವಟ್ಟನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಸಿದ್ಧಮೇವ ಹೋತಿ। ಏವಞ್ಚಸತಿ ಅವಸೇಸಾ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ದುತೀಯಫಲಪಞ್ಚಕಮೇವ ಅವಸಿಟ್ಠಂ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ ನಾಮ ಮೋಹೋ, ಸೋ ಚ ಅಕುಸಲ ಮೂಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಮೂಲಯಮಕೇ ಮೂಲನಾಮೇನ ಆಗತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ದ್ವೀಸುಪನಭವ ಚಕ್ಕೇಸು ಪುರಿಮಚಕ್ಕೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ಆದಿ ಹೋತಿ। ಪಚ್ಛಿಮಚಕ್ಕೇ ತಣ್ಹಾ। ಆದಿ ಚ ನಾಮ ಮೂಲನ್ತಿ ಚ ಸೀಸನ್ತಿ ಚ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಪರಿಯಾಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಥವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ ।‘‘ಆಗಮನಸಮ್ಭಾರೇಸೂ’’ತಿ ಅತೀತಭವತೋ ಇಮಂಭವಂ ಆಗಮನಸಮ್ಭಾರೇಸು। ತಣ್ಹಾ ಏವ ಸೀಸಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ತೇಸಂ ಅನ್ತರೇ’’ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನ್ತರೇ। ತಣ್ಹಾಯ ಓಕಾಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ। ನನು ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸತಿ, ತಣ್ಹಾ ನಾಮ ಏಕನ್ತೇನ ಸಮ್ಭವತಿಯೇವ। ಸಾ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಬಲವಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಚ್ಚಯಾ ತಣ್ಹಾ, ತಣ್ಹಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾತಿ। ತಂ ಪರಿಹರಿತುಂ ‘‘ಅಯಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿವುತ್ತಂ। ಪಟಿಲೋಮಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ನಾಮ ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾ ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧೋತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ। ‘‘ಜರಾಮರಣಮುಚ್ಛಯಾತಿಆದಿ ನವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಜರಾಮರಣಮುಚ್ಛಾಯಾತಿಆದಿವಚನಂ ಅನುಲೋಮಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದ ಸಮ್ಬನ್ಧ ವಚನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಉಪರಿವಟ್ಟಮೂಲ ಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಪಾದಕಾನಂ’’ತಿ ಉಪರಿ ದುತಿಯಾನಾಗತಭಾವಾದೀಸು ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾ ಸಙ್ಖಾತಾನಂ ವಟ್ಟಮೂಲಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಯೋಜಕಾನಂ। ‘‘ತೇ ಪೀ’’ತಿ ಸೋಕಾದಯೋ ದುಕ್ಖಧಮ್ಮಾಪಿ। ‘‘ಆಸವಸಮ್ಭೂತಾ’’ತಿ ಆಸವೇಹಿ ಸಮ್ಭೂತಾ ಸಞ್ಜಾತಾ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ಸೋಕಾದೀನಂ ದುಕ್ಖಧಮ್ಮಾನಂ। ‘‘ಜರಾಮರಣಙ್ಗೇ ಗಹಣಂ’’ತಿ ದ್ವಾದಸಸು ಅಙ್ಗೇಸು ಜರಾಮರಣಙ್ಗೇ ಸಙ್ಗಹಣಂ। ‘‘ಪವಡ್ಢತೀ’’ತಿ ಭುಸಂ ವಡ್ಢತಿ। ‘‘ಆಸವಸಮುದಯಾ’’ತಿ ಆಸವಸಮುಪ್ಪಾದಾ। ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುಪ್ಪಾದೋ। ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾಸಙ್ಖಾರಾತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ। ‘‘ನಾನಾಬ್ಯಸನ ಫುಟ್ಠಸ್ಸಾ’’ತಿ ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದೀಹಿ ನಾನಾಬ್ಯಸನೇಹಿ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ, ವಿಹಿಂಸಿತಸ್ಸ। ‘‘ಯತೋ’’ತಿ ಯಂ ಕಾರಣಾ, ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾನಂ ವಡ್ಢನಕಾರಣಾ। ‘‘ವಟ್ಟಂ’’ತಿ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಕಂ ಭವಚಕ್ಕಂ। ಸಂಮುಯ್ಹನಂ ಸಮ್ಮೋಹೋ। ಪರಿಯೇಸನಂ ಪರಿಯೇಟ್ಠಿ। ವಿಪಚ್ಚತೀತಿ ವಿಪಾಕೋ। ವಿಪಾಕೋ ಏವ ವೇಪಕ್ಕಂ। ಸಮ್ಮೋಹೋ ವೇಪಕ್ಕಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಮೋಹವೇಪಕ್ಕಂ। ತಥಾ ಪರಿಯೇಟ್ಠಿವೇ ಪಕ್ಕಞ್ಚಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ತದುಭಯಂ’’ತಿಆದಿನಾ। ತದುಭಯಂ ವಿಪಾಕಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕತ್ವಾ ದುಕ್ಖಂ ಸಮ್ಮೋಹವೇಪಕ್ಕನ್ತಿ ಚ ಪರಿಯೇಟ್ಠಿವೇಪಕ್ಕನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಅಪಿ ಚ, ಸಮ್ಮೋಹಂ ವಿಪಾಚೇತಿ ಸಞ್ಜನೇತೀತಿ ಸಮ್ಮೋಹ ವೇಪಕ್ಕಂ। ಏವಂ ಪರಿಯೇಟ್ಠಿವೇಪಕ್ಕನ್ತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ‘‘ಕಿಚ್ಛಂ’’ತಿ ಕಸಿರಂ ದುಕ್ಖಂ ಆಪನ್ನೋ। ‘‘ಮಿಯ್ಯತೀ’’ತಿ ಮರತಿ। ‘‘ಚ ವತೀ’’ತಿ ಸಙ್ಕಮತಿ। ‘‘ಉಪಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಭವನ್ತರಂ ಉಪೇತಿ। ‘‘ಅಥ ಚ ಪನಾ’’ತಿ ಏವಂಭೂತಸ್ಸ ಸತೋ। ‘‘ಜರಾಮರಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ಜರಾಮರಣ ಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ನಿಸ್ಸರಣಂ’’ತಿ ನಿಗ್ಗಮನಂ। ‘‘ನಪ್ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಲೋಕೋ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ। ‘‘ಆಗತಿಯಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಆಗಮನೇನ। ‘‘ಗತಿಯಾ ಚಾ’’ತಿ ಅನಾಗತಭವೇ ಜಾತಿಪಾತುಬ್ಭಾವವಸೇನ ಗಮನೇನ ಚ। ಆದಿಸಙ್ಖಾತೋ ಪುಬ್ಬಪರಿಯನ್ತೋ ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿಆದಿಮನ್ತಂ। ನ ಆದಿಮನ್ತಂ ಅನಾದಿಮನ್ತಂ। ‘‘ವಟ್ಟಪ್ಪವತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ತಿವಿಧವಟ್ಟಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪಬನ್ಧಪ್ಪವತ್ತಸ್ಸ। ಜಾತಿಯಾ ವುತ್ತಾಯ ಸಬ್ಬಾನಿ ತಸ್ಸಾ ನಿದಾನಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಜಾತಿಯಾ ಏವ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಇಚ್ಚೇವಂ’’ತಿ ಇತಿ ಏವಂ। ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪಟ್ಠಪೇಸಿ ಮಹಾಮುನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಆಚರಿಯ ವಾದೇಪನ ‘‘ಇಚ್ಚೇವಂ’’ತಿ ಜರಾಮರಣ ಮುಚ್ಛಾಯಾತಿಆದಿನಾನಯೇನ। ಆಬನ್ಧಂ ಅನಾದಿಕನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇಧಪಿ ತಮೇವ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಿ ‘‘ಇಚ್ಚೇವಂ ಆಬನ್ಧನ್ತಿ। ಲ। ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆಬನ್ಧಂ’’ತಿ। ಅವಿಜ್ಜಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಸಯಂ ಅಹೇತು ಅಪಚ್ಚಯಾ ಹುತ್ವಾ ವಟ್ಟಸ್ಸ ಆದಿಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಹೋತೀತಿ ಚೋದನಾ। ತಂ ಪರಿಹರತಿ ‘‘ವಟ್ಟಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ‘‘ವಟ್ಟಕಥಾಯ ಸೀಸಭೂತತ್ತಾ’’ತಿ ವಟ್ಟಸ್ಸ ಆದಿನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಸ ಪನ ಪವತ್ತಿ ನಿವತ್ತಿಯೋ ಅತ್ಥಿ। ಜಾನನ್ತೇಹಿ ತಾಸಂ ಪಕಾಸನತ್ಥಾಯ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕಥಾನಾಮ ವಟ್ಟಕಥಾ ಏಕನ್ತೇನ ಕಥೇತಬ್ಬಾ ಹೋತಿ। ಕಥೇನ್ತೇಹಿ ಚ ವಟ್ಟಧಮ್ಮಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಕತಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ ವಟ್ಟಪ್ಪವತ್ತತ್ಥಾಯ ಪಧಾನತರಂ ಹೋತೀತಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ। ತದಾ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಪಧಾನತರಂ ಏಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಮೂಲಂ ಸೀಸಂ ಕತ್ವಾ ವಟ್ಟಕಥಾ ಕಥೇತಬ್ಬಾತಿ। ಇದಂ ವಟ್ಟಕಥಾಯ ಸೀಸಂ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾ ನಾಮ ಮೋಹೋ। ಸೋ ಚ ಮುಯ್ಹನಕಿರಿಯಾ। ಅನ್ಧಭಾವಕರಣಞ್ಚಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ। ನ ಚ ಪಞ್ಞಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಅನ್ಧಭಾವಕರಣ ಸದಿಸಂ ಅಞ್ಞಂ ವಟ್ಟಸ್ಸ ಪವತ್ತತ್ಥಾಯ ಪಧಾನಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಏವೇತ್ಥ ಸಬ್ಬಪ್ಪಧಾನ ಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ವಟ್ಟಕಥಾಯ ಸೀಸಭೂತಾ ಹೋತಿ। ಏವಂ ವಟ್ಟಕಥಾಯ ಸೀಸಭೂತತ್ತಾ ಸಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತಾತಿ। ‘‘ಅನಾದಿಕಭಾವೋ ಏವ ದಸ್ಸಿತೋ’’ತಿ ಅನಾದಿಕಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಏವ। ನೋ ನ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತಿ ಏತಂ ಅತ್ಥಜಾತಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಸಿದ್ಧಂ। ‘‘ಇಧಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಭವೇ। ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅತೀತ ಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ। ‘‘ಅಞ್ಞಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಏವಾ’’ತಿ ಅತೀತಭವತೋಪಿ ಪುರಿಮಭವೇ ಸಿದ್ಧಾಯ ಅಞ್ಞಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಏವ। ‘‘ತಸ್ಸಾಪೀ’’ತಿ ಪುರಿಮತರಭವೇ ಅವಿಜ್ಜಾಯಪಿ। ‘‘ಅತ್ತಭಾವೋ’’ತಿ ಪುರಿಮತರೋ ಅತ್ತಭಾವೋ। ‘‘ಪಧಾನ ಪಚ್ಚಯಭೂತತ್ತಾ’’ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಅನ್ಧಭಾವಕರಣ ಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ವಟ್ಟಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಧಾನ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಪಧಾನಪಚ್ಚಯಭೂತತ್ತಾ। ‘‘ತಸ್ಸ ತಸ್ಸಾತಿ ನಿಟ್ಠಾನಮೇವ ನ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ತಸ್ಸಪಿ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಏವಂ ವಸ್ಸಸತಮ್ಪಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಂಪಿ ನಿಟ್ಠಾನಮೇವ ನ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ। ‘‘ವುತ್ತೋಯೇವಾ’’ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋಯೇವ। ‘‘ಪಞ್ಚನೀವರಣಾತಿಸ್ಸವಚನೀಯಂ’’ತಿ ಪಞ್ಚನೀವರಣ ಧಮ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಆಹಾರೋತಿ ವಚನೀಯಂ ಭವೇಯ್ಯ। ತತ್ಥ ‘‘ಆಹಾರೋ’’ತಿ ಬಲವಪಚ್ಚಯೋ ವುಚ್ಚತೀತಿ।

ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದನಯಾನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೬೭. ಪಟ್ಠಾನನಯೇ। ‘‘ಹೇತು ಚ ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಲೋಭೋ ಹೇತುಜಾತಿಕತ್ತಾ ಹೇತು ಚ ಹೋತಿ। ಆರಮ್ಮಣಾನನ್ತರಾದಿ ಪಚ್ಚಯೇನ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ಹೇತು ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವಣ್ಣೇತಿ। ಏವಂ ವಣ್ಣಿತೇಪಿ ‘‘ಹೇತು ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಹೇತು ಹೋನ್ತೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ, ಸೋ ಯೇವತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ‘‘ಪುನ ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವಣ್ಣೇತಿ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ, ಹೇತು ಚ ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಪದ ದ್ವಯಂ ಏಕಧಮ್ಮಾಧಿಕರಣತ್ತಾ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಂ ಹೋತಿ। ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಪದದ್ವಯಂ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಂ ನ ಹೋತಿ। ಪುರಿಮ ಪದಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮ ಭಾವಪ್ಪಧಾನಂ, ಪಚ್ಛಿಮಂ ಧಮ್ಮಪ್ಪಧಾನನ್ತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಂ ವಾಕ್ಯಂ ಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣಂ ಕತ್ವಾ ವಣ್ಣೇತೀತಿ ನ ಯುತ್ತಮೇತನ್ತಿ। ನೋ ನ ಯುತ್ತಂ। ಮುಖ್ಯೋಪಚಾರಮತ್ತೇನ ನಾನತ್ಥತ್ತಾ। ಪಚ್ಛಿಮವಾಕ್ಯಂಹಿ ಮುಖ್ಯವಚನಂ। ಪುರಿಮವಾಕ್ಯಂ ಉಪಚಾರ ವಚನಂ। ಉಪಚಾರವಚನೇ ಚ ಉಪಚಾರತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ। ಮುಖ್ಯವಚನೇ ಮುಖ್ಯತ್ಥೋತಿ। ‘‘ಹೇಟ್ಠಾವುತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ ಪಕಿಣ್ಣಕಸಙ್ಗಹೇ ವುತ್ತಮೇವ। ಹಿನೋನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಹೇತು। ಹಿನೋನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಹೇತು। ತತ್ಥ ‘‘ಹಿನೋನ್ತೀ’’ತಿ ಸುಟ್ಠುಪತಿಟ್ಠಹನ್ತಿ। ಕೇ ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಹಜಾತ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ। ಕಥಞ್ಚ ಸುಟ್ಠುಪತಿಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವುದ್ಧಿ ವಿರುಳ್ಹಿ ವೇಪುಲ್ಲಪತ್ತವಸೇನಾ’’ತಿ। ಕಸ್ಮಾ ತೇ ಸುಟ್ಠು ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ। ಪತಿಟ್ಠಿತಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಿತಕಾರಣಸ್ಸ ವಾ ಥಾಮಬಲಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆರಮ್ಮಣೇ ದಳ್ಹನಿಪಾತಿನಾ ಥಾಮಬಲಸಮ್ಪನ್ನೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಹೇತುವಿಸೇಸನಞ್ಚೇತಂ। ಆರಮ್ಮಣೇ ದಳ್ಹನಿಪಾತಿಮ್ಹಿ ಥಾಮಬಲಸಮ್ಪನ್ನೇ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮೇತಿಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಉಪಕಾರಕೋತಿ ಚ ಉಪಲದ್ಧಿಯೇವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಯಾದಿಸೇನಸಭಾವೇನಾ’’ತಿ ಹೇತುಭಾವಾದಿಸಭಾವೇನ। ‘‘ಉಪಲದ್ಧಿಯೇವಾ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ। ನನು ಉಪಕಾರಕ ಸದ್ದೋ ಕತ್ತಾರಂ ವಾ ಕಾರೇತಾರಂ ವಾ ವದತೀತಿ। ವೋಹಾರಮತ್ತೇನ ವದತಿ। ಧಮ್ಮತೋ ಪನ ಕತ್ತಾ ವಾ ಕಾರೇತಾ ವಾ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಹಿ ಸಭಾವ ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯದಿ ಧಮ್ಮತೋ ಕತ್ತಾವಾ ಕಾರೇತಾವಾ ನತ್ಥಿ। ಕಸ್ಮಾ ಉಪಕಾರಕೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಥಾ ಉಪಲದ್ಧಿಯಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಂ।

ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇ। ‘‘ಅಜ್ಝೋಲಮ್ಬಮಾನಾ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣ ಕರಣವಸೇನ ಅಧಿಓಲಮ್ಬಮಾನಾ। ‘‘ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನಾ’’ತಿ ಗೋಚರವಿಸಯಭಾವೇನ।

ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇ। ‘‘ಗರುಕತಾ’’ತಿ ಅಸ್ಸಾದನಾಭಿನನ್ದನಾದಿವಸೇನ ವಾ ಸದ್ಧಾಪಸಾದಾದಿವಸೇನ ವಾ ಗರುಕತಾ। ‘‘ಸಾಮಿನೋ ವಿಯ ದಾಸೇ’’ತಿ ಸಾಮಿನೋ ಅತ್ತನೋದಾಸೇ ಅತ್ತನೋವಸೇ ವತ್ತಯಮಾನಾ ವಿಯ। ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ ಸಮುಚ್ಚಯ ಸಙ್ಗಹೇ ವುತ್ತೋತಿ ಇಧ ನ ವುತ್ತೋ।

ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯದ್ವಯೇ। ‘‘ಅನ್ತರಂ’’ತಿ ಛಿದ್ದಂ ವಿವರಂ। ‘‘ಸನ್ತಾನಂ’’ತಿ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ। ‘‘ಸನ್ತಾನಾನುಬನ್ಧವಸೇನಾ’’ತಿ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಬನ್ಧನವಸೇನ। ಉಪ್ಪಾದನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಧಮ್ಮನ್ತರಸ್ಸಾ’’ತಿ ನಾಮಕ್ಖನ್ಧ ಧಮ್ಮನ್ತರಸ್ಸ। ‘‘ಅನನ್ತರ ಪಚ್ಚಯತಾ’’ತಿ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮನ್ತರಂ। ‘‘ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಭಾಗಪ್ಪವತ್ತಾನಂ’’ತಿ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅಸಞ್ಞೀಭವಸ್ಸ ಚ ಪುರಿಮಭಾಗೇ ಚ ಪಚ್ಛಿಮಭಾಗೇ ಚ ಪವತ್ತಾನಂ। ‘‘ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ಪೀ’’ತಿ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನ ಕುಸಲ ಕ್ರಿಯ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ। ಪಚ್ಛಾಭಾಗೇ ಅನಾಗಾಮಿಫಲ ಅರಹತ್ತಫಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ । ಅಸಞ್ಞೀಭವಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕಾಮಭವೇ ಚುತಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ। ಪಚ್ಛಾಭಾಗೇ ಕಾಮಭವೇ ಏವ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ। ತೇಸು ಪನ ಕಥಂ ಅನನ್ತರಂ ನಾಮ ಸಿಯಾ। ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುರಿಮಭಾಗ ಪಚ್ಛಿಮ ಭಾಗಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಅಚಿತ್ತಕಸ್ಸ ಕಾಲಸ್ಸ ಅಚಿತ್ತಕಸ್ಸ ರೂಪಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತರಿಕತ್ತಾತಿ ಚೋದನಾ। ತಂ ಪರಿಹರಿತುಂ ‘‘ನ ಹಿ ಅಭಾವಭೂತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ। ರೂಪಧಮ್ಮೋ ಅನ್ತರಂ ನ ಚ ಕರೋತಿ ನಾಮ। ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅನನ್ತರತಾ ನಾಮಾತಿಆದಿನಾ ಯೋಜನಾ ಹೋತಿ। ‘‘ತಥಾಪವತ್ತನ ಸಮತ್ಥತಾ’’ತಿ ಏಕೀಭೂತಾನಂ ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರೇ ಧಮ್ಮನ್ತರಂ ಉಪ್ಪಾದನೇ ಸಮತ್ಥತಾ।

ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇ। ‘‘ಯೇ ಪನ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನ ಧಮ್ಮಾ। ‘‘ಅತ್ತನೀ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯ ಧಮ್ಮೋ ವುಚ್ಚತಿ।

‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನ್ತಂ ತಿದಣ್ಡಂ ವಿಯಾ’’ತಿ ಭೂಮಿಯಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಸ್ಸಿತಾ ತಯೋದಣ್ಡಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನ್ತಾ ವಿಯ। ‘‘ಪುರಿಮೇನಾ’’ತಿ ಪುರಿಮೇನ ಸಹಜಾತ ಪಚ್ಚಯೇನ। ‘‘ಇತರೀತರೋ ಪತ್ಥಮ್ಭನಂ’’ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೋ ಪತ್ಥಮ್ಭನಂ।

‘‘ಸೂದೋ’’ತಿ ಭತ್ತಕಾರಕೋ। ‘‘ಉಕ್ಖಲೀ’’ತಿ ಭತ್ತಪಚನಕುಮ್ಭೀ। ‘‘ವುಟ್ಠಿಧಾರಾ’’ತಿ ಮೇಘವುಟ್ಠಿಧಾರಾ। ‘‘ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ’’ತಿ ಭತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ। ‘‘ತಾಸು ಅಸತೀ’’ತಿ ಸಾಲಿಕ್ಖೇತ್ತ ವುಟ್ಠಿಧಾರಾಸು ಅಸತಿ। ‘‘ಬಲವತರಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಬಲವತರನಿಸ್ಸಯಟ್ಠೇನ। ‘‘ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪಕತೋ’’ತಿ ಭುಸಂ ಕತೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಟ್ಠುಕತೋ’’ತಿ। ಕರಣಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಸುಟ್ಠುಉಪ್ಪಾದನಞ್ಚ ಸುಟ್ಠುಉಪಸೇವನಞ್ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನಾ’’ತಿ ‘ಯಥಾ ಕತೇ ಸತೀ’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ।

‘‘ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣ ಧಮ್ಮಾ ಏವಾ’’ತಿ ನಿಸ್ಸಯ ಪಚ್ಚಯ ಧಮ್ಮ ಆರಮ್ಮಣ ಪಚ್ಚಯ ಧಮ್ಮಾ ಏವ। ‘‘ಪುರೇಜಾತತಾಮತ್ತವಿಸಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಮತ್ತಸದ್ದೇನ ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಸತ್ತಿತೋ ವಿಸುಂ ಪುರೇಜಾತಸತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ವಿಸುಂ ಪುರೇಜಾತಸತ್ತಿ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ತಂ ವಾದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆಚರಿಯಾನನ್ದತ್ಥೇರೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏತ್ಥ ಪಞ್ಚವತ್ಥೂನಿ ಚ ಪಞ್ಚಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಚ ಪುರೇಜಾತತ್ತಾ ಏವ ಸುಟ್ಠುಬಲವತಾಯ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ವತ್ಥು ಕಿಚ್ಚ ಆರಮ್ಮಣ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಸಾಧೇನ್ತಿ। ತಥಾ ಹದಯವತ್ಥು ಚ ಮನೋಧಾತು ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂ ನನ್ತಿ। ಅಯಂ ವಿಸುಂ ಪುರೇಜಾತಸತ್ತಿ ವಿಸೇಸೋತಿ ವದೇಯ್ಯ। ಸಚ್ಚಂ। ಸುದ್ಧಮನೋ ದ್ವಾರೇಪನ ಇಧ ಠತ್ವಾ ನಿರಯೇಸು ಏವರೂಪಾನಿ ನಿರಯಗ್ಗಿರೂಪಾನಿ ಅತ್ಥಿ। ಇದಾನಿ ದೇವೇಸು ಚ ಏವರೂಪಾನಿ ದಿಬ್ಬರೂಪಾನಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಚಿನ್ತಯನ್ತಾನಮ್ಪಿ, ತೇಸು ಪುರೇ ಏವರೂಪಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಂಸೂತಿ ವಾ, ತೇಸು ಅನಾಗತೇ ಏವರೂಪಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವಾ ಚಿನ್ತಯನ್ತಾನಂಪಿತಾನಿ ರೂಪಾನಿ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಆರಮ್ಮಣ ಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಪುರೇ ಜಾತಾನಿ ಹುತ್ವಾ ತದಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನರೂಪಾನಿ ಆರಮ್ಮಣ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ। ಇತರಾನಿ ಆರಮ್ಮಣ ಪಚ್ಚಯೋ ಏವ। ನ ಚೇತ್ಥ ಪುರೇಜಾತಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನರೂಪಾನಂ ಪುರೇಜಾತತ್ತೇನ ವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥಿ। ನ ಚ ತಾನಿ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋನ್ತಿ। ಯದಿ ವಿಸುಂ ಪುರೇಜಾತಸತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋತಿ ವದೇಯ್ಯ। ತಾನಿ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ ನ ಭವೇಯ್ಯುಂ। ಕಸ್ಮಾ, ತಾದಿಸಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ನತ್ಥಿತಾಯ। ನ ಚ ನಭವನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಪುರೇಜಾತಮತ್ತವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಯ। ಏತ್ಥ ವದೇಯ್ಯುಂ, ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇಸು ಪನ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವಿಸುಂ ಪುರೇಜಾತಸತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ದಿಸ್ಸತೀತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿದಿಸ್ಸತಿ। ಸೋ ಪನ ಬಹುವಿಧಾನಂ ನಿಸ್ಸಯ ಪಚ್ಚಯ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ನಿಸ್ಸಯ ಸತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ಏವ, ಆರಮ್ಮಣ ಸತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ಏವ ಚಾತಿ। ಅಪಿ ಚ ವಿಸುಂ ಪುರೇಜಾತ ಸತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಇದಂ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಸುದ್ಧಮನೋದ್ವಾರೇ ತಬ್ಬಿಸೇಸಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ವಿಸುಂ ಪುರೇಜಾತ ಸತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ ಇದಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇಸು ತಬ್ಬಿಸೇಸಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಯಂ ರುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।

ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೇ। ‘‘ರುಕ್ಖಪೋತಕಾನಂ ವಿಯಾ’’ತಿ ಪಚ್ಛಾ ಆಸಿಞ್ಚಿಯಮಾನಂ ಉದಕಂ ರುಕ್ಖಪೋತಕಾನಂ ವುದ್ಧವಿರುಳ್ಹಭಾವಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನವಸೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ವಿಯಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಆಹಾರಂ ಆಸಿಂ ಸತೀತಿ ಆಹಾರಾಸಾ। ಜಿಘಚ್ಛಾ, ಪಿಪಾಸಾ, ತಣ್ಹಾ। ತಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚೇತನಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಸಾ ಪನ ಆಹಾರಾಸಾ ಚೇತನಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭತಿ ಯೇವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಅಯಮತ್ಥೋ’’ತಿ ‘ಸುಪಾಕಟೇನಾ’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋ ಅಯಮತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬಾಚೇಸಾವಿಚಾರಣಾ ಗಿಜ್ಝೋಪಮಾಯ ಉಪಮಾಮತ್ತಭಾವಂ ನೀವಾರೇತಾ ಹೋತೀತಿ।

ಆಸೇವನ್ತಿ ತಂ ಪಚ್ಚಯ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಆಸೇವನಂ। ಏತೇನ ಭುಸೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಆಸೇವಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಆಸೇವನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ದಸ್ಸೇತೀತಿ। ‘‘ತಂ’’ತಿ ತಂ ಪುರಿಮಂ ಪುರಿಮಂ ಪಚ್ಚಯ ಧಮ್ಮಂ। ‘‘ಭಜನ್ತೀ’’ತಿ ಉಪೇನ್ತಿ। ಕೇ ಭಜನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪರಾಪರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ। ‘‘ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಚ ಅನನ್ತರುಪ್ಪನ್ನಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ। ಕಥಞ್ಚ ತಂ ತೇಭಜನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಟ್ಠುಸೇವಮಾನಾ ವಿಯ ಭಜಮಾನಾ ವಿಯ ಪವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ। ವಿಯ ಸದ್ದೇನ ಲೋಕೇ ಕಿಞ್ಚಿಜನಂ ಕೇಚಿಜನಾ ಕೇನಚಿ ಅತ್ಥೇನ ಸುಟ್ಠುಸೇವನ್ತಾ ವಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಥಂ ಸುಟ್ಠುಸೇವಿಯಮಾನಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಪುರಿಮಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಂ। ಪುರಿಮಸ್ಸ ಅನನ್ತರಸ್ಸ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸಬ್ಬಪರಿಪೂರಂ ಆಕಾರಂ’’ತಿ ಜವವೇಗಸಹಿತೇಹಿ ವಿಜಾನನ ಫುಸನಾದೀಹಿ ಸಾವಜ್ಜಾನ ವಜ್ಜಾದೀಹಿ ಚ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಜವನಗುಣೇಹಿ ಪರಿಪೂರಂ ಆಕಾರಂ। ‘‘ಆಸೇವೇತೀ’’ತಿ ಮಂ ಸುಟ್ಠು ಸೇವಥಾತಿ ನಿಯೋಜೇನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ವಾಸಂ’’ತಿಆದಿಂ। ತತ್ಥ ‘‘ವಾಸಂ’’ತಿ ವಾಸನಂ। ‘‘ಸುಟ್ಠು ಗಾಹಾಪೇತೀ’’ತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ದೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏತೇನ ಯಥಾ ಲೋಕೇ ಏಕೋ ಪರೇಸಂ ಯಥಿಚ್ಛಿತಂ ದೇತಿ। ಏವಂ ದೇನ್ತಂ ಪನ ಪರೇ ಭಜನ್ತಿಯೇವ। ಮಂ ಭಜಥಾತಿ ನಿಯೋಜನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ। ಏವಮೇವ ಇಧಪಿ ಸುಟ್ಠುವಾಸದಾನಮೇವ ಭಜಾಪನಂ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ವಡ್ಢೇತಿ ವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಆಸೇವನಾ ಭಾವನಾ ವಡ್ಢನಾತಿ ಇಮಂಪರಿಯಾಯತ್ಥಂ ವದತಿ। ಪುರಿಮಾಭಿಯೋಗೋ ನಾಮ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಜ್ಝಾಯನಾದಿಕಮ್ಮೇಸು ಯಥಾಸತ್ತಿ ಯಥಾಬಲಂ ವಾ ಯಾಮಕರಣಂ। ತಥಾ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ತಂ ಉಗ್ಗಹಣ ಕಮ್ಮಂ ಉಪರೂಪರಿ ಪಗುಣಭಾವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ। ‘‘ಆಸೇವನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ವಡ್ಢಾಪನಟ್ಠೇನ, ಉಪಕಾರಕೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಸಜಾತಿಯಾನಂ’’ತಿ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೇನ ಸಮಾನಜಾತಿಕಾನಂ।

ಕಾಯಙ್ಗಾಭಿಸಙ್ಖರಣಂ ನಾಮ ಕಾಯಸಞ್ಚೇತನಾಕಿಚ್ಚಂ। ವಾಚಙ್ಗಾಭಿಸಙ್ಖರಣಂ ವಚೀಸಞ್ಚೇತನಾಕಿಚ್ಚಂ। ಚಿತ್ತಙ್ಗಾಭಿಸಙ್ಖರಣಂ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಕಿಚ್ಚಂ। ‘‘ಕಿರಿಯಾಭಾವೇನಾ’’ತಿ ದಸ್ಸನಸವನಾದಿಕಿಚ್ಚೇಸು ಗಮನಠಾನ ನಿಸಜ್ಜಾದಿಕಿಚ್ಚೇಸು ಸಂವಿಧಾನಕಿರಿಯಾಭಾವೇನ। ‘‘ವತ್ಥುಮ್ಹೀ’’ತಿ ಗಬ್ಭವತ್ಥುಮ್ಹಿ। ಯಥಾವುತ್ತಾಭಿಸಙ್ಖರಣಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ಕಾಯಙ್ಗವಾಚಙ್ಗ ಚಿತ್ತಙ್ಗಾಭಿಸಙ್ಖರಣ ಕಿಚ್ಚಂ। ‘‘ತದಭಿಸಙ್ಖರಣವೇಗಜನಿತಂ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಕಾಯಙ್ಗಾದಿಕಸ್ಸ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣವೇಗೇನ ಜನಿತಂ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸ ನಿಧಾನಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಸನ್ತಾನೇ’’ತಿ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ।

ವಿಪಚ್ಚನಭಾವೋ ಚ ನಾಮ ಪಾತುಭಾವೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ನಿರುಸ್ಸಾಹ ಸನ್ತಭಾವೋ ನಾಮ ಕುಸಲಾ ಕುಸಲಾನಂ ವಿಯ ಕಾಯಙ್ಗವಾಚಙ್ಗಾಭಿಸಙ್ಖರಣ ಕಿಚ್ಚೇಸು ಚ ಆಯತಿಂ ವಿಪಚ್ಚನ ಕಿಚ್ಚೇಸು ಚ ನಿರುಸ್ಸಾಹಭಾವೇನ ಸನ್ತಭಾವೋ। ನ ಕಿಲೇಸು ಪಸನ್ತಭಾವೇನ। ಚಿತ್ತಾಭಿಸಙ್ಖರಣ ಕಿಚ್ಚೇಸುಪನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಚೇತನಾವಸೇನ ಯಥೋಪಟ್ಠಿತೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕತೋ ಸನ್ನಿಪಾತಗಮನುಸ್ಸಾಹಮತ್ತಂ ಅತ್ಥಿ। ತತೋಪರಂ ಪನ ಸುಪಿನ ದಸ್ಸನ ಕಿಚ್ಚಂಪಿ ನತ್ಥೀತಿ। ‘‘ಮನ್ದಮನ್ದಾಕಾರೇನಾ’’ತಿ ಮನ್ದತೋ ಅತಿಮನ್ದಾಕಾರೇನ। ಕಿಞ್ಚಿಜಾನನ ಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ಕಮ್ಮಾದಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂಪಿ ಜಾನನಂ ವೀಥಿಚಿತ್ತಂ। ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಾ।

‘‘ಅರೂಪಿನೋ’’ತಿ ಅರೂಪಲಕ್ಖಣ ಸಮಙ್ಗಿನೋ। ನಾಮಲಕ್ಖಣ ಸಮಙ್ಗೀನೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಜನಯನ್ತಾಪೀ’’ತಿ ಸಹಜಾತ ಧಮ್ಮೇ ಜನೇನ್ತಾಪಿ। ‘‘ಸನ್ತಾನಟ್ಠಿತಿಯಾ’’ತಿ ಪಬನ್ಧಪ್ಪತಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ।

‘‘ಕಸ್ಮಾಪನೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಭಾವಿನ್ದ್ರಿಯ ದ್ವಯಂ’’ತಿ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯ ದ್ವಯಂ। ‘‘ಇಧಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇ। ಕಸ್ಮಾ ನ ಗಹಿತಂ। ನನು ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದೀನಂ ಪವತ್ತಿಕಾರಣತ್ತಾ ಇಧ ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಜನಕತ್ತಂ ನಾಮ ಜನಕ ಕಿಚ್ಚಂ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ‘‘ಏತಂತಯಂಪಿ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಜನಕತ್ತಾದಿಕಿಚ್ಚತ್ತಯಂಪಿ ನತ್ಥಿ। ಏವಂಸನ್ತೇಕಥಂ ಲಿಙ್ಗಾದೀನಂ ಪವತ್ತಿಕಾರಣಂ ಹೋತೀತಿಆಹ ‘‘ಕೇವಲಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ದ್ವಯಂ’’ತಿ ಇತ್ಥಿಭಾವಪುಮ್ಭಾವ ದ್ವಯಂ। ನ ಇನ್ದ್ರಿಯ ಪಚ್ಚಯತ್ತೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಯಥಾಹಿ ಏಕೋ ರಾಜಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಜಿತೇ ಗೇಹಾನಿ ಕರೋನ್ತಿ। ಏವಂ ಕರೋನ್ತೂತಿ ಗೇಹಸಣ್ಠಾನಂ ಪಟ್ಠಪೇತಿ। ಸಬ್ಬೇಜನಾ ತಥೇವ ಕರೋನ್ತಿ, ನೋ ಅಞ್ಞಥಾ। ತತ್ಥ ರಾಜಾ ಗೇಹುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಗೇಹಟ್ಠಿತಿಯಾ ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿಚ್ಚಂ ನ ಕರೋತಿ। ಗೇಹಸಾಮಿಕಾವಾ ಗೇಹವಡ್ಢಕಿನೋ ವಾ ಕರೋನ್ತಿ। ಕರೋನ್ತಾ ಪನ ರಞ್ಞಾ ಪಟ್ಠಪಿತಂ ಸಣ್ಠಾನಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಕರೋನ್ತಿ। ಏವಮೇವ ಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಝಾಯನಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಉಪಸದ್ದೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯ ಪದೇವಿಯ ಉಪರಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಉಪರೀ’’ತಿ ಚ ಥಾಮಬಲವುದ್ಧಿವಸೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ವಾ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ।

‘‘ಸುಗತಿ ದುಗ್ಗತಿ ನಿಬ್ಬಾನ ಸಮ್ಪಾಪಕಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸೋ ಅತ್ಥೋ ಅಬ್ಯಾಕತಮಗ್ಗಙ್ಗೇಸು ನತ್ಥಿ। ಏವಞ್ಚಸತಿ ತಾನಿ ಕಥಂ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಾದಿನಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನ ಸಙ್ಕಪ್ಪನಾದಿನಾ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀನಂ। ‘‘ತೇಸಂ ಪೀ’’ತಿ ಅಬ್ಯಾಕತ ಭೂತಾನಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀನಮ್ಪಿ। ‘‘ತೇನೇವಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಾದಿನಾ ಲಕ್ಖಣಟ್ಠೇನ। ಅಥವಾ। ‘‘ತೇನೇವಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಸುಗತಿ ನಿಬ್ಬಾನ ಸಮ್ಪಾಪಕಟ್ಠೇನೇ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಞ್ಚಸತಿ ಸಹೇತುಕಾ ವಿಪಾಕ ಕ್ರಿಯಾ ಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮಾಪಿ ತೇನೇವಟ್ಠೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಕುಸಲಸದಿಸಾ ಸಿಯುನ್ತಿ। ನ ಸಿಯುಂ, ಪಚ್ಚಯ ವೇಕಲ್ಲತ್ತಾ। ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾಹಿ ಕಮ್ಮವೇಗೇನ ಸನ್ತಾನೇ ಪತಿತಮತ್ತತ್ತಾ ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಸಭಾವತೋ ತಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚೇತನಾ ನಾನಕ್ಖಣಿಕ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ। ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಾ ಚ ನಿರನುಸಯಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ತಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಚೇತನಾಪಿ ತಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ನ ಗಚ್ಛತಿಯೇವ। ತಸ್ಮಾ ತೇಸು ವಿಪಾಕ ಕ್ರಿಯಾಬ್ಯಾಕತೇಸು ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಾದೀನಿಪಿ ಸುಗತಿ ಸಮ್ಪಾಪಕಟ್ಠಂ ನ ಸಾಧೇನ್ತಿ। ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ನಿಬ್ಬಾನ ಸಮ್ಪಾಪಕಟ್ಠಮ್ಪಿ ನಸಾಧೇನ್ತಿ। ಸಭಾವ ಲಕ್ಖಣವೇಕಲ್ಲತಾಪನ ತೇಸಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಾದೀನಂ ನತ್ಥಿಯೇವ। ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ। ಇನ್ದ್ರಿಯ ಧಮ್ಮೇಸು ಅರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಆಧಿಪ್ಪಚ್ಚ ಕಿಚ್ಚಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇ ಸ್ವೇವ ಫರತಿ। ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪನ ತಂ ಸಮುಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಏವ ತಪ್ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು ವುತ್ತಾ। ತಥಾ ಹೇತು ಕಮ್ಮ ಮಗ್ಗ ಝಾನೇಸು। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಸನಯೋ ಕಮ್ಮಿನ್ದ್ರಿಯಝಾನಪಚ್ಚಯೇಸುಪೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಸದ್ದೇನ ನಾನಕ್ಖಣಿಕ ಪಚ್ಚಯೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।

‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಸಙ್ಕಾ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿ ಸಹಜಾತಾ ನಾಮಧಮ್ಮಾ ತಂ ಸಮುಟ್ಠಾನ ರೂಪೇಹಿ, ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಚ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನರೂಪೇಹಿ, ವತ್ಥು ಧಮ್ಮಾ ಚ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತನಾಮಧಮ್ಮೇಹಿ ಕಾಲತೋ ಚ ಠಾನತೋ ಚ ಏಕ ಸಮ್ಬನ್ಧತ್ತಾ ತೇಸು ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಸಙ್ಕಾ ಸಮ್ಭವತಿ। ‘‘ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣಾನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ನ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇಪಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯ ಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಏವರೂಪೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ತೇಸು ಆರಮ್ಮಣ ಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

‘‘ಹೇಟ್ಠಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಸು ಏವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಏವಸದ್ದೇನ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಂ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯದಿ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಂ ನ ಹೋತಿ, ನ ವತ್ತಬ್ಬೋಯೇವ। ಕಸ್ಮಾ, ದೇಸಕಸ್ಸ ಪುನರುತ್ತಿನಿರತ್ಥಕವಾದಿತಾ ಪತ್ತಿತೋತಿ। ನೋ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಕಸ್ಮಾ, ಲೋಕೇ ಯೋ ಸಯಂ ನತ್ಥಿ, ವಿಗತೋ ಹೋತಿ। ಸೋ ಕಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ಅರಹತೀತಿ ಏವರೂಪಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಪಹಾನತೋ। ತೇನ ಇಮಮತ್ಥಂ ಞಾಪೇತಿ, ಲೋಕೇ ಕೇಚಿಧಮ್ಮಾ ಸಯಂ ಅತ್ಥಿಕಾಲೇ ಏವ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ನೋ ನತ್ಥಿಕಾಲೇ। ಕೇಚಿ ಧಮ್ಮಾ ಸಯಂ ನತ್ಥಿಕಾಲೇ ಏವ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ನೋ ಅತ್ಥಿಕಾಲೇತಿ ಅಯಞ್ಚವಿಭಾಗೋ ಅವಸ್ಸಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ಯೇವಾತಿ। ‘‘ಓಕಾಸದಾನಸಙ್ಖಾತೇನಾ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಓಕಾಸದಾನಸಙ್ಖಾತೇನ।

ಸುತ್ತನ್ತೇ, ಅತ್ಥೀತಿ ಅಯ ಮೇಕೋ ಅನ್ತೋತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಸೇಟ್ಠಸಾರಭೂತೋ ಅತ್ತಾನಾಮ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ ಅತ್ಥಿ। ಉಚ್ಛೇದೋ ವಾ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ವಾ ಸಬ್ಬಸೋ ನತ್ಥಿ। ಅಯಂ ಸಸ್ಸತವಾದೋ ನಾಮ ಏಕೋವಿಸಮನ್ತೋ ಏಕಾವಿಸಮಾಕೋಟಿ। ನತ್ಥೀತಿ ಸತ್ತೋನಾಮ ಏಕಭವಪರಮೋ ಹೋತಿ, ಮರಣತೋ ಪರಂ ನತ್ಥಿ। ಏಕನ್ತೇನ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ। ಅಯಂ ಉಚ್ಛೇದವಾದೋ ನಾಮ ದುತೀಯೋ ವಿಸಮನ್ತೋ ದುತೀಯಾವಿಸಮಕೋಟಿ। ಇಮೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಮುಪ್ಪಾದಂ ಅಜಾನನ್ತಾನಂ ಉಭೋವಿಸಮನ್ತಾ ನಾಮ। ಜಾನನ್ತಾನಂ ಪನ ತಾದಿಸೋ ಅತ್ತಾನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ಅತ್ಥೀತಿ ವಾ ನತ್ಥೀತಿ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಭವೇಯ್ಯ। ಸುದ್ಧಧಮ್ಮಪ್ಪಬನ್ಧೋ ಏವ ಅತ್ಥಿ। ತಸ್ಸ ಚ ಯಾವ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಹೋತಿ, ತಾವ ಉಚ್ಛೇದೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪನ ಪಹೀನಾಯ ತತೋಪರಂ ನ ಪವತ್ತತಿ। ಅತ್ಥಿ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ। ಅಯಂ ಅನ್ತದ್ವಯಮುತ್ತೋ ಮಜ್ಝಿಮಞಾಯೋ ನಾಮ। ಬಹುಂ ನಾನತ್ಥ ಸಮ್ಭವಂ ವಣ್ಣೇನ್ತಿಯೇವ। ವಣ್ಣೇನ್ತಾನಂಪಿ ತೇಸಂ ಬಹು ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥಿ ಯೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

ಪಚ್ಚಯುದ್ದೇಸಾನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೬೮. ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ। ‘‘ಪಞ್ಚಧಾ’’ತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ। ‘‘ಏಕಧಾ’’ತಿ ಏಕವಿಧೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ‘‘ಅವಿಚ್ಛೇದಾಯಾ’’ತಿ ಅವಿಚ್ಛೇದತ್ಥಾಯ। ‘‘ಪಟಿಪಾದನಾಯಾ’’ತಿ ಯೋಜನತ್ಥಾಯ। ಯೋ ಕೋಚಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಅವಿರುದ್ಧಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ನ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಪುನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ’’ತಿ ನಿರುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪುನ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ। ‘‘ಪುರಿಮಾನಿ ಜವನಾನೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಮಗ್ಗೋ ಗೋತ್ರಭುತೋ ಆಸೇವನ ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭತಿ। ಫಲಸ್ಸ ಪನ ಸೋ ಭಿನ್ನಜಾತಿಕತ್ತಾ ಆಸೇವನ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ। ಫಲಂ ಪನ ಸಬ್ಬಸೋ ಆಸೇವನ ಮುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ತದುಭಯಂ ಇಧ ಪುರಿಮಜವನಸಙ್ಖ್ಯಂ ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಗ್ಗ ಫಲಜವನವಜ್ಜಾನೀ’’ತಿ। ಫಲಜವನವಜ್ಜಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಜವನಾನಂ। ‘‘ಸಬ್ಬಾಕಾರಪಾರಿಪೂರಂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕುಸಲಾದಿಜಾತಿಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಜಾತಿಮತ್ತೇನಪೀ’’ತಿ। ಅಭಿನ್ನಾ ಏವ ಸಿಯುಂ। ನ ಪನ ಭಿನ್ನಾ ಹೋನ್ತಿ। ಕದಾಚಿ ಕೇಚಿಭಿನ್ನಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಭಿನ್ನಜಾತಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ। ಲ। ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಕಾಮಾವಚರಭಾವತೋ ಮಹಗ್ಗತಾನುತ್ತರಭಾವಪತ್ತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಗೋತ್ರ ಭುಚಿತ್ತಂ ಕಾಮಭೂಮಿ। ಝಾನಚಿತ್ತಂ ಮಹಗ್ಗತಭೂಮಿ। ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ ಲೋಕುತ್ತರ ಭೂಮಿ। ಕಮ್ಮಚೇತನಾಯ ನಿರುದ್ಧಾಯಪಿ ತಸ್ಸಾ ಪವತ್ತಾಕಾರೋ ನನಿರುಜ್ಝತಿ। ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಅನುಗಚ್ಛತಿ। ಸೋ ಏವ ಆಯತಿಂ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮರಾಸಿ ಹುತ್ವಾ ಪಾತುಬ್ಭವತಿ। ತಸ್ಮಾ ಸೋ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಬೀಜಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಸೋ ಚ ಯಾವ ನ ವಿಪಚ್ಚತಿ। ತಾವ ಸಂಸಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸತಿ, ಅನ್ತರಾ ವಿನಟ್ಠೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮಚೇತನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ ತಸ್ಸ ಬೀಜಸ್ಸ ನಿಧಾನತ್ಥಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನಿರುಜ್ಝಮಾನಾ ಚ ನಿದಹಿತ್ವಾ ಏವ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಾಕಾರಸಙ್ಖಾತ ಬೀಜನಿಧಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ। ‘‘ಚೇತನಾಯ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚೇತನಾಯ ಸಾಧಾರಣಂ ಹೋತಿ। ಪುರೇಜಾತಾ ಸಾಲರುಕ್ಖಪೋತಕಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪುರಿಮಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಧಮ್ಮಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಆಹಾರಜಕಾಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ‘‘ಪಚ್ಛಾ ಜಾತೇನಾ’’ತಿ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥಿ। ಜಿಣ್ಣಪತರುಕ್ಖಸ್ಸ ಉದಕಾಸಿಞ್ಚನಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಯದಗ್ಗೇನಾ’’ತಿ ಯೇನಕಾರಣ ಕೋಟ್ಠಾಸೇನ। ‘‘ವತ್ಥು ರೂಪಂ’’ತಿ ನಿರೋಧಾಸನ್ನಂ ಹದಯವತ್ಥು ರೂಪಂ। ‘‘ಏವಮಯಂ ಪೀ’’ತಿ ಏವಂ ಅಯಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋಪಿ। ವಿವಿಧೇನ ಆಕಾರೇನ ಫರಣಂ ಕಾಲನ್ತರ ದೇಸನ್ತರ ಗಮನಂ ವಿಪ್ಫಾರೋ। ಮಹನ್ತೋ ವಿಪ್ಫಾರೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಸಮಾಸೋ। ‘‘ವತ್ಥುಮ್ಹೀ’’ತಿ ಹದಯವತ್ಥುಮ್ಹಿ। ಪಞ್ಚಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ವೋಕಿಣ್ಣೋ ಸಮ್ಮಿಸ್ಸೋತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೋ। ಕಾಮ ರೂಪಭವೋ । ವಿನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ರೂಪವಿರಾಗಭಾವನಾಬಲೇನ ರೂಪಸ್ಸ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಪುರೇಜಾತಂ ವಾ’’ತಿ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾತೀತೇ ಪುರೇಜಾತಂ ವಾ। ‘‘ವಡ್ಢನಪಕ್ಖೇ ಠಿತಂ ವಾ’’ತಿ ತತೋ ಪಚ್ಛಾ ಯಾವ ಅಟ್ಠಮ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣಾ ವಡ್ಢನಪಕ್ಖೇ ಠಿತಂ ವಾ। ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ವತ್ಥೂ’’ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ವತ್ಥುರೂಪಂ। ‘‘ಏತ್ಥಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪುರೇಜಾತ ಪಚ್ಚಯೇ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಪಚ್ಚನೀಯೇ’’ತಿ ಪಚ್ಚನೀಯ ವಾರೇ। ‘‘ತಂ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ। ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಪರಿಬ್ಯತ್ತತ್ತಾವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಾರಣಂ ವದನ್ತಿ ಪಟ್ಠಾನಟೀಕಾಚರಿಯಾ। ಅರೂಪಭವೇ ಮರಣಾಸನ್ನಕಾಲೇ ಕಸ್ಸಚಿ ಗತಿನಿಮಿತ್ತು ಪಟ್ಠಾನಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಮೇವ। ಏವಞ್ಚಸತಿ, ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣ ಪುರೇಜಾತಂ ಲದ್ಧಬ್ಬಮೇವ। ಪಟ್ಠಾನೇಪನ ತಸ್ಮಿಂಭವೇ ಸಬ್ಬಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಇತಿ ಚೇ, ವತ್ಥು ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ತತ್ಥ ಅಲದ್ಧಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಆರುಪ್ಪೇವಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಟ್ಠಾನೇ ಅರೂಪಭವೇ ದ್ವೇಪಿ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅರೂಪ ಪುಗ್ಗಲಾ ಸಬ್ಬಂಪಿ ರೂಪಧಮ್ಮಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಕರೋನ್ತೀತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣ ಸಙ್ಗಹದೀಪನಿಯಂ ‘ಅಸಞ್ಞೀಭವತೋ ಚುತಾನಂ ವಿಯ ಅರೂಪಭವತೋ ಚುತಾನಂಪಿ ಗತಿನಿಮಿತ್ತಭೂತಂ ಕಾಮಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಭವನ್ತರೇ ಕೇನಚಿದ್ವಾರೇನ ಅಗ್ಗಹಿತಂ, ಕೇವಲಂ ಕಮ್ಮಬಲೇನೇವ ಉಪಟ್ಠಾಪಿತ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಗೂಥಕುಣಪಾದೀನೀ’’ತಿ ಗೂಥಞ್ಚ ಮತಪೂತಿಸರೀರಾನಿ ಚ। ‘‘ಏವಂ ವುತ್ತೇಹೀ’’ತಿ ಪಟ್ಠಾನೇ ವುತ್ತೇಹಿ। ತೇ ಪನ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಥಂ ಚತುಭೂಮಿಕ ಕುಸಲಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥ ಆನನ್ತರಿಯ ವಜ್ಜಾನೀ’’ತಿಆದಿಂ। ತತ್ಥ ಆನನ್ತರಿಯ ಕಮ್ಮಕತಾನಂ ಕಿಲೇಸಾವರಣ ಕಮ್ಮಾವರಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಝಾನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಲಾಭೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆನನ್ತರಿಯ ವಜ್ಜಾನೀ’’ತಿ। ‘‘ತಾನೀ’’ತಿ ರಾಗಾದೀನಿ ಅಕುಸಲಾನಿ ಚತುಭೂಮಿಕ ಕುಸಲಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಬಲವನಿಸ್ಸಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಸಮತಿಕ್ಕಮಮುಖೇನಾ’’ತಿ ಪಟ್ಠಾನೇ ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏತಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇ ಪಾಣಂ ಹನ್ತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾ ತತ್ಥಾಯ ದಾನಂ ದೇತಿ, ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯತಿ, ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಮಗ್ಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಅಭಿಞ್ಞಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಪಾಣಾತಿಪಾತಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಟಿಹನನತ್ಥಾಯ ಪಹಾನತ್ಥಾಯ ಸಮತಿಕ್ಕಮನತ್ಥಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೋ ಚೇ ಪಾಣಾತಿಪಾತೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುನ ಸಂವೇಗಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಮತಿಕ್ಕಮನತ್ಥಾಯ ದಾನಂ ದೇತಿ, ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯತಿ, ಉಪೋಸಥ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ। ತದಾ ತಂ ಪಾಣಾತಿ ಪಾತಕಮ್ಮಂ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ದಾನಕಮ್ಮೇನಿಯೋಜೇತಿ ನಾಮ। ತಥಾ ಸೀಲಕಮ್ಮೇ ಉಪೋಸಥ ಕಮ್ಮೇತಿ। ಯಥಾಹಿ ರಾಜಾ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ ಇಮಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ ಯೋ ಉಪೋಸಥಂ ನುಪವಸತಿ, ತಂ ಘಾತೇಸ್ಸಾಮೀತಿ। ತದಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ನಾಗರಾ ಉಪೋಸಥಂ ಉಪವಸೇಯ್ಯುಂ। ಏವಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ರಾಜಾವಿಯ ಹಿ ತಸ್ಸ ಪಾಣಾತಿಪಾತಕಮ್ಮಂ। ನಾಗರಾ ವಿಯ ಸೋ ಪಾಣಘಾತಕೋ। ಉಪೋಸಥ ಕಮ್ಮ ಕುಸಲಾನಿ ವಿಯ ತಸ್ಸ ದಾನಸೀಲ ಉಪೋಸಥ ಕಮ್ಮ ಕುಸಲಾನೀತಿ। ‘‘ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಮಗ್ಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಅಭಿಞ್ಞಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀ’’ತಿ ಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವನಯೋ। ಏವಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಮುಖೇನ ಏಕಂಪಿ ಅಕುಸಲಂ ಸಬ್ಬಾನಿ ಚತುಭೂಮಿಕ ಕುಸಲಾನಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯ ಸತ್ತಿಯಾ ಜನೇತಿ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ತಾನಿಯೇವ ಸಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ಆನನ್ತರಿಯ ಕಮ್ಮಸಹಿತಾನಿಸಬ್ಬಾನಿ ಅಕುಸಲಾನಿಯೇವ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಅಬ್ಯಾಕತ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಬಲವನಿಸ್ಸಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ದಾನಸೀಲಾದಯೋ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ। ಸುಟ್ಠು ಬಲವಂ ಕಮ್ಮಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ನ ದುಬ್ಬಲಂ। ಉಪನಿಸ್ಸಯಟ್ಠಾನತ್ತಾ। ತೇಸಂಪಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಬಲವನಿಸ್ಸಯಾ ನನುಹೋನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಥಂ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾರುಕ್ಖತಿಣಾದೀನಂ’’ತಿಆದಿಂ। ತತ್ಥ ಪಥವೀರಸ ಆಪೋರಸವಸ್ಸೋದಕ ಬೀಜಾನಿ ರುಕ್ಖತಿಣಾದೀನಂ ಬಲವನಿಸ್ಸಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ಮೂಲಭೇಸಜ್ಜಾದೀನಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸನ್ತಾನಂ ಬಲವನಿಸ್ಸಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಪಕತಸ್ಸೇವಾ’’ತಿ ಪಥಮತರಂ ಕತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಾದಿಕಮ್ಮಸ್ಸೇವ। ‘‘ನ ಏವಂ ರೂಪಸನ್ತಾನೇನಾ’’ತಿ ಏವಂ ರೂಪಸನ್ತಾನೇನ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ ಉಪಸೇವಿತಾ ಧಮ್ಮಾ ನತ್ಥಿ। ‘‘ತಂ’’ತಿ ಉತುಬೀಜಾದಿಕಂ। ಕಮ್ಮಾದಿಕಞ್ಚ। ‘‘ಪಕತಂ’’ತಿ ಪುರೇತರಂ ಉಪ್ಪಾದಿತಞ್ಚ ಉಪಸೇವಿತಞ್ಚ। ಸಚೇತನಸ್ಸೇವ ಚೇತನಂ ಪಕಪ್ಪನಂ ಪಕರಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಚೇತನಂ ಪಕಪ್ಪನಂ ಪಕರಣಂ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಪಕಪ್ಪನಂ’’ತಿ ಚ ಸಂವಿಧಾನಂ। ‘‘ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಕಿಞ್ಚಿಕಮ್ಮಾದಿಕಂ ಉತುಭೋಜನಾದಿಕಞ್ಚ। ಅತ್ತನೋ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ರಾಗಾದಯೋ ಪರಸ್ಸ ಚ ಸನ್ತಾನೇ ಪರಸ್ಸ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ರಾಗಾದಯೋ ಅತ್ತನೋ ಚ ಸನ್ತಾನೇತಿ ಯೋಜನಾ । ‘‘ನಿದಸ್ಸನಂ’’ತಿ ಉದಾಹರಣಂ ಹೋತಿ। ಮನೋಪದೋಸಿಕದೇವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ದಿಸ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಮನಂ ಪದೂಸೇನ್ತಿ। ಬಾಳ್ಹಂ ಇಸ್ಸಾಧಮ್ಮಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ। ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ಚವನ್ತಿ। ತೇಸಂ ದ್ವೇ ಇಸ್ಸಾಧಮ್ಮಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಬಲವನಿಸ್ಸಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಕಾಮಾವಚರ ಕುಸಲಸ್ಸ ಬಲವನಿಸ್ಸಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ। ಝಾನ ಮಗ್ಗ ಫಲ ವಿಪಸ್ಸನಾದಿಭೇದಂ ಆಲಮ್ಬಣಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ ಅಸ್ಸಾದನಾದಿ ಧಮ್ಮೇ ಅತ್ತಾಧೀನೇ ಕರೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಅತ್ತಾಧೀನೇ’’ತಿ ಅತ್ತಾಯತ್ತೇ ಅತ್ತಾಬದ್ಧೇ। ಪಟ್ಠಾನೇ ಪಞ್ಹವಾರೇ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಸೀಲಂಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ತಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ। ಪುಬ್ಬೇ ಸುಚಿಣ್ಣಾನಿ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೀತಿಆದಿನಾ ಆಗತತ್ತಾದಾನ ಸೀಲ। ಲ। ನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಚೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ। ರಾಗಂ ಗರುಂಕತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಿ, ಅಭಿನನ್ದತೀತಿಆದಿನಾ, ಚಕ್ಖುಂ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತೀತಿಆದಿನಾ ಚ ಆಗತತ್ತಾ ‘‘ರಾಗ ದಿಟ್ಠಿ ಚಕ್ಖು ಸೋತಾದೀನಿಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಪರತ್ಥ ಪೀ’’ತಿ ಪರತೋ ನಿಸ್ಸಯ ಪಚ್ಚಯಾದೀಸುಪಿ। ‘‘ಸೋ ಏವಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚುಪತ್ಥಮ್ಭಕೋ ಏವ। ‘‘ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಕಿಞ್ಚಿಮತ್ತಂಪಿ। ಮಹಾಭೂತೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ನನು ಆಹಾರ ರೂಪಂ ಮಹಾಭೂತೇ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಜೀವಿತರೂಪಞ್ಚ ಕಮ್ಮಜಮಹಾಭೂತೇ ಅನುಪಾಲೇತುನ್ತಿ। ಸಚ್ಚಂ। ಇಧ ಪನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯ ಕಿಚ್ಚಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ತೇಸಞ್ಚ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯ ಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ। ತಂ ಪರತೋ ಆವೀ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ। ‘‘ವತ್ಥು ವಿಪಾಕಾನಂ’’ತಿ ವತ್ಥುರೂಪಂ ವಿಪಾಕಾನಂ। ಪಟ್ಠಾನಪಾಠೇ। ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚ, ನಿಸ್ಸಯೋ ಚ, ಪುರೇಜಾತಞ್ಚ, ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಚ, ಅತ್ಥಿ ಚ, ಅವಿಗತೋ ಚಾ,ತಿ ಛಸುಪಚ್ಚಯೇಸು ಘಟಿತೇಸು ತೀಣಿ ವಿಸಜ್ಜನಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತೀಣಿ ವಿಸಜ್ಜನಾನಿ ನಾಮ ವತ್ಥು ಕುಸಲಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಛ ಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ। ವತ್ಥು ಅಕುಸಲಾನಂ, ವತ್ಥು ಅಬ್ಯಾಕತಾನನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವತ್ಥುಂ ಆರಬ್ಭ ವತ್ಥು ಮೇ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಮಸನ್ತಸ್ಸ ವತ್ಥುರೂಪಂ ಕುಸಲಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಛಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ। ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋ ಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ,ತಿ ಉಪಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ ವತ್ಥು ರೂಪಂ ಅಕುಸಲಾನಂ। ಉಭಯತ್ಥಪಿ ಆವಜ್ಜನಕ್ಖಣೇ ಅಬ್ಯಾಕತಾನಂ। ಅರಹತೋ ಪನ ತಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಮಸನ್ತಸ್ಸ ಕ್ರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಖನ್ಧಾನನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವತ್ಥುಂ’’ತಿಆದಿಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವತ್ಥುಂ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವತ್ಥುಂ। ಅಧಿಟ್ಠಾನವಿಧಾನೇ ಪನ ಆಕಾಸ ಗಮನೇ ರೂಪಕಾಯಂ ಆರಬ್ಭಚಿತ್ತಂ ವಿಯ ಕಾಯಂ ಲಹುಕಂ ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ವತ್ಥು ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತ ದ್ವಯಸ್ಸಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಅನಿಟ್ಠೇಠಾನೇ’’ತಿ ಜವನಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನೇನ ವಿನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ ನಾಮ ಕತ್ಥಚಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಅನಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾನೇ, ಮಗ್ಗವೀಥೀಸು ಗೋತ್ರಭುವೋದಾನಟ್ಠಾನೇ, ಆಗನ್ತುಕ ಭವಙ್ಗಟ್ಠಾನೇತಿ ಇದಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ। ಇತೋ ಅಞ್ಞಂ ಅನಿಚ್ಛಿತಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ। ಏವಂ ಅನಿಚ್ಛಿತಬ್ಬೇ ಠಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಪಕತಿಕಾಲೇ’’ತಿ ಮರಣಾಸನ್ನಕಾಲತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂಕಾಲೇ। ‘‘ತಾನಿವಾ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯವತ್ಥೂನಿವಾ। ‘‘ಅಞ್ಞಂ ವಾ’’ತಿ ವತ್ಥುತೋ ಅಞ್ಞಂ ರೂಪಾದಿಕಂ ವಾ। ‘‘ಭಿನ್ನಾರಮ್ಮಣಾನಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ, ಅಞ್ಞಂ ಜವನಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಜವನಾನಿ ಆವಜ್ಜನೇನ ಭಿನ್ನಾರಮ್ಮಣಾನಿ ವಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಚ್ಛಾಉಪ್ಪನ್ನಾನೀ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ವೀಥಿಚಿತ್ತಾನಂ। ‘‘ತದೇವಾ’’ತಿ ತಂ ಏವವತ್ಥು ರೂಪಂ। ‘‘ವತ್ಥು ಚಾ’’ತಿ ನಿಸ್ಸಯೋ ಚ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾನಂ। ನ ಹಿ ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುಬೋಧಂ। ‘‘ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ’’ತಿಆದೀಸು। ‘‘ತಸ್ಸ ಯಕ್ಖಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇನ್ದಕನಾಮಸ್ಸ ತಸ್ಸಯಕ್ಖಸ್ಸ। ‘‘ಇತರೇಸಂಪೀ’’ತಿ ಸಂಸೇದಜೋಪಪಾತಿಕಾನಂಪಿ। ‘‘ದುವಿಧೇನಾ’’ತಿ ರೂಪಜನನ ಕಿಚ್ಚಂ ರೂಪೂಪತ್ಥಮ್ಭನ ಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಂ ದುವಿಧೇನ। ಅಥವಾ ‘‘ದುವಿಧೇನಾ’’ತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಾಹಾರಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಂ ಬಹಿದ್ಧಾಹಾರಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನನ್ತಿ ಏವಂ ದುವಿಧೇನ। ‘‘ತಥಾರೂಪಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತಕಮ್ಮವಿಸೇಸೇನ ಸಿದ್ಧಾನಞ್ಚ। ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಾಹಾರೋಪೀ’’ತಿ ಪಿಸದ್ದೇನ ಯಥಾವುತ್ತಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಅರೂಪಾಹಾರೇ ಚ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ। ‘‘ವತ್ಥುವಿಪಾಕಾನಂ’’ತಿ ವತ್ಥುರೂಪಂ ವಿಪಾಕಾನಂ। ‘‘ಸಬ್ಬಥಾ’’ತಿ ಅಬ್ಯಾಯಪದಂ। ತಞ್ಚ ಸಬ್ಬವಿಭತ್ತಿಯುತ್ತಂ। ಇಧ ಪನ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಥಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರನ್ತಿ। ಪಕಾರೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಥಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಿವಿಧೋ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಸಹಜಾತೇ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಸಹಜನನಂ ನಾಮ ಅತ್ತನಾ ಸಹ ಜನೇನ್ತಸ್ಸ ಸಹಜನನಂ। ತಞ್ಚ ಕಮ್ಮಚಿತ್ತಾದೀನಂ ವಿಯ ವಿಸುಂ ಜನನಕಿಚ್ಚಂ ನ ಹೋತಿ। ಅತ್ತನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೇ ಏವ ಇತರಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೇ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಏವರೂಪಂ ಜನನಕಿಚ್ಚಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ।‘‘ವಿನಾವ ಸಹುಪ್ಪಾದನಕಿಚ್ಚೇನಾ’’ತಿ ಅತ್ತನಾ ಸಹುಪ್ಪಾದನಕಿಚ್ಚೇ ಆಹಾರಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನೇವ ಸಹಜಾತಾನಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನ್ತೋಪಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ। ಏಸನಯೋ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೇಪಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಜೀವಿತಂಪೀ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ತೀಸೂ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಚ ಅತ್ಥಿಚಾತಿ ಇಮೇಸು ತೀಸು। ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಮ್ಹಿ ಪುರೇಜಾತಾ ರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಿ ಅತ್ಥಿ। ಸೋ ಪುರೇಜಾತತ್ಥಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೇ ಸಙ್ಗಹಿತೋ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಕತೇ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಕಮ್ಮೇ ಕತೇ ತಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಏವ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ। ಆರಮ್ಮಣಾಕಾರೋ ಗೋಚರವಿಸಯಾಕಾರೋ। ‘‘ಸನ್ತಾನವಿಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಬೀಜನಿಧಾನಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ತೇ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯ ಕಮ್ಮ ಪಚ್ಚಯಾ। ‘‘ಅಕಾಲಿಕೋ’’ತಿ ಮಗ್ಗಚೇತನಾವಸೇನ ಅಕಾಲಿಕೋ। ಸೋಹಿ ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರೇಫಲಂ ಜನೇತಿ। ತಸ್ಮಾ ಆಗಮೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಆಯತಿಕಾಲಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಅಕಾಲಿಕೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅವಸೇಸೋ ನಾನಕ್ಖಣಿಕಪಚ್ಚಯೋ ಕಾಲಿಕೋ। ‘‘ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚೇನ। ಲೋಕಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಕಮ್ಮಹೇತುಕತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಫಲಹೇತೂ ಪಚಾರೇನಾ’’ತಿ ಫಲಭೂತಾಯ ಸಬ್ಬಲೋಕಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಹೇತುಭೂತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಾಮಂ ಫಲಮ್ಹಿ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವೋಹಾರೇನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇವೀಸತಿಪಚ್ಚಯಾ ಕಮ್ಮಸಭಾವಂ ನಾತಿವತ್ತನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ವಿಜ್ಜಮಾನಾ ಯೇವಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಾ ಏವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಸಾಸನಯುತ್ತಿಯಾ ವಿರುದ್ಧಮೇವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಾಸನಯುತ್ತಿ ನಾಮ ತೀಣಿಪಿಟಕಾನಿ। ‘‘ವಿರುದ್ಧಮೇವಾ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಸಬ್ಬೇ ಪಥವೀ ಪಬ್ಬತ ನದೀಸಮುದ್ದ ಅಜಟಾಕಾಸಾದಯೋ ಚ ಸಬ್ಬಾಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಕಮ್ಮಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವದನ್ತೋ ಚ, ಸಬ್ಬೇ ಅತೀತಾನಾಗತ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಾ ಏವಾತಿ ವದನ್ತೋ ಚ, ತೀಹಿ ಪಿಟಕೇಹಿಪಿ ವಿರುಜ್ಝತಿಯೇವ। ಪಟ್ಠಾನಪಾಳಿಯಾ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ಅತ್ಥಿ ಸದ್ದೋಹಿ ಪಟ್ಠಾನೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ಥೋ। ನ ಪರಮತ್ಥ ಧಮ್ಮ ಭಾವೇನ। ನಾಪಿಲೋಕ ಸಮ್ಮುತಿವಸೇನ। ನ ಹಿ ಪರಮತ್ಥ ಧಮ್ಮ ಭೂತಾಪಿ ಅತೀತಾನಾಗತಧಮ್ಮಾ ಇಧ ಅತ್ಥಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ನಾಪಿಪಞ್ಞತ್ತಿ ಹೋತಿ। ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಓಕಾಸೇ’’ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಯನಿಸ್ಸಿತಭಾವೇ ನ ಪಟಿಬದ್ಧೇ ಕಾಮರೂಪಭವೋಕಾಸೇ। ‘‘ಯತೋ’’ತಿ ಯಮ್ಹಾಪಟಿಸನ್ಧಿ ವಿಞ್ಞಾಣತೋ। ‘‘ಯತೋ’’ತಿ ವಾ ಯಮ್ಹಾಸೀಸತೋ, ಯಮ್ಹಾಬೀಜತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಬೀಜತೋ ವಿಯ ಮಹಾರುಕ್ಖಸ್ಸಾ’’ತಿ ಬೀಜಪಚ್ಚಯಾ ಕಳೀರಙ್ಕುರಾದಿಕಸ್ಸ ಮಹಾರುಕ್ಖಸನ್ತಾನಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿವಿಯ। ಪಾಳಿಪಾಠೇ। ‘‘ನ ಓಕ್ಕಮಿಸ್ಸಥಾ’’ತಿ ಸಚೇ ನ ಓಕ್ಕಮೇಯ್ಯ। ‘‘ಸಮುಚ್ಚಿಸ್ಸಥಾ’’ತಿ ಅಪಿನುಖೋ ಸಮುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ವಡ್ಢೇಯ್ಯ। ‘‘ವೋಕ್ಕಮಿಸ್ಸಥಾ’’ತಿ ಸಚೇ ವಿಗಮೇಯ್ಯ, ವಿನಾಸೇಯ್ಯ। ‘‘ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸಥಾ’’ತಿ ಅಪಿನುಖೋ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯ, ಪಾತುಭವೇಯ್ಯ। ‘‘ವೋಚ್ಛಿಜ್ಜಿಸ್ಸಥಾ’’ತಿ ಸಚೇಉಚ್ಛಿಜ್ಜೇಯ್ಯ। ‘‘ಆಪಜ್ಜಿಸ್ಸಥಾ’’ತಿ ಅಪಿನುಖೋ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ‘‘ಯದಿದಂ’’ತಿ ಯಂ ಇದಂ। ‘‘ಇದಂ’’ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಂ’’ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಯಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಿ। ಏಸೇವ ವಿಞ್ಞಾಣ ಧಮ್ಮೋತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ರೂಪುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ರೂಪುಪ್ಪಾದಸ್ಸ। ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣ ಪಚ್ಚಯಾ। ರೂಪುಪ್ಪತ್ತಿ। ‘‘ರೂಪಪ್ಪವೇಣಿಯಾ’’ತಿ ಕಮ್ಮಜರೂಪಸನ್ತತಿಯಾ। ‘‘ಉತುಆಹಾರಾಪೀ’’ತಿ ಅಜ್ಝತ್ತ ಉತುಅಜ್ಝತ್ತ ಆಹಾರಾಪಿ। ಇದಞ್ಚ ಸಮ್ಭವಯುತ್ತಿ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಾಯ ರೂಪಪ್ಪವೇಣಿಯಾ ಅಸತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತಂ ತೇ ಉತುಆಹಾರಾಪಿ ನತ್ಥಿಯೇವ। ಬಹಿದ್ಧಾ ಉತುಪನ ಅಸತಿಪಿ ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಾಯ ರೂಪಪ್ಪವೇಣಿಯಾ ರೂಪಂ ನ ಜನೇತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಟೀಕಾಪಾಠೇ। ‘‘ಅರೂಪಂ ಪನಾ’’ತಿ ಅರೂಪಭೂಮಿಪನ। ‘‘ಯಸ್ಮಿಂರೂಪೇ’’ತಿ ಕಮ್ಮಜರೂಪೇ। ‘‘ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಪಚ್ಛಿಮರೂಪುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಸತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ। ಕಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೇ। ‘‘ಪುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಬೀಜಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ’’ತಿ ಅಮ್ಬಬೀಜಾದೀನಂ ಬೀಜಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ। ‘‘ನಿಯಾಮರೂಪಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ಉತುವಿಸೇಸಮಾಹ। ‘‘ಯಥಾ ವಾ ತಥಾ ವಾ’’ತಿ ಅನಿಯಮತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಯೋನಿಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ’’ತಿ ತಂ ತಂ ಗೋತ್ತಕುಲಜಾತೀನಂ ಜಾತಿಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ। ‘‘ನಿಯಾಮರೂಪಂ’’ತಿ ಉತುವಿಸೇಸ ಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಯಾಮರೂಪಂ। ಸದಿಸಾನಿ ರೂಪಸಣ್ಠಾನಾನಿ ಯೇಸನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿರೂಪಸ್ಸೇವ ಆನುಭಾವೋ’’ತಿ ಕಲಲಕಾಲಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿರೂಪಸ್ಸೇವ ಆನುಭಾವೋ। ಪುನ ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಸಮುದಾಗತಂ’’ತಿ ಸುಟ್ಠು ಉಪರೂಪರಿಆಗತಂ। ಇತ್ಥಿಭಾವಾದಿರೂಪಂ ಬೀಜರೂಪಞ್ಚ ನಿಯಾಮೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ನಿಯಾಮಕಂ’’ತಿ ನಾನಾವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಾದೀನಂ ನಿಯಾಮಕಂ। ‘‘ತತ್ಥ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಭವೇ’’ತಿಆದೀಸು। ಧನಞ್ಚ ಧಞ್ಞಞ್ಚ ತತೋ ಅವಸೇಸಾ ಸಬ್ಬೇಉಪಭೋಗಪರಿಭೋಗಾಚಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ವಿಜ್ಜಾ ಚ ಸಿಪ್ಪಞ್ಚ ನಾನಾಬಹುಸ್ಸುತಞ್ಚ ಪರಿಯತ್ತಿ ಚಾತಿ ದ್ವನ್ದೋ। ‘‘ಅನಾಗತಾನಂ ತಾಸಂ’’ತಿ ತಾಸಂ ಅಭಿನವಧನಧಞ್ಞಾದಿಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ। ‘‘ಉಪನಿಸ್ಸಯ ಪಚ್ಚಯತಾ’’ತಿ ಪುಬ್ಬಯೋಗಕಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯ ಪಚ್ಚಯತಾ। ತತ್ಥ ಧನಧಞ್ಞಭೋಗಾನಂ ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ಪುಬ್ಬಯೋಗಕರಣಂ ನಾಮ ಕಸಿಕಮ್ಮ ವಾಣಿಜ್ಜಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಕರಣಂ। ತತ್ಥ ಕಸಿಕಮ್ಮೇ ತಾವ ಧನಧಞ್ಞಭೋಗಾನಂ ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ಕಸಿಕಮ್ಮಕರಣೇ ಧನಧಞ್ಞಭೋಗಾ ಅನಾಗತೂಪನಿಸ್ಸಯ ಪಚ್ಚಯೋ। ಇದಾನಿ ಕಸಿಕಮ್ಮಕರಣಂ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ। ಧನಧಞ್ಞ ಭೋಗಾನಂ ಪಟಿಲಾಭಪರಿಭೋಗಕಾಲೇಸು ಕಸಿಕಮ್ಮಕರಣಂ ಅತೀತೂಪನಿಸ್ಸಯ ಪಚ್ಚಯೋ। ತೇಸಂ ಪಟಿಲಾಭೋ ಚ ಪರಿಭೋಗೋ ಚ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೋ। ಕಸಿಕಮ್ಮಕರಣಕ್ಖಣೇ ಪನ ಖೇತ್ತ, ವತ್ಥು, ಬೀಜ, ಮೇಘವುಟ್ಠಿಯೋ ಚ ನಙ್ಗಲಾದೀನಿ ಕಸಿಭಣ್ಡಾನಿ ಚ ಗೋಮಹಿಂಸಾ ಚ ಕಮ್ಮಕಾರಕ ಪುರಿಸಾ ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೂಪನಿಸ್ಸಯೋ। ಕಸಿಕಮ್ಮಕರಣಂ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ। ಕಮ್ಮಸಾಧಿಕಸ್ಸ ಮಾತಾಪಿತಾದಯೋ ಪುಬ್ಬಪುರಿಸಾ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅತೀತೂಪನಿಸ್ಸಯ ಪಚ್ಚಯೋ। ತಂ ಕಮ್ಮಂ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ। ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ।

‘‘ಪಞ್ಚವಿಧ’’ನ್ತಿಆದೀಸು। ‘‘ಸಣ್ಠಾನತ್ತಂ’’ತಿ ಅಣು, ತಜ್ಜಾರೀ, ರಥರೇಣು, ಲಿಕ್ಖಾದೀನಿ ಉಪಾದಾಯ ಸಬ್ಬೇಸಂ ರೂಪಸಣ್ಠಾನಾನಂ ಭಾವೋ ಸಣ್ಠಾನತ್ತಂ। ‘‘ಭಾವೋ’’ತಿ ಚ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಪವತ್ತಿ ಹೇತೂ’’ತಿ ಚ ಪರಮತ್ಥ ರೂಪ ಧಮ್ಮಾ ಏವ। ‘‘ಅನುಪಗಮನತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಭಾವತೋ ಅತಿಸುಖುಮತ್ತಾ ಅನುಪಗಮನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಧಿವಚನಸಙ್ಖಾತಂ ನಾಮಾಭಿಧಾನನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ಅಧಿವಚನಂ’’ತಿ ಚ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸಕತ್ತಾ ಅಧಿಕಂ ವಚನಂ ಅಧಿವಚನಂ। ‘‘ನಾಮಾಭಿಧಾನ’’ನ್ತಿ ಚ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಗಹೇತಬ್ಬ ಭಾವೋ’’ತಿ ಇದಂ ಚಿತ್ತಂ ನಾಮ, ಅಯಂ ಫಸ್ಸೋನಾಮಾತಿಆದಿನಾ ಕಥೇನ್ತಾನಂ ಸನ್ತಿಕಾ ನಾಮಾಭಿಧಾನಂ ಸುತ್ವಾ ತದನುರೂಪಸ್ಸ ಸಭಾವತ್ಥಸ್ಸ ಜಾನನವಸೇನ ಞಾಣೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಭಾವೋ। ನಾಮ ಪಞ್ಞತ್ತಾನುಸಾರೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬತ್ತಾ ನಾಮನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಆರಮ್ಮಣೇ ನಮತೀತಿ ನಾಮಂ। ಆರಮ್ಮಣಿಕ ಧಮ್ಮಾ ವಾ ಏತ್ಥ ನಮನ್ತೀತಿ ನಾಮನ್ತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ।

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯಸಙ್ಗಹೇ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇಸು ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಙ್ಗಹೋಪಿ ಥೇರೇನ ಇಧ ನಿಕ್ಖಿತ್ತೋ। ತತ್ಥ ‘‘ಪಞ್ಞಾವೀಯತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ನಾಮ ವೋಹಾರಟ್ಠಪನಂ। ತಞ್ಚಠಪನಂ ದ್ವೀಹಿಕಾರಣೇಹಿ ಸಿಜ್ಝತಿ ವದನ್ತಾನಂ ವೋಹಾರೇನ ಚ, ಸುಣನ್ತಾನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇನ ಚಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಯಂ ಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛೀಯತೀ’’ತಿ ಯಥಾ ಪುಬ್ಬಪುರಿಸೇಹಿ ವೋಹರೀಯತಿ, ತಥಾ ಪಚ್ಛಿಮ ಜನಪರಮ್ಪರಾಹಿ ವೋಹರೀಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪಕಾರೇನ ಞಾಪೀಯತೀತಿ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥೋ’’ತಿ ಮನುಸ್ಸ, ದೇವ, ಪಥವೀ, ಪಬ್ಬತಾದಿಕೋ ಸದ್ದತ್ಥೋ। ‘‘ಪಞ್ಞಾ ಪೀಯನ್ತೀ’’ತಿ ಪಕಾರೇನ ಠಪೀಯನ್ತಿ। ಸದ್ದಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಆಹಾತಿ ಅಧಿಕಾರೋ। ಅಧಿಮತ್ತಭಾವಪ್ಪಕಾರೋ ನಾಮ ಪಥವೀಪಬ್ಬತಾದೀಸು ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಅಧಿಮತ್ತ ಭಾವವಿಸೇಸೋ। ನದೀ ಸಮುದ್ದೋದಕಾದೀಸು ಆಪೋಧಾತುಯಾ। ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೇಸು ತೇಜೋಧಾತುಯಾ। ವಾತಕ್ಖನ್ಧೇಸು ವಾಯೋಧಾತುಯಾತಿ ಏವಂ ಅಧಿಮತ್ತ ಭಾವವಿಸೇಸೋ। ವಿವಿಧೇನ ಪಕಾರೇನ ಪರಿಣಮನಂ ವಿಪರಿಣಾಮೋತಿ ಆಹ ತಥಾ ತಥಾ ವಿಪರಿಣಾಮಾಕಾರನ್ತಿ। ಪಥವೀಪಬ್ಬತಾದಿವೋಹಾರೋ ಸಣ್ಠಿತಾಕಾರಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತೋ ನ ಹೋತಿ। ಪಥವೀ ನಾಮ ಏವಂ ಸಣ್ಠಾನಾ, ಪಬ್ಬತೋ ನಾಮ ಏವಂ ಸಣ್ಠಾನೋತಿ ಸಣ್ಠಾನನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ। ಪಂಸುಸಿಲಾನಂ ರಾಸಿಪುಞ್ಜಪ್ಪವತ್ತಿಮತ್ತೇನ ವೋಹಾರೋ ಸಿದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಹಿ ಇಧ ಸಣ್ಠಾನಂ ಪಧಾನಂ’’ತಿ। ‘‘ಕಟ್ಠಾದಯೋ ಏವ ವುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ ತೇ ಏವಸಣ್ಠಾನನಾನತ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಾನಾವೋಹಾರೇನ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಪಥವೀ ಪಬ್ಬತ ನದೀ ಸಮುದ್ದಾದೀಸು ವಿಯ ಭೂತಾನಂ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸಾಕಾರೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಹಿ ಇಧ ಸಮೂಹೋ ಪಧಾನಂ’’ತಿ। ‘‘ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ತೇಹಿ ಅನಞ್ಞಂ ಏಕೀಭೂತಂ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ। ನ ಆಕಾಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ದಿಸಾದೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ವಿಯ ತೇಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ। ‘‘ಯತೋ’’ತಿ ಯಮ್ಹಾದಿಸತೋ। ‘‘ಲದ್ಧಪ್ಪಕಾಸತ್ತಾ’’ತಿ ಲದ್ಧಪ್ಪಭಾಸತ್ತಾ। ‘‘ಅಹಸ್ಸಾ’’ತಿ ದಿವಸಸ್ಸ। ಉದ್ಧುಮಾತಕಾದೀನಿ ‘ಉದ್ಧುಮಾತಕಂ ಪಟಿಕೂಲಂ’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಕೂಲವಸೇನ ಮನಸಿಕರೋನ್ತಸ್ಸಪಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಂ ಭೂತವಿಕಾರಪ್ಪಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಹತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಭೂತನಿಮಿತ್ತೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ’’ತಿ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ। ‘‘ತಾಸಂ’’ತಿ ಭೂಮಿಪಬ್ಬತಾದಿಕಾನಂ ಅತ್ಥ ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ। ‘‘ತಥಾ ತಥಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಭೂಮಿ, ಅಯಂ ಪಬ್ಬತೋ, ತಿಆದಿನಾ ತೇನ ತೇನ ವೋಹಾರೇನ। ಅತ್ಥಾನಂ ಪರಮತ್ಥಾನಂ ಛಾಯಾತಿ ಅತ್ಥಚ್ಛಾಯಾ। ‘‘ಛಾಯಾ’’ತಿ ಚ ನಿಮಿತ್ತಚ್ಛಾಯಾಯೋ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಅತ್ಥಚ್ಛಾಯಾನಂ ಆಕಾರೋ ಅತ್ಥಚ್ಛಾಯಾಕಾರೋ। ‘‘ಆಕಾರೋ’’ತಿ ಚ ನಾನಾಸಮೂಹ ನಾನಾಸಣ್ಠಾನಾದಿಕೋ ಆಕಾರೋ। ಅತ್ಥೋತಿ ವಾ ಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯೋ ವಚನತ್ಥೋ। ಸೋಯೇವ ಸಮೂಹಾಕಾರಾದಿ ನಿಮಿತ್ತ ಮತ್ತತ್ತಾ ಅತ್ಥಚ್ಛಾಯಾಕಾರೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯ ಸಙ್ಖಾತೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ‘‘ದಬ್ಬಪ್ಪಟಿಬಿಮ್ಬಾಕಾರೇನಾ’’ತಿ ದಬ್ಬಸಙ್ಖಾತೇನ ಪಟಿಬಿಮ್ಬಾಕಾರೇನ। ‘‘ಓಲಮ್ಬಿಯಾ’’ತಿ ಅವಲಮ್ಬಿತ್ವಾ। ‘‘ಗಣನೂಪಗಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಅಯ ಮೇಕೋ ಅತ್ಥೋ, ಇದಮೇಕಂ ವತ್ಥೂತಿ ಏವಂ ಗಣನೂಪಗಂ ಕತ್ವಾ। ‘‘ಇಮೇಛಾ’’ತಿ ಇಮೇ ಛಸದ್ದಪಞ್ಞತ್ತಿ ವೋಹಾರಾ ನಾಮ ನಾಮಕಮ್ಮಾದಿ ನಾಮ। ‘‘ಅತ್ತನೀ’’ತಿ ನಾಮಪದ ಸಙ್ಖಾತೇ ಅತ್ತನಿ। ಅತ್ಥ ವಿಸಯಂ ಏವ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ ಭಾಸಞ್ಞೂನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ನಾಮೇ ಸತೀ’’ತಿ ಅಕ್ಖರಸಮೂಹೋ ಪದಂ, ಪದಸಮೂಹೋ ವಾಕ್ಯನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೇ ನಾಮಪದೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಸತಿ। ‘‘ತದುಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಾನಂ’’ತಿ ತಂ ತಂ ನಾಮಪದಂ ವಾಚುಗ್ಗತಕರಣ ವಸೇನ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಾನಂ ಜನಾನಂ। ‘‘ತದತ್ಥಾ’’ತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ನಾಮ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಾ। ‘‘ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ ಯೇವಾ’’ತಿ ಭಾಸಞ್ಞೂನಂ ಞಾಣಾಭಿಮುಖಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿಯೇವ। ಏತೇನ ಅತ್ತನಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಾಮನಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಜೋತನ ಕಿಚ್ಚಮೇವಾತಿ ದೀಪೇತಿ। ‘‘ಸುಣನ್ತಾನಂ ಞಾಣಂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಞಾಣಂ’’ತಿ ಉಪಲಕ್ಖಣ ವಚನಂ, ಅಕುಸಲ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಪಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ‘‘ತಂ ತಂ ಅತ್ಥಾಭಿಮುಖಂ ನಾಮೇತೀ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣ ಕರಣವಸೇನ ನಾಮೇತಿ। ‘‘ನಾಮಗ್ಗಹಣ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಅಸುಕೋನಾಮ ಹೋತೂತಿ ಏವಂ ನಾಮಗ್ಗಹಣವಸೇನ। ‘‘ಧಾರೀಯತೀ’’ತಿ ಯಾವಜೀವಂಪಿ ಅಪ್ಪಮುಸ್ಸಮಾನಂ ಕತ್ವಾ ಧಾರೀಯತಿ। ನೀಹರಿತ್ವಾ ವುಚ್ಚತಿ ಅತ್ಥೋ ಏತಾಯಾತಿ ನಿರುತ್ತಿ। ‘‘ಏತಾಯಾ’’ತಿ ಕರಣಭೂತಾಯ ಏತಾಯನಾಮಜಾತಿಯಾ। ‘‘ಅವಿದಿತಪಕ್ಖೇ’’ತಿ ನಾಮಪದಂ ಅಸ್ಸುತಕಾಲೇ ಅವಿಞ್ಞಾತಪಕ್ಖೇ। ‘‘ತತೋ ನೀಹರಿತ್ವಾ’’ತಿ ಅವಿದಿತಪಕ್ಖತೋ ಞಾಣೇನ ನೀಹರಿತ್ವಾ। ‘‘ಕಥೀಯತೀ’’ತಿ ತಂ ಸುತಕಾಲೇ ವದನ್ತೇನ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಆಚಿಕ್ಖೀಯತಿ ಜಾನಾಪೀಯತಿ। ‘‘ಅತ್ಥಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅವಿದಿತಪಕ್ಖೇ ಠಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ। ‘‘ಏತಸ್ಸೇ ವಾ’’ತಿ ನಾಮಪದಸ್ಸೇವ। ನಾಮಪದನ್ತಿ ಚ ಕ್ರಿಯ ಪದಂಪಿ , ಉಪಸಗ್ಗಪದಮ್ಪಿ, ನಿಪಾತಪದಮ್ಪಿ, ಪಾಟಿಪದಿಕಪದಂಪಿ, ಇಧ ನಾಮಪದನ್ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ವಿಸೇಸನಭೂತಾನಂ’’ತಿ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸಮಾಸೇ ಸಮಾಸಪದಾನಂ ಅತ್ಥಾ ವಿಸೇಸನಾ ನಾಮ। ಏವಂ ವಿಸೇಸನಭೂತಾನಂ। ‘‘ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಭೂತಸ್ಸ ಅಭಿಞ್ಞಾಲಾಭೀ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ। ‘‘ವದನ್ತೀ’’ತಿ ಆನನ್ದಾಚರಿಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸೋ ಹಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿದುಕನಿದ್ದೇಸೇ ಮೂಲಟೀಕಾಯಂ ತಥಾ ವದತಿ। ‘‘ತಬ್ಭಾವಂ’’ತಿ ಅಕ್ಖರ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಭಾವಂ। ‘‘ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ। ಅಕ್ಖರಪದಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಗೋಚರೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ಅನುಸಾರೇನಾ’’ತಿ ಅನುಗಮನೇನ। ‘‘ಲೋಕಸಙ್ಕೇತ ನಿಮ್ಮಿತಾ’’ತಿ ಲೋಕಸಙ್ಕೇತಞ್ಞಾಣೇನ ಪವತ್ತಿತಾ। ‘‘ಲೋಕಸಙ್ಕೇತಞ್ಞಾಣಂ’’ತಿ ಚ ಇದಂ ನಾಮಂ ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ನಾಮಂ, ಅಯಮತ್ಥೋ ಇಮಸ್ಸ ನಾಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋತಿ ಏವಂ ಪುರೇತರಂ ಲೋಕಸಞ್ಞಾಣ ಜಾನನಕಞ್ಞಾಣಂ। ‘‘ಅತೀತ ಸದ್ದಮತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣ ವೀಥಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹುತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧಂ ಅತೀತ ಸದ್ದಮತ್ತಂ ಕುರುಮಾನಾ। ‘‘ತೇನ ವುತ್ತವಚನೇ’’ತಿ ತೇನ ಸಿಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖನ್ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಸಿಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಮೀತಿ ವುತ್ತವಚನೇ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಸದ್ದಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣ ವೀಥಿಯಾ, ಅತೀತಞ್ಚ ಸದ್ದಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣ ವೀಥಿಯಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ತಾನಿ ಅಕ್ಖರಾನೀ’’ತಿ ಸಿಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಮೀತಿ ವಾಕ್ಯೇ ಅವಯವಕ್ಖರಾನಿ। ‘‘ಅಯಂ ಅಕ್ಖರ ಸಮೂಹೋ’’ತಿ ಇದಂ ನಾಮಪದನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ। ‘‘ವಿನಿಚ್ಛಯವೀಥಿಂ’’ತಿ ಅಕ್ಖರ ಪದಸಲ್ಲಕ್ಖಣವೀಥಿಞ್ಚ। ‘‘ಏಕಕ್ಖರೇ ಸದ್ದೇ’’ತಿ ‘ಗೋ’ ಇಚ್ಚಾದಿಕೇ ಏಕಕ್ಖರೇ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸದ್ದೇ। ‘‘ಯಾ’’ತಿ ನಾಮ ಪಞ್ಞತ್ತಿ। ‘‘ವದನ್ತಸ್ಸ ಮನಸಾ’’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ’’ತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಂ ಪರೇಸಂ ವತ್ತುಕಾಮೋ ವದನ್ತೋ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಾಮಂ ಪಥಮಂ ಮನೋದ್ವಾರವೀಥಿಯಾ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಏವ ವದತಿ, ತಂ ನಾಮಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವದನ್ತೇನ ಮನಸಾ ವವತ್ಥಾಪಿತಾ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಟಿಪಾಟಿಕಥನಂ ಪವತ್ತಿಕ್ಕಮಕಥನಂ। ‘‘ವುತ್ತಂ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಅದ್ಧಮತ್ತಿಕನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ವುತ್ತಂ’’ತಿ ಚ ಸದ್ದಸತ್ಥೇಸು ವುತ್ತಂ।

ಗಾಥಾಯಂ। ‘‘ಮತ್ತಾ’’ತಿ ಏಕವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಏಕಾ ಮತ್ತಾಯಸ್ಸಾತಿ ಏಕಮತ್ತೋ। ‘‘ದೀಘಮುಚ್ಚತೇ’’ತಿ ದೀಘೋ ನಾಮ ವುಚ್ಚತೇ। ‘‘ಪ್ಲುತೋ’’ತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ರುತೋ ಗಾಯಿತೋತಿ ಪರುತೋ । ಸೋ ಏವ ರಕಾರಸ್ಸ ಲಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಪಕಾರೇ ಚ ಸರಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ಪ್ಲುತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಗೀತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಪರಮತ್ಥ ಸದ್ದಸಙ್ಘಾಟಾನಂ’’ತಿ ಪರಮ್ಪರಾ ಪವತ್ತಾನಂ ಪರಮತ್ಥ ಸದ್ದರಾಸೀನಂ। ‘‘ಅನೇಕಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಚಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ ಜವನವೀಥೀನಂ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅನೇಕಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ।

ಪಟ್ಠಾನನಯಾನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ಪಚ್ಚಯಸಙ್ಗಹಾನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।