೯. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಙ್ಗಹಅನುದೀಪನಾ

೧೭೦. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಙ್ಗಹೇ । ವಿದಿತೋ ವಿಞ್ಞಾತೋ ನಾಮರೂಪ ವಿಭಾಗೋ ಯೇನಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಯೋಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ। ‘‘ಕಿಲೇಸೇ ಸಮೇತೀ’’ತಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿಕೇ ನೀವರಣಕಿಲೇಸೇ ಉಪಸಮೇತಿ। ‘‘ತಥಾ ಪವತ್ತೋ’’ತಿ ಭಾವನಾವಸೇನ ಪವತ್ತೋ। ವೂಪಸಮನವಸೇನ ವಾ ಪವತ್ತೋ। ‘‘ತಾಯಾ’’ತಿ ತಾಯಭಾವನಾ ಪಞ್ಞಾಯ, ಪಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಪಸ್ಸಿತಂ’’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಿತಂ। ಕಥಂ ಕಸಿಣಭಾವನಾದಿಕಂ ಯೋಗಕಮ್ಮಂ ಅತ್ತಾವ ಅತ್ತನೋ ಠಾನಂ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಾನಂಹೀ’’ತಿಆದಿ। ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ। ‘‘ಪದಟ್ಠಾನತಾಯಾ’’ತಿ ಏತೇನ ತಿಟ್ಠತಿ ಅನಿವತ್ತಮಾನಂ ಪವತ್ತತಿ ಏತೇನಾತಿ ಠಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೇನ ಪದಟ್ಠಾನಮೇವ ಠಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ದೀಪೇತಿ। ‘‘ಸುಖವಿಸೇಸಾನಂ’’ತಿ ಝಾನಸುಖ ಮಗ್ಗಸುಖ ಫಲಸುಖಾನಂ। ‘‘ದಸಕಸಿಣಾನೀ’’ತಿಆದೀಸು ಮುಖ್ಯತೋ ವಾ ಉಪಚಾರತೋ ವಾ ದ್ವಿಧಾಪಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದಸಕಸಿಣಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸೇಸಾನಿಪೀ’’ತಿ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾದೀನಿ ಸೇಸಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿಪಿ। ಯಂ ಯಂ ಅನುರೂಪಂ ಯಥಾನುರೂಪಂ। ‘‘ಸಮುದಾಚರಣಂ’’ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭುಸಂ ಪವತ್ತನಂ। ‘‘ಸಂಸಗ್ಗ ಭೇದೋ’’ತಿ ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ದ್ವೇಚರಿಯಾ, ಕಸ್ಸಚಿ ತಿಸ್ಸೋತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಮಿಸ್ಸ ವಿಭಾಗೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ’’ತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ। ‘‘ಸಬ್ಬಾಯಪಿ ಅಪ್ಪನಾಯಾ’’ತಿ ಝಾನಪ್ಪನಾಯ ಚ ಮಗ್ಗಪ್ಪನಾಯ ಚ ಫಲಪ್ಪನಾಯ ಚ। ‘‘ಯಾ ಆಸನ್ನೇ ಪವತ್ತಾ ದೂರೇ ಪವತ್ತಾತಿ ಅಧಿಕಾರೋ। ‘‘ಇತರಾ ಪನಾ’’ತಿ ದೂರೇ ಪವತ್ತಾಪನ। ‘‘ತಾಸಂ ಪನಾ’’ತಿ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಭಾವನಾನಂ ಪನ। ‘‘ತೇಸಂ ಪೀ’’ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ನಿಮಿತ್ತಾನಂಪಿ। ‘‘ವಿದತ್ಥಿಚತುರಙ್ಗುಲಂ’’ ನಾಮ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚತುರಙ್ಗುಲಾಧಿಕಂ ವಿದತ್ಥಿಪ್ಪಮಾಣಂ। ವಿದತ್ಥಿಪ್ಪಮಾಣಂ ವಾ ಚತುರಙ್ಗುಲಪ್ಪಮಾಣಂ ವಾತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ತಥಾಹಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವಾಯೋಕಸಿಣ ವಿಧಾನೇ ಚತುರಙ್ಗುಲಪ್ಪಮಾಣಂ ಸೀಸಂ ವಾತೇನ ಪಹರಿಯಮಾನಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಖಲಮಣ್ಡಲಂ ನಾಮ ಕಸ್ಸಕಾನಂ ಕಸ್ಸಮದ್ದನಭೂಮಿಭಾಗಮಣ್ಡಲಂ। ‘‘ಕತಂ ವಾ’’ತಿ ನೀಲಾದಿವಣ್ಣವಿಸೇಸರಹಿತಂ ಅರುಣವಣ್ಣಂ ಮತ್ತಿಕಕ್ಖಣ್ಡಂ ಉದಕೇನ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಚಕ್ಕಮಣ್ಡಲಂ ವಿಯ ಪರಿಮಣ್ಡಲಂ ಸುಮಟ್ಠತಲಂ ಪಥವಿಮಣ್ಡಲಂ ಕರೋನ್ತಿ। ಏವಂ ಕತಂ ವಾ। ‘‘ಅಕತಂ ವಾ’’ತಿ ಕತ್ಥಚಿ ಭೂಮಿಭಾಗೇ ಕೇನಚಿ ಅಕತಂ ಸಯಂ ಜಾತಂ ವಾ। ‘‘ಕಸಿಣೇನ ಜಮ್ಬುದೀಪಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ।

ಬುದ್ಧೋತಿ ಕಿತ್ತಯನ್ತಸ್ಸ, ಕಾಯೇ ಭವತಿ ಯಾ ಪೀತಿ।

ವರಮೇವ ಹಿ ಸಾಪೀತಿ, ಕಸಿಣೇನಪಿ ಜಮ್ಬುದೀಪಸ್ಸಾತಿ॥

ಗಾಥಾಸೇಸೋ। ತತ್ಥ ಜಮ್ಬುದೀಪಸ್ಸ ಕಸಿಣತೋ ಸಾಪೀತಿವರಾ ಏವಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಕಸಿಣತೋ’’ತಿ ಚ ಸಕಲಮಣ್ಡಲತೋ। ಸಕಲಸ್ಸ ಜಮ್ಬುದೀಪಮಣ್ಡಲಸ್ಸ ಇಸ್ಸರಿಯಾಧಿಪತಿತೋ ಪೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಸನ್ನಿವಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ಸಮಂ ಸಣ್ಠಿತಾ। ‘‘ಸಣ್ಠಾನ ಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಮಣ್ಡಲಸಣ್ಠಾನೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ನಿಮಿತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿ ಏವ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಫುಟ್ಠಟ್ಠಾನೇ’’ತಿ ಕಾಯೇವಾ ರುಕ್ಖಗ್ಗಾದೀಸುವಾ ವಾತೇನ ಪಹತಟ್ಠಾನೇ। ‘‘ವಾಯು ವಟ್ಟೀ’’ತಿ ವಾತಪರಿಮಣ್ಡಲಂ। ಚನ್ದಸೂರಿಯಾನಂ ಅಗ್ಗಿಸ್ಸ ಚ ಓಭಾಸೇನ ವಿಸಿಟ್ಠಾತಿ ಸಮಾಸೋ। ‘‘ವಿಸಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸಿತಾ।

‘‘ಧೂಮಾತಂ’’ತಿ ಧೂಮಾಯಿತಂ। ಧೂಮಪೂರಿತಪಟಂ ವಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸೂನಭಾವಂ ಗತಂ’’ತಿ। ಅನ್ತೇ ಕಕಾರೋ ನಿನ್ದತ್ಥಜೋತಕೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕುಚ್ಛಿತತ್ತಾ’’ತಿ। ಜೇಗುಚ್ಛಿ ತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಛವಸರೀರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಲಾಮಕಸರೀರಸ್ಸ। ‘‘ತದೇವಾ’’ತಿ ಛವಸರೀರಮೇವ। ವಿಪುಬ್ಬಕಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ನಕಂ ನಾಮಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥ ವಿಸೇಸೇನ ನೀಲನ್ತಿವಿನೀಲಂ। ತಮೇವ ಕುಚ್ಛಿತತ್ತಾ ವಿನೀಲಕಂ। ‘‘ತದೇವ ಪುನ ಪಚ್ಚಿತ್ವಾ’’ತಿ ವಿನೀಲಕಸರೀರಮೇವ ಪುನ ಕಾಲಾತಿಕ್ಕಮೇ ಪಚ್ಚಿತ್ವಾ। ಪೂತಿಲೋಹಿತಾನಂ ಪರಿಪಕ್ಕಭಾವಂ ಪತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತೋ ತತೋ ದ್ವಾರಚ್ಛಿದ್ದತೋ। ಯುತ್ತಂ ತದೇವ ಸರೀರನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ವಿಚ್ಛಿನ್ನಕಂ ನಾಮ, ವಿಚ್ಛಿದ್ದಕನ್ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ। ‘‘ಅಪಕಡ್ಢಿತ್ವಾ’’ತಿ ಖಣ್ಡಾನಿ ಸರೀರತೋ ಮೋಚೇತ್ವಾ ತಂ ತಂ ಪದೇಸಂ ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ। ‘‘ಪಗ್ಘರಿತಲೋಹಿತ ಸರೀರಂ’’ತಿ ಛಿನ್ನವಿದ್ಧಟ್ಠಾನೇಸು ವಣಮುಖೇಹಿ ಪಗ್ಘರಿತಲೋಹಿತಸರೀರಂ।

‘‘ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಬುದ್ಧಸದ್ದೋ ಗುಣ್ಯೂಪಚಾರ ವಚನಂ ಹೋತಿ। ಗುಣಿನೋ ದಬ್ಬಸ್ಸ ನಾಮೇನ ಗುಣಾನಂ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬುದ್ಧಗುಣಸ್ಸ ಅನುಸ್ಸತಿ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ಏಸನಯೋ ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಾದೀಸು। ‘‘ಅರಹತಾದೀ’’ತಿ ಅರಹತಾದಿಗುಣೋ। ವಿಗತಾನಿ ದುಸ್ಸಿಲ್ಯಾದಿ ಮಲಾನಿ ಚ ಮಚ್ಛೇರಞ್ಚ ಯಸ್ಸ ತಂ ವಿಗತಮಲಮಚ್ಛೇರಂ। ತಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಗತನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತವೂಪಸಮೋ ವುತ್ತೋ। ‘‘ಯಂ ಆರಬ್ಭಾ’’ತಿ ಯಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಆರಬ್ಭ। ಹಿತೂಪಸಂಹಾರೋ ನಾಮ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅವೇರೋ ಹೋತು, ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜೋ ಹೋತೂತಿಆದಿನಾ ಅವೇರತಾದೀನಿ ಹಿತಸುಖಾನಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಚಿತ್ತೇನ ಉಪಸಂಹರಣಂ। ಕರುಣಾ, ಮುದಿತಾ, ಹೇಟ್ಠಾ ಚೇತಸಿಕಸಙ್ಗಹೇ ವುತ್ತತ್ಥಾ ಏವ। ಹಿತೂಪಸಂಹಾರೋ ಚ ಹಿತಮೋದನಾ ಚ ಅಹಿತಾಪನಯನಞ್ಚಾತಿ ದ್ವನ್ದೋ। ತತ್ಥ ಹಿತೂಪಸಂಹಾರೋ ಮೇತ್ತಾಯ ಕಿಚ್ಚಂ। ಹಿತಮೋದನಾ ಮುದಿತಾಯ। ಅಹಿತಾಪನಯನಂ ಕರುಣಾಯ ಕಿಚ್ಚಂ। ತತ್ಥ ಪರಂ ಹಿತಸುಖಸಮ್ಪನ್ನಂ ದಿಸ್ವಾ ತೇನ ಪರಹಿತೇನ ಅತ್ತನಿ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜವಡ್ಢನಂ ಹಿತಮೋದನಾ ನಾಮ। ಪರಂ ದುಕ್ಖಿತಂ ದಿಸ್ವಾ ಅಯಂ ಇಮಮ್ಹಾದುಕ್ಖಾ ಮುಚ್ಚತು, ಮಾಕಿಲಮತೂತಿ ಏವಂ ಚಿತ್ತೇನ ಪರಸ್ಮಿಂ ಅಹಿತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಪನಯನಂ ಅಹಿತಾಪನಯನಂ ನಾಮ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ಪರಸತ್ತಾನಂ। ಸಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಇದನ್ತಿ ಸಕಂ। ‘‘ಇದಂ’’ ಸುಖದುಕ್ಖಕಾರಣಂ। ಅತ್ತನಾ ಕತಕಮ್ಮಂ ಏವ ಸಕಂ ಯೇಸಂ ತೇ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾ। ಪರಸತ್ತಾ ಏವ। ತೇಸಂ ಭಾವೋ। ತಸ್ಸ ಅನುಬ್ರೂಹನನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ಸೀಮಸಮ್ಭೇದೋ’’ತಿ ಅತ್ತಾ ಚ ಪಿಯಪುಗ್ಗಲೋ ಚ ಮಜ್ಝತ್ತಪುಗ್ಗಲೋ ಚ ವೇರಿಪುಗ್ಗಲೋ ಚಾತಿ ಚತಸ್ಸೋ ಸೀಮಾ। ಸಮ್ಭಿನ್ದನಂ ಸಮ್ಭೇದೋ। ಸಮ್ಮಿಸ್ಸನಂ ಅನಾನತ್ತಕರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೀಮಾನಂ ಸಮ್ಭೇದೋ ಸೀಮಸಮ್ಭೇದೋ। ಸಬ್ಬಾ ಇತ್ಥಿಯೋ, ಸಬ್ಬೇಪುರಿಸಾತಿಆದಿನಾ ಓಧಿಸೋ ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಫರಣಂ ಓಧಿಸೋಫರಣಂ ನಾಮ। ಸಬ್ಬೇಸತ್ತಾ, ಸಬ್ಬೇಪಾಣಾ, ಸಬ್ಬೇಭೂತಾತಿಆದಿನಾ ಅನೋಧಿಸೋ ಅಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಫರಣಂ ಅನೋಧಿಸೋಫರಣಂ ನಾಮ। ಪುರತ್ಥಿಮಾಯದಿಸಾಯ ಸಬ್ಬೇಸತ್ತಾ ಅವೇರಾಹೋನ್ತೂತಿಆದಿನಾ ದಿಸಾವಿಭಾಗವಸೇನ ಫರಣಂ ದಿಸಾಫರಣಂ ನಾಮ। ‘‘ತಂ ಸಮಙ್ಗೀನೋ ಚಾ’’ತಿ ತಾಹಿ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಹಿ ಸಮಙ್ಗೀನೋ ಪುಗ್ಗಲಾ। ‘‘ನಿಚ್ಚಂ ಸೋಮ್ಮಹದಯಭಾವೇನಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಸನ್ತಸೀತಲ ಹದಯಭಾವೇನ। ಬ್ರಹ್ಮಸದ್ದೋ ವಾ ಸೇಟ್ಠಪರಿಯಾಯೋ ‘ಬ್ರಹ್ಮಂ ಪುಞ್ಞಂ ಪಸವತೀ’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಅಸಿತಬ್ಬಂ ಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಸಿತಂ। ಪಞ್ಚಭೋಜನಂ। ಪಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಪೀತಂ। ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಪಾನಂ। ದನ್ತೇನ ಖಾಯಿತಬ್ಬಂ ಖಾದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಖಾಯಿತಂ। ಪೂವಕ್ಖಜ್ಜಫಲಕ್ಖಜ್ಜಾದಿಕಂ ನಾನಾಖಾದನೀಯಂ । ಅಙ್ಗುಲೀಹಿಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಾಯಿತಬ್ಬಂ ಲೇಹಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಾಯಿತಂ। ಮಧುಪ್ಫಾಣಿತಾದಿಕಂ ಸಾಯನೀಯಂ। ಸರಸಪ್ಪಟಿಕೂಲತಾ ನಾಮ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವತೋ ಪಟಿಕೂಲತಾ। ಚತುಬ್ಬಿಧೋಪಿ ಹಿ ಆಹಾರೋ ಭಾಜನೇಸು ವಾ ಹತ್ಥಮುಖಾದೀಸು ವಾ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಸಮ್ಮಕ್ಖೇತಿ, ಲಗ್ಗತಿ, ಲಿಮ್ಪತಿ। ತಂ ಉದಕೇನ ಧೋವಿತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ। ಅಧೋತಂ ಪನ ತಮ್ಪಿ ಜೇಗುಚ್ಛನೀಯಂ ಹೋತಿ। ಆಸಯತೋ ಪಟಿಕೂಲತಾ ನಾಮ ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝೋಹರೀಯಮಾನಸ್ಸ ಕಣ್ಠಾದೀಸು ಠಿತೇಹಿ ಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹಾದೀಹಿ ಆಸಯೇಹಿ ಸಮ್ಮಿಸ್ಸನವಸೇನ ಪಟಿಕೂಲತಾ। ನಿಧಾನತೋ ಪಟಿಕೂಲತಾ ನಾಮ ನಿಧಾನತೋ ಪಟಿಕೂಲತಾ। ‘‘ನಿಧಾನಂ’’ತಿ ಚ ಆಮಾಸಯೋ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಕ್ಕತೋ ಪಟಿಕೂಲತಾ ನಾಮ ತಸ್ಸ ನಿಧಾನಗತಸ್ಸ ಪರಿಪಕ್ಕಕಾಲೇ ಗೂಥಮುತ್ತಾದಿಭಾವಪತ್ತಿತೋ ಪಟಿಕೂಲತಾ। ಅಪಕ್ಕತೋ ಪಟಿಕೂಲತಾ ನಾಮ ತಸ್ಮಿಂ ಅಪರಿಪಕ್ಕೇ ಅಜಿಣ್ಣೇ ಸತಿ ಸರೀರೇ ನಾನಾರೋಗುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಪಟಿಕೂಲತಾ। ಫಲತೋ ಪಟಿಕೂಲತಾ ನಾಮ ತಸ್ಸ ಪರಿಪಕ್ಕಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸರೀರೇ ಕೇಸಲೋಮಾದೀನಂ ಪಟಿಕೂಲರಾಸೀನಂ ವಡ್ಢನವಸೇನ ಪಟಿಕೂಲತಾ। ನಿಸ್ಸನ್ದತೋ ಪಟಿಕೂಲತಾ ನಾಮ ತಸ್ಸ ನ ವಹಿದ್ವಾರೇಹಿ ವಾ ಲೋಮಕೂಪೇಹಿವಾ ಅಞ್ಞೇಹಿ ನಾನಾವಣಮುಖೇಹಿ ವಾ ಉಗ್ಘರಣ ಪಗ್ಘರಣಾದಿವಸೇನ ಪಟಿಕೂಲತಾ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಚತುಬ್ಬಿಧೇ ಆಹಾರೇ। ‘‘ನಿಕನ್ತಿಪ್ಪಹಾನಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ಕನ್ತಾರಮಗ್ಗೇ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಕನ್ತಾರನಿತ್ತರಣತ್ಥಾಯ ಪುತ್ತ ಮಂಸಖಾದನೇ ವಿಯ ಅತಿ ಮನುಞ್ಞೇಪಿ ಆಹಾರೇ ರಸತಣ್ಹಾ ಪಹಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾ। ‘‘ಸಲಕ್ಖಣಾದಿವಸೇನಾ’’ತಿ ಸಲಕ್ಖಣಸಸಮ್ಭಾರಾದಿವಸೇನ। ‘‘ರಾಗೇನ ಚರತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ರಾಗೇನಾ’’ತಿ ಕರಣತ್ಥೇ, ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇವಾ ಕರಣ ವಚನಂ। ತತ್ಥ ಕರಣತ್ಥೇತಾವ ‘‘ರಾಗೇನ ಚರತೀ’’ತಿ ಚತೂಸು ಇರಿಯಾಪಥೇಸು ಯೇಭೂಯ್ಯೇನ ರಾಗಚಿತ್ತೇನ ಚರತಿ। ರಾಗಚಿತ್ತೇನ ನಿಯ್ಯಮಾನೋ ವಿಚರತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇತ್ಥಮ್ಭೂತ ಲಕ್ಖಣೇ ಪನ ‘‘ರಾಗೇನ ಚರತೀ’’ತಿ ತೇಸು ರಾಗಕೇತು ರಾಗಧಜೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಚರತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ತಸ್ಸಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ। ‘‘ಉಸ್ಸನ್ನೋ’’ತಿ ಉಗ್ಗತೋ ಪಾಕಟತರೋ। ಬಹುತರೋತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿಸದ್ದೋ ಆದಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ಕರುಣಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ವಿಹಿಂಸಾಯ ಪಹಾನಾಯ। ಮುದಿತಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ಅರತಿಯಾ ಪಹಾನಾಯಾತಿ ಇಮಂ ಪಾಳಿಸೇಸಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ‘‘ನಿಸ್ಸರಣತಾವಚನತೋ’’ತಿ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಹೇತಂ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಯದಿದಂ ಮೇತ್ತಾಚೇತೋ ವಿಮುತ್ತಿ। ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಹೇತಂ ವಿಹೇಸಾಯಯದಿದಂ ಕರುಣಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ। ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಹೇತಂ ಅರತಿಯಾ ಯದಿದಂ ಮುದಿತಾ ಚೇತೋ ವಿಮುತ್ತೀತಿ ಏವಂ ನಿಸ್ಸರಣ ಭಾವವಚನತೋ ಚ। ಚತಸ್ಸೋ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಯೋ। ಲ। ದೋಸ ಚರಿತಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ದೋಸ ವತ್ಥುತ್ತಾಭಾವತೋ ಚಾ’’ತಿ ದೋಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವತ್ಥು ಭಾವಸ್ಸಕರಣ ಭಾವಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಚ। ನೀಲಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕಸಿಣಾನಿ ದೋಸ ಚರಿತಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾಪನೇತ್ಥ ದೋಸ ಚರಿತಸ್ಸ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸಪ್ಪಾಯಕಾರಣಂ ವಿಸುಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ। ಅಞ್ಞಕಾರಣತ್ತಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ತಿಸ್ಸೋ’’ತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾಯೋ। ‘‘ಮನಾಪಿಯರೂಪಾನೀ’’ತಿ ಮನಾಪಿಯವಣ್ಣಾನಿ। ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ ಚ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಕಾರೋ। ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಮಾದ ಬಹುಲಸ್ಸ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ। ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ। ವಿಸುದ್ಧಿ ಮಗ್ಗೇ ಪನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಿಭಾವನಿಪಾಠೇ। ‘‘ಬುದ್ಧಿವಿಸಯ ಭಾವೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ಬುದ್ಧಿವಿಸಯತ್ತಾ ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಂ। ಬುದ್ಧಿವಿಸಯಭೂತಾನಿ ಮರಣ ಉಪಸಮಸಞ್ಞಾ ವವತ್ಥಾನಾನಿಪಿ ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಾನಿ ಸಿಯುನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಞ್ಹಿಸತೀ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಭೂತಕಸಿಣಾನೀ’’ತಿ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀನಿ ಮಹಾಭೂತಕಸಿಣಾನಿ। ‘‘ತತ್ಥಾಪೀ’’ತಿ ವಾ ತೇಸು ಚತ್ತಾಲೀಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸುಪಿ। ಏವಂಸತಿ ವಣ್ಣಕಸಿಣಾನಂ ಪುಥುಲಖುದ್ದಕತಾಪಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಹೋತೀತಿ। ‘‘ಮಹನ್ತಂ’’ತಿ ವಿದತ್ಥಿ ಚತುರಙ್ಗುಲತೋ ಮಹನ್ತಂ। ಯದಿ ಏವಸದ್ದೋ ಯಥಾರುತಮೇವ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಏವಂಸತಿ ಖುದ್ದಕಂ ವಿತಕ್ಕಚರಿತಸ್ಸೇವ ಸಪ್ಪಾಯಂ, ನ ಬುದ್ಧಿಚರಿತಾದೀನನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥೋಪಿ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ। ಅಥ ಬುದ್ಧಿಚರಿತಸ್ಸ ಪನ ಅಸಪ್ಪಾಯಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇನ ವಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಖುದ್ದಕನ್ತಿ ಪದೇಯುಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥವಾ, ಪುಥುಲಂ ಮೋಹಚರಿತಸ್ಸ, ಖುದ್ದಕಂ ವಿತಕ್ಕಚರಿತಸ್ಸೇವ, ನಮೋಹಚರಿತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ, ಬುದ್ಧಿಚರಿತಾದೀನಂ ಪನ ಪುಥುಲಂಪಿ ಖುದ್ದಕಂಪಿ ಅನುಞ್ಞಾತಂ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಚೇತಂ’’ತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಚ ಏತಂಚರಿತವಿಭಾಗವಚನಂ। ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕವಸೇನ ತೀಸು ಅಕುಸಲ ಚರಿತೇಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು। ವಿತಕ್ಕ ಚರಿತೇ ಚ ಅತಿಸಪ್ಪಾಯತಾಯ ಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿ ಚರಿತೇಸೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ರಾಗಾದೀನಂ ಪನ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿಕಾ’’ತಿಆದಿಂ।

‘‘ಬುದ್ಧಧಮ್ಮ। ಲ। ಗುಣಾನಂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಗುಣಸದ್ದೋ ಪುಬ್ಬಪದೇಸು ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ಬುದ್ಧಗುಣಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಗುಣಾನಞ್ಚಾತಿಆದಿನಾ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಗುಣಪದೇ। ನ ತಪ್ಪೇತೀತಿ ಅತಪ್ಪನೀಯೋ। ತಪ್ಪನಂ ಸನ್ತುಟ್ಠಿಂ ನ ಜನೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಂವೇಜನಂ ಸಂವೇಗಂ ಜನೇತೀತಿ ಸಂವೇಜನಿಯೋ। ‘‘ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಸಭಾವೋ। ಸಂವೇಜನಿಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಸಂವೇಜನಿಯ ಧಮ್ಮಂ। ಮರಣಂ। ‘‘ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿಸ್ಸಾ’’ತಿ ರೂಪಾವಚರ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ। ‘‘ಉದಯಮತ್ತಾನೀ’’ತಿ ವಡ್ಢಿತಮತ್ತಾನಿ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ಪಟಿಕೂಲಾರಮ್ಮಣೇಸು। ‘‘ಪುಬ್ಬಚ್ಛಟ್ಟಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪುರಾಣಚ್ಛಟ್ಟಕಸ್ಸ। ಗೂಥಮುತ್ತವಿಸ್ಸಜ್ಜನ ಕಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಗೂಥರಾಸಿ ದಸ್ಸನೇ ವಿಯಾ’’ತಿ। ನ ತೇ ಕದಾಚಿ ಸೋಮನಸ್ಸೇನ ವಿನಾ ಅಪ್ಪನಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ। ಬ್ಯಾಪಾದವಿಹಿಂಸಾ ಅರತೀನಂ ದೂರಿಭಾವೇನ ಸೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅತಿಸುಕರತ್ತಾ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನೇ ವಿಯ ಸುಖಸೋಮನಸ್ಸಾನಞ್ಚ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ। ‘‘ಉದಾಸಿನಪಕ್ಖೇ’’ತಿ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಪಕ್ಖೇ। ‘‘ದಳ್ಹಂ’’ತಿ ಭುಸಂ। ‘‘ವಿಭೂತಂ’’ತಿ ಪಾಕಟಂ। ನಿಮಿತ್ತಂ ದಳ್ಹವಿಭೂತಂ ಕತ್ವಾ ಗಹಣಂ ದಳ್ಹ ವಿಭೂತಗ್ಗಹಣಂ। ‘‘ಕಸ್ಸಚಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ಬುದ್ಧಗುಣಾದಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ। ‘‘ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಭಾಗಸದ್ದೋ ತಸ್ಸ ದಿಸೇ ಪವತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಾದಿಸೇ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ತಂಸಣ್ಠಾನೇ’’ತಿ ಏತೇನ ಪಥವಿಮಣ್ಡಲಾದೀಸು ವಿಯ ಸಣ್ಠಾನಾಕಾರೇನ ಠಿತೇಸು ಸಭಾವ ಧಮ್ಮ ಪುಞ್ಜೇಸು ಏವ ತಸ್ಸದಿಸಂ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ಸಮಥಸಙ್ಗಹೇ ತಾವ ದಸಕಸಿಣಾನಿ, ದಸಅಸುಭಾತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇನ ವಚನಕ್ಕಮೇನ। ‘‘ಉಗ್ಗಹಕೋಸಲ್ಲಂ’’ತಿ ಭಾವನಾಕಮ್ಮಂ ಆರಭಿತುಕಾಮೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನ ವಿಧಾನಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹಣಂ ಉಗ್ಗಹೋ। ತಸ್ಮಿಂ ಕೋಸಲ್ಲಂ ಉಗ್ಗಹಕೋಸಲ್ಲಂ। ಅಪಿಚೇತ್ಥ। ಸಬ್ಬಂ ಉಗ್ಗಹಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೇನ ಯಂ ಅತ್ತನಾ ಆರಭಿಸ್ಸತಿ। ತಸ್ಸ ಏಕಸ್ಸ ವಿಧಾನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಉಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಉಕಾರೋ ಉಪರಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಗಹಣಂ’’ತಿ ಚ ಯಥಾ ಚಿತ್ತೇ ಅವಿನಸ್ಸಮಾನಂ ಹುತ್ವಾ ಲಬ್ಭತಿ, ತಥಾ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತೇನ ಗಹಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಪರೂಪರೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಚಕ್ಖುನಾ ದಸ್ಸನಸದಿಸಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ। ಪರಿತೋ ಸಮನ್ತತೋ ಕರಣಂ ಪರಿಕಮ್ಮಂ। ತಸ್ಮಿಂ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಹಣಕಮ್ಮೇ ಯಂ ಯಂ ಕತ್ತಬ್ಬವಿಧಾನಂ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ತಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ಗಹಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಭಾವನಾತಿ ವಡ್ಢನಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ನಿರನ್ತರಂ ಪದಹನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ರತ್ತಿದಿವಂ ನಿರನ್ತರಂ ಆರಭನ್ತಸ್ಸ। ಉಗ್ಗಹ ನಿಮಿತ್ತೇ ಸಣ್ಠಾನಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋಪಿ ವಣ್ಣರೂಪಾದಿನಾ ಸಭಾವ ಧಮ್ಮೇನ ಸಹೇವ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತೇ ಪನ ಸಭಾವಧಮ್ಮಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ದಿಸಂ ನಿಮಿತ್ತ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಙ್ಖಾತಂ ಸುದ್ಧಸಣ್ಠಾನಮೇವ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ, ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತೇಪಿ ವಣ್ಣೋ ನಾಮ ಸನ್ದಿಸ್ಸತಿ ಯೇವಾತಿ। ಸಚ್ಚಂ। ಸೋ ಪನ ಪಟಿಭಾಗಮತ್ತಂ ಹೋತಿ। ನ ಏಕನ್ತವಣ್ಣೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ತಪ್ಪಟಿಭಾಗಂ ವತ್ಥು ಧಮ್ಮವಿಮುಚ್ಚಿತಂ’’ತಿ। ‘‘ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಂ’’ತಿ ಅಚಲಂ। ‘‘ಪವೇಸಿತಂ’’ತಿ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಓಭಾಸತೀತಿ ಓಭಾಸೋ। ಓಭಾಸೋ ಹುತ್ವಾ ಜಾತನ್ತಿ ಓಭಾಸಜಾತಂ। ಓಭಾಸನಂ ವಾ ಓಭಾಸೋ। ಜಾತೋ ಓಭಾಸೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಓಭಾಸಜಾತಂ। ‘‘ಪಾತೇನ್ತೀ’’ತಿ ಪಟಿಪಾತೇನ್ತಿ। ಪುನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಸೇನ ಉಟ್ಠಾತುಂ ನ ದೇನ್ತಿ। ‘‘ಏತಾಯಾ’’ತಿ ಕತ್ತು ಅತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ। ‘‘ನಿಮಿತ್ತರಕ್ಖಣವಿಧಾನಂ’’ತಿ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಅನಸ್ಸನತ್ಥಾಯ ಸತ್ತವಿಧೇಹಿ ಪಲಿಬೋಧ ಧಮ್ಮೇಹಿ ರಕ್ಖಣತ್ಥಂ। ಕತಮೇ ಪನ ತೇಸತ್ತವಿಧಾ ಪಲಿಬೋಧಧಮ್ಮಾ ನಾಮಾತಿ। ಇಧ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ। ವಿಸುದ್ಧಿ ಮಗ್ಗೇ ಏವ ತೇ ವುತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಗಾಥಮಾಹ। ‘‘ಆವಾಸೋ’’ತಿ ಅಸಪ್ಪಾಯಾವಾಸೋ। ‘‘ಗೋಚರೋ’’ತಿ ಅಸಪ್ಪಾಯಗೋಚರಗಾಮೋ। ‘‘ಭಸ್ಸಂ’’ತಿ ಅಸಪ್ಪಾಯವಚನಂ। ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲಾದೀಸು। ‘‘ಸೇವೇಥಾ’’ತಿ ಸೇವೇಯ್ಯ। ‘‘ಏವಞ್ಹಿಪಟಿಪಜ್ಜತೋ’’ತಿ ಏವಂಹಿವಜ್ಜಿತಬ್ಬೇ ವಜ್ಜನವಸೇನ ಸೇವಿತಬ್ಬೇ ಸೇವನವಸೇನ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ। ‘‘ಕಾಮತಣ್ಹಾಯ ವಿಸಯಭಾವಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಕಾಮಭೂಮಿ ಕಾಮಭವಸಮತಿಕ್ಕಮೋ, ರೂಪಭೂಮಿರೂಪಭವ ಓಕ್ಕಮೋ ಚ ವುತ್ತೋ। ವಸನಂ ವಸೀ। ಸತ್ತಿ। ಸಾಮತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಸಿಂ ಭೂತಂ ಪತ್ತನ್ತಿ ವಸಿಭೂತಂ। ವಸೀ ಏವ ವಸಿತಾ। ಯಥಾ ಪಾರಮಿತಾತಿ। ‘‘ತತೋ ವಿಚಾರನ್ತಿ’’ ಏತ್ಥ ಇತಿಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ। ತೇನ ತತೋ ಪೀತಿಂತಿಆದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಇಚ್ಛನ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಾನಂ। ‘‘ಯತ್ಥಾ’’ತಿ ಯೇಸುದ್ವೀಸುಭವಙ್ಗೇಸು। ‘‘ಭವಙ್ಗಚಾರೇ’’ತಿ ಭವಙ್ಗಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ। ‘‘ದನ್ಧಾಯಿತತ್ತಂ’’ತಿ ದನ್ಧಂ ಹುತ್ವಾ ಅಯತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ದನ್ಧಾಯಿತಂ। ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ದನ್ಧಾಯಿತತ್ತಂ। ‘‘ಠಪೇತುಂ’’ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ಠಪೇತುಂ। ತತೋ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತುಂ। ‘‘ಯತ್ಥಿಚ್ಛಕಂ’’ತಿಆದೀನಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಸೇಸನಪದಾನಿ। ‘‘ಯತ್ಥಿಚ್ಛಕಂ’’ತಿ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಠಾನೇ ಇಚ್ಛಾನು ರೂಪಂ। ಯದಿಚ್ಛಕನ್ತಿಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಇಚ್ಛಾನು ರೂಪಂ। ‘‘ಯಾವತಿಚ್ಛಕಂ’’ತಿ ಯತ್ತಕೇನ ಪಮಾಣೇನ ಇಚ್ಛಾನು ರೂಪಂ। ‘‘ವಿತಕ್ಕಾದಿಕಂ ಓಳಾರಿಕಙ್ಗಂ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಸ್ಸ ಬಲೇನ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ। ತಂ ತಂ ವಿರಾಗ ಭಾವನಾ ಬಲೇನ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ। ಕಾಚ ತಂ ತಂ ವಿರಾಗಭಾವನಾ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಅಜ್ಝಾಸಯ ವಿಸೇಸ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಉಪಚಾರಭಾವನಾ ಏವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಥಮಜ್ಝಾನಂ ತಾವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಆತಾಪವೀರಿಯಂ’’ತಿ ಯೇನವೀರಿಯೇನ ಯೋಗಿನೋ ಅತ್ತಾನಂ ವಾ ಕಿಲೇಸ ಧಮ್ಮೇ ವಾ ಆತಾಪೇನ್ತಿ ಪರಿತಾಪೇನ್ತಿ। ತಂ ಆತಾಪವೀರಿಯಂ ನಾಮ। ಉಗ್ಘಾಟೀಯಮಾನಮ್ಪಿ ಆಕಾಸಮೇವ ಹೋತಿ। ತಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪರಿಝಾನನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಭಾವನಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಪಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ತಮೇವ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಆರಮ್ಮಣೇ ಚ ಅನತಿಕ್ಕನ್ತೇ ಝಾನಂಪಿ ಅನತಿಕ್ಕನ್ತಮೇವ ಹೋತೀತಿ। ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಆಕಾಸಕಸಿಣೇ। ‘‘ತದತಿಕ್ಕಮನಸಮ್ಭವೋ’’ತಿ ಕಸಿಣ ನಿಮಿತ್ತಾತಿಕ್ಕಮನಸಮ್ಭವೋ। ‘‘ಯಥಾದಿಟ್ಠೇ’’ತಿ ಝಾನಚಕ್ಖುನಾ ದಿಟ್ಠಪ್ಪಕಾರೇ। ‘‘ಸಮ್ಭಾವೇತ್ವಾ’’ತಿ ಥೋಮೇತ್ವಾ। ಸಮ್ಮಾ ಅನುಸ್ಸರಣಂ ಸಮನುಸ್ಸರಣಂ। ‘‘ಇತರೇಸಂಪಿ ವಾ’’ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನ ಪಣ್ಡಿತಾನಂಪಿ ವಾ। ಮರಣ ಸಞ್ಞಾ ವವತ್ಥಾನೇಸು ಪರಿಕಮ್ಮಞ್ಚ ಸಮಾಧಿಯತಿ, ಉಪಚಾರೋ ಚ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಯೋಜನಾ ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಾನಂ ಪನ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂಪಿ ಸತಂ ಬುದ್ಧಗುಣಾದೀಸುಪಿ ಉಪಚಾರ ಸಮ್ಭವೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋಯೇವ। ‘‘ಸಮಥಜ್ಝಾನೇಸೂ’’ತಿ ಇದಂ ಅಧಿಕಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಮ್ಮಂಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪುಬ್ಬೇದಾನಂ ದತ್ವಾ ಇಮಿನಾ ಪುಞ್ಞೇನ ಆಯತಿಂ ಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾಯೋ ವಾ ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ವಾ ಪಟಿಲಭಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪತ್ಥನಂ ಕತ್ವಾ ಆಗತೋಪಿ ಕತಾಧಿಕಾರೋ ಏವಾತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಕತಮೋ ಪನ ಕತಾಧಿಕಾರೋ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಆಸನ್ನಭವೇ’’ತಿಆದಿಂ। ಅಟ್ಠವಿಧೇಸು ಚತುಕ್ಕನಯವಸೇನ, ನವವಿಧೇಸು ಪಞ್ಚಕನಯವಸೇನ ವುತ್ತೋತಿ ತೇಸಂ ವಾದೀನಂ ಸಾಧಕವಚನಂ। ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಪನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಆಕಾಸ ಕಸಿಣೇನ ವಿನಾ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಾನಿ ಲಭಿತ್ವಾ ಪುನ ಅಭಿಞ್ಞತ್ಥಾಯ ಪರಿಕಮ್ಮೇಕತೇ ಆಕಾಸಕಸಿಣೇಪಿ ಕತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕತಾ ಸಮ್ಭವೋ ವುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ। ಪುಬ್ಬೇ ಅಭಾವಿತ ಭಾವನೋತಿ ಚ ಅಕತಾಧಿಕಾರೋತಿ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ। ‘‘ಆದಿಕಮ್ಮಿಕೋ’’ತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಕಮ್ಮೇ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕೋ। ‘‘ತಾದಿಸಾನಂ’’ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಅಕತಾಧಿಕಾರಾನಂ ಅಭಾವಿತಭಾವನಾನಂ ಇದಾನಿ ಇದ್ಧಿವಿಕುಬ್ಬನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಆರಭನ್ತಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಕಮ್ಮೇ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಕುಲಪುತ್ತಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಇದ್ಧಿವಿಕುಬ್ಬನಂ’’ತಿ ಚ ಉಪಲಕ್ಖಣವಚನಂ। ದಿಬ್ಬಾಯ ಸೋತಧಾತುಯಾ ಸದ್ದಂ ಸವನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿಆದಿಕಂಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಇದಞ್ಚ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕವಿಧಾನಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಅಭಿಞ್ಞಾಸು ವಸಿಪತ್ತಾನಮ್ಪಿ ತಂ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಂ ಛಸುಆರಮ್ಮಣೇಸು ಯಥಾರಹಂ ಅಪ್ಪೇತಿಯೇವ। ‘‘ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ’’ತಿ ಯಥಿಚ್ಛಿತ ನಿಪ್ಫತ್ತತ್ಥಾಯ ಸತಂ ಹೋತು ಸಹಸ್ಸಂ ಹೋತೂತಿಆದಿನಾ ಚಿತ್ತೇನ ಅಭಿವಿಧಾತಬ್ಬಂ। ಅಭಿನೀಹರಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಸತಂ ಹೋಮಿ, ಸಹಸ್ಸಂ ಹೋಮೀತಿ ವಾ’’ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಸತಂ ವಾ ಸಹಸ್ಸಂ ವಾ ನಿಮ್ಮಿನನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಸೇಸಂ ಪನ ಅಞ್ಞಥಾನಿಮ್ಮಿನನವಸೇನ। ಸೋತುಂ ವಾ ಸದ್ದಂ, ಪಸ್ಸಿತುಂ ವಾ ರೂಪಂ, ಜಾನಿತುಂ ವಾ ಪರಚಿತ್ತಂ। ಅನುಸ್ಸರಿತುಂ ವಾ ಪುಬ್ಬೇನಿವುತ್ಥಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠೇ। ‘‘ಅಧಿಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ। ಅಭಿವಿಧಾತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ದುವಿಧಂಹಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಕಮ್ಮೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ। ಇಧ ಪನ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅಧಿಟ್ಠಾನ ಚಿತ್ತೇನಾ’’ತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಪರಿಕಮ್ಮಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಆವಜ್ಜನ ಪರಿಕಮ್ಮ ಅಧಿಟ್ಠಾನಪರಿಕಮ್ಮಚಿತ್ತಸ್ಸ। ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪನ ಪಾದಕಜ್ಝಾನ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ। ಪರಿಕಮ್ಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮಾಧಾನತ್ಥಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಪರಿಕಮ್ಮಚಿತ್ತೇ ಸಮಾಹಿತೇ ಕಿಂ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಥಾಹೀ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಸೇಸಾಭಿಞ್ಞಾಸುಪಿ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ ದಿಬ್ಬಸೋತಪರಿಕಮ್ಮೇ ತೇನೇವಪರಿಕಮ್ಮ ಸಮಾಧಿಞ್ಞಾಣಸೋತೇನ ಆಸನ್ನೇ ದಿಬ್ಬವಿಸಯಂಪಿ ಸದ್ದಂ ಸುಣಾತೀತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ‘‘ಇತಿ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಇತಿ ಮನಸಿಕತ್ವಾ। ‘‘ತಂ’’ತಿ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ। ‘‘ಇಧ ನಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ’’ತಿ ಥೇರಸ್ಸ ಮತೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇಧ ಪನ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕವಿಧಾನಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಪಚ್ಛಿಮಂಪಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವಾತಿ। ‘‘ಕಾಯಗತಿಕಂ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಕಾಯೋ ವಿಯ ಇದಂ ಚಿತ್ತಂಪಿ ದನ್ಧಗಮನಂ ಹೋತೂತಿ ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ ಕಾಯಗತಿಕಂ ಕರಣೇನ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ। ‘‘ದಿಸ್ಸಮಾನೇನ ಕಾಯೇನಾ’’ತಿ ದನ್ಧಗಮನೇನ ಗಚ್ಛನ್ತತ್ತಾ ಬಹುಜನಾನಮ್ಪಿ ದಿಸ್ಸಮಾನೇನ ರೂಪಕಾಯೇನ। ತಬ್ಬಿ ಪರೀತೇನ ಸೀಘಗಮನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಆರಮ್ಮಣಮತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಆರಮ್ಮಣ ಪುರೇಜಾತಂ’’ತಿ ನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಂ। ಇತರಂ ಪನ ಹದಯ ವತ್ಥುರೂಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪರಚಿತ್ತ ವಿಜಾನನಟ್ಠಾನೇ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾಚರಿಯಾನಂ ವಿಚಾರಣಾ ಅತ್ಥೀತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ತಾವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ’’ತಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂಪಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂಪಿ। ‘‘ಖಣಿಕವಸೇನಾ’’ತಿ ಖಣಿಕಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ। ಆವಜ್ಜನೇ ನಿರುದ್ಧೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಏಕಂ ಚಿತ್ತಂ’’ತಿ ಪರಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ। ತದೇವ ಅತೀತಂ ಚಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ‘‘ತಾನೀ’’ತಿ ಜವನಾನಿ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ಜವನಾನಂ। ‘‘ತೇನಾ’’ತಿ ಆವಜ್ಜನೇನ। ‘‘ಇತರಥಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞಥಾ ಸನ್ತತಿ ಅದ್ಧಾವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹಿತೇ ಸತಿ। ವುತ್ತೋ ಸಿಯಾ। ಕಸ್ಮಾ, ಸನ್ತತಿ ಅದ್ಧಾವಸೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಗಹಿತೇ ಸತಿ, ಸಬ್ಬಾಯ ಏಕಜವನವೀಥಿಯಾ ಏಕಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ। ‘‘ಸಬ್ಬಾನಿ ಚಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ ಜವನಚಿತ್ತಾನಿ। ‘‘ಸಹುಪ್ಪನ್ನಾನೀ’’ತಿ ಇದಂ ಸಹುಪ್ಪನ್ನಾನಂಪಿ ಅತ್ಥಿತಾಯ ವುತ್ತಂ। ಆವಜ್ಜನಾದೀನಿ ಪನ ಖಣಭೇದಂ ನಗಣ್ಹನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಂ ಪರಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಏಕಚಿತ್ತಮಿವ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಕಾಲಭೇದೋಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಥಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವುತ್ಥಂ ನಾಮ ಸಿಯಾತಿ। ಅತೀತೇ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಾನಂ ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಅನುಸ್ಸರಣಕಾಲೇ ತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂಪಿ ಅನುಸ್ಸರತಿಯೇವ। ತತ್ಥ ತೇಸಂ ಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಅತೀತತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನಂಪಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವುತ್ಥಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ।

‘‘ಯಂ ಯಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ ಯಂ ಯಂ ಸತಾದಿಕಂ ಸಂವಿಧಾತಿ। ‘‘ಯಥಾ ಯಥಾ ಅಧಿಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ ಯೇನ ಯೇನ ಆವಿಭಾವಾದಿಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಸಂವಿಧಾತಿ। ‘‘ಪಕತಿವಣ್ಣಂ’’ತಿ ಪಕತಿಸಣ್ಠಾನಂ। ‘‘ತಸ್ಸೇವಾ’’ತಿ ಪಕತಿವಣ್ಣಸ್ಸೇವ। ದೇವಾನಂ ಪಸಾದಸೋತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಆರಮ್ಮಣ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ ಸಮತ್ಥಂ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ ಸಮತ್ಥಂ। ತದೇವ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಚೇತೋ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ। ‘‘ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ಇದಂ ಸರಾಗಚಿತ್ತಂ, ಇದಂ ವಿರಾಗಚಿತ್ತನ್ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ। ‘‘ಗೋಚರ ನಿವಾಸವಸೇನಾ’’ತಿ ಗೋಚರಂ ಕತ್ವಾ ನಿವಸನವಸೇನ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಗತಿಕಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಾನಂ ಅನಾಗತಂ ಸಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅನಾಗತೇ ಸತ್ತದಿವಸತೋ ಓರಿಮಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕ ಧಮ್ಮಾ ಚೇತೋಪರಿಯಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯೋತಿ ಕತ್ವಾ ಅನಾಗತೇ ಸತ್ತದಿವಸತೋತಿ ವುತ್ತಂ। ಪಟ್ಠಾಯ ಪವತ್ತಮಾನಾತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ ಚ ಅನಾಗತಪಕ್ಖೇ ಸಬ್ಬಂಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಪಕತಿಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯೋತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ದುತೀಯದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಏತಂ’’ತಿ ಏತಂ ಅನಾಗತಂ ಸಞ್ಞಾಣಂ। ‘‘ಯಥಾ ಚೇತಂ’’ತಿ ಯಥಾ ಚ ಏತಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಅನಾಗತ ಧಮ್ಮೇ ಜಾನಾತಿ। ‘‘ಅಸಾಧಾರಣಕಾಲವಸೇನಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞೇನಞಾಣೇನ ಅಸಾಧಾರಣ ಕಾಲವಸೇನ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭವೋಹಿ ಅಞ್ಞಞ್ಞಾಣಸಾಧಾರಣೋತಿ।

ಸಮಥಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧೭೧. ವಿಪಸ್ಸನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ। ‘‘ಯಥಾದಿಟ್ಠಂ’’ತಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ಯಥಾದಿಟ್ಠಂ। ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ ಸತ್ತಪುಗ್ಗಲಾದಿನಿಮಿತ್ತಮೇವ। ಸತ್ತನಿಮಿತ್ತಞ್ಹಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಧಮ್ಮತ್ತಾ ಖಣೇಖಣೇ ಖಯವಯಭೇದಾಭಾವತೋ ಸೋ ಏವಗಚ್ಛತಿ ಸೋ ಏವ ತಿಟ್ಠತೀತಿಆದಿನಾ ನಿಚ್ಚಾಕಾರಸಣ್ಠಿತಂ ಹೋತೀತಿ। ‘‘ಧುವನಿಮಿತ್ತಂ’’ತಿ ಥಿರನಿಮಿತ್ತಂ। ಇದಮ್ಪಿ ಸೋ ಗಚ್ಛನ್ತೋಪಿ ನನಸ್ಸತಿ, ತಿಟ್ಠನ್ತೋಪಿ ನನಸ್ಸತೀತಿಆದಿನಾ ಥಿರಾಕಾರಸಣ್ಠಿತಂ ಸತ್ತನಿಮಿತ್ತಮೇವ। ‘‘ಸುಖನಿಮಿತ್ತಂ’’ತಿ ಖಣೇಖಣೇ ಖಯವಯಭೇದ ದುಕ್ಖಾನಂ ಅಭಾವತೋ ಸುಖಿತೋ ನಿದ್ದುಕ್ಖೋ ನಿಬ್ಭಯೋತಿಆದಿನಾ ಸುಖಾಕಾರಸಣ್ಠಿತಂ ಸತ್ತನಿಮಿತ್ತಮೇವ। ‘‘ಅತ್ತನಿಮಿತ್ತಂ’’ತಿ ಗನ್ತುಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ, ಠಾತುಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ತಿಟ್ಠತೀತಿಆದಿನಾ ವಸವತ್ತನಾಕಾರ ಸಣ್ಠಿತಂ ಸತ್ತನಿಮಿತ್ತಮೇವ। ‘‘ಕಿರಿಯಾ’’ತಿ ಭಾವನಾಕಿರಿಯಾ।

ವಿಸುಜ್ಝತೀತಿ ವಿಸುದ್ಧಿ। ವಿಸೋಧೇತೀತಿ ವಾ ವಿಸುದ್ಧಿ। ಸೀಲಮೇವ ವಿಸುದ್ಧಿ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಿಚ್ಚಸೀಲಮೇವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ನಿಚ್ಚಸೀಲಮೇವ ಉಪರಿಝಾನಾದಿವಿಸೇಸಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನ ಕಿಚ್ಚಸಾಧಕತ್ತಾ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿಚ್ಚಸೀಲಮೇವಾ’’ತಿ। ಸಮಾಧಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ । ವಕ್ಖತಿಹಿ ‘‘ದುವಿಧೋಪಿ ಸಮಾಧಿ ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮಾ’’ತಿ। ಏತೇನ ವಿಸುಜ್ಝತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಿಸುದ್ಧಿ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಸುದ್ಧಿ ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿ। ಸಮಾಧಿ ಏವಾತಿಪಿ ದೀಪೇತಿ। ವಿಸುಜ್ಝನಂ ವಾ ವಿಸುದ್ಧಿ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಸುದ್ಧಿ ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿ। ಅತ್ಥತೋಪನ ವಿಸುದ್ಧಚಿತ್ತಮೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ವಿಸುದ್ಧಿಸದ್ದ ಸಮ್ಪನ್ನೇ ಹಿ ಸತಿ, ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿ ಇಚ್ಚೇವ ವುಚ್ಚತಿ। ನ ಸಮಾಧಿವಿಸುದ್ಧೀತಿ। ‘‘ಸೋಳಸವಿಧಂ ಕಙ್ಖಂ’’ತಿ ಅಹೋಸಿಂ ನು ಖೋ ಅಹ ಮತೀತಮದ್ಧಾನನ್ತಿಆದಿನಾ ಸುತ್ತನ್ತೇಆಗತಂ ಸೋಳಸವಿಧಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಂ। ‘‘ಅಟ್ಠವಿಧಂ ವಾ ಕಙ್ಖಂ’’ತಿ ಸತ್ಥರಿಕಙ್ಖತೀತಿಆದಿನಾ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತಂ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಂ। ವಿಸಮಹೇತುದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ ಸತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಕಾರಣಮೇವ ಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ ಗಹಣದಿಟ್ಠಿ। ‘‘ಮನಸಿಕಾರವಿಧೀ’’ತಿ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಾದೀಸು ಮನಸಿಕಾರವಿಧಿ। ಅನುಪಾಯಭೂತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ನಾಮ ನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಮನಸಿಕಾರೋ। ಅಧಿಮಾನವತ್ಥು ನಾಮ ಓಭಾಸಾದೀನಿ। ‘‘ಮಗ್ಗತೋ’’ತಿ ಮಗ್ಗಭಾವೇನ। ‘‘ಅಮಗ್ಗತೋ’’ತಿ ಅಮಗ್ಗಭಾವೇನ। ‘‘ದಸ್ಸನಞ್ಚಾ’’ತಿ ತೇಸಂಅಧಿಮಾನವತ್ಥೂನಂ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿದಸ್ಸನಞ್ಚ। ತಮೇವ ವಿಸುದ್ಧಿನಾಮಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಸಮ್ಮೋಹಮಲತೋ’’ತಿ ಚತುಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಕ ಸಮ್ಮೋಹಮಲತೋ। ನನು ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಞಾಣಮೇವ। ಏವಂಸತಿ, ಞಾಣನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಸಿದ್ಧೇ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸನಸದ್ದೇನ ಸಹ ಞಾಣದಸ್ಸನನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏತ್ಥಚಾ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಸುತಮಯಾದಿವಸೇನಾ’’ತಿ ಸುತಮಯ ಚಿನ್ತಾಮಯವಸೇನ। ತತ್ಥ ಯಥಾಸುತಸ್ಸ ಪಾಳಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಮತ್ತಜಾನನಂ ಸುತಮಯಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮ। ಅತ್ಥಂ ಞತ್ವಾ ಅತ್ಥಾನುರೂಪಸ್ಸ ಸಭಾವಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಚಿನ್ತನಾವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಞಾಣಂ ಚಿನ್ತಾಮಯಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮ। ‘‘ಅನುಮಾನಾದಿಞಾಣಂಪೀ’’ತಿ ನಾಮರೂಪ ಧಮ್ಮೇಸು ಸಭಾವಾನುಮಾನಞ್ಞಾಣ ಸಭಾವಜಾನನಞ್ಞಾಣಂಪಿ। ‘‘ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖಞ್ಞಾಣಮೇವಾ’’ತಿ ಅತ್ತನಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣಞ್ಞಾಣಮೇವ। ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞ್ಞಾಣದಸ್ಸನಾದೀಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಠಾನೇಸು। ಏತ್ಥ ಚ ದಸಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇಸುಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ವಚನೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖದಸ್ಸನಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥಗ್ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಮ್ಮಸನಞ್ಞಾಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ದಸ್ಸನಮೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ನ ಸಭಾವಜಾನನಮತ್ತಂ। ಯತೋ ಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸೇವ ಸುಟ್ಠು ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸನತ್ಥಾಯ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭಾವನಾ ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ತತ್ಥ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ।

‘‘ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖತ ಧಮ್ಮಾ। ಅನಿಚ್ಚತಾ ಏವ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ। ಅನಿಚ್ಚಾನಂ ವಾ ಸಙ್ಖತ ಧಮ್ಮಾನಂ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣನ್ತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ‘‘ಅಭಿಣ್ಹಸಮ್ಪಟಿಪ್ಪೀಳನಾಕಾರೋ’’ತಿ ಯಥಾ ಸೀಘಸೋತಾಯಂ ನದಿಯಂ ನಾವಾಯ ಉದ್ಧಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಸಾನಾವಾ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣದುಕ್ಖೇನ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಸುಟ್ಠು ಪಟಿಪ್ಪೀಳೇತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಅಸತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೇ ತಙ್ಖಣೇ ಏವ ಅಧೋವುಯ್ಹನತೋ। ಅಧೋವುಯ್ಹನಞ್ಹಿ ನಾವಾಯ ಪಕತಿ ಕಿಚ್ಚಂ। ಉದ್ಧಂ ಆರೂಹನಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರ ಸಿದ್ಧಂ। ಏವಮೇವಂ ಸೀಘಸೋತೇ ಸಂಸಾರೇ ಅತ್ತಭಾವೇನ ಉದ್ಧಂ ಖಣತೋ ಖಣಂ ದಿವಸತೋ ದಿವಸಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅಯಂ ಅತ್ತಭಾವೋ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣ ದುಕ್ಖೇನ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಸುಟ್ಠು ಪಟಿಪ್ಪೀಳೇತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಅಸತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೇ, ಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲೇ ಚ ಸತಿ, ತಙ್ಖಣೇ ಏವ ವಿಪರಿಣಮನತೋ। ವಿಪರಿಣಮನಞ್ಹಿ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಪಕತಿ ಕಿಚ್ಚಂ। ಉದ್ಧಂಗಮನಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರ ಸಿದ್ಧಂ। ಏವಂ ಅಭಿಣ್ಹ ಸಮ್ಪಟಿಪ್ಪೀಳನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಸೀಘಸೋತತಾ ನಾಮ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ನಾಮ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿನಿವತ್ತಿ ಸೀಘತಾ ವುಚ್ಚತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಮರಣಂ ದುವಿಧಂ ಸಮ್ಮುತಿ ಮರಣಞ್ಚ ಪರಮತ್ಥ ಮರಣಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಮುತಿ ಮರಣಂ ನಾಮ ಸಮ್ಮುತಿ ಸಚ್ಚಭೂತಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಮರಣಂ। ತಂ ಏಕಭವಪರಿಯನ್ತೇ ಸನ್ದಿಸ್ಸತಿ। ಪರಮತ್ಥ ಮರಣಂ ನಾಮ ಪರಮತ್ಥ ಸಚ್ಚಭೂತಾನಂ ನಾಮರೂಪ ಧಮ್ಮಾನಂ ಮರಣಂ। ಇದಮೇವ ಏಕನ್ತಮರಣಂ, ಸಚ್ಚಮರಣಂ, ಸಭಾವಮರಣಂ ಹೋತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಮ್ಮೇ ಇದಂ ಪರಮತ್ಥ ಮರಣಂ ಏವ ಅನಿಚ್ಚತಾತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಧಮ್ಮಾನಂ ಸುಸಾನಕ್ಖೇತ್ತನ್ತಿ ಚ ಸುಸಾನಭೂಮೀತಿ ಚ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ಸಾ ಚ ಸುಸಾನಭೂಮಿನಾಮ ಸತ್ತಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸನ್ತಾನಂ ಅನುಬನ್ಧತಿಯೇವ। ಅನುಬನ್ಧತ್ತಾ ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸೋ ನಾಮ ಸಮಯೋ ನತ್ಥಿ, ಯತ್ಥ ಸತ್ತಾ ನ ಮರನ್ತೀತಿ। ಇದಞ್ಚ ಅನುಬನ್ಧನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅಭಿಣ್ಹಸಮ್ಪಟಿಪ್ಪೀಳನಮೇವ ಹೋತಿ। ತೇಸಂ ಸಬ್ಬಿರಿಯಾಪಥೇಸು ಜೀವಿತಸ್ಸ ಚ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಞ್ಚ ಕಾಯವಚೀಮನೋ ಕಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಸಮ್ಬಾಧಪತ್ತಿತೋ। ಅವಸವತ್ತನಾಕಾರೋ ಪನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರ ದುಕ್ಖಂ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಪಚ್ಚನುಭವನ್ತಾನಂ ಪಾಕಟೋಯೇವ। ವಸವತ್ತನೇಹಿ ಸತಿ, ಅಭಿಸಙ್ಖರಣ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ ನತ್ಥಿ। ವಸವತ್ತನೇನೇವ ಯಥಿಚ್ಛಿ ತಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಸಮ್ಪಜ್ಜನತೋ। ಲೋಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಂಪಿ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರ ಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ಅನ್ತಮಸೋ ಅಸ್ಸಾಸನಪಸ್ಸಾಸನ ಕಿಚ್ಚಂ ಉಪಾದಾಯ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಸವತ್ತನಾಭಾವತೋ ಕರೋನ್ತೀತಿ।

ಅನಿಚ್ಚಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಅನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಅನುಅನುಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ಚ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ನಿಜ್ಝಾಯನಾ ಓಲೋಕನಾ। ‘‘ಧಮ್ಮಾನಂ’’ತಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧ ಧಮ್ಮಾನಂ। ‘‘ಯತ್ಥ ಯತ್ಥಾ’’ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಸರೀರಙ್ಗೇ। ‘‘ಪುರಾಣ ಧಮ್ಮಾನಂ’’ತಿ ಪುರಾಣಾನಂ ಪಾತುಬ್ಭೂತಾನಂ, ವಡ್ಢಿತಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಕೋಟ್ಠಾಸಾನಂ ಅನ್ತರಧಾನಂ ವಯೋ ವುಚ್ಚತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಮ್ಮಂ ಪತ್ವಾ ಖಣಿಕವಸೇನ ಏಕೇಕಧಮ್ಮವಿಭಾಗವಸೇನ ಚ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮೂಹ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಪನಾ’’ತಿ। ಏಕೇಕಧಮ್ಮವಿಭಾಗವಸೇನ ಅನುಪಸ್ಸನಾಪಿ ಪನ ಪಕತಿಯಾ ಸುಪಾಕಟೇಸು ಚಿತ್ತವೇದನಾದೀಸು ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾಯೇವ। ‘‘ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ಪರಮಾಕೋಟೀ’’ತಿ ತತೋ ಉತ್ತರಿ ಅನಿಚ್ಚತಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಧಮ್ಮಾನಂ ತಥಾ ತಥಾ ಭಾಯಿತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ‘ಅನಿಚ್ಚತೋ, ದುಕ್ಖತೋ, ರೋಗತೋ, ಗಣ್ಡತೋ, ಸಲ್ಲತೋ, ಅಘತೋ, ಆಬಾಧತೋ, ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋ ಭಾಯಿತಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೋ। ತಸ್ಸ ಸಮನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಭಯಞಾಣಂ। ಏತೇನ ಅಪಾಯದುಕ್ಖ ಸಂಸಾರ ದುಕ್ಖಭೀರುಕೇಹಿ ಜನೇಹಿ ಭಾಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಭಯಂ। ತೇ ವಾ ಭಾಯನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಭಯಂ। ಭಯಸ್ಸ ಸಮನು ಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಭಯಞಾಣನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಕಿಞ್ಚಿಭಯವತ್ಥುಂ’’ತಿ ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘಾದಿಕಂ ಭಯವತ್ಥುಂ। ‘‘ಪಟಿಸ್ಸರಣೇ’’ತಿ ಗುಹಾಲೇಣಾದಿಕೇ ಪಟಿಸ್ಸರಣೇ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ಭಿಜ್ಜನಸಭಾವಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ। ‘‘ತೇಹೀ’’ತಿ ಭಿಜ್ಜನಸಭಾವೇಹಿ। ಉಕ್ಕಣ್ಠತಾ ನಾಮ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿರುದ್ಧತಾ ನಿಕ್ಖಮಾಭಿಮುಖತಾ। ‘‘ಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಆಕಾರೇಹೀ’’ತಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ‘ಅನಿಚ್ಚತೋ, ದುಕ್ಖತೋ, ರೋಗತೋ, ಗಣ್ಡತೋ, ಸಲ್ಲತೋ, ಅಘತೋ, ಆಬಾಧತೋ, ಪರತೋ, ಪಲೋಕತೋ, ಈತಿತೋ,। ಉಪದ್ದವತೋ, ಭಯತೋ, ಉಪಸಗ್ಗತೋ, ಚಲತೋ, ಪಭಙ್ಗುತೋ, ಅದ್ಧುವತೋ, ಅತಾಣತೋ, ಅಲೇಣತೋ, ಅಸ್ಸರಣತೋ, ರಿತ್ತತೋ,। ತುಚ್ಛತೋ, ಸುಞ್ಞತೋ, ಅನತ್ತತೋ, ಆದೀನವತೋ, ವಿಪರಿಣಾಮ ಧಮ್ಮತೋ, ಅಸಾರಕತೋ, ಅಘಮೂಲತೋ, ವಧಕತೋ, ವಿಭವತೋ, ಸಾಸವತೋ,। ಸಙ್ಖತತೋ, ಮಾರಾಮಿಸತೋ, ಜಾತಿಧಮ್ಮತೋ, ಜರಾಧಮ್ಮತೋ, ಬ್ಯಾಧಿಧಮ್ಮತೋ, ಮರಣಧಮ್ಮತೋ, ಸೋಕಪರಿದೇವಧಮ್ಮತೋ, ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸ ಧಮ್ಮತೋ, ಉಪಾಯಾಸ ಧಮ್ಮತೋ, ಸಂಕಿಲೇಸಿಕ ಧಮ್ಮತೋ, ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖತೀತಿ ಏವಂ ಮಹಾನಿದ್ದೇಸೇ ಮೋಘಪಞ್ಹನಿದ್ದೇಸೇ ಆಗತೇಹಿ ಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಅನಿಚ್ಚತೋ’’ತಿ ಚ ಅನಿಚ್ಚಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಅನಿಚ್ಚಾ ಏವಾತಿ ಪಸ್ಸನ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಥಂ ಪನ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖತೀತಿ। ನಿಚ್ಚಗುಣ ಸುಞ್ಞತಾಯ ಸುಞ್ಞತೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಭೂತಂ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖತಿ। ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವನಯೋ। ತತ್ಥ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ ಏವಾ’’ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯದಾಕದಾಚಿ ಮರಣ ಧಮ್ಮತ್ತಾ ಅನಿಚ್ಚಾ ಏವ। ‘‘ದುಕ್ಖಾ ಏವಾ’’ತಿ ಅನಿಚ್ಚ ಧಮ್ಮತ್ತಾಯೇವ ದುಕ್ಖಾ ಏವ। ಯದನಿಚ್ಚಂ, ತಂ ದುಕ್ಖಂತಿಹಿ ವುತ್ತಂ। ದುಕ್ಖ ಸಚ್ಚಧಮ್ಮತ್ತಾ ವಾ। ‘‘ರೋಗಾ ಏವಾ’’ತಿ ರೋಗಜಾತಿಕತ್ತಾ ರೋಗಾ ಏವ। ಯೇಹಿ ಕೇಚಿ ಲೋಕೇ ಚಕ್ಖು ರೋಗಾದಿಕಾ ಅನೇಕಸಹಸ್ಸಾ ರೋಗಾ ನಾಮ ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಸಬ್ಬೇತೇ ಇಮೇಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಏವ। ಇತೋ ಅಞ್ಞೋಕೋಚಿ ರೋಗೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇ ಏಕನ್ತೇನ ರೋಗಜಾತಿಕಾ ಏವಾತಿ। ಅಪಿ ಚ, ದುಕ್ಖಸಚ್ಚ ಧಮ್ಮತ್ತಾತೀಹಿ ದುಕ್ಖತಾಹಿ ಚತೂಹಿ ದುಕ್ಖಟ್ಠೇಹಿ ಚ ಅಭಿಣ್ಹಸಮ್ಪಟಿಪ್ಪೀಳನತೋ ರುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ರೋಗಾ ಏವ। ತತ್ಥ ‘‘ತೀಹಿ ದುಕ್ಖತಾಹೀ’’ತಿ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾ ಸಙ್ಖಾರ ದುಕ್ಖತಾ ವಿಪರಿಣಾಮ ದುಕ್ಖತಾತಿ ಇಮಾಹಿ ತೀಹಿದುಕ್ಖತಾಹಿ। ‘‘ಚತೂಹಿ ದುಕ್ಖಟ್ಠೇಹೀ’’ತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪೀಳನಟ್ಠೋ, ಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ, ಸನ್ತಾಪಟ್ಠೋ, ವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೋ,ತಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ದುಕ್ಖಟ್ಠೇಹಿ। ದುಕ್ಖ ಕಿಚ್ಚೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸನಯೋ ಗಣ್ಡಾದೀಸು। ತತ್ಥ ಗಣ್ಡೋನಾಮ ಪೀಳಕಾಬಾಧೋ। ಸಲ್ಲಂ ನಾಮ ವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಕಿಲೇಸ ಸಲ್ಲಞ್ಚ ದುಕ್ಖಸಲ್ಲಞ್ಚ। ಅಘನ್ತಿ ನಿರತ್ಥಕಂ। ಇಮೇ ಚ ಖನ್ಧಾ ವಿಪತ್ತಿಪರಿಯೋಸಾನತ್ತಾ ನಿರತ್ಥಕಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ವಿಪತ್ತಿಪರಿಯೋಸಾನಾತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಅವಿಸ್ಸಾಸಿಕಟ್ಠೇನ ಪರೇ ಏವ। ನ ಹಿ ತೇ ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋ ಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ಏವಂ ವಿಸ್ಸಾಸಂ ಅರಹನ್ತಿ। ತಥಾ ವಿಸ್ಸಾಸಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ನಾನಾದುಕ್ಖೇಹಿ ನಿಚ್ಚಂ ವಿಹಿಂಸನತೋ। ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯದಾಕದಾಚಿ ಪಲುಜ್ಜನಧಮ್ಮತ್ತಾ ಪಲೋಕಧಮ್ಮಾ ಏವ। ‘‘ಈತೀ’’ತಿ ಅನ್ತರಾಯೋ ವುಚ್ಚತಿ। ಖನ್ಧಾ ಅನ್ತರಾಯ ಜಾತಿಕಾ ಏವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಜ್ಝತ್ತಭಾವಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ದುತತ್ತಾ ವಿಬಾಧಕತ್ತಾ ಉಪದ್ದವಾ ಏವ। ಭಾಯಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಭಯಾ ಏವ। ಅನತ್ತಾ ಏವ ಸಮಾನಾ ಅಜ್ಝತ್ತಭಾವಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಸಜ್ಜನತೋ ಲಗ್ಗನತೋ ದುಮ್ಮೋ ಚಯತೋ ಉಪಸಗ್ಗಾ ಏವ। ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ ಲೋಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಚಲನತ್ತಾ ವಿಪ್ಫನ್ದನತ್ತಾ ಚಲಾಏವ। ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಭಞ್ಜನಧಮ್ಮತ್ತಾ ಪಭಙ್ಗುನೋ ಏವ। ಖಣಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಥಿರತ್ತಾ ಅದ್ಧುವಾ ಏವ। ಜರಾಮರಣಾದಿತೋ ಅಪಾಯವಿನಿಪತನಾದಿತೋ ಭಯತೋ ತಾಯತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ತಾಣಂ। ತೇ ಚ ಖನ್ಧಾ ಕಸ್ಸಚಿತಾಣಾ ನ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸಞ್ಚ ಕಿಞ್ಚಿತಾಣಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ಅತಾಣಾ ಏವ। ಭಯತೋ ಭೀರುಕಾ ಜನಾ ಲೀಯನ್ತಿ ನಿಲೀಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಲೇಣಂ। ತೇ ಚ ಕಸ್ಸಚಿಲೇಣಾ ನ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸಞ್ಚ ಕಿಞ್ಚಿಲೇಣಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ಅಲೇಣಾ ಏವ। ಭಯಂ ಸರತಿಹಿಂಸತೀತಿ ಸರಣಂ। ತೇ ಚ ಕಸ್ಸಚಿಸರಣಂ ನ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸಞ್ಚ ಕಿಞ್ಚಿಸರಣಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ಅಸ್ಸರಣಾ ಏವ। ನಿಚ್ಚತಾದೀಹಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಸೋಭಣಗುಣೇಹಿ ಸಬ್ಬಸೋ ರಹಿತತ್ತಾ ತುಚ್ಛತ್ತಾ ಸುಞ್ಞತ್ತಾರಿತ್ತಾ ಏವ। ತುಚ್ಛಾ ಏವ। ಸುಞ್ಞಾ ಏವ। ಅತ್ತಾ ವುಚ್ಚತಿ ಯಸ್ಸಕಸ್ಸಚಿ ಕೋಚಿ ಸಾರಭೂತೋ ಪಟಿಸ್ಸರಣೋ। ತೇ ಸಯಞ್ಚ ಕಸ್ಸಚಿ ಅತ್ತಾನ ಹೋನ್ತಿ। ಅತ್ತನೋ ಚ ಕೋಚಿ ಅತ್ತಾನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ಅನತ್ತಾ ಏವ। ಅನಿಚ್ಚತಾದೀಹಿ ಆದೀನವೇಹಿ ದೋಸೇಹಿ ಸಮ್ಪುಣ್ಣತ್ತಾ ಆದೀನವಾ ಏವ। ವಿಪರಿಣಾಮ ಸಭಾವತ್ತಾ ವಿಪರಿಣಾಮಾ ಏವ। ಸಾರಭೂತಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಅಸಾರಾಏವ। ಅಘಸ್ಸ ಸಬ್ಬನಿರತ್ಥಕಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಅಘಮೂಲಾ ಏವ। ತೇ ಸಯಂ ಮರಣ ಧಮ್ಮಸಮಙ್ಗೀನೋ ಹುತ್ವಾ ತೇನ ಮರಣಸತ್ಥೇನ ಮರಣಾವುಧೇನ ಸಂಸಾರೇ ಸತ್ತಾನಂ ನಿಚ್ಚಂ ಮಾರಕತ್ತಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕತ್ತಾ ವಧಕಾ ಏವ। ನಿಚ್ಚಸುಖಹಿತ ವುಡ್ಢಿವಿಗತತ್ತಾ ವಿಭವಾ ಏವ। ಆಸವೇಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಸಾಸವಾ ಏವ। ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿಕತ್ತಾ ಸಙ್ಖತಾ ಏವ। ಕಿಲೇಸಮಾರಮಚ್ಚುಮಾರಾನಂ ಆಮಿಸಾಹಾರತ್ತಾ ಮಾರಾಮಿಸಾ ಏವ। ಅನಿಚ್ಛನ್ತಸ್ಸೇವ ಸತೋ ಚಕ್ಖುರೋಗಾದಿಭಾವೇನ ಅಪಾಯಭವಾದಿಭಾವೇನ ಜಾತಸಭಾವತ್ತಾ ಜಾತಿಧಮ್ಮಾ ಏವ। ಅನಿಚ್ಛನ್ತಸ್ಸೇವ ಸತೋ ಹಾಯನಮರಣಸಭಾವತ್ತಾ ಜರಾಮರಣ ಧಮ್ಮಾ ಏವ। ಸೋಕಾದೀನಂ ವತ್ಥುಭಾವೇನ ಧಾರಣತ್ತಾ ಸೋಕಾದಿ ಧಮ್ಮಾ ಏವ। ತಣ್ಹಾ ಸಂಕಿಲೇಸ ದಿಟ್ಠಿಸಂಕಿಲೇಸ ದುಚ್ಚರಿತ ಸಂಕಿಲೇಸೇಹಿ ನಿಯುತ್ತತ್ತಾ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕ ಧಮ್ಮಾ ಏವಾತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಆಕಾರೇಹೀ’’ತಿ। ‘‘ಪಟಿಸಙ್ಖಾನವಸೇನಾ’’ತಿ ಪರಿವೀಮಂಸನವಸೇನ ।‘‘ನಿಕನ್ತಿಯಾ’’ತಿ ನಿಕನ್ತಿತಣ್ಹಾಯ। ‘‘ಪರಿಯಾದಿನ್ನಾಯಾ’’ತಿ ಸುಕ್ಖಭಾವಪತ್ತಾಯ। ‘‘ಭಯಞ್ಚಾ’’ತಿ ಭಯಞಾಣವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಓತ್ತಪ್ಪಭಯಞ್ಚ।

ಲೋಕೇ ಅತ್ತಜೀವಾ ನಾಮ ಸತ್ತಾನಂ ಅಜ್ಝತ್ತ ಧಮ್ಮೇಸು ಸಾರಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸು ವಿಗತೇಸು ಸೇಸಧಮ್ಮಾ ನಿಸ್ಸತ್ತ ನಿಜ್ಜೀವಭಾವಂ ಪತ್ವಾ ಫೇಗ್ಗುಭೂತಾ ಕಚವರಭೂತಾತಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಅಭಿಮಾನೋ। ತೇ ಚ ಅತ್ತಜೀವಾ ನಾಮ ಸಬ್ಬಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ದಿಟ್ಠೇ ಖನ್ಧೇಸು ಕಚವರಭಾವದಸ್ಸನಂ ಅತ್ತಜೀವ ಸುಞ್ಞತಾ ದಸ್ಸನಂ ನಾಮ। ‘‘ವಿಮುಚ್ಚಮಾನೋ’’ತಿ ಏತೇನ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ವಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ‘‘ನಿಮಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಧಮ್ಮೇಹಿ ನಿಮ್ಮಿತಾನಿ ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತ ಸುಖನಿಮಿತ್ತ ಅತ್ತನಿಮಿತ್ತ ಜೀವನಿಮಿತ್ತಾನಿ। ಸತ್ತ ಪುಗ್ಗಲ ಇತ್ಥಿ ಪುರಿಸ ಹತ್ಥ ಪಾದ ಸೀಸ ಗೀವಾದೀನಿ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಚ। ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಣಿಕ ಧಮ್ಮತ್ತಾ ಅನಿಚ್ಚಾನಂಯೇವ ಸತಂ ಸನ್ತತಿ ಘನೇನ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ ಹಿಯ್ಯೋಪಿ ಸೋ ಏವ, ಅಜ್ಜಪಿ ಸೋ ಏವಾತಿಆದಿನಾ ನಿಚ್ಚಾಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ। ಕಿಲೇಸಮಲೇಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಅಸುಭಾನಂಯೇವ ಸತಂ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ ಇದಂ ಇಟ್ಠಂ, ಕನ್ತಂ, ಮನಾಪಂ, ಪಿಯರೂಪ, ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸುಭಾಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ। ಭಯಟ್ಠೇನ ಅಖೇಮಟ್ಠೇನ ದುಕ್ಖಾನಂಪಿ ಸತಂ ತಾಯೇವ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ ಇದಂ ಸುಖಂ, ನಿಬ್ಭಯಂ, ಖೇಮಂ, ಸಾತರೂಪ, ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸುಖಾಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಸುಖನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ। ಪಚ್ಚಯಾ ಯತ್ತವುತ್ತಿಕತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯೇನ ವಿನಾ ಕೇವಲಂ ಅತ್ತನೋ ವಸಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾ ಭಾವತೋ ಅನತ್ತಾನಂಯೇವ ಸತಂ ಅತ್ತನೋ ಇಚ್ಛಾವಸೇನ ಕರೋತಿ, ಕಥೇತಿ, ಚಿನ್ತೇತಿ, ಗನ್ತುಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ, ಠಾತುಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ತಿಟ್ಠತೀ, ತಿಆದಿನಾ ವಸವತ್ತನಾಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಅತ್ತನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ। ತಥಾ ಸತ್ತೋನಾಮ ಸತ್ತಾಹಂಪಿ ಜೀವತಿ, ಮಾಸಂಪಿ ಜೀವತಿ, ಸಂವಚ್ಛರಂಪಿ ಜೀವತೀತಿಆದಿನಾ ಜೀವಾಕಾರೇನ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಜೀವನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ। ನನು ಚೇತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಇಚ್ಛಾವಸೇನ ಕರೋತೀತಿಆದೀಸು ಇಚ್ಛಾನಾಮ ತಣ್ಹಾವಾಛನ್ದೋ ವಾ। ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ। ಕರಣಞ್ಚ ನಾಮ ಕಾಯಿಕಕ್ರಿಯಾಭೂತಾನಂ ಚಿತ್ತಜರೂಪಕಲಾಪಾನಂ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೋ। ಏವಞ್ಚಸತಿ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಇಚ್ಛಾವಸೇನ ಕರೋತೀತಿ ಇದಂ ಅಭಿಧಮ್ಮವಿರುದ್ಧಂ ನ ಹೋತೀತಿ। ನ ನ ಹೋತಿ। ಅತ್ತನೋತಿ ಚ ಕರೋತೀತಿ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಅತ್ತಾನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ಅತ್ತನೋತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ। ನ ಚ ಕತ್ತಾನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಯೋ ಕರೋತೀತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ। ಇಧ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಪವತ್ತಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಮೇವ ಅತ್ತಾತಿ ಚ ಕತ್ತಾತಿ ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋತಿ ಚ ಕರೋತೀತಿ ಚ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅವಸ್ಸಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪತಿಟ್ಠಾ ಹೋತಿ। ‘‘ವಿಧಮಿತ್ವಾ’’ತಿ ಞಾಣೇನ ಅನ್ತರಧಾಪೇತ್ವಾ। ಸಭಾವತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಿ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನಞಾಣೇನ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಪಾಪೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಭಾವದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ಸೋಕದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಅಭಾವದಸ್ಸನಂ।

‘‘ತಂ ತಂ ಘನವಿನಿಬ್ಭುಜ್ಜನವಸೇನಾ’’ತಿ ಸಮೂಹಸನ್ತತಿ ಘನಾದೀನಂ ಭಿನ್ದನ ಛಿನ್ದನವಸೇನ। ತತ್ಥ ಸಮೂಹಘನಭಿನ್ದನಂ ಆದಿತೋ ಧಮ್ಮವವತ್ಥಾನಞಾಣಕಿಚ್ಚಂ। ತದಾ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾ ಹೋತಿ। ಜೀವದಿಟ್ಠಿ ಚ ನಾಮ ಸುಖುಮತರಾ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿ ಏವ ವುಚ್ಚತಿ। ಮಗ್ಗಕ್ಖಣಂ ಪತ್ವಾ ಏವ ತದುಭಯಂಪಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಪಣಿಹಿತಗುಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪತ್ಥಿತಗುಣಸ್ಸ।

‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪತೀ’’ತಿ ಜೇಟ್ಠಕೋ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಮುಖಂ’’ತಿ ಮೂಲಕಾರಣಂ। ಪತಿ ಚ ಸೋ ಮುಖಞ್ಚಾತಿ ಪತಿಮುಖಂ। ಪತಿಮುಖಮೇವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಸೀಲಾನಿ ನಾಮ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಾನಿ। ತೇಸಂ ಮಜ್ಝೇ। ‘‘ಜೇಟ್ಠಕತ್ತಾ’’ತಿ ಜೇಟ್ಠಕಸೀಲತ್ತಾ। ‘‘ತಮೇವಾ’’ತಿ ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಸೀಲಮೇವ +। ‘‘ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ’’ತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚ ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚಾದಿ ಧಮ್ಮಾನಂ। ‘‘ವಿಪ್ಫನ್ದಿತಾನಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಾನಿ ನಾಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಲೋಲಾನಿ ನಾಮಾ’’ತಿ। ‘‘ತದನುಬನ್ಧಾ’’ತಿ ತಾನಿವಿಪ್ಫನ್ದಿತಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಅನುಗತಾ। ‘‘ಬುದ್ಧಪ್ಪಟಿಕುಟ್ಠೇಹೀ’’ತಿ ಬುದ್ಧೇನಭಗವತಾ ಪಟಿಕ್ಕೋಸಿತೇಹಿ ನೀವಾರಿತೇಹಿ। ‘‘ಮಿಚ್ಛಾಪಯೋಗೇಹೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕುಲದೂಸನಕಮ್ಮೇಹಿ ಚೇವ ಏಕವೀಸತಿಅನೇಸನಕಮ್ಮೇಹಿ ಚ। ‘‘ತಿವಿಧಕುಹನವತ್ಥೂಹೀ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯಪ್ಪಟಿಸೇವನಞ್ಚ, ಸಾಮನ್ತಜಪ್ಪನಞ್ಚ, ಇರಿಯಾ ಪಥ ಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಞ್ಚಾತಿ ಇಮೇಹಿ ತಿವಿಧೇಹಿ ಕುಹನವತ್ಥೂಹಿ। ತಿವಿಧೇಹಿ ಅಚ್ಛರಿಯ ಕಮ್ಮವಿಧಾನೇಹೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪರಿಸುಜ್ಝತೀತಿ ಪರಿಸುದ್ಧಿ। ಪರಿಸುದ್ಧಿ ಏವ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿ। ‘‘ಸಮ್ಮೋಹಸ್ಸಾ’’ತಿ ಧಾತುಮನಸಿಕಾರಾದೀಸು ಸಮ್ಮುಯ್ಹನಸ್ಸ। ‘‘ಗೇಧಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮೋಹತ್ತಾಯೇವ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಭತ್ತನಿಕ್ಖಿತ್ತಕಾ ಕಸ್ಸವಿಯ ಗೇಧಸ್ಸ, ಅಭಿಕಙ್ಖಸ್ಸ। ‘‘ಮದಸ್ಸಾ’’ತಿ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಾ ದಿಮೂಲಕಸ್ಸ ಮಾನಮದಸ್ಸ। ‘‘ಪಮಾದಸ್ಸಾ’’ತಿ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಪಮಾದಸ್ಸ ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚಸ್ಸ। ತಂ ತಂ ಪಯೋಜನ ಮರಿಯಾದೋ ನಾಮ ಚೀವರಪಚ್ಚಯೇ ತಾವ ಸೀತಪ್ಪಟಿಘಾತಾದಿಕೋ ಪಯೋಜನಮರಿಯಾದೋ। ‘‘ಮರಿಯಾದೋ’’ತಿ ಚ ಯಾವದೇವಾತಿ ಪದೇನ ದಸ್ಸಿತೋ ಸೀತಪ್ಪಟಿಘಾತಾದಿಕೋ ಚೀವರಪ್ಪಯೋಜನ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ಸೋ ಚ ಚೀವರಪಚ್ಚಯೇ ಸಮ್ಮೋಹಾದಿಕೇ ಸಾವಜ್ಜಪಕ್ಖೇ ಅಪತನತ್ಥಾಯ ಠಪಿತೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಮೋಹಸ್ಸ ಗೇಧಸ್ಸ ಮದಸ್ಸ ಪಮಾದಸ್ಸ ಪಹಾನತ್ಥಂ’’ತಿ। ಏಸನಯೋ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪಚ್ಚಯಾದೀಸುಪಿ। ಏತೇನ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನಾಪಾಠೇಸು ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಚೀವರಂ ಪಟಿಸೇವತಿ ಯಾವದೇವ ಸೀತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತಾಯ ಉಣ್ಹಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತಾಯಾತಿಆದೀಸು ಯಾವದೇವ ಸೀತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತಾಯ ಪಟಿಸೇವತಿ। ನ ತತೋ ಉತ್ತರಿ ಸಮ್ಮೋಹತ್ಥಾಯ ಗೇಧತ್ಥಾಯ ಮದತ್ಥಾಯ ಪಮಾದತ್ಥಾಯ ಪಟಿಸೇವತೀತಿಆದಿ। ಏವಞ್ಚಸತಿ, ಯಂ ಚೀವರಂ ಪಟಿಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮೋಹಗೇಧಮದಪ್ಪಮಾದಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತಂ ನ ಸೇವಿತಬ್ಬಂ। ಇತರಂ ಸೇವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತೀತಿ।

‘‘ಪಚ್ಚತ್ತಸಭಾವೋ’’ತಿ ಪಚ್ಚೇಕಸಭಾವೋ। ‘‘ಕಾರಿಯಸಙ್ಖಾತಂ’’ತಿ ಕಾತಬ್ಬಂ ಅಭಿನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಕಾರಿಯಂ। ಆಸನ್ನಪ್ಫಲಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅಗ್ಗಿಸ್ಸಧೂಮೋವಿಯಾ’’ತಿ। ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಅಗ್ಗಿಕಾರಕೋ ವಿಯ। ಪಜ್ಜತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತಿ ಫಲಂ ಏತೇನಾತಿ ಪದಂ। ತಿಟ್ಠತಿ ಫಲಂ ಏತ್ಥಾತಿ ಠಾನಂ। ಉಭಯಂಪಿ ಕಾರಣ ಪರಿಯಾಯೋ ಏವ। ತೇನ ಅತಿಸ್ಸಯತ್ಥೋಪಿ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ’’ತಿ। ‘‘ಸದ್ಧಿಂ ಸಞ್ಞಾ ಚಿತ್ತ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹೀ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಪನ ಸಞ್ಞಾ ಚಿತ್ತ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ‘‘ಸಾಸನ ಧಮ್ಮೇ’’ತಿ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣ ಸುತ್ತನ್ತಾದಿಕೇ ಸುಞ್ಞತ ಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೇ ದೇಸನಾಧಮ್ಮೇ। ‘‘ದಿಟ್ಠಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೋ’’ತಿ ತಾದಿಸಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ದೇಸಕೇ ಸತ್ಥರಿ ಚ ದೇಸಿತೇ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಸದ್ಧಂ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ಸಚ್ಚಮೇವ ಭಗವಾ ಆಹ, ಅಹಂ ಪನ ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ,ತಿ ಗಣ್ಹಾಮಿ, ಮಿಚ್ಛಾವತಾಯಂ ಮಮಗಾಹೋತಿ ಏವಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೋ ಹೋತಿ। ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ವದನ್ತೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನ ನ ವದತಿ। ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನ ಏವ ವದತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇದಮ್ಪನ ದಳ್ಹಗ್ಗಾಹ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಮತ್ತಂ ಏವ । ನ ಅತ್ತದಸ್ಸನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ। ತಂ ಪನ ಧಮ್ಮವವತ್ಥಾನಞ್ಞಾಣೇ ಸಿದ್ಧೇ ಏವ ಸಿಜ್ಝತೀತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಚತುನ್ನಂ ಆಹಾರಾನಂ ವಸೇನ ಚತುಧಾ ನಾಮರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವ। ಕಸ್ಮಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರೇ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ತೇಸ್ವೇವ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಅನ್ತೇ ಲೋಕುತ್ತರಞ್ಞಾಣದಸ್ಸನಪ್ಪಟಿಲಾಭಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಸಿದ್ಧತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪಞ್ಚಧಾತಿಆದೀಸು ಏಸನಯೋ। ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಾನಂ ಅವಿಸಯೋ, ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಲಕ್ಖಣ ರಸಾದೀಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ। ಪರಿಗ್ಗಹಣೇ ಸಕ್ಕೋನ್ತಸ್ಸಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಮ್ಮೇ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪಸ್ಸಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಚ। ತಥಾಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಕಲಾಪವಸೇನ ಸಂಖಿಪಿತ್ವಾ’’ತಿ। ‘‘ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚೀ’’ತಿ ಅತ್ತಜೀವಾದಿಕಸ್ಸ। ಸೋ ಕರೋತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮಂ। ಸೋ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ ಭವನ್ತರಂ ಪತ್ವಾ ತಬ್ಬಿಪಾಕಂ। ಸಂಸರತಿ ಭವತೋ ಭವಂ। ಸನ್ಧಾವತಿ ಕಮ್ಮವೇಗೇನ ಖಿತ್ತೋ। ಸುದ್ಧೇ ನಾಮೇ ಏವ ವಾ ರೂಪೇ ಏವ ವಾ ಈಹಾಬ್ಯಾಪಾರಾನಂ ಅಭಾವದಸ್ಸನತೋತಿ ಯೋಜನಾ। ಪುಗ್ಗಲಸತ್ತಾನಂ ಕ್ರಿಯಾಯೋತಿ ಸಞ್ಞಿತಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ಅತ್ತಾತಿ ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ಕಾರಕ ದಿಟ್ಠಿ। ‘‘ತದತ್ಥಾ ಭಿನಿವೇಸವಸೇನಾ’’ತಿ ಸತ್ತೋ, ಪುಗ್ಗಲೋ, ತಿಆದಿ ವೋಹಾರಸ್ಸ ಸಬ್ಭಾವತೋ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಭೂತೋ ಸತ್ತಪುಗ್ಗಲಾದಿಕೋಪಿ ಸಭಾವತೋ ಅತ್ಥಿಯೇವ। ನೋ ನತ್ಥೀತಿ ಏವಂ ದಳ್ಹಂ ಹದಯೇ ಸನ್ನಿಧಾನಕರಣ ವಸೇನ। ‘‘ಅತಿಧಾವನಞ್ಚಾ’’ತಿ ವೋಹಾರ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ಸತ್ತಾದಿಭಾವೇನ ಗಹಣಞ್ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

‘‘ಕಮ್ಮಚಿತ್ತೋತುಕಾಹಾರವಸೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಕಾರೋ ಸನ್ಧಿ ವಸೇನ ಆಗಮೋ। ಕಮ್ಮವಸೇನ ಚಿತ್ತವಸೇನ ಉತುವಸೇನ ಆಹಾರವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನುರೂಪಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸಾಮಗ್ಗೀತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ಅಞ್ಞಥಾ ಪವತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞೇನ ಪಕಾರೇನ ಪವತ್ತನಸ್ಸ। ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಭಾರಪಚ್ಚಯೇಹೀ’’ತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯ ಸಮ್ಭಾರಪಚ್ಚಯೇಹಿ। ಜನಕ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮ। ಪರಿವಾರಪಚ್ಚಯಾ ಸಮ್ಭಾರಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮ। ‘‘ಕಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಕಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿತೋ। ‘‘ವಿಪಾಕಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ವಿಪಾಕಪ್ಪವತ್ತಿತೋ। ಏಕಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಸಂಸರನ್ತಸ್ಸ ರೂಪಕಾಯೋಪಿ ಅತ್ಥಿ ನಾಮಕಾಯೋಪಿ ಅತ್ಥಿ। ತತೋ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿಸಭಾವೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ದ್ವೇ ಚ ಕಾಯಾ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಸಂಸರನ್ತಸ್ಸ ಏಕತೋ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಅಸಞ್ಞಸತ್ತೇ ಸಂಸರನ್ತಸ್ಸ ರೂಪಕಾಯೋ ಏವ ಪವತ್ತತಿ। ಸೋ ಏವ ತತ್ಥ ಏಕೋಸತ್ತೋತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಅರೂಪೇ ಸಂಸರನ್ತಸ್ಸ ನಾಮ ಕಾಯೋ ಏವ ಪವತ್ತತಿ। ಸೋ ಏವ ತತ್ಥ ಏಕೋ ಸತ್ತೋತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ। ‘‘ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇಸು ಚ ಕಾಯೇಸು ರೂಪಕಾಯೇ ಚುತಿ ಪಟಿಸನ್ಧೀನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನನ್ತರ ಪಚ್ಚಯತಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಏಕಮೇಕೋ ಹುತ್ವಾ ಚುತಿಕಾಲೇ ಭಿಜ್ಜತಿ। ರೂಪಸನ್ತತಿ ಛಿಜ್ಜತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿರೂಪೇನ ಸಹ ಪಚ್ಚಯ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾ ಪಬನ್ಧೋ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ। ನಾಮ ಕಾಯೇ ಪನ ಚುತಿ ಪಟಿಸನ್ಧೀನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾ ಅತ್ಥಿ। ಚುತಿಕಾಲೇಪಿ ನಾಮಸನ್ತತಿ ನ ಛಿಜ್ಜತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿ ನಾಮೇನ ಸಹ ಪಚ್ಚಯ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾ ಪಬನ್ಧೋ ಪವತ್ತತಿಯೇವ। ತತ್ಥ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದ ಕುಸಲೋ ಭಿಕ್ಖು ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಞ್ಞಾಣೇ ಠತ್ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂಭವೇ ಏಕಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಸತ್ತಂ ನಾಮ ನ ಪಸ್ಸತಿ। ಪುಗ್ಗಲಂ ನಾಮ ನ ಪಸ್ಸತಿ। ಅಹನ್ತಿಪಿ ನ ಪಸ್ಸತಿ। ಪರೋತಿಪಿ ನ ಪಸ್ಸತಿ। ಅಹಂ ಅತೀತೇಸು ಭವೇಸು ಅಹೋಸಿನ್ತಿಪಿ ನ ಪಸ್ಸತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂಭವೇ ಅಸ್ಮೀತಿಪಿ ನ ಪಸ್ಸತಿ। ಅನಾಗತೇಸು ಭವಿಸ್ಸಾಮೀತಿಪಿ ನ ಪಸ್ಸತಿ। ಅಥ ಖೋ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಸಙ್ಖಾರ ಪಚ್ಚಯಾ ಭವನ್ತರೇ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತೀತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ನಾಮರೂಪ ಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಫಲ ಪರಮ್ಪರಾವಸೇನ ಅವಿಚ್ಛೇದಪ್ಪವತ್ತಿಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ। ಏಕಸ್ಮಿಂಭವೇ ಪವತ್ತಿಂ ಪಸ್ಸನ್ತೇ ಸತಿ, ಅನಮತಗ್ಗೇಸಂಸಾರೇ ಅನನ್ತೇಸು ಭವೇಸು ತಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ದಿಟ್ಠಾ ಏವ ಹೋತಿ ತತ್ಥಪಿ ಏವಮೇವ, ತತ್ಥಪಿ ಏವಮೇವಾತಿ। ತದಾ ತಸ್ಸ ಸೋಳಸವಿಧಾ ಕಙ್ಖಾ ಪಹೀಯತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ‘‘ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಸೋಳಸವಿಧಾ ಕಙ್ಖಾತಿ। ಅಹೋಸಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಂ ಅತೀತಮದ್ಧಾನಂ। ನ ನು ಖೋ ಅಹೋಸಿಂ। ಕಿಂ ನು ಖೋ ಅಹೋಸಿಂ। ಕಥಂ ನು ಖೋ ಅಹೋಸಿಂ। ಕಿಂ ಹುತ್ವಾ ಕಿಂ ಅಹೋಸಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಂ ಅತೀತಮದ್ಧಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಪುಬ್ಬನ್ತೇ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಕಙ್ಖಾವುತ್ತಾ। ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ನು ಖೋ ಅಹಂ ಅನಾಗತಮದ್ಧಾನಂ। ನ ನು ಖೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ। ಕಿಂ ನು ಖೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ। ಕಥಂ ನು ಖೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ। ಕಿಂ ಹುತ್ವಾ ಕಿಂ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ ನು ಖೋ ಅಹಂ ಅನಾಗತಮದ್ಧಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಅಪರನ್ತೇ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಕಙ್ಖಾ ವುತ್ತಾ । ಅಹಂ ನು ಖೋ ಸ್ಮಿ। ನೋ ನು ಖೋ ಸ್ಮಿ। ಕಿನ್ನು ಖೋ ಸ್ಮಿ। ಕಥಂ ನು ಖೋ ಸ್ಮಿ। ಅಹಂ ನು ಖೋ ಸತ್ತೋ ಕುತೋ ಆಗತೋ। ಸೋ ಕುಹಿಂ ಗಾಮೀ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏವಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಛಬ್ಬಿಧಾ ಕಙ್ಖಾ ವುತ್ತಾ। ಇಮಾ ಸೋಳಸವಿಧಾ ಕಙ್ಖಾತಿ। ತತ್ಥ ಅಹೋಸಿಂ ನು ಖೋ, ನ ನು ಖೋ ಅಹೋಸಿನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದದ್ವಯೇನ ಅತೀತಕಾಲೇ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಿ ನತ್ಥಿಭಾವೇ ಕಙ್ಖತಿ। ಸಚೇ ಅತ್ಥಿ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಅಹೋಸಿನ್ತಿ ಕಙ್ಖತಿ। ಕೇನಚಿ ಹೇತುನಾ ಪಚ್ಚಯೇನ ವಾ ಅಹೋಸಿಂ। ಕೇನಚಿ ಇದ್ಧಿಮನ್ತೇನ ವಾ ನಿಮ್ಮಿತೋ ಅಹೋಸಿಂ। ಅಹೇತು ಅಪಚ್ಚಯಾ ವಾ ಅನಿಮ್ಮಿತೋ ವಾ ಸಯಂಜಾತೋ ಅಹೋಸಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯದಿ ತೇಸುಪಕಾರೇಸು ಅಞ್ಞತರೇನ ಅಹೋಸಿಂ। ಕಥಂ ನು ಖೋ ಅಹೋಸಿಂ। ಅಪಾದಕೋವಾ ಅಹೋಸಿಂ। ದ್ವಿಪಾದಕೋ ವಾ। ಚತುಪ್ಪಾದಕೋವಾ। ಬಹುಪ್ಪಾದಕೋವಾ। ರೂಪೀವಾ। ಅರೂಪೀವಾ। ಸಞ್ಞೀವಾ। ಅಸಞ್ಞೀವಾ ಇಚ್ಚಾದಿ। ಅಥ ತೇಸು ಅಪಾದಕಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರೋ ಅಹಂ ಅಹೋಸಿಂ। ಕಿಂ ಹುತ್ವಾ ಕಿಂ ಅಹೋಸಿಂ। ಪಥಮಭವೇ ಕಿಂ ಹುತ್ವಾ ದುತೀಯ ಭವಾದೀಸು ಕಿಂ ಅಹೋಸಿನ್ತಿ ಇದಂ ಭವಪರಮ್ಪರಾವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಏಸನಯೋ ಅಪರನ್ತೇಪಿ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ‘‘ಅಹಂ ನು ಖೋ ಸ್ಮಿ, ನೋ ನು ಖೋ ಸ್ಮೀ’’ತಿ ಯಥಾ ಖುದ್ದಕವತ್ಥು ವಿಭಙ್ಗೇ ಅಟ್ಠಸತತಣ್ಹಾವಿಚರಿತೇಸು। ಸತಸ್ಮೀತಿ ಹೋತಿ। ಸೀತಸ್ಮೀತಿ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಸತಸ್ಮೀ’’ತಿ ಅಹಂ ಸಸ್ಸತೋ ವಾ ಭವಾಮಿ। ‘‘ಸೀತಸ್ಮೀ’’ತಿ ಅಹಂ ಉಚ್ಛಿನ್ನೋವಾ ಭವಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾ ಚ। ಅತ್ಥೀತಿ ಖೋ ಏಕೋ ಅನ್ತೋ। ನತ್ಥೀತಿ ಖೋ ದುತೀಯೋ ಅನ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಅತ್ತಾನಾಮ ಭವಾಭವೇಸು ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ ಅತ್ಥಿ। ‘‘ನತ್ಥೀ’’ತಿ ತಥಾ ನತ್ಥಿ, ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ। ನ ಹೋತಿ ಪರಮ್ಮರಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾ ಇಧಾಪಿ ಅಹಂ ನು ಖೋ ಸ್ಮಿ। ನೋ ನು ಖೋ ಸ್ಮೀತಿ ಕಙ್ಖತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಅಹಂ ನು ಖೋಸ್ಮೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಅಹಂ ನಾಮ ಭವಾಭವೇಸು ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ ಅಸ್ಮಿ ನು ಖೋ, ಮಮ ಅತ್ತಾನಾಮ ಸಸ್ಸತೋ ಹುತ್ವಾ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ನೋ ನು ಖೋ ಸ್ಮೀ’’ತಿ ತಥಾ ನೋ ಅಸ್ಮಿ ನು ಖೋ। ಮಮ ಅತ್ತಾ ತಥಾ ನತ್ಥಿ ನು ಖೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಭವಾಭವೇಸೂ’’ತಿ ಪವತ್ತೇಪಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ವತ್ತಮಾನಂ ಅತ್ತಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಸ್ಮೀ’’ತಿ ಅಹಂ ನಾಮ ಸನ್ತೋ ಜಾತೋ ಕಿಂ ನು ಖೋ ಅಸ್ಮಿ। ಕೇನಚಿ ಹೇತುನಾ ಪಚ್ಚಯೇನ ವಾ ಅಸ್ಮಿ ನು ಖೋ। ಕೇನಚಿ ಇದ್ಧಿಮನ್ತೇನ ವಾ ನಿಮ್ಮಿತೋ ಭವಾಮಿ ನು ಖೋ। ಉದಾಹು ಅಹೇತು ಅಪಚ್ಚಯಾ ವಾ ಕೇನಚಿ ಅನಿಮ್ಮಿತೋ ವಾ ಸಯಂ ನು ಖೋ ಭವಾಮಿ ನು ಖೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಕಥಂ ನು ಖೋ ಸ್ಮೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಅಪದಾದೀಹಿ ಅಯೋಜೇತ್ವಾ ಅಹಂ ನು ಖೋ ಕಿಂ ಗೋತ್ತೋ ಭವಾಮಿ। ಗೋತಮಗೋತ್ತೋ ವಾ ವಾಸೇಟ್ಠ ಗೋತ್ತೋ ವಾ ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಆದಿ ಕಪ್ಪಕಾಲೇ ತಾನಿ ಗೋತ್ತಾನಿ ಏತರಹಿ ಸಮ್ಭೇದಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇಸು ಕಙ್ಖನ್ತೋ ಕಙ್ಖತಿಯೇವ। ‘‘ಅಹಂ ಕುತೋ ಆಗತೋ’’ತಿ ಅಹಂ ಅತೀತೇ ಕುತೋಭವತೋ ಆಗತೋ ಅಸ್ಮಿ। ‘‘ಸೋಕುಹಿಂಗಾಮೀ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸೋ ಅಹಂ ಆಯತಿಂ ಭವೇ ಕುಹಿಂ ಗಾಮಿಕೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಕಙ್ಖತಿ। ‘‘ಕಙ್ಖಾಯ ಅತಿಕ್ಕಮೋ’’ತಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕಂ ಅತೀತಹೇತು ಪಞ್ಚಕಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ತಸ್ಮಿಂಭವೇ ಸಬ್ಬಂಪಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ಪಸ್ಸತಿಯೇವ। ಏವಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ನ ತತ್ಥ ಅಹಂ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥಿ, ಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅತೀತ ವಿಸಯಾ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಕಙ್ಖಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಧಮ್ಮ ಮತ್ತಮೇವ ತತ್ಥ ಅತ್ಥೀತಿ ಏವಂ ಅತೀತೇ ಕಙ್ಖಾ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಅಭಾವದಸ್ಸನೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಾಯ ಕಙ್ಖಾಯ ಅತಿಕ್ಕಮೋ ಹೋತಿ। ನನು ತಥಾ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸಪಿ ಕಥಂ ನು ಖೋ ಸ್ಮಿ, ಕಿಂ ಹುತ್ವಾ ಕಿಂ ಅಹೋಸಿಂ ನು ಖೋತಿ ಅಯಂ ಕಙ್ಖಾ ಅತ್ಥಿಯೇವ। ತಥಾ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ಹಿ ವಿನಾ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞ್ಞಾಣೇನ ಅತೀತೇ ಭವೇ ಅಹಂ ದ್ವಿಪಾದಕೋ ಅಹೋಸಿನ್ತಿವಾ ಚತುಪ್ಪಾದಕೋ ಅಹೋಸಿನ್ತಿ ವಾ ತತೋ ಚುತೋ ಅಸುಕಭವೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ ವಾ ನ ಜಾನಾತಿ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ। ವುಚ್ಚತೇ। ಸಾ ಪನ ಕಙ್ಖಾ ಧಮ್ಮ ಮತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿ ದಸ್ಸನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅನ್ತರಾಯಿಕ ಕಙ್ಖಾ ನ ಹೋತಿ। ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಪಟಿರೂಪಿಕಾ ಏವ। ಸಾ ಹಿ ಅರಿಯಾನಂಪಿ ಲಬ್ಭತಿ ಯೇವಾತಿ। ತಥಾ ಅನಾಗತೇ ಫಲಪಞ್ಚಕಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅಪರನ್ತೇ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಕಙ್ಖಂ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಫಲಪಞ್ಚಕಞ್ಚ ಹೇತುಪಞ್ಚಕಞ್ಚ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಕಙ್ಖಾ ಛಕ್ಕಂ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬನ್ತೇ ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ। ಅಟ್ಠವಿಧಾಯ ಕಙ್ಖಾಯ ಅತಿಕ್ಕಮನೇ ಪನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ಅನುಲೋಮಪ್ಪಟಿಲೋಮಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ದೇಸನಾ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಲೋಕುತ್ತರ ಧಮ್ಮೇಸು ಚ ಕಙ್ಖಂ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ। ಧಮ್ಮೇ ಕಙ್ಖಾತಿಕ್ಕಮನೇನ ಸಹೇವ ದೇಸೇನ್ತೇ ಸತ್ಥರಿ ಚ, ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪನ್ನೇ ಸಙ್ಘೇ ಚ, ತೀಸು ಸಿಕ್ಖಾಸು ಚ, ಯಥಾವುತ್ತೇ ಪುಬ್ಬನ್ತೇ ಚ, ಅಪರನ್ತೇ ಚ, ಪುಬ್ಬನ್ತಾ ಪರನ್ತೇಸು ಚ, ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇನ ಸಹ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಚ ಸಬ್ಬಂ ಕಙ್ಖಂ ಅತಿಕ್ಕಮತಿಯೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಭಾವ ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ’’ತಿಆದಿಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಸಭಾವಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಚಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯಪರಮ್ಪರಾವಸೇನ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ ಪರಮ್ಪರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಚ। ಧಮ್ಮಸು ಧಮ್ಮತಾ ನಾಮ ದೇಸನಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾದಿಭಾವೇನ ಸುನ್ದರ ಧಮ್ಮತಾ। ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮತಾ। ಬುದ್ಧಸುಬುದ್ಧತಾ ನಾಮ ತಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧತಾ।

ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಾನಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ ನಾಮ ಹೇಟ್ಠಾ ಧಮ್ಮವವತ್ಥಾನ ವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹವಸೇನ ಚ ಸಿಜ್ಝತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಮ್ಮಂ ಪನ ಅನುಸಯಭೂತಾನಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನಂ ಸಲ್ಲಿಖನತ್ಥಾಯ ಕರೀಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನುಸಯ ಸಮೂಹನನತ್ಥಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ತತ್ಥ ಪನಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಮಗ್ಗೇ ಪನ। ವಿಭತ್ತೇಸೂತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ‘‘ಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಯೋಗೀ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ। ‘‘ಯಂ ದೂರೇ ಸನ್ತಿಕೇವಾ’’ತಿ ಯಂ ದೂರೇ ಪವತ್ತಂ ರೂಪಂ ವಾ, ಸನ್ತಿಕೇ ಪವತ್ತಂ ರೂಪಂವಾತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ‘‘ತದತ್ಥಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮಸಿತಧಮ್ಮುದ್ಧಾರತ್ಥಸ್ಸ। ‘‘ಞಾಣೇನ ದಳ್ಹಂ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ಧಮ್ಮವವತ್ಥಾನಞ್ಞಾಣೇನ ಸುಟ್ಠುವಿಭೂತಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇದಾನಿ ಯಂ ಯಂ ದಳ್ಹಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ತಂ ತಂ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪುನ ದಳ್ಹಂ ಗಹಿತಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಾ ಚ ಕ್ರಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ನಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ। ಅನಿಚ್ಚತಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ‘‘ವಿತ್ಥಮ್ಭನ ಕ್ರಿಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿವಿಧೇನ ಥಮ್ಭನಂ ವಿತ್ಥಮ್ಭನಂ। ನಾನಾದಿಸಾಭಿಮುಖವಸೇನ ಥಮ್ಭನಂ ವಹನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಇಮಾಸಞ್ಚಾ’’ತಿ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಞ್ಚ। ವಿಸುಂ ವಿಸುನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತಾಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಞ್ಚ ಸಹಜಾತೇಸು ಗಹಣಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಪಾದೀನಂ’’ತಿ। ಆಪಾದೀನಂ ಸೇಸಮಹಾಭೂತಾನಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸನ್ತತಿಯಾ ಸರೀರಾನಿ ಸನ್ತತಿ ಸರೀರಾನಿ। ‘‘ತಥಾ ತಥಾ ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸನ್ತತಿ ಪರಿವತ್ತಿ ನಾಮ ಅಭಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಏವಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಪಟಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಏವಂ ಭವೇಯ್ಯ, ತಥಾ ಸಮಿಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಪಸಾರೇನ್ತಸ್ಸಾತಿಆದಿನಾ ಪರಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ। ‘‘ಸೇಸಖನ್ಧೇಸುಪಿ ತಂ ತಂ ಸನ್ತತಿ ನಾನತ್ತಂ’’ತಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇ ತಾವ ಕಾಯೇ ಕಾಯಿಕಸುಖಸನ್ತತಿ ದುಕ್ಖಸನ್ತತೀನಂ ನಾನತ್ತಂ। ಚಿತ್ತೇ ಸೋಮನಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸ ಸನ್ತತೀನಂ। ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸನ್ತತಿ ಪನ ಅವಿಭೂತಾ ಹೋತಿ। ಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ಯದಾ ಚಿತ್ತೇ ಸೋಮನಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸಾನಿ ನ ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತದಾ ಇದಾನಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಮೇ ವೇದನಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ವಾ, ಯದಾ ತಾನಿ ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತಿ , ತದಾ ಸಾ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ವಾ ಏವಂ ತಕ್ಕೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಸಿತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇ ರೂಪಸಞ್ಞಾಸದ್ದಸಞ್ಞಾದೀನಂ ವಸೇನ। ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇ ರೂಪಸಞ್ಚೇತನಾ ಸದ್ದಸಞ್ಚೇತನಾದೀನಂ ವಸೇನ, ನಾನಾವಿತಕ್ಕ ವಿಚಾರಾದೀನಂ ವಸೇನ, ಲೋಭಾಲೋಭ ದೋಸಾದೋಸ ಮೋಹಾಮೋಹಾದೀನಂ ವಸೇನ ಚ। ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೇ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ, ಕುಸಲಾ ಕುಸಲವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಞ್ಚ ವಸೇನ ಸನ್ತತಿ ನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ವಿಸ್ಸಾಸಂ ಕರೋತೀತಿ ವತ್ವಾ ತದತ್ಥಂ ವಿವರತಿ ‘‘ಏತಂ ಮೇ’’ತಿಆದಿನಾ। ತತ್ಥ ತಯೋವಿಸ್ಸಾಸಾ ತಣ್ಹಾವಿಸ್ಸಾಸೋ, ಮಾನವಿಸ್ಸಾಸೋ, ದಿಟ್ಠಿವಿಸ್ಸಾಸೋ। ತತ್ಥ ಏತಂ ಮಮಾತಿ ತಣ್ಹಾವಿಸ್ಸಾಸೋ। ಏಸೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನವಿಸ್ಸಾಸೋ। ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಸ್ಸಾಸೋ। ‘‘ಪರಿಹರತೀ’’ತಿ ಭವಾಭವೇಸು ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಹರತಿ ವಹತಿ। ‘‘ಪರಮಜ್ಝತ್ತಭಾವೇನಾ’’ತಿ ಪಧಾನಅಜ್ಝತ್ತಭಾವೇನ। ಅಜ್ಝತ್ತಸಾರಭಾವೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಪರಿಗ್ಗಹಿತೋ’’ತಿ ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಪರಿಗ್ಗಹೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತೋ। ತಯೋ ಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹಾ ತಣ್ಹಾ ಪರಿಗ್ಗಹೋ, ಮಾನಪರಿಗ್ಗಹೋ, ದಿಟ್ಠಿಪರಿಗ್ಗಹೋತಿ। ವಸೇ ಸಬ್ಬಸೋ ವತ್ತನ್ತೋ ನಾಮ ಕೇವಲಂ ವಸಾಯತ್ತವುತ್ತಿಕೋ ಏವ ಸಿಯಾ, ನ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿಕೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾವುತ್ತೇಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ‘‘ಯಥಾವುತ್ತೇಹೀ’’ತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಕಮ್ಮಾಭಿಸಙ್ಖರಣಾದೀಹಿ। ‘‘ತಥಾಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ಏವಂ ಪರಮಜ್ಝತ್ತಭಾವೇನ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹಿ ಯೋ ಅತ್ತನೋ ವಸೇನ ವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತನೋ ಸಾಮಿಭಾವೋ ನತ್ಥಿ। ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಸಾಮಿಭಾವೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಿಂ ರೂಪಾದಿಕೇ ಧಮ್ಮೇ ಅತ್ತಾನಂ ಸಾಮಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಏಸೋ ಮಮ ಅತ್ತಾತಿ ಪರಿಗ್ಗಹೋ ನಾಮ ಮಿಚ್ಛಾ ಏವ। ತಥಾ ಯೋ ಚ ಖಣಿಕ ಧಮ್ಮೋ ಹೋತಿ, ಖಣೇ ಖಣೇ ಭಿಜ್ಜತಿ, ತಂ ರೂಪಾದಿಕಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಅತ್ತನೋ ಸಾರಂ ಕತ್ವಾ ತಥಾ ಪರಿಗ್ಗಹೋಪಿ ಮಿಚ್ಛಾ ಏವ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾ ಏವಾ’’ತಿ ಪರಮತ್ಥ ಸಚ್ಚಂ ಪತ್ವಾ ಮಿಚ್ಛಾ ಏವ। ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಏವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಸುಖಂ ವಿದ್ಧಂಸೇತೀ’’ತಿ ಕಾಯಿಕಸುಖಞ್ಚ ಚೇತಸಿಕ ಸುಖಞ್ಚ ವಿದ್ಧಂಸೇತಿ। ವಿನಾಸೇತಿ। ‘‘ನಾನಾದುಕ್ಖಂ ಜನೇತೀ’’ತಿ ಕಾಯಿಕದುಕ್ಖಞ್ಚ ಚೇತಸಿಕ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಜನೇತಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ। ‘‘ಇದಞ್ಚ ರೂಪಂ ಏದಿಸಮೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ ಕಥಂ ಹೋತಿ। ಮನುಸ್ಸತ್ತಭಾವೇ ಠಿತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಯಥಾಪವತ್ತಂ ಮನುಸ್ಸ ಸುಖಂ ವಿದ್ಧಂಸೇತಿ, ಜಿಣ್ಣಭಿನ್ನಭಾವಂ ಪಾಪೇತಿ, ನಾನಾದುಕ್ಖಂ ಜನೇತಿ। ಸಯಂ ಅಪಾಯತ್ತಭಾವಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ನಾನಾಅಪಾಯ ದುಕ್ಖಂ ಜನೇತಿ। ತಥಾ ದೇವತ್ತಭಾವೇ ಸಕ್ಕತ್ತಭಾವೇ ಬ್ರಹ್ಮತ್ತಭಾವೇ ಠಿತಾನನ್ತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಮನುಸ್ಸತ್ತಭಾವೇ ಠಿತಾನಂ ನಾನಾವಿಪರಿಣಾಮ ಕಿಚ್ಚೇಹಿ ಯಥಾಪವತ್ತಂ ಸುಖಂ ವಿದ್ಧಂಸೇತಿ, ನಾನಾಪಚ್ಚಯಾಭಿಸಙ್ಖರಣಕಿಚ್ಚೇಹಿ ನಾನಾದುಕ್ಖಂ ಜನೇತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇದಞ್ಚ ರೂಪಂ ಏದಿಸಮೇವಾ’’ತಿ। ‘‘ಸಾರೋನಾಮ ಥಾಮಬಲವಿಸೇಸೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಥಾಮಬಲವಿಸೇಸೇನ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ವತ್ಥುಂಪಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ‘‘ಅಸಾರಕಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಾರೋ ಏವ ಸಾರಕಂ, ನ ಸಾರಕಂ ಅಸಾರಕನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ರೂಪಂ ಪನ ಸಯಂಪಿ ಏವರೂಪೋ ಸಾರೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸತ್ತಾನಂ ಅತ್ತಸಾರೋ ಜೀವಸಾರೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನತ್ಥಿ ಸಾರೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಸಾರಕನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ನ ಚ ಏವರೂಪೇನ ಸಾರೇನ ಯುತ್ತಂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅತ್ತಸಾರೇನ ಜೀವಸಾರೇನ ಸಂಯುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ಪುರಿಮೋ ಅತ್ಥೋ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಇದಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋ। ಪಚ್ಛಿಮೋ ರೂಪವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ, ಅತ್ತನಿ ವಾ ರೂಪಂ, ರೂಪಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂತಿ ಇಮಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋ। ಏತೇನ ಅಸಾರಕಟ್ಠೇನಾತಿ ಅಸಾರಭಾವೇನ, ಅಸಾರಯುತ್ತಭಾವೇನ ವಾತಿ ಚ। ಅನತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥಪಿ ನ ಅತ್ತಾ ಅನತ್ತಾ, ನತ್ಥಿ ಅತ್ತಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಅನತ್ತಾತಿ ಚ ದ್ವಿಧಾ ಅತ್ಥೋ ಸಿಜ್ಝತಿ। ‘‘ಯಞ್ಚಾ’’ತಿ ಯಞ್ಚ ರೂಪಂ। ‘‘ಪೀಳೇತೀ’’ತಿ ತಂ ಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲಂ ಪೀಳೇತಿ। ಏತೇನ ಅನತ್ತಭಾವೇ ಸಿದ್ಧೇ ದುಕ್ಖಭಾವೋಪಿ ಸಿದ್ಧೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ವಯಾನಂ ವಸೇನ ಅದ್ಧಾಭೇದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪಥಮವಯೇ ಪವತ್ತಂ ರೂಪಂ ದುತೀಯವಯಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಪಥಮವಯೇ ಏವ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿಆದಿನಾ ಅದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಅನ್ತೋಗಧಭೇದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ‘‘ಸಭಾಗೇಕಸನ್ತಾನವಸೇನಾ’’ತಿ ಸಭಾಗಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾಗಟ್ಠೇನ ಏಕೀಭೂತಾ ಸನ್ತತಿ ಸಭಾಗೇಕಸನ್ತತಿ। ‘‘ಸಭಾಗಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ’’ತಿ ಚ ಚಿತ್ತಜೇಸುತಾವ ನಿರನ್ತರಪ್ಪವತ್ತೇನ ಲೋಭಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನ ಸಹಜಾತಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಸಭಾಗರೂಪಧಮ್ಮಾ ನಾಮ। ತಥಾ ನಾಮ ಧಮ್ಮಾ ಚ। ಏವಂ ದೋಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾದೀಸುಪಿ। ಉತುಜೇಸು ನಿರನ್ತರಪ್ಪವತ್ತೇನ ಸೀತಉತುನಾ ಸಮುಟ್ಠಿತಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಸಭಾಗರೂಪ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ। ತಥಾ ಉಣ್ಹಉತುನಾ ಸಮುಟ್ಠಿತಾ। ಏಸನಯೋ ಆಹಾರಜೇಸುಪೀತಿ ಏವಂ ಸಭಾಗೇಕಸನ್ತತಿವಸೇನ। ‘‘ಸಮ್ಪಾಪುಣಿತುಂ’’ತಿ ಞಾಣೇನ ಸಮ್ಪಾಪುಣಿತುಂ। ‘‘ಅದ್ಧಾಸನ್ತತಿವಸೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಸಮ್ಮಸನಂ ವಿಸೇಸತೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಅನಿಚ್ಚಂ ಖಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಪದೇ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಸನ್ತತಿ ವಿಭಾಗನಯೋ ಸುಟ್ಠು ದಸ್ಸಿತೋತಿ। ‘‘ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣ ದಸ್ಸನಮೇವ ಪಧಾನಂ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಞಾಣೇಪಿ ಉದಯಬ್ಬಯಞ್ಞಾಣೇಪಿ ಭಙ್ಗಞ್ಞಾಣೇಪಿ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣ ದಸ್ಸನಮೇವ ಪಧಾನಂ। ಭಯಞ್ಞಾಣೇ ಚ ಆದೀನವಞ್ಞಾಣೇ ಚ ನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣೇ ಚ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣ ದಸ್ಸನಂ ಪಧಾನಂ। ಉಪರಿ ಚತೂಸು ಞಾಣೇಸು ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣ ದಸ್ಸನಂ ಪಧಾನನ್ತಿ। ‘‘ಸಮುದಿತೇಸೂ’’ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅವಿನಾಭಾವಸಹಾಯಭಾವೇನ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೇಸು। ಇದಞ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ। ತಣ್ಹಾಸಮುದಯಾ ಉಪಾದಾನ ಸಮುದಯೋ। ಆಹಾರ ಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋತಿ ಪಾಳಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಅಪ್ಪಹೀನ ವಸೇನಾತಿ ಪಾಳಿಪದೇ ಪನ ಅವಿಜ್ಜಾ ತಣ್ಹಾ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾನಂ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಸನ್ತಾನೇ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾ ಏವ ಪಮಾಣನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಸಮುದೇನ್ತೀ’’ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಏಕತೋ ಉದೇನ್ತಿ। ಉಪರೂಪರಿ ಏನ್ತಿ। ಆಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಭವಭಾವೇನ ಪಾತುಬ್ಭವನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಯಾವಮರಣಕಾಲಾ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ಪಸವನ್ತೀ’’ತಿ ಪವಡ್ಢಮಾನಾ ಸವನ್ತಿ, ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಸನ್ದನ್ತಿ। ‘‘ತೇಸು ಪನಾ’’ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ತಣ್ಹುಪಾದಾನ ಕಮ್ಮೇಸು। ‘‘ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂಭವೇ ಏವ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ನಿರೋಧೋ ನಾಮ ಭವನ್ತರೇ ಪುನ ಅನುಪ್ಪಾದೋ ಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭವನ್ತರೇ’’ತಿಆದಿ। ‘‘ತಂ ಸನ್ತತಿಯಂ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ ಭವೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಪುನ ಅನುಪ್ಪಾದಸಙ್ಖಾತಂ ನಿರೋಧಂ’’ತಿ ಸನ್ತತಿ ನಿರೋಧೋ ನಾಮ ವುತ್ತೋ। ನ ನಿಬ್ಬಾನ ನಿರೋಧೋ। ಏತಾಹಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಸತಿ, ಭವನ್ತರೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೀಸ್ಸನ್ತಿ ಯೇವಾತಿ। ಇದಾನಿ ಯಥಾಪವತ್ತ ಸನ್ತತೀಸು ಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ನಾಮರೂಪಾನಂ ಖಣಿಕನಿರೋಧವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾಪವತ್ತ ಸನ್ತತಿಯೋ ವಾ ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ ಭಿಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕತಮೋ ಉದಯೋ ನಾಮ, ಕತಮೋ ವಯೋ ನಾಮ, ಕಥಞ್ಚ ತದುಭಯಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಂ। ತತ್ಥ ‘‘ತಮೋ ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ತಮೋರಾಸಿ। ‘‘ವೇತೀ’’ತಿ ವಿಗಚ್ಛತಿ। ಅನ್ತರ ಧಾಯತಿ ।‘‘ಉದಯೋ’’ತಿ ಉಪ್ಪಾದೋ ಚೇವ ವಡ್ಢಿ ಚ। ‘‘ವಯೋ’’ತಿ ವಿಗಮನಂ, ಅನ್ತರಧಾನಂ। ‘‘ನಾನಾಪಯೋಗವಸೇನವಾ’’ತಿ ಸಮಿಞ್ಜನಪ್ಪಸಾರಣಾದಿ ನಾನಾಪಯೋಗವಸೇನ ವಾ। ಉದಯಪಕ್ಖಾನಂ ನಾನಾಸನ್ತತೀನಂ ಉದಯಞ್ಚ ಉದಯತೋ। ವಯಪಕ್ಖಾನಂ ನಾನಾಸನ್ತತೀನಂ ವಯಞ್ಚ ವಯತೋತಿ ಯೋಜನಾ।

ಬೋಜ್ಝಙ್ಗ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಆರಾಧೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಂತಿ ಆರದ್ಧೋ। ತುಟ್ಠಚಿತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಪಸ್ಸತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸಕೋ। ಆರದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸಕೋ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕೋ। ದುವಿಧೋಹಿ ವಿಪಸ್ಸಕೋ ತರುಣ ವಿಪಸ್ಸಕೋ ಚ ಆರದ್ಧ ವಿಪಸ್ಸಕೋ ಚ। ತತ್ಥ ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಸುಟ್ಠು ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ದುಬ್ಬಲವಿಪಸ್ಸಕೋ ತರುಣ ವಿಪಸ್ಸಕೋ ನಾಮ। ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಸುಟ್ಠು ಪಸ್ಸನ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಮ್ಮೇ ಆರಾಧಿತ ಚಿತ್ತೋ ಬಲವವಿಪಸ್ಸಕೋ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕೋ ನಾಮ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ।

[ಕ]

‘ಸುಞ್ಞಾಗಾರೇ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ, ಸನ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ।

ಅಮಾನುಸೀ ರತೀ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಮ ಧಮ್ಮಂ ವಿಪಸ್ಸತೋ,ತಿ ಚ॥

[ಖ]

‘ಯೋ ಚ ವಸ್ಸಸತಂ ಜೀವೇ, ಅಪಸ್ಸಂ ಉದಯಬ್ಬಯಂ।

ಏಕಾಹಂ ಜೀವಿತಂ ಸೇಯ್ಯೋ, ಪಸ್ಸತೋ ಉದಯಬ್ಬಯಂ,ತಿ ಚ॥

ಅಯಮಿಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಪೇಚ್ಚ ಕಿಲೇಸೇನ್ತಿ, ಮಲೀನಭಾವಂ ಗಮೇನ್ತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ। ಪರಿಬನ್ಧನ್ತಿ ನೀವಾರೇನ್ತೀತಿ ಪರಿಬನ್ಧಕಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ ಅನ್ತರಾಯಿಕ ಧಮ್ಮಾನಂ ನಾಮಂ। ‘‘ಸರೀರೋಭಾಸೋ’’ತಿ ಸಕಲಸರೀರತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ಓಭಾಸೋ। ‘‘ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಪೀತೀ’’ತಿ ಖುದ್ದಿಕಾ ಪೀತಿ, ಖಣಿಕಾ ಪೀತಿ, ಓಕ್ಕನ್ತಿಕಾ ಪೀತಿ, ಉಬ್ಬೇಗಾ ಪೀತಿ, ಫರಣಾ ಪೀತೀತಿ। ‘‘ದುವಿಧಾ ಪಸ್ಸದ್ಧೀ’’ತಿ ಅತಿಬಲವನ್ತೀ ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿಚೇವ ಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಚ। ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಮ್ಮೇ ಓಕಪ್ಪನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಸದ್ಧಾಏವ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಟ್ಠೇನ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಸದ್ಧಾಧಿಮೋಕ್ಖೋ। ‘‘ವೀರಿಯಂ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಕಮ್ಮೇ ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರಂ ಪಗ್ಗಹಿತಸೀಸಂ ವೀರಿಯಂ। ‘‘ಸುಖಂ’’ತಿ ಚಿತ್ತಸುಖಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಂ’’ತಿ। ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ’’ತಿ ಇನ್ದವಿಸ್ಸಟ್ಠವಜಿರಸದಿಸಂ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ। ‘‘ಸತೀ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಕಮ್ಮೇ ಅಪ್ಪಮುಟ್ಠಾ ಸತಿ। ‘‘ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಾದೀಹಿ ವಿಸಮನ್ತೇಹಿ ವಿಮುತ್ತಾ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾಸಙ್ಖಾತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ। ‘‘ಆವಜ್ಜನುಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ವಸಿಭಾವಪತ್ತಾ ಆವಜ್ಜನಸಙ್ಖಾತಾ ಉಪೇಕ್ಖಾ। ‘‘ಆಲಯಂ’’ತಿ ತಣ್ಹಾಲಯಂ। ‘‘ಕುರುಮಾನಾ’’ತಿ ಕರೋನ್ತೀ। ‘‘ಸುಖುಮಾ ತಣ್ಹಾ’’ತಿ ಕುಸಲೇಹಿ ಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ ಇದಂ ಅಕುಸಲನ್ತಿಪಿ ಜಾನಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾ ಸುಖುಮತಣ್ಹಾ। ‘‘ನ ವತಮೇ’’ತಿ ಮಮ ನ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬೋವತಾತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಅಸ್ಸಾದಸಹಿತಾ’’ತಿ ಓಭಾಸಾದೀಸು ಅಸ್ಸಾದತಣ್ಹಾ ಸಹಿತಾ। ‘‘ಅಧಿಮಾನ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಅಧಿಕತರಂ ಮಞ್ಞನಾವಸೇನ। ‘‘ತಾವದೇವಾ’’ತಿ ನಿಕನ್ತಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇಯೇವ। ‘‘ನಿಕಾಮನಾಕಾರೋ’’ತಿ ಇಚ್ಛನಾಕಾರೋ। ಅಸ್ಸಾದನಾಕಾರೋ। ‘‘ನಿಕಾಮನಸ್ಸವತ್ಥೂ’’ತಿ ನಿಕನ್ತಿಯಾ ವತ್ಥು। ‘‘ಅದ್ಧಾ’’ತಿ ಏಕನ್ತೇನ। ‘‘ಹನ್ದಾ’’ತಿ ಚಿತ್ತವಿಸ್ಸಟ್ಠಕರಣೇ ನಿಪಾತಪದಂ। ಇದಾನೇವ ನಂ ವಿಸೋಧೇಮಿ, ನ ಚಿರಂ ಪವತ್ತಿತುಂ ದಸ್ಸಾಮೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ। ‘‘ತೇಸ್ವೇವಾ’’ತಿ ತೇಸುಓಭಾಸಾದೀಸು ಏವ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ನ ಸಮೇತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ನಿಕನ್ತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸ್ಸ ವಿಸುಂ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿಪಾಕೋ ನಾಮ ವಿಸೇಸನ್ತರಪ್ಪವತ್ತೇನ ಪಾಕಟೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಭಾವಂ ಪತ್ತಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವಪತ್ತೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ದ್ವೇ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ ಉಪಚಾರಾನುಲೋಮಚಿತ್ತಾನಿ। ಸೋ ಹಿ ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಸಙ್ಖಾರ ನಿಮಿತ್ತತೋ ವಾ ವುಟ್ಠಾತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಿತೋ। ಯದಿ ಏವಂ ಗೋತ್ರಭುಪಿ ವುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಸಿಯಾತಿ। ನ ಸಿಯಾ। ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನಮತ್ತೇ ಠಿತತ್ತಾ। ಪಟಿವೇಧಕಿಚ್ಚಸ್ಸಚ ಸಮ್ಮೋಹ ಸಮುಚ್ಛೇದಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ‘‘ಸಯಂ’’ತಿ ಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತೋ ಸಯಂ। ‘‘ತಂ ಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲಂ ವಾ’’ತಿ ತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲಂ ವಾ। ‘‘ವಟ್ಟಪ್ಪವತ್ತತೋ ಚಾ’’ತಿ ಆಯತಿಂ ಭವೇಸು ಅಪಾಯವಟ್ಟಪ್ಪವತ್ತತೋ ವಾ, ಅಟ್ಠಮ ಭವತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕಾಮಸುಗತಿ ವಟ್ಟಪ್ಪವತ್ತತೋ ವಾ। ಅವಸ್ಸಂ ವುಟ್ಠಾನಂ ಗಮೇತಿ ಸಮ್ಪಾಪೇತೀತಿ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀತಿ ವಚನತ್ಥೋ। ‘‘ಅವಸ್ಸಂ ವುಟ್ಠಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಇಧ ಠಿತಾನಂ ವುಟ್ಠಾನತೋ ನಿವತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇದಞ್ಚ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ಬುದ್ಧಸಾವಕಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬಞ್ಞು ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಪನ ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಮ್ಮಂ ಆರಭನ್ತಾ ಅನುಲೋಮಞ್ಞಾಣಂ ಆಹಚ್ಚ ಠಪೇನ್ತೀತಿ ಅಟ್ಠಕ ಥಾಸು ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಆಹಚ್ಚಾ’’ತಿ ಇದಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಸ್ಸ ಮತ್ಥಕಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಆವಜ್ಜನಟ್ಠಾನಿಯಂ’’ತಿ ತತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಕೇನಚಿ ಚಿತ್ತೇನ ಅಗ್ಗಹಿತೇ ನಿಬ್ಬಾನಾ ರಮ್ಮಣೇ ಆವಜ್ಜನಟ್ಠಾನಿಯಂ। ‘‘ತಂ’’ತಿ ಗೋತ್ರಭುಞ್ಞಾಣಂ। ಗೋತ್ತಂ ಭವತಿ ಅಭಿಭವತಿ ಛಿನ್ದತೀತಿ ಗೋತ್ರಭು। ಗೋತ್ತಂ ವಾ ಅಭಿಸಮ್ಭುಣಾತಿ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಗೋತ್ರಭೂತಿ ವಚನತ್ಥೋ। ಕಥಂ ಪನ ಗೋತ್ರಭು ಚಿತ್ತಂ ಗೋತ್ರಭುಞ್ಞಾಣಂ ಪುಥುಜ್ಜನಗೋತ್ತಂ ಛಿನ್ದತಿ, ಅರಿಯಗೋತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಸೋಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ತಸ್ಮಿಂಖಣೇ ಪುಥುಜ್ಜನಗೋತ್ತಪರಿಯಾಪನ್ನೋಏವಾತಿ। ಸಚ್ಚಂ। ಅತ್ತನಿ ಪನ ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಸಯಂ ಛಿನ್ದತಿ ನಾಮ। ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಚ ಅರಿಯಗೋಚರತ್ತಾ ತಂ ಆರಮ್ಮಣ ಕರಣವಸೇನ ಅರಿಯಗೋತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ ನಾಮಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಚ್ಚಯಸತ್ತಿವಿಸೇಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರೇ ಅರಿಯಗೋತ್ತಂ ಭಾವೇತಿ, ಪಾತುಭಾವೇತೀತಿ ಗೋತ್ರಭೂತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ‘‘ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ। ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾದೀಹಿ ಸಬ್ಬವಿಪ್ಫನ್ದನೇಹಿ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಮ್ಮೋಹಸ್ಸ ಪಹಾನಮೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಆರಮ್ಮಣ ಕರಣ ವಸೇನ ಜಾನನಂ। ಕಥಂ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ಮಗ್ಗೋ ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಪರಿಜಾನಾತಿ ನಾಮಾತಿ। ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿ ವಸೇನ। ಸೋ ಹಿ ಸಮ್ಮೋಹಂ ಪಜಹನ್ತೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋನ್ತಾನಿಪಿ ಹಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಞ್ಞಾಣಾನಿ ತಪ್ಪಹಾನಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಸಾಧಕತ್ತಾ ದುಕ್ಖ ಸಚ್ಚಂ ಪರಿಜಾನನ್ತಾನೀತಿ ನ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಮಗ್ಗೋ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಕರೋನ್ತೋಪಿ ತಪ್ಪಹಾನಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಸಾಧಕತ್ತಾತಂ ಸಚ್ಚಂ ಪರಿಜಾನಾತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕಸ್ಮಾ। ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತಸ್ಸಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ತಸ್ಮಿಂಸಚ್ಚೇ ಪರಿಜಾನನ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ಯಥಾಹಿ ಏಕೋ ಪುರಿಸೋ ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹಾದಿದೋಸೇಹಿ ಪಲಿಬುದ್ಧತ್ತಾ ಅನ್ಧೋ ಹೋತಿ। ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಸ್ಸತಿ। ಯದಾ ಪನ ಸೋ ಏಕಂ ತೇಜವನ್ತಂ ಅಞ್ಜನಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಚಕ್ಖುಂ ಅಞ್ಜಯನ್ತೋ ಸಬ್ಬರತ್ತಿಂ ನಿದ್ದಾಯತಿ। ತಸ್ಸ ನಿದ್ದಾಯನ್ತಸ್ಸೇವ ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಸಬ್ಬದೋಸಾ ನಸ್ಸನ್ತಿ। ಚಕ್ಖು ವಿಪ್ಪಸನ್ನಂ ಹೋತಿ। ತಙ್ಖಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸೋ ನಿದ್ದಾಯನ್ತೋಪಿ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಅನ್ಧಭಾವವಿಗಮೇನ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ಏವಮೇವಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ। ಏಕದೇಸೇನ ವಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗೇಸು, ಅನವಸೇಸೇನ ವಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇ। ‘‘ಅಪಚ್ಛಾವತ್ತಿಕಂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಚ್ಛತೋ ಆವತ್ತನಂ ಪಚ್ಛಾವತ್ತಂ। ನತ್ಥಿ ಪಚ್ಛಾವತ್ತಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಪಚ್ಛಾವತ್ತಿಕನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ಪುನ ಅನುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮತಾಪತ್ತಿವಸೇನ ನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತಂ’’ತಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಏವ ತಾನಿವಟ್ಟಾನಿ ಪುನ ಅನುಪ್ಪಾದಸಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ। ತಥಾ ನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತಂ। ‘‘ಉಪ್ಪಾದನಸಙ್ಖಾತಾಯ ಭಾವನಾಯಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕತ್ತಾ ವಡ್ಢನಸಙ್ಖಾತಾಯ ಭಾವನಾಯ ಓಕಾಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಲಾಭತ್ಥಾಯ ಪನ ಪವತ್ತಿತಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಭಾವನಾಪಿ ಮಗ್ಗಭಾವನಾ ಏವ। ಸಾ ಚ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಪತ್ವಾ ಮತ್ಥಕಪತ್ತಾ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಏವ ಮತ್ಥಕಪತ್ತೋ ಭಾವನಾನುತ್ತರೋ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾಪರಿಯಾಯೇನ ವಡ್ಢನ ಸಙ್ಖಾತಾಯ ಭಾವನಾಯಾತಿಪಿ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ। ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರೇ ಪವತ್ತಂ ಆನನ್ತರಿಕಂ। ಆನನ್ತರಿಕಂ ಫಲಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ತಸ್ಸ ಚ ತತೋಪರಂ ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾ ಫಲಚಿತ್ತಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಪನೀತೋ ಅಗ್ಗಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಅಪನೀತಗ್ಗಿಕೋ। ‘‘ನಿಬ್ಬಾಪೇನ್ತೋ ವಿಯಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಕಿಚ್ಚೇನ ಮಗ್ಗಾನುಕುಲಪ್ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ತೇಸಂ ಚಕ್ಖೂನಂ। ತಂ ರೂಪಂ ತಸ್ಸ ಪಾಕಟಂ ನ ತಾವ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ। ‘‘ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನವಾರೇಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಸಾದಚಕ್ಖುನಾ ದಿಟ್ಠೇ ಪವತ್ತಾ ಅನುಬನ್ಧಕ ವೀಥಿಯೋಪಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ।

ಉಪರಿಮಗ್ಗೇಹಿ ವಧಿತಬ್ಬಾ ಮಾರೇತಬ್ಬಾತಿ ಉಪರಿಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ। ‘‘ಕಿಲೇಸವಿಭಾಗೇಸೂ’’ತಿ ಅಸುಕಮಗ್ಗೇನ ಅಸುಕಾಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಕಿಲೇಸವಿಭಾಗೇಸು। ‘‘ಪಾಳಿಯಂ’’ತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಮಗ್ಗಪಾಳಿಯಂ। ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಮಗ್ಗಙ್ಗಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದೀನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನಂ ನಾಮ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನಮೇವ। ತಥಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ‘‘ಅವಿರುದ್ಧಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮೇನ್ತಾಪಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಾನಂ ಇಚ್ಛಾನುರೂಪಸಮ್ಭವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಅಧಿಮಾನನಿದ್ದೇಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಸೂ’’ತಿ ವಿನಯೇ ಚತುತ್ಥಪಾರಾಜಿಕೇ ಅಧಿಮಾನಪದನಿದ್ದೇಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು। ‘‘ಸೋ’’ತಿ ಅರಿಯಭೂತೋ ಭಿಕ್ಖು। ‘‘ನೋ ಲದ್ಧುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಅಲದ್ಧುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಲದ್ಧುಂ ನೋ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ವಾ ಯೋಜನಾ। ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಮಗ್ಗಞ್ಞಾಣಂ ಗಹಿತಂ। ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ।

‘‘ಅಭಿನಿವಿಸನಂ’’ತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ದಳ್ಹತರಂ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ನಿಖಾತಸಿನೇರುಪಾ ದಸ್ಸವಿಯಾ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಪವತ್ತನಂ ವಿಯ। ‘‘ಕೇವಲಂ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತ ವುತ್ತಿತಾಯ ಅದಿಟ್ಠತ್ತಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ, ನ ಪರಸ್ಸ ಅತ್ತಾತಿ ಏವಂ ಅತ್ತಾನಂ ಅತ್ತಸ್ಸ ಸಾಮಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಗಹಣಕಾರಣಂ ವದತಿ। ತತ್ಥ ಕೇವಲಸದ್ದೇನ ಪರಮತ್ಥ ಸಚ್ಚಂ ಪತ್ವಾ ಅತ್ತಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸ್ಸ ಅತ್ತನೋವಸಾಯತ್ತ ವುತ್ತಿತಂ ನಿವತ್ತೇತಿ। ಸಮ್ಮುತಿ ಸಚ್ಚಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಅತ್ತಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಮಹಾಜನೋ ಅತ್ತನೋ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಅತ್ತನೋ ವಸಾಯತ್ತ ವುತ್ತಿಂ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ। ‘‘ಖಣಭಙ್ಗಸ್ಸ ಚ ಅದಿಟ್ಠತ್ತಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಏಸೋ ಮೇ ಸಾರಟ್ಠೇನ ಅತ್ತಾ। ಏಸೋ ಮಮ ಸಾರೋ। ಏತಂ ಮಮ ಸರೀರಂ। ಯಾವ ವಸ್ಸಸತಂಪಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಏತಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ನ ಭಿಜ್ಜತಿ, ನ ವಿನಸ್ಸತಿ। ತಾವ ಅಹಂ ನ ಮರಾಮಿ। ಯದಾ ಏತಂ ಭಿಜ್ಜತಿ, ವಿನಸ್ಸತಿ। ತದಾ ಅಹಂ ಮರಾಮಿ। ಅಹಞ್ಚ ಮಮ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಞ್ಚ ಅದ್ವಯಂ ಅನಾನತ್ತನ್ತಿ ಏವಂ ಗಹಣಕಾರಣಂ ವದತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಖಣಭಙ್ಗಸ್ಸಾ’’ತಿ ನಾಮರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಖಣೇ ಖಣೇ ಭಞ್ಜನಸ್ಸ ಭಿಜ್ಜನಸ್ಸ ಮರಣಸ್ಸ। ಇದಮ್ಪನಮರಣಂ ಸಮ್ಮುತಿ ಸಚ್ಚೇ ನತ್ಥಿ। ಪರಮತ್ಥ ಸಚ್ಚೇ ಏವ ಅತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ಮಹಾಜನೋ ಅತ್ತನೋ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಅತ್ತನೋಸಾರಂ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ। ‘‘ತಂ ದ್ವಯಂ ಸುದಿಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸ್ಸ ಕೇವಲಂ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತ ವುತ್ತಿತಞ್ಚ ಖಣಭಙ್ಗಞ್ಚ ಞಾಣ ಚಕ್ಖುನಾ ಸುಟ್ಠುದಿಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ಸುಟ್ಠುಪಸ್ಸನ್ತೋ ಕೇವಲಂ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತ ವುತ್ತಿತಞ್ಚ ಅವಸಾಯತ್ತ ವುತ್ತಿತಞ್ಚ ಸುಟ್ಠು ಪಸ್ಸತಿ। ಯೋ ಚ ಅತ್ತನೋ ವಸಾಯತ್ತವುತ್ತಿ ನ ಹೋತಿ। ಸೋ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಂ ಪತ್ವಾ ಏಸೋ ಮಮ ಸನ್ತಕನ್ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ನಾರಹತಿ। ಕುತೋ ಮಮ ಅತ್ತಾತಿ। ಅಪಿ ಚ, ಸತ್ತೋ ನಾಮ ಸಭಾವತೋ ನತ್ಥಿ। ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯೋ ‘ಅಹನ್ತಿ ವಾ, ಮೇತಿ ವಾ, ಮಮಾತಿ ವಾ, ಗಯ್ಹೇಯ್ಯ। ಅಸನ್ತೇ ಚ ಅತ್ತಸ್ಮಿಂ ಕೋ ಮಮ ಅತ್ತಾ ನಾಮ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ। ಖಣಭಙ್ಗೋ ಹೋತಿ। ಖಣೇ ಖಣೇ ಭಿಜ್ಜತಿ। ಸತ್ತೋ ಚ ನಾಮ ಏಕಸ್ಮಿಂಭವೇ ಆದಿಮ್ಹಿ ಸಕಿಂ ಏವ ಜಾಯತಿ। ಅನ್ತೇ ಸಕಿಂ ಏವ ಮರತಿ। ಅನ್ತರಾ ವಸ್ಸಸತಂಪಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಂಪಿ ಮರಣಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಅಞ್ಞಾಹಿ ಖಣಿಕಧಮ್ಮಾನಂ ಗತಿ। ಅಞ್ಞಾ ಸತ್ತಸ್ಸ। ಏವಂಸನ್ತೇ ಕಥಂ ಖಣಿಕಧಮ್ಮಾ ಸತ್ತಸ್ಸ ಸಾರಟ್ಠೇನ ಅತ್ತಾನಾಮ ಭವೇಯ್ಯುನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇ ಅವಸವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಅಸಾರಕಟ್ಠೇನ ಚ ಅನತ್ತಾ ಏವ। ಅಪಿಚ ‘‘ಅವಸವತ್ತನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಸೋ ನಾಮ ಸತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಏಕೋ ಪಧಾನಧಮ್ಮೋ। ಸಚೇ ಅತ್ತಾನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ಸೋ ಏವ ಪಧಾನಭೂತಸ್ಸ ವಸಸ್ಸಪಿ ಅತ್ತಾ ಭವೇಯ್ಯ। ಏವಂಸತಿ, ಯೋ ವಸೋ, ಸೋ ಅತ್ತಾ। ಯೋ ಅತ್ತಾ, ಸೋ ವಸೋತಿ ಭವೇಯ್ಯ। ತಥಾ ಚ ಸತಿ, ರೂಪಂ ಅತ್ತಾತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ರೂಪಞ್ಚ ವಸಞ್ಚ ಅತ್ತಾನಞ್ಚ ಏಕತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ ನಾಮ। ತಥಾ ವೇದನಂ ಅತ್ತಾತಿ। ಸಞ್ಞಂ, ಸಙ್ಖಾರೇ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ತಾತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೇಪಿ। ಏವಞ್ಚಸತಿ, ಸತ್ತೋ ಚ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಞ್ಚ ವಸೋ ಚ ಅತ್ತಾ ಚ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಏಕತ್ತಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಏಕೋ ಸತ್ತೋತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ। ನ ಹಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಸವತ್ತನಟ್ಠೇ ಏಕಸ್ಸಸತ್ತಸ್ಸ ದ್ವೇ ಅತ್ತಾ ತಯೋ ಅತ್ತಾ ಬಹೂಅತ್ತಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ಭವಿತುಂ। ಅಥ ಯಥಾ ಯಥಾ ಸತ್ತಸ್ಸ ವಸೋ ವತ್ತತಿ, ಇಚ್ಛಾ ಪವತ್ತತಿ। ತಥಾ ತಥಾ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಮ್ಪಿ ನಿಚ್ಚಕಾಲಂ ಸತ್ತಸ್ಸವಸಂ ಅನುಗಚ್ಛೇಯ್ಯ। ಕಸ್ಮಾ, ಸತ್ತಸ್ಸ ಚ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸ್ಸ ಚ ವಸಸ್ಸ ಚ ನಾನತ್ತಾಭಾವತೋ। ಏವಂ ಅನುಗಚ್ಛನ್ತೇ ಸತಿ। ರೂಪಂ ಮೇ ಅತ್ತಾ, ವೇದನಾ ಮೇ ಅತ್ತಾತಿಆದಿಗ್ಗಹಣಂ ವಟ್ಟೇಯ್ಯ। ಸಭಾವತೋ ಅವಿರುದ್ಧಂ ಭವೇಯ್ಯ। ನ ಪನ ತಥಾ ಅನುಗಚ್ಛತಿ। ನ ಹಿ ದುಬ್ಬಣ್ಣೋ ದುರೂಪೋ ಪುರಿಸೋ ಅತ್ತನೋ ರೂಪಕಾಯಂ ಅತ್ತನೋ ವಸೇನೇವ ಸುವಣ್ಣಂ ಸುರೂಪಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ತಥಾ ದುಸ್ಸದ್ದೋವಾ ಸುಸದ್ದಂ, ದುಗ್ಗನ್ಧೋವಾ ಸುಗನ್ಧಂ। ನ ಚ ಅನ್ಧೋವಾ ಅನನ್ಧಂ। ಬಧಿರೋವಾ ಅಬಧಿರಂ। ರೋಗೀವಾ ಅರೋಗಂ। ಕುಟ್ಠೀವಾ ಅಕುಟ್ಠಂ। ಗಣ್ಡೀವಾ ಅಗಣ್ಡಂ। ಜಿಣ್ಣೋವಾ ತರುಣಂ। ಅಜರಂ ವಾ ಅಮರಣಂ ವಾ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ನಾಪಿ ಅಪಾಯೇಸು ಚ ಅಪತನ್ತಂ। ಪತಿತ್ವಾ ವಾ ತತೋ ವಿಮುತ್ತಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ತಥಾ ದೇವೋ ವಾ ದೇವತ್ತಾ ಅಚಾವೇತುಂ। ಸಕ್ಕೋವಾ ಸಕ್ಕತ್ತಾ, ಮಾರೋ ವಾ ಮಾರತ್ತಾ, ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮತ್ತಾತಿ। ಏಸನಯೋ ಸೇಸಖನ್ಧೇಸುಪಿ। ತಥಾ ಪನ ಅವಸಾನುಗಮನತೋ ಪರಮತ್ಥ ಸಚ್ಚಂ ಪತ್ವಾ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕೇ ಅತ್ತನೋ ಸಾಮಿಕಿಚ್ಚಂ ಇಸ್ಸರಕಿಚ್ಚಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಅಸಾಮಿಕಮೇವ ತಂ ಹೋತಿ, ಅನಿಸ್ಸರಂ। ತಥಾ ಚ ಸತಿ, ಅತ್ತಾನಂ ತಸ್ಸ ಸಾಮಿಂ ಇಸ್ಸರಂ ಕತ್ವಾ ರೂಪಂ ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ಗಹಣಂ ಮಿಚ್ಛಾಗಹಣಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ। ಲೋಕೇ ಪನ ಮಹಾಜನೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ, ನ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಪರಮ್ಪರ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನೇ ಸಮ್ಮುತಿ ಸಚ್ಚವಸೇನ ನಾನಾವಸವತ್ತನಾಕಾರಾ ನಾಮ ಸನ್ತಿ। ನಾನಾಸಾಮಿ ಇಸ್ಸರಾಧಿಪತಿವೋಹಾರಾ ಚ ಲೋಕೇ ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ತೇ ಸಮ್ಮುತಿ ಸಚ್ಚವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ತೇಸು ಸಾಮಿಇಸ್ಸರಾಧಿಪತಿ ವೋಹಾರೇಸು ವೋಹಾರಮತ್ತೇ ಅಠತ್ವಾ ಸಭಾವಸಚ್ಚಂ ಮಞ್ಞನ್ತಾ ಮಿಚ್ಛಾಗಹಣಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ। ನ ನು ವಸೋನಾಮ ಇಚ್ಛಾ। ಸತ್ತೋ ಚ ಗನ್ತುಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ। ಠಾತುಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ತಿಟ್ಠತಿ। ಏವಂಸತಿ। ತಸ್ಸ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ತಸ್ಸ ವಸಾಯತ್ತ ವುತ್ತಿ ಏವ ಹೋತೀತಿ। ನ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತ ವುತ್ತಿತ್ತಾ ಏವ। ತಥಾಹಿ ಗನ್ತುಂ ಇಚ್ಛಾನಾಮ ಬಹಿದ್ಧಾ ಧನಹೇತುವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ನಾನಾಭೋಗಹೇತು ವಾ। ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ನಾನಾಕಾರಣೇನ। ತತ್ಥ ಯೇಸಂ ಧನೇ ಅಸತಿ, ಯಂ ಯಂ ದುಕ್ಖಂ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಕಾಯಿಕಂ ವಾ ಚೇತಸಿಕಂ ವಾ। ತೇಸಂ ತಂ ತಂ ದುಕ್ಖಪಚ್ಚಯಾ ಧನಿಚ್ಛಾ ನಾಮ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಧನಿಚ್ಛಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಗನ್ತಿಚ್ಛಾದಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತಥಾ ನಾನಾಭೋಗಿಚ್ಛಾ ನಾನಾಕಮ್ಮಿಚ್ಛಾಸು ಚಾತಿ। ನಾನಾದುಕ್ಖಭಯುಪದ್ದವಮೂಲಿಕಾಸು ಇಚ್ಛಾಸು ವತ್ತಬ್ಬ ಮೇವ ನತ್ಥಿ। ತಥಾ ನಾನಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಪಲೋಭನ ದುಕ್ಖಮೂಲಿಕಾಸು ಚ ನಾನಾವಿತಕ್ಕಾನಂ ವಿಪ್ಫನ್ದನಮೂಲಿಕಾಸು ಚ ಇಚ್ಛಾಸು। ಏವಂ ವಸೋಪಿ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತ ವುತ್ತಿಕೋ ಏವ ಹೋತಿ। ‘‘ಗಮನಂ’’ತಿ ಗಮನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ। ಯೇನಯೇನಧನಾದಿಹೇತುನಾ ಸೋ ಸೋ ವಸೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಗಮನಮ್ಪಿ ತೇನ ತೇನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಆಹಾರುಪತ್ಥಮ್ಭನಾದಿಪಚ್ಚಯೇನ ಚ। ವಸೋ ಪನ ಗಮನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೇಕ ದೇಸಮತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೋ ಹಿ ತದಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇಹಿ ವಿನಾ ಸಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಕುತೋ ಗಮನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ। ಏವಂ ಠಾನಾದೀಸು। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ, ಇದಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತ ವುತ್ತಿಕನ್ತಿಚ್ಚೇವ ವತ್ತುಂ ಅರಹತಿ। ನೋ ವಸಾಯತ್ತ ವುತ್ತಿಕನ್ತಿ। ಅಪಿ ಚ ಗನ್ತುಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಮತ್ತಭೂತೋ ಸತ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ। ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಪನ ಖಣಿಕ ಧಮ್ಮತ್ತಾ ನ ಗಚ್ಛತಿ। ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಭಿಜ್ಜತಿ। ಸನ್ತತಿ ವಸೇನ ಗಮನಾಕಾರ ನಿಮಿತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಏವಂ ಅವಸವತ್ತನಂ ಹೋತೀತಿ। ಹೋತು ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಭಿಜ್ಜನಂ। ಅವಿಚ್ಛೇದಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸತಿ, ಗಮನಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿಯೇವ। ಗಮನೇ ಚ ಸಮ್ಪಜ್ಜಮಾನೇ ಖಣಿಕಭಿಜ್ಜನೇನ ದೋಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ಚೇ। ಅತ್ಥಿ। ಖಣಿಕಮರಣಞ್ಹಿ ಸತ್ತಸ್ಸ ಸುಸಾನಭೂಮಿ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಅನ್ತರಾಯೇವಾ ಆಗತೇ ಪಕ್ಖಲನ್ತೇ ವಾ ಸತಿ, ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಸತ್ತೋ ಯದಾ ಕದಾಚಿ ಮರಣಂ ವಾ ನಿಗಚ್ಛತಿ ಮರಣ ಮತ್ತಂ ವಾ ದುಕ್ಖನ್ತಿ। ಕಿಲೇಸೇ ನಿಮಿನಾತಿ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ವಚನತ್ಥೋ। ‘‘ವಿಪಲ್ಲಾಸನಿಮಿತ್ತಂ’’ತಿ ಚ ವಿಪಲ್ಲಾಸ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ಕಿಚ್ಚ ನಿಮಿತ್ತಂ। ತಣ್ಹಾ ಏವ ಪಣಿಧೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಮಹನ್ತಾನಂ ಆದೀನವಾನಂ ರಾಸಿ ಮಹಾಆದೀನವರಾಸಿ। ಖನ್ಧೇಸು ಸುಞ್ಞತಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮ ಅತಿ ಗಮ್ಭೀರಂ ಹೋತಿ। ಞಾಣಸ್ಸೇವ ವಿಸಯಭೂತಂ। ಸುಞ್ಞತ ದಸ್ಸನಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಜುಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಸುಞ್ಞತದಸ್ಸನವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಅತ್ಥ ಸಿದ್ಧಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ಮಗ್ಗಫಲಪ್ಪಟಿಲಾಭಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿ ನಾಮ। ಅತ್ತಾತಿ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋ। ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಗಾಹೋ। ಉಪಾದೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತೋ ಗಾಹೋ ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹೋ। ಅತ್ಥಾಭಿನಿವೇಸೋ ಚ ಸೋ ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹೋ ಚಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ತಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ। ಅನು ಅನು ಭವನಂ ಆನುಭಾವೋ। ಪರಮ್ಪರತೋ ವಡ್ಢನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ತಥಾ ಸಮನುಪಸ್ಸಿತ್ವಾ’’ತಿ ಸುಞ್ಞತಾ ಕಾರೇನ ಸಮನುಪಸ್ಸಿತ್ವಾ। ವಿಮುಞ್ಚನ್ತಸ್ಸ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ। ‘‘ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮ ನಾತಿ ಗಮ್ಭೀರಂ ಹೋತಿ। ಸದ್ಧಾಯಪಿ ವಿಸಯಭೂತಂ। ಉನ್ನತಿಲಕ್ಖಣೋ ಚ ಅಹಂ ಮಾನೋ ಖನ್ಧೇಸು ನಿಚ್ಚಧುವವಿಪಲ್ಲಾಸಮೂಲಕೋ ಸದ್ಧಾಯ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಿಚ್ಚದಸ್ಸನವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ನಿಮಿತ್ತಾಭಿನಿವೇಸಭೂತಸ್ಸಾ’’ತಿ ನಿಚ್ಚಧುವನಿಮಿತ್ತಾಭಿನಿವೇಸಭೂತಸ್ಸ। ‘‘ಮಾನಗ್ಗಾಹಸ್ಸಾ’’ತಿ ಮಾನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಗಾಹಸ್ಸ। ‘‘ಸದ್ಧಾಯ ಪೀ’’ತಿಪಿಸದ್ದೇನ ಞಾಣಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ। ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮ ಭಯಸಂವೇಗ ಜನಕಂ ಹೋತಿ। ಆರಮ್ಮಣೇಸು ತಣ್ಹಾಲೋಲಸ್ಸ ತಣ್ಹಾವಿಪ್ಫನ್ದನಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ। ವಿಸೇಸತೋ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಅನುರೂಪನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದುಕ್ಖದಸ್ಸನ ವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿಂ। ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಾನಂ’’ತಿ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯ ಸಙ್ಖಾತಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಇನ್ದ್ರಿಯ ಧಮ್ಮಾನಂ। ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾ ಗಮನವಸೇನೇ ವಾ’’ತಿ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಆಗಮನ ಕಾರಣಸ್ಸ ವಸೇನೇವ।

ಇದಾನಿ ಪುಬ್ಬೇ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘ಸತ್ತಅರಿಯ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವಪತ್ತಿಯಾ ಚಾ’ತಿ। ತತ್ಥ ಸತ್ತ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ ನಾಮಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞಾ ವುಚ್ಚತಿ ‘ಸಚ್ಚಂ, ಧಮ್ಮೋ, ಧೀತಿ, ಚಾಗೋ,ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ। ತಿಕ್ಖತರಂ ಧಮ್ಮಂ ಅನುಸ್ಸರತೀತಿ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ। ಪಞ್ಞಾಬಲಾನುಸಾರೇನ ಆದಿಮ್ಹಿ ಮಗ್ಗಂ ಲಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಥವಾ। ‘‘ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವಟ್ಠೇನ ಸಙ್ಖಾರ ಧಮ್ಮೋ ವುಚ್ಚತಿ। ಸುಞ್ಞತದಸ್ಸನಞ್ಚ ನಾಮ ವಿಸೇಸತೋ ಸುದ್ಧಧಮ್ಮ ದಸ್ಸನಂ ನಾಮ। ಇತಿ ಸುದ್ಧಧಮ್ಮಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ಞಾಣಗತಿಯಾ ಅನುಗಚ್ಛತೀತಿ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ। ದಿಟ್ಠಿಪತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿನಾಮ ದಸ್ಸನಞ್ಞಾಣಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪರಿಸುದ್ಧ ದಸ್ಸನಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿಬಲೇನೇವ ಸುಖೇನ ತಂ ತಂ ಮಗ್ಗಫಲಂ ಪತ್ತೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಪತ್ತೋ। ತೇನೇವ ದಸ್ಸನ ಪಞ್ಞಾಬಲೇನ ಕಿಲೇಸಬನ್ಧನತೋ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ। ಸಙ್ಖಾರ ಧಮ್ಮಾನಂ ಖಣಿಕ ಧಮ್ಮಭಾವೇ ಸುಟ್ಠು ಸದ್ದಹನಂ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೋ ಸದ್ಧಾ ನಾಮ। ತತ್ಥ ‘‘ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೋ’’ತಿ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಪ್ಪಸಾದೋ। ‘‘ಞಾಣಂ’’ತಿ ಚ ಸಙ್ಖಾರ ಧಮ್ಮಾನಂ ಖಣಿಕಭಾವನಿಮಿತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸನಞ್ಞಾಣಂ। ತಾದಿಸೇ ಹಿ ಞಾಣೇ ಸತಿ, ತತ್ಥ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೋ ನಾಮ ಜಾಯತಿ, ನೋ ಅಞ್ಞಥಾತಿ। ಸದ್ಧಂ ಅನುಸ್ಸರತೀತಿ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ। ಸದ್ಧಾಬಲೇನೇವ ಆದಿಮ್ಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸದ್ಧಾಬಲೇನ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ। ‘‘ಕಾಯಸಕ್ಖಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಕ್ಖಂತಿ ಸನ್ದಿಟ್ಠಂ। ಯಂ ಸಾಧಕನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅತ್ತನೋ ಕಾಯೇ ಏವ ಲದ್ಧಂ ಸಕ್ಖಂ ಯಸ್ಸಾತಿ ಕಾಯಸಕ್ಖೀ। ದುಕ್ಖಾನು ಪಸ್ಸೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಹಿ ಸಂವೇಗ ಬಹುಲೋ ಹೋತಿ। ಸಂವೇಗೋ ಚ ಪಧಾನ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ। ಸಂವಿಗ್ಗೋ ಯೋನಿಸೋ ಪದಹತೀತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಸಂವೇಗವಸೇನ ಭಾವನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ ಯಂ ಯಂ ಪುರಿಸಥಾಮೇನ ಪತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ। ತಂ ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಪಾಪುಣನ್ತೋ ಚ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯೇ ಏವ ಸಕ್ಖಂ ಲಭತಿ। ಸನ್ದಿಟ್ಠಂ ಝಾನಸುಖಂ ವಾ ಮಗ್ಗಫಲಸುಖಂ ವಾ ಲಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಉಭತೋಭಾಗ ವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಅರೂಪಜ್ಝಾನೇಹಿ ರೂಪಕಾಯತೋ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಫಲೇಹಿ ನಾಮಕಾಯತೋತಿ ಏವಂ ಉಭೋಹಿ ಕಾಯಭಾಗೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ। ಏತ್ಥ ಚ ತಯೋ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ ಪಞ್ಞಾಧಿಕೋ ಚ ಸದ್ಧಾಧಿಕೋ ಚ ವೀರಿಯಾಧಿಕೋ ಚ। ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ ಚ ದಿಟ್ಠಿಪತ್ತೋ ಚ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ ಚ ಪಞ್ಞಾಧಿಕೋ ನಾಮ। ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ ಚ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ ಚ ಸದ್ಧಾಧಿಕೋ ನಾಮ। ಕಾಯಸಕ್ಖೀ ಚ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ಚ ವೀರಿಯಾಧಿಕೋ ನಾಮಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಯಞ್ಚ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗನಯೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗನಯೇನ ವುತ್ತೋ। ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪನ ಪುಗ್ಗಲ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ ಚ ಕಾಯಸಕ್ಖೀ ಚ ದ್ವೇಪುಗ್ಗಲಾ ಸೇಕ್ಖೇಸು ಏವ ವುತ್ತಾ। ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತಾ ಪನ ಏತೇ ದ್ವೇಪಿ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಾ ಏವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ, ಸಙ್ಖಾರ ಧಮ್ಮಾನಂ ಖಣಿಕ ಧಮ್ಮಭಾವೇ ಸುಟ್ಠು ಸದ್ದಹನಂ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೋ ಸದ್ಧಾ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಿಂ ಪನ ತಾದಿಸೇನ ಸದ್ಧಾಮತ್ತೇನ ಸೋತಾಪತ್ತಿ ಮಗ್ಗಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ। ಏತ್ಥ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ। ಭಗವತಾ ಏವ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾಹ ಮಹಾವಗ್ಗೇ ಓಕ್ಕನ್ತ ಸಂಯುತ್ತೇ ಚಕ್ಖು ಭಿಕ್ಖವೇ ಅನಿಚ್ಚಂ ವಿಪರಿಣಾಮೀ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೀ, ಯೋ ಏವಂ ಸದ್ದಹತಿ, ಏವಂ ಅಧಿಮುಚ್ಚತಿ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ। ಓಕ್ಕನ್ತೋ ಅರಿಯಭೂಮಿಂ। ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ ಪುಥುಜ್ಜನಭೂಮಿಂ। ಸೋ ಯೇನಕಮ್ಮೇನ ಅಪಾಯಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ವಿನಿಪಾತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ। ನ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತೀತಿ। ಸೋತಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ಅನಿಚ್ಚಂ। ವಿಪರಿಣಾಮೀ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೀತಿಆದಿನಾ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ ವಿತ್ಥಾರೇ ತಬ್ಬಾನಿ। ತತ್ಥ ‘‘ವಿಪರಿಣಾಮೀ’’ತಿ ವಿಪರಿಣಾಮೋ ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ವಿಪರಿಣಾಮೀ। ವಿಪರಿಣಾಮೋತಿ ಚ ಖಣೇ ಖಣೇ ಜೀರಣತಾ ಭಿಜ್ಜನತಾ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೀ’’ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ‘‘ಏವಂ ಅಧಿಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ಧಂ ದೀಪೇತಿ। ಸಾ ಏವ ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗೇಸು ಬುದ್ಧೇ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಧಮ್ಮೇ, ಸಙ್ಘೇ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ವುತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ಧಾ ನಾಮ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಅನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತ ದಸ್ಸನಞ್ಞಾಣೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಓಕಪ್ಪನಸದ್ಧಾ। ಅನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ನಾಮ ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ಖಯಟ್ಠೇನಾತಿಪದೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಚಕ್ಖಾದಿನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಸನ್ತತಿ ಪರಿವತ್ತನಾದಿಕಂ ವುಚ್ಚತಿ। ತಞ್ಹಿ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಅನಿಚ್ಚಭಾವೇ ಸದ್ದಹತಿ, ಅಧಿಮುಚ್ಚತಿ। ತಾನಿಪಿ ಖಣೇ ಖಣೇ ಏಕನ್ತೇನ ಭಿಜ್ಜತಿ ಯೇವಾತಿ ಸದ್ಧಾಧಿಮೋಕ್ಖಂ ಸದ್ಧಾವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಬುದ್ಧೇ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಅರಹತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತಾದೀನಂ ಬುದ್ಧಗುಣಾದೀನಂ ದಸ್ಸನಞ್ಞಾಣೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಪಸಾದೋ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೋ ನಾಮ। ಅರಿಯಭೂಮಿ ನಾಮ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೇಹಿ ಪರಿಸುದ್ಧಾ ಅವತ್ಥಾಭೂಮಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇಹಿ ಸಹಿತಾ ಅವತ್ಥಾಭೂಮಿ ಪುಥುಜ್ಜನಭೂಮಿ ನಾಮ। ಕಥಂ ಪನ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪುಥುಜ್ಜನಭೂಮಿಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತತಾ ಅರಿಯಭೂಮಿಂ ಓಕ್ಕನ್ತತಾ ಚ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋ ಯೇನಾ’’ತಿಆದಿಂ। ಯೋ ಅತ್ತನೋ ಜೀವಿತಹೇತುಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಮ್ಮಪಥಪತ್ತಂ ಅಪಾಯಗಾಮಿ ಕಮ್ಮಂ ನ ಕರೋತಿ। ಸೋ ಏಕನ್ತೇನ ಪುಥುಜ್ಜನಭೂಮಿಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ, ಅರಿಯಭೂಮಿಂ ಓಕ್ಕನ್ತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇದಂ ಸದ್ಧಾನುಸಾರಿಸುತ್ತಂ। ಅಪರಂಪಿ ವುತ್ತಂ ಚಕ್ಖು ಭಿಕ್ಖವೇ ವಿಪರಿಣಾಮೀ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೀ। ಯಸ್ಸ ಏವಂ ಮತ್ತಸೋ ನಿಜ್ಝಾನಂ ಖಮತಿ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಮತ್ತಸೋ ನಿಜ್ಝಾನಂ ಖಮತೀ’’ತಿ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀವಿಯ ಸದ್ದಹನಮತ್ತೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ತಾದಿಸಂ ಅನಿಚ್ಚತಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ಥೋಕಂ ಥೋಕಂ ದಸ್ಸನಂ ಲಭತಿಯೇವ। ಏವಂಸತಿ, ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನಿಜ್ಝಾನಂ ಓಲೋಕನಂ ಮತ್ತಸೋ ಖಮನ್ತಿ ನಾಮ। ಇದಂ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರಿಸುತ್ತಂ। ಅಪರಂಪಿ ವುತ್ತಂ ಚಕ್ಖು ಭಿಕ್ಖವೇ ಅನಿಚ್ಚಂ ವಿಪರಿಣಾಮೀ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೀ। ಯೋ ಏವಂ ಪಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತಿ। ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಪಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀವಿಯ ಮತ್ತಸೋ ನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖಮಮತ್ತೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಜಾನಾತಿ, ಞಾಣಚಕ್ಖುನೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಂ ದಿಟ್ಠಿಪತ್ತಾದೀನಂ ಸುತ್ತಂ।

‘‘ಯಥಾ ಸಕಂ ಫಲಂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಇದಂ ಸಕಂ। ಯಂ ಯಂ ಸಕಂ ಯಥಾಸಕನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸಾತಿಆದಿನಾ। ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ವೀಥಿಯಂ ಪನ ಅನುಲೋಮಜವನಾನಿ ಏವ ಫಲಾನಂ ಆಸನ್ನಕಾರಣಾನಿ, ನ ಮಗ್ಗಜವನಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಮಗ್ಗಾಗಮನವಸೇನಾ’’ತಿ। ‘‘ಸೋ’’ತಿ ಮಗ್ಗೋ। ಸನ್ತೋ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನೋ ಸಬ್ಭಾವೋ। ‘‘ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ।

ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ಕಿಚ್ಚತೋ ಅನಿಮಿತ್ತಾ ಹೋತಿ। ಸಭಾವತೋ ಸನಿಮಿತ್ತಾಏವ। ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಸಹಿತಾಏವ। ಯತೋ ಸಾ ಏಸೋಹಮಸ್ಮೀತಿಗ್ಗಹಣಂ ಲಭತಿ। ಇದಂಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ಖಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ ಚ ಹೋತೀತಿ। ತತ್ಥ ಚ ಅಭಿಧಮ್ಮಂ ಪತ್ವಾ ಸಭಾವಪ್ಪಧಾನಂ ಹೋತಿ, ನ ಕಿಚ್ಚಪ್ಪಧಾನಂ। ತಸ್ಮಾ ಅಭಿಧಮ್ಮ ನಯೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಅತ್ತನೋ ನಿಮಿತ್ತ ನಾಮಂ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಅಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕಿಲೇಸ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಪಲಿಬುನ್ಧನ್ತಿ। ಸಮ್ಬಾಧಂ ಕರೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಪಲಿಬೋಧಕರಾನಾಮ। ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತ ಸುಭನಿಮಿತ್ತ ಸುಖನಿಮಿತ್ತ ಅತ್ತನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಗಾಹೇನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ನಿಮಿತ್ತಕರಾನಾಮ। ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಭುಸಂ ನಿಹಿತಂ ನಿವಿಟ್ಠಂ ಕರೋನ್ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಪಣಿಧಿಕರಾನಾಮ। ತೇ ಚ ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ। ಮಗ್ಗಫಲೇಹಿ ಚ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಏವಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಾ ದಿವಸೇನ ಮಗ್ಗಫಲೇಸು ತೇಸಂ ಅಭಾವೋ। ಅಭಾವತ್ತಾಏವ ಚ ತಾನಿ ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ತೀಣಿನಾಮಾನಿ ಲಭನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆರಮ್ಮಣ ಕರಣವಸೇನವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನಾ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ।

‘‘ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ತಾಸಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನಂ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅವಿನಾಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ। ನ ಪನ ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿಯಾ ತಾಹಿ ಅವಿನಾಭಾವನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವಿಪಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಅಪಾಯೇಸು ವಿಪಚ್ಚನ್ತಿ। ಅಪಾಯಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಜನೇನ್ತಿ। ದಿಟ್ಠಸಚ್ಚಾನಞ್ಚ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾನಂ। ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ। ‘‘ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾಚೇ ವಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭೂತಾ ದಸಾಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥ ಧಮ್ಮಾ ಚೇವ। ‘‘ಸತ್ತಹಿ ಭವೇಹೀ’’ತಿ ಕ್ರಿಯಾಪವಗ್ಗೇ ಕರಣವಚನಂ। ಯಥಾ ಸತ್ತಹಿ ಮಾಸೇಹಿ ವಿಹಾರಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ। ಕ್ರಿಯಾಪವಗ್ಗೋತಿಚ ಕ್ರಿಯಾಯಸೀಘತರಂ ನಿಟ್ಠಾಪನಂ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ’’ತಿ ಸತ್ತವಾರಾ। ತೀಣಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿನಾಮ ‘ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ, ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಸಂಯೋಜನಾನಿ,। ‘‘ಅವಿನಿಪಾತ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವಿರೂಪಂ ಹುತ್ವಾ ಪತನಂ ವಿನಿಪಾತೋ। ಅಪಾಯನಿಪಾತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಸಭಾವೋ। ನತ್ಥಿ ವಿನಿಪಾತೋ ಧಮ್ಮೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ನಿಯತೋ’’ತಿ ಸುಗತಿಭವೇಸು ನಿಯತ ಗತಿಕೋ। ಸಮ್ಮಾ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಸಮ್ಬೋಧಿ। ಮಗ್ಗಞ್ಞಾಣಂ। ‘‘ಪರಾಯನಂ’’ತಿ ಪರಭಾಗೇ ಗನ್ತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಮ್ಬೋಧಿಸಙ್ಖಾತಂ ಪರಾಯನಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯನೋ। ‘‘ಅನಿಯಮತ್ಥೋ’’ತಿ ವಾಸದ್ದತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವಾ ಸದ್ದತ್ಥೇಸು ಚ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ। ನ ವಿಕಪ್ಪತ್ಥೋ। ವಿಕಪ್ಪತ್ಥೇಹಿ ಸತಿ ದ್ವೇ ಏವ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಮಿಸ್ಸಕಭವೋನ ಲಬ್ಭತಿ। ಅನಿಯಮತ್ಥೇ ತಯೋಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ಏಕೋ ಮಿಸ್ಸಕಭವೋ ಏವ ಲಬ್ಭತಿ। ನನು ಚ ಸದ್ದೋ ನಾಮ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೇ ಪಾಕಟೋ, ನ ಅನಿಯಮತ್ಥೇ। ತಸ್ಮಾ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋವ ಇಧ ಯುತ್ತೋತಿ ಚೇ। ನ ಯುತ್ತೋ। ಕಸ್ಮಾ। ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇ ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಾಠೇ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ತೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಾಠೇ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ। ಕತ್ಥತೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ। ನ ಹಿ ಕೋಚಿ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತು ಪರಮೋ ನಾಮ ಇಧ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ಯುತ್ತೋತಿ। ‘‘ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ತಸ್ಸಪಾಳಿಪಾಠಸ್ಸ। ‘‘ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಮಾ। ಲ। ಪರಮೋ ನಾಮ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಉಪರಿ ‘ಯೇ ಕಾಮಭವೇ ಯೇವಾ’ತಿಆದಿನಾ ‘ಯೇದಿಟ್ಠ ಧಮ್ಮೇ ವಾ’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಸೋ ಚ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕೋ ವಾ ಪರಿಹೀನಜ್ಝಾನೋ ವಾ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ಪಾಳಿಯಂ’’ತಿ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ। ‘‘ಇಧ ನಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಮಲೋಕೇ ಆಸವಕ್ಖಯಂ ಪತ್ವಾ ಖನ್ಧಪರಿನಿಬ್ಬಾನಪತ್ತಿ ವಸೇನ ನಿಟ್ಠಾ। ನಿಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕುಲತೋ ಕುಲಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಕೋಲಂಕೋಲೋ। ಭವತೋ ಭವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕಮೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಸಙ್ಖಾತಂ ಭವಬೀಜಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಏಕಬೀಜೀ। ಯೋ ಚ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಅರಹಾ। ತಸ್ಸ ಚ ಇಧ ನಿಟ್ಠಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಕೇನ ಪನ ತಿಣ್ಣಂ ಸೋತಾಪನ್ನಾನಂ ವಿಸೇಸೋ ಕತೋತಿ। ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತು ಪರಮೋ ತಾವ ಕೇವಲಂ ಪಥಮಮಗ್ಗ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಕತೋ। ಇತರೇ ದ್ವೇ ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ಥಾಯ ಪವತ್ತಿತೇಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಕತೋತಿ। ತತ್ಥ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತು ಪರಮೋ ಸಬ್ಬಮುದುಕೋ ಹೋತಿ। ತತೋ ಕೋಲಂಕೋಲೋ ತಿಕ್ಖೋ। ಸೋ ಪನ ಛ ಭವಿಕೋ, ಪಞ್ಚಭವಿಕೋ, ಚತುಭವಿಕೋ, ತಿಭವಿಕೋ, ದ್ವಿಭವಿಕೋತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಚಭವಿಕೋ ತಿಕ್ಖೋ। ಸೇಸಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ತಿಕ್ಖತರಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಏಕಬೀಜೀ ಪನ ಏಕಭವಿಕೋ ಸಬ್ಬತಿಕ್ಖೋ। ತತ್ಥ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತು ಪರಮೋ ಕೇವಲೇನ ಪಥಮಮಗ್ಗಾನುಭಾವೇನ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಸಬ್ಬಮುದುಕೋ ಹೋತಿ। ಇತರೇ ದ್ವೇಪಕತಿಯಾ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತು ಪರಮಭಾವೇ ಠತ್ವಾ ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ಥಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಮ್ಮಂ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತಿ। ತದಾ ತೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪುನ ವಿಸೇಸ ಪತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಿಕ್ಖಾನಿ। ತಸ್ಮಾ ತೇ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತು ಪರಮತೋ ತಿಕ್ಖಾನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ। ‘‘ಸತ್ತವಾರತೋ ಓರಂ ವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕೋಲಂಕೋಲ ಏಕಬೀಜಿನೋ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಉಪರಿ ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ ನಿಯಾಮೇತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಉಪರಿಮೇ ದ್ವೇಸೋತಾಪನ್ನೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತು ಪರಮೋಪನ ಪಥಮಮಗ್ಗೇನೇವ ನಿಯಮಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಥಾಹಿ ಸೋಯೇವ ಸಙ್ಗಹಪಾಠೇ ಸರೂಪತೋ ಆಗತೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಪಹಾನೇನ ಪಹೀನಾಪಾಯಗಮನೋ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತು ಪರಮೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ। ಇತರೇ ಪನ ದ್ವೇ ಪಾಳಿಯಂ ಸೋತಾಪನ್ನ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗಟ್ಠಾನೇಸ್ವೇವ ಆಗತಾತಿ। ‘‘ಯೇ ಪನಾ’’ತಿ ಯೇ ಸೋತಾಪನ್ನ ಪುಗ್ಗಲಾಪನ। ಗಾಥಾಯಂ ‘‘ಇತೋಸತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಸತ್ತ ಸಂಸರಾನಿ। ‘‘ತತೋಸತ್ತಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ದೇವಲೋಕೇ ಸತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಙ್ಗುತ್ತರಪಾಠೇ ‘‘ತೇನಚಿತ್ತಪ್ಪಸಾದೇನಾ’’ತಿ ಮಹಾಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಂ ಸರೇನ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಂ ಸಮತ್ಥಸ್ಸ ಸತ್ಥುಗುಣೇ ಚಿತ್ತಪ್ಪಸಾದೋ ಜಾಯತಿ। ತೇನ ಚಿತ್ತಪ್ಪಸಾದೇನ। ‘‘ತೇನ ಪರಿಯಾಯೇನಾ’’ತಿ ಸಚೇ ಸೋ ದೇವೇಸು ಏವ ಸಂಸರತಿ। ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಓಪಪಾತಿಕ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋ ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸತಿ। ಯದಿ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಏವ ಸಂಸರತಿ। ಸತ್ತಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋ ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಏತ್ಥೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸತಿ। ಏವಂ ದೇಸನಾ ವಾರೇನ ಚುದ್ದಸ ಕತ್ವಾ ದೇಸಿತೇನ ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ತಂ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ’’ತಿ ವದನ್ತೇನ ಟೀಕಾಚರಿಯೇನ ಸಯಂ ಚುದ್ದಸಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋವ ಇಚ್ಛತೀತಿ ದೀಪೇತಿ। ಇದಾನಿ ತಂ ಚುದ್ದಸಪಟಿಸನ್ಧಿವಾದಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ‘‘ವಿಭಙ್ಗೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ‘‘ವಿಭಙ್ಗೇ’’ತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಞಾಣವಿಭಙ್ಗೇ। ನತ್ಥಿ ಠಾನಮಸ್ಸಾತಿ ಅಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ಠಾನಂ’’ತಿ ಮೂಲಕಾರಣಂ। ನತ್ಥಿ ಅವಕಾಸೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅನವಕಾಸೋ। ‘‘ಅವಕಾಸೋ’’ತಿ ಪಚ್ಚಯಕಾರಣಂ। ‘‘ಯಂ’’ತಿ ಕ್ರಿಯಾಪರಾಮಸನಂ। ಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯ, ತಂ ನಿಬ್ಬತ್ತನಂ ಅಟ್ಠಾನಂ। ಸೋ ನಿಬ್ಬತ್ತನ ಧಮ್ಮೋ ಅನವಕಾಸೋತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಅಭಿಸಙ್ಖಾರ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸತ್ತಭವತೋ ಉದ್ಧಂ ಕಾಮಭವೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಜನಕಸ್ಸ ಕುಸಲಾ ಕುಸಲಕಮ್ಮ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ। ‘‘ನಿರೋಧೇನಾ’’ತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಏವ ನಿರೋಧನೇನ। ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ‘‘ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚಾ’’ತಿ ಯೇ ನಾಮ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ। ಏತೇ ನಾಮ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರ ವಿಞ್ಞಾಣ ನಿರೋಧಕ್ಖಣೇ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನೇವಾ’’ತಿ ತೇನ ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರನಯೇನೇವ। ‘‘ತದೇಕಟ್ಠಮೋಹಸ್ಸಾ’’ತಿ ತೇನ ರಾಗೇನ ತೇನ ದೋಸೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ಏಕತೋ ಠಿತಸ್ಸ ಮೋಹಸ್ಸ। ನ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಮೋಹಸ್ಸ। ತಸ್ಸ ಪಥಮಮಗ್ಗೇ ಏವ ಪಹೀನತ್ತಾ। ನಾಪಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಮೋಹಸ್ಸ। ತಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇ ಏವ ಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಾ। ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಾ ರಾಗದೋಸಮೋಹಾ। ‘‘ಧಮ್ಮಿಕೇಸೂ’’ತಿ ಧಮ್ಮೇನ ಸಮೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು। ‘‘ಯತೋ’’ತಿ ಯಂಕಾರಣಾ। ಬಲವನ್ತಕಾರಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ತೇಸಂ’’ತಿ ಸೋತಾಪನ್ನಾನಂ। ‘‘ಸಲ್ಲಿಖನ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಬಹಲಪಕ್ಖಂ ಥೂಲಭಾಗಂ ಸುಟ್ಠುಲಿಖನವಸೇನ। ಅಧಿಚ್ಚುಪ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ಪುಬ್ಬೇ ಯಥಾಪವತ್ತಂ ಕಾಲಂ ಅಧಿಚ್ಚ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಉಪ್ಪತ್ತಿ । ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಾನಮ್ಪಿ ರಾಗದೋಸಮೋಹಾನಂ। ‘‘ತೇಸಂ ಪೀ’’ತಿ ಸಕದಾಗಾಮೀನಮ್ಪಿ। ‘‘ಮೇಥುನವತ್ಥು ಸಮಾಯೋಗೋ ಇಚ್ಛಿತೋ’’ತಿ ಜಾಯಮ್ಪತೀನಂ ಮೇಥುನಕಮ್ಮಸಮಾಯೋಗೋ ನಾಮ ಸಕದಾಗಾಮೀನಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಇಚ್ಛಿತೋ। ಥೇರೋಹಿ ಅಧಿಚ್ಚುಪ್ಪತ್ತಿಮತ್ತಂ ಇಚ್ಛತಿ। ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಮನ್ದತಂ ನ ಇಚ್ಛತಿ। ಸಕದಾಗಾಮೀನಂ ಪುತ್ತಧೀತರೋಪಿ ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವದತಿ। ‘‘ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ’’ತಿ ಥೇರಸ್ಸ ಮನೋರಥಮತ್ತಂತಿ ವತ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ। ಇದಂ ಸಬ್ಬಂ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಛಕ್ಕನಿಪಾತೇ’’ತಿ ಅಙ್ಗುತ್ತರೇ ಛಕ್ಕನಿಪಾತೇ। ‘‘ಮಿಗಾಸಾಳವತ್ಥುಮ್ಹೀ’’ತಿ ಮಿಗಾಸಾಳನಾಮಿಕಾಯ ಉಪಾಸಿಕಾಯ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ। ಕೇಚಿ ಇಮಂ ವತ್ಥುಂ ದಿಸ್ವಾ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾವಾದಂ ನ ರೋಚೇನ್ತಿ। ಮಹಾಸಿವತ್ಥೇರವಾದಂ ರೋಚೇನ್ತಿ। ‘‘ಅಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನೋ’’ತಿ ಮೇಥುನ ಧಮ್ಮಾ ಅಪ್ಪಟಿವಿರತಸ್ಸ। ‘‘ಸಕದಾಗಾಮಿತ್ತಂ ಬ್ಯಾಕತಂ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲಙ್ಕತೇ ಸೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಇಧ ಸಕದಾಗಾಮಿಭಾವಂ ಪತ್ವಾ ತುಸಿತಾಕಾಯಂ ಉಪಪನ್ನೋತಿ ಏವಂ ತಸ್ಸ ಯಂ ಸಕದಾಗಾಮಿತ್ತಂ ಭಗವತಾ ಬ್ಯಾಕತಂ। ‘‘ಅಧಿಗಮವಸೇನಾ’’ತಿ ಸಕದಾಗಾಮಿಭಾವಂ ಪಟಿಲಾಭವಸೇನ। ನ ಪನ ಅಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನೋ ಸತೋ ಅಧಿಗಮವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಮರಣಾಸನ್ನಕಾಲೇಪಿ ಹಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಸಹ ಉಪರಿಮಗ್ಗಫಲಾಧಿಗಮನಂ ನಾಮ ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸ ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ನ ದುಕ್ಕರನ್ತಿ। ಏತೇನ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಥೇರವಾದರೋಚನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಸಕಿಂದೇವ ಇಮಂಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಇತೋ ಪರಲೋಕಂ ಗಮನಸ್ಸ ಚ ತತೋ ಪುನ ಇಧಾಗಮನಸ್ಸ ಚ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸುದ್ಧೇನ ಮಗ್ಗನಿಯಾಮೇನ ಕಾಮಭವೇ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತು ಪರಮೋನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಸಿದ್ಧೋ। ಕಥಂ। ಇಧ ಪತ್ವಾ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಇಧ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ತತ್ಥ ಪತ್ವಾ ಇಧ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ। ಸೇಸಾಪನ ಚತ್ತಾರೋ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಾಮೇನ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋ। ಇಧ ಪತ್ವಾ ಇಧ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ। ತತ್ಥ ಪತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ। ಇಧ ಪತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ। ತತ್ಥ ಪತ್ವಾ ಇಧ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ತೀಸು ಸೋತಾಪನ್ನೇಸು ಏಕೋಸತ್ತಕ್ಖತ್ತು ಪರಮೋ ಏವ ಮಗ್ಗನಿಯಾಮೇನ ಸಿದ್ಧೋ। ಸೇಸಾ ಪನ ದ್ವೇ ಸೋತಾಪನ್ನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಾಮೇನ ಸಿದ್ಧಾ। ಛ ಸಕದಾಗಾಮೀಸು ದ್ವೇ ಏವ ಮಗ್ಗನಿಯಾಮೇನ ಸಿದ್ಧಾ। ಸೇಸಾ ಪನ ಚತ್ತಾರೋ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಾಮೇನ ಸಿದ್ಧಾ। ತತ್ಥ ಮಗ್ಗಸಿದ್ಧೇಸು ಸೋತಾಪನ್ನ ಸಕದಾಗಾಮೀಸು ಸಙ್ಕರೋ ನತ್ಥಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾಸಿದ್ಧೇಸು ಪನ ಸಙ್ಕರೋ ಅತ್ಥಿ। ಅತ್ಥತೋ ಅವಿರುದ್ಧೇ ಸತಿ, ವೋಹಾರಮತ್ತೇನ ಸಙ್ಕರೇ ದೋಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಆಗನ್ತ್ವಾತಿ ಪಾಠವಸೇನ ಆಗಮನತೋತಿ ವುತ್ತಂ। ಆಗನ್ತಾತಿ ಪನ ಪಾಠೋ ಯುತ್ತೋ। ಆಗಮನಸೀಲೋ ಆಗಮನ ಧಮ್ಮೋ ಹುತ್ವಾ ಸಕದಾಗಾಮೀ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನಾಗನ್ತ್ವಾ ಇತ್ಥತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥಪಿ ಏಸೇವನಯೋ। ಅರಹತೋ ಭಾವೋ ಅರಹತ್ತಂ। ಅರಹತ್ತ ಮಗ್ಗಂ। ದಕ್ಖಿಣಾಯ ವಿಪತ್ತಿಕರಾನಾಮ ಅಪ್ಪಪ್ಫಲ ಅಪ್ಪಾನಿಸಂಸಕರಾ। ಸಮ್ಪತ್ತಿಕರಾ ನಾಮ ಮಹಪ್ಫಲ ಮಹಾನಿಸಂಸಕರಾ। ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಿಗುಣಾ ನಾಮ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧ ವಿಮುತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧ ವಿಮುತ್ತಿಞ್ಞಾಣ ದಸ್ಸನಕ್ಖನ್ಧಗುಣಾ। ‘‘ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೇಸೂ’’ತಿ ದಕ್ಖಿಣಾರಹ ಪುಗ್ಗಲೇಸು। ‘‘ಧುರಂ’’ತಿ ಪಧಾನಸೀಸಟ್ಠಾನಿಯಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಸದ್ಧಾ ಏವ ಧುರಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸದ್ಧಾಧುರೋ। ಏವಂ ಪಞ್ಞಾಧುರೋ। ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ವೀರಿಯಧುರೋ ನ ಗಹಿತೋತಿ। ಪಾಳಿಯಂ ಸದ್ಧಾವಾಹೀ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತಿ, ಪಞ್ಞಾವಾಹೀ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಪನ ವುತ್ತಂ ವೀರಿಯವಾಹೀ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತೀತಿ। ತಸ್ಮಾ ನ ಗಹಿತೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ವೀರಿಯವಾಹೀ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತೀತಿ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ। ವುಚ್ಚತೇ। ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ನಾಮ ಆದಿಮ್ಹಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನಂ ಪಹಾನಾಯ ಕಮ್ಮಂ ಮಹನ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾ, ಅಪಾಯಮೂಲಕತ್ತಾ। ತತ್ಥ ಸದ್ಧಾ ಚ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಚ ದ್ವೇ ಉಜುಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಹೋನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸದ್ಧಾ ನಿವಿಸತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ನತ್ಥಿ। ಯಸ್ಮಿಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ನಿವಿಸತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸದ್ಧಾ ನತ್ಥಿ। ತಥಾ ಪಞ್ಞಾದಿಟ್ಠಿಯೋ ಚ ಉಜುಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಾ। ಯತ್ಥ ಪಞ್ಞಾ, ನ ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿ। ಯತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿ, ನ ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾತಿ। ಅಪಿ ಚ ಸದ್ಧಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ ದಿಟ್ಠಿಂ ವಿಧಮತಿಯೇವ। ಪಞ್ಞಾಯ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾವಿಧಮನೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಮಾ ಆರದ್ಧ ವಿಪಸ್ಸಕೋ ಅನಿಚ್ಚಾದೀಸು ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದಮತ್ತೇನಪಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯೋ ಪಜಹಿತ್ವಾ ಸದ್ಧಾನುಸಾರಿಭಾವಞ್ಚ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಪಸೀದಿತ್ವಾ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಭಾವಞ್ಚ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಪಞ್ಞಾಯ ಅನಿಚ್ಚಾದೀನಿ ನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖಮಂ ಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರಿಭಾವಞ್ಚ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ದಿಟ್ಠಿಪತ್ತಪಞ್ಞಾ ವಿಮುತ್ತಭಾವಞ್ಚ ಪಾಪುಣಾತಿ। ವೀರಿಯಂ ಪನ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಹೋತಿ। ಅಥ ಖೋ ತಾಸಂ ಸಹಾಯೋಪಿ ಹೋತಿ, ಧುರಭೂತಞ್ಚ। ಪಗ್ಗಹಲಕ್ಖಣಞ್ಹಿ ವೀರಿಯಂ। ತಂ ಸದ್ಧಂಪಿ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಪಞ್ಞಂಪಿ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ದಿಟ್ಠಿಂಪಿ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಮ್ಪಿ ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿಯೇವ। ಕುತೋಪನ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯೋ ಪಜಹಿತುಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ। ತಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ವೀರಿಯವಾಹೀತಿ ಚ ವೀರಿಯಧುರೋತಿ ಚ ನ ವುತ್ತೋತಿ। ಕಾಯಸಕ್ಖಿಮ್ಹಿ ಪನ ಸದ್ಧಾ ಚ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಸಮಬಲಾ ಹೋನ್ತಿ। ವೀರಿಯಞ್ಚ ಸಯಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ತದುಭಯಂ ಉಪಬ್ರೂಹೇತಿ। ಸೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ತದುಭಯಬಲೇನ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾದಯೋ ಪಜಹಿತ್ವಾ ಕಾಯಸಕ್ಖಿಭಾವಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖೇ ವಾ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಉಭತೋಭಾಗ ವಿಮುತ್ತಭಾವಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಇಮೇಸು ಪನ ದ್ವೀಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು ವೀರಿಯಸ್ಸ ಥಾಮೋ ಸುಟ್ಠು ಪಾಕಟೋ। ತಸ್ಮಾ ಇಮೇ ದ್ವೇ ವೀರಿಯಾಧಿಕಾತ್ವೇವ ವತ್ತಬ್ಬಾ। ನ ವೀರಿಯಧುರೋತಿ। ಚತುಪ್ಪಟಿಪದಾ ನಾಮ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ। ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ। ಸುಖಾಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ। ಸುಖಾಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ। ತಿವಿಧವಿಮೋಕ್ಖೋ ನಾಮ ಸುಞ್ಞತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ। ಅನಿಮಿತ್ತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ। ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ। ‘‘ತಯೋ ಅನ್ತರಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಆಯುಕಪ್ಪಸ್ಸ ಪರಿಯನ್ತಂ ಅಪತ್ವಾ ಅನ್ತರಾ ಏವ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನಪತ್ತಾ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ನಾಮ। ಸೋ ತಿವಿಧೋ। ಆಯುಕಪ್ಪಸ್ಸ ಪಥಮಭಾಗೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ದುತೀಯಭಾಗೇ, ತತೀಯಭಾಗೇತಿ। ಇಮೇ ತಯೋ ಅನ್ತರಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ ನಾಮ। ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ನಾಮ ಆಯುಕಪ್ಪ ಪರಿಯನ್ತೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ। ಉದ್ಧಂ ಮುಖೋ ವಟ್ಟಸೋತೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ। ಅಕನಿಟ್ಠಂ ಅವಸ್ಸಂ ಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ। ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಮ್ಮಂ ಸಸಙ್ಖಾರಂ ಸಪ್ಪಯೋಗಂ ಕತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಸಸಙ್ಖಾರ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ। ಸಙ್ಖಾರರಹಿತೇನ ಸುಖೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಮ್ಮೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ಅಸಙ್ಖಾರ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ। ‘‘ದ್ವಾದಸ ಸೋತಾಪನ್ನಾ’’ತಿ ಏಕಬೀಜಿಕಾ ತಯೋ। ತೇ ಏವ ಚತೂಹಿ ಪಟಿಪದಾಹಿ ಗುಣಿತಾ ದ್ವಾದಸ। ದ್ವಾದಸ ಸಕದಾಗಾಮಿನೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯಾ ಏವ।

ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಏವ ಅನಾಗಾಮಿ ಅರಹನ್ತಾನಂ ಏವ। ‘‘ಅಜ್ಝೋಸಿತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅಧಿಓಸಿತಸ್ಸ। ಮಮೇವಿದನ್ತಿ ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ಠಪಿತಸ್ಸ। ಗಿಲಿತ್ವಾ ಠಪಿತಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಬಹಲೇನ ಥೂಲೇನ ಕಾಮರಾಗೇನ ವಿಮುತ್ತಾ ಬಹಲರಾಗವಿಮುತ್ತಾ। ಆರುಪ್ಪೇಸು ಚ ತಸ್ಸೋ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಏವ ಅತ್ಥಿ। ನ ಚತಸ್ಸೋ ರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ। ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಅನುಪುಬ್ಬನಿರೋಧೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ‘‘ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಸು ಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಪಥಮಜ್ಝಾನ ಸಮಾಪತ್ತಿಆದಿ। ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ। ಅನುಪುಬ್ಬನಿರೋಧೋ ನಾಮ ಪಥಮಜ್ಝಾನೇ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ನಿರೋಧೋ। ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾ ನಾಮ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಞ್ಞಾ। ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾ ನಾಮ ಕಸಿಣ ನಿಮಿತ್ತತೋ ಅಞ್ಞೇಸು ನಾನಾರಮ್ಮಣೇಸು ಪವತ್ತಮನೋವಿಞ್ಞಾಣ ಸಞ್ಞಾ। ದುತೀಯಜ್ಝಾನೇ ವಿತಕ್ಕ ವಿಚಾರಾನಂ ನಿರೋಧೋತಿಆದಿನಾ ಅನುಪುಬ್ಬ ನಿರೋಧೋ। ‘‘ತತೋ ಪಞ್ಚಮಜ್ಝಾನಂ’’ತಿ ಪಞ್ಚಕನಯೇನ ವುತ್ತಂ। ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿ ವಚನಂ ಪನ ಚತುಕ್ಕನಯೇನ ವುತ್ತಂ। ತದುಭಯಂಪಿ ಪುಗ್ಗಲಾನುರೂಪಂ ಲಬ್ಭತಿಯೇವ। ಯುಗನನ್ಧಂ ನಾಮ ದ್ವನ್ದಬನ್ಧನಂ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಯುಗನನ್ಧನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ‘‘ಸಮಾಪಜ್ಜನ ವುಟ್ಠಾನ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಸಿಭಾವಪತ್ತಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನಞ್ಚ ವುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಅತ್ತನೋ ಸರೀರಾ ಬದ್ಧೇಸು ಪರಿಕ್ಖಾರೇಸು ಸಮಾಪತ್ತಿಬಲೇನೇವ ಅನ್ತರಾಯಾಭಾವತೋ ವಿಸುಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬ ಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸರೀರಾಬದ್ಧೇ ಪರಿಕ್ಖಾರೇ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ। ‘‘ನಾನಾಬದ್ಧಾನೀ’’ತಿ ನಾನಾಠಾನೇಹಿ ಆಬದ್ಧಾನಿ। ನಾನಾಠಾನೇಸು ಠಪಿತಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಪರಿಸ್ಸಯೇನಾ’’ತಿ ಅನ್ತರಾಯೇನ। ಮಾವಿನಸ್ಸನ್ತೂತಿ ವಾ ನಾನಾಬದ್ಧ ಅವಿಕೋಪನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ। ತದಾ ವುಟ್ಠಹಾಮೀತಿವಾ ಸಙ್ಘಪ್ಪತಿಮಾನನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಸತ್ಥುಪಕ್ಕೋಸನಂಪಿ। ‘‘ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದೋ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಜೀವಿತಕಾಲಸ್ಸ ಉಪಪರಿಕ್ಖಣಂ। ಮರಣಞ್ಹಿ ನಾಮ ಸಮಾಪತ್ತಿಬಲೇನಪಿ ಪಟಿಬಾಹಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾಹೋತಿ। ಅನ್ತೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಞ್ಚ ಮರಣೇ ಸತಿ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಸು ಕತ್ತಬ್ಬವತ್ತಂ ನ ಕರೇಯ್ಯ। ಏತಞ್ಹಿ ವತ್ತಂ ಯಂ ಅರಿಯಸಾವಕಾನಂ ಮರಣಾಸನ್ನೇ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀನಂ ವಾ ಉಪಟ್ಠಾಕಾನಂ ವಾ ಅಪ್ಪಮಾದಕಥಾನು ಸಾಸನಿಕಮ್ಮಂ। ಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ವಾ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಗರಹಾ ವಿವಜ್ಜನತ್ಥಂ। ಏವಞ್ಹಿ ತೇ ಗರಹೇಯ್ಯುಂ। ಗೋತಮಸಾವಕಾನಂ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ನಾಮ ಏಕಂ ಮರಣಮುಖಂ। ಯಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೋ ಅಸುಕೋ ಭಿಕ್ಖು ಮರಣಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಅನರಿಯ ಕಮ್ಮಂ ಹೇತನ್ತಿ।

‘‘ಯದತ್ಥಂ’’ತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿ ರಸಸ್ಸಾದತ್ಥಂ। ‘‘ತದತ್ಥೇ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ। ನಿರಾಮಿಸ ಸುಖಂ ನಾಮ ಆಮಿಸರಹಿತ ಸುಖಂ। ದುವಿಧಞ್ಹಿ ಸುಖಂ ಸಾಮಿಸಸುಖಞ್ಚ ನಿರಾಮಿಸಸುಖಞ್ಚ। ತತ್ಥ ಯೇ ಲೋಕೇ ಇಟ್ಠ ಕನ್ತ ಮನಾಪಿಯಾ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಾ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ। ತೇ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆಮಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಆಮಿಸಾ ನಾಮ। ಯಞ್ಚಸುಖಂ ತೇ ಆಮಿಸೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಸಾಮಿಸಸುಖಂ ನಾಮ। ಯಂ ಲೋಕೇ ದಿಬ್ಬಂ ಸುಖಂ ಮಾನುಸಕಂ ಸುಖನ್ತಿ ಮಮಾಯನ್ತಿ। ಯಞ್ಚ ಅನುಭವನ್ತಂ ಮಹಾಜನಂ ಸಬ್ಬಾನಿ ಅಪಾಯಭಯ ವಟ್ಟಭಯಾನಿ ಸಮ್ಪರಿವಾರೇನ್ತಿ। ಝಾನಸುಖ ಮಗ್ಗಸುಖ ಫಲಸುಖ ನಿಬ್ಬಾನಸುಖಂ ಪನ ನಿರಾಮಿಸಸುಖಂ ನಾಮ। ಯಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸುಖನ್ತಿ ಚ ಪವಿವೇಕಸುಖನ್ತಿ ಚ ಉಪಸಮಸುಖನ್ತಿ ಚ ಸಮ್ಬೋಧಿಸುಖನ್ತಿ ಚ ವಿಮುತ್ತಿಸುಖನ್ತಿ ಚ ಅರಿಯಸುಖನ್ತಿ ಚ ಅನವಜ್ಜಸುಖನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಞ್ಚ ಅನುಭವನ್ತಂ ಅರಿಯಜನಂ ಸಬ್ಬಾನಿ ಅಪಾಯಭಯ ವಟ್ಟಭಯಾನಿ ಸಮ್ಪರಿವಜ್ಜನ್ತಿ। ‘‘ಅಸ್ಸಾದಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಕಿಲೇಸಪಲಿಬೋಧೇಹಿ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ವಿಪುಲ ಗಮ್ಭೀರ ಸನ್ತ ಪಣೀತರಸತ್ತಾ ಚ ಅಹೋಸುಖಂ ಅಹೋಸುಖನ್ತಿ ಉದಾಹರನ್ತೇನಪಿ ಅಸ್ಸಾದಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನಾತಿ।

ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಙ್ಗಹಾನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ನಿಗಮಗಾಥಾಸು।

೨೬೨. ಚರಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚಾರಿತ್ತಂ। ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಧಮ್ಮಜಾತಂ। ‘‘ಕುಲಾಚಾರೇನಾ’’ತಿ ಕುಲಪರಮ್ಪರತೋ ಆಗತೇನ ಆಚಾರೇನ। ‘‘ಞಾತಿ ಮಿತ್ತ ಧನ ಭೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಹೇತುಅತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ। ‘‘ವಿಸಾಲೇ’’ತಿ ವಿಪುಲೇ। ‘‘ತೇನಾ’’ತಿ ತಸ್ಸಪದಸ್ಸ ವಿಭತ್ಯನ್ತ ದಸ್ಸನಂ। ‘‘ಸದ್ಧಾಯಾ’’ತಿ ರತನತ್ತಯೇ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದಸದ್ಧಾವಸೇನ। ‘‘ಅಭಿವುಡ್ಢಾನಂ’’ತಿ ಹಾನಭಾಗಿಯ ಠಿತಿಭಾಗಿಯಭಾವಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮವಿಸೇಸಭಾಗಿಯ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯ ಭಾವಪತ್ತಿವಸೇನ ಅತಿಸ್ಸಯ ವುಡ್ಢಾನಂ। ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ ಅತ್ತುಕ್ಕಂಸನ ಪರವಮ್ಭನಾದಿ ದೋಸೇಹಿ ಪರಿಸುದ್ಧಾನಞ್ಚ। ನಂ ನಂ ಜನಂ ಪಾತಿರಕ್ಖತೀತಿ ನಮ್ಪೋ। ದಿಟ್ಠದಿಟ್ಠೇಸು ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಆವ್ಹಾತಬ್ಬೋತಿ ಅವ್ಹಯೋ। ನಾಮಂ। ನಮ್ಪೋ ಇತಿ ಅವ್ಹಯೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ನಮ್ಪವ್ಹಯೋತಿ ವಚನತ್ಥೋ। ‘‘ಪಣಿಧಾಯಾ’’ತಿ ಪತ್ಥೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥಂ ನಿವತ್ತೇತಿ ‘‘ಭುಸಂ ನಿಧಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ‘‘ಉಪಾದಾಯ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯದಸ್ಸನಮೇತಂ। ‘‘ಅತ್ತನೋ ಮನ್ದಬುದ್ಧೀನಂ’’ತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖೇ ಧರಮಾನಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮ ಜನಾನಂ ವಾ’’ತಿ। ಅನುಕಮ್ಪನಂ ಅನುಕಮ್ಪೋ। ಕಥಂ ನು ಖೋ ಇಮೇ ಜನಾ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥೇಸು ಸುಖೇನ ಆಜಾನೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೋ ಚಿತ್ತಬ್ಯಾಪಾರೋ। ಅತ್ಥತೋ ಅನುದಯಸಙ್ಖಾತಾ ಕರುಣಾಯೇವ। ತೇನಾಹ ‘‘ಅನುದಯಂ ಕಾರುಞ್ಞಂ’’ತಿ। ‘‘ಪತ್ಥಿತಂ’’ತಿ ವಾ ಸಾಧುವತಸ್ಸ ಯಂ ಥೇರೋ ಏವರೂಪಂ ಪಕರಣಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಏವಂ ಚಿರಕಾಲಂ ಪತ್ಥಿತಂ ಆಸಿಂಸಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಖುದ್ದಸಿಕ್ಖಾಟೀಕಾಯಂ’’ತಿ ಪೋರಾಣಟೀಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಸೋಮವಿಹಾರೋತ್ವೇವ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ದೀಪೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಗಾಥಾಯಂ ‘‘ಅಥಾ’’ತಿ ತಸ್ಮಿಂಕಾಲೇ। ‘‘ಏತ್ಥಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ನಗರೇ। ‘‘ಸದ್ದೋ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ರಾಜಾ ಏವರೂಪಂ ಮಙ್ಗಲಹತ್ಥಿಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಅದಾಸಿ। ನೇತಂ ಪತಿರೂಪಂ ಯಂ ರಞ್ಞಾ ಕತನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೋ ಅಮನಾಪಸದ್ದೋ। ‘‘ಭೇರವೋ’’ತಿ ಭೀರುತಾಜನಕೋ ಭಯಾನಕೋ। ‘‘ಸಿವೀನಂ’’ತಿ ಸಿವಿರಟ್ಠವಾಸೀನಂ। ‘‘ರಟ್ಠವಡ್ಢನೇ’’ತಿ ರಟ್ಠಂ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ರಟ್ಠವಡ್ಢನೋ। ಹತ್ಥಿನಾಗೋ। ಸೋ ಹಿ ಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನೋ ಆಜಾನಿಯೋ ಹೋತಿ। ಯಸ್ಮಿಂ ರಟ್ಠೇ ತಂ ಅಭಿಮಙ್ಗಲಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ರಟ್ಠೇ ದೇವೋ ಸಮ್ಮಾ ವಸ್ಸತಿ, ನಾನಾಭಯುಪದ್ದವಾ ತಸ್ಮಿಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಲೋಕಸಮ್ಮತೋ ಮಙ್ಗಲಹತ್ಥೀ ಹೋತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಿವೀನಂ ರಟ್ಠವಡ್ಢನೇ’’ತಿ। ‘‘ವಿತ್ಥಿಣ್ಣೋ’’ತಿ ವಿತ್ಥಾರಿತೋ। ಅತಿವಿತ್ಥಾರೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಧನೀಯನ್ತಿ ಮಹಾಜನೇಹಿ ದಟ್ಠುಂ ಪತ್ಥೀಯನ್ತೀತಿ ಧಞ್ಞಾ। ಮಹಿದ್ಧಿಕಾ। ಅಧಿವಸನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಅಧಿವಾಸೋ। ಧಞ್ಞಾನಂ ಅಧಿವಾಸೋತಿ ಸಮಾಸೋ। ಅಜ್ಝಾವಸಿಂಸು ಏತ್ಥಾತಿ ಅಜ್ಝಾವುತ್ಥಂ। ಕಿತ್ತಿಗುಣವಸೇನ ಉದೇನ್ತಿ ಉಗ್ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಉದಿತಾ। ಉದಿತಾನಂಪಿ ಉದಿತೋತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ನಭಮಜ್ಝೇ’’ತಿಆದಿಂ। ಸಾರಜ್ಜನಂ ಸಾರದೋ। ವಿಗತೋ ಸಾರದೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಾರದೋ। ವಿಸಾರದಸ್ಸ ಭಾವೋ ವೇಸಾರಜ್ಜಂ। ಪರಿಯತ್ತಿಯಂ ವೇಸಾರಜ್ಜಂ ಪರಿಯತ್ತಿವೇಸಾರಜ್ಜಂ। ತೇಪಿಟಕಪರಿಯತ್ತಿಯಂ ವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಞ್ಞಾಣಂ। ತಂ ಆದಿ ಏತಿಸ್ಸಾ ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಪರಿಯತ್ತಿವೇಸಾರಜ್ಜಾದಿ ಪಞ್ಞಾ। ಪಾಪತೋ ಲಜ್ಜನಸೀಲಾತಿ ಲಜ್ಜಿನೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಾಪಗರಹಿನೋ’’ತಿ। ಪಾಪಂ ಧಮ್ಮಂ ಗರಹನ್ತಿಆದೀನವಂ ಕಥಯನ್ತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಪಾಪಗರಹಿನೋ। ‘‘ಅನುಸ್ಸರನ್ತೂ’’ತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸರನ್ತು। ವಿಸೇಸೇನ ಭವನ್ತಿ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವಿಭವಾ। ಪುಞ್ಞಾನಿ ಚ ತಾನಿ ವಿಭವಾಚಾತಿ ಪುಞ್ಞವಿಭವಾ। ವಿಪುಲಪುಞ್ಞಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಪುಲಾನಂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಅನುತ್ತರಿಯ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ದಸ್ಸನಾನುತ್ತರಿಯ ಸವನಾನುತ್ತರಿಯಾದಯೋ। ಲೋಕೇ ಬಹೂಸು ದಸ್ಸನೇಸು ಇತೋ ಉತ್ತರಂ ಅಞ್ಞಂ ದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸನಾನುತ್ತರಿಯಂ। ರತನತ್ತಯದಸ್ಸನಂ। ಚತುಸಚ್ಚದಸ್ಸನಞ್ಚ। ರತನತ್ತಯಗುಣಕಥಾಸವನಂ , ಖನ್ಧಾಯತನ ಧಾತು ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕಥಾಸವನಞ್ಚ ಸವನಾನುತ್ತರಿಯಂ ನಾಮ। ತೇಸು ರತನತ್ತಯಾದೀಸು ಸದ್ಧಾ ಪಟಿಲಾಭೋ ಲಾಭಾನುತ್ತರಿಯಂ ನಾಮ। ತೇಸಮೇವ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸರಣಂ ಅನುಸ್ಸತಾನುತ್ತರಿಯಂ ನಾಮ। ರತನತ್ತಯೇ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ವಾ ವತ್ತಪ್ಪಟಿವತ್ತಕರಣೇನ ವಾ ಪರಿಚರಣಂ ಪಾರಿಚರಿಯಾನುತ್ತರಿಯಂ ನಾಮ। ಬುದ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಾಸು ತೀಸು ಸಿಕ್ಖಾಸು ಸಮಾದಾಯ ಸಿಕ್ಖನಂ ಸಿಕ್ಖಾನುತ್ತರಿಯಂ ನಾಮ। ತಾದಿಸೇ ಪಞ್ಞಾವದಾತಗುಣಸೋಭಾದಿಕೇ ಗುಣೇ ಅವಸ್ಸಂ ಭಜನ್ತಿ ಪಾಪುಣನ್ತೀತಿ ತಾದಿಸಗುಣಭಾಗಿನೋ। ‘‘ಭವಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಭವಿತುಂ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।

ದೀಪನಿಯಾ ನಿಗಮಗಾಥಾಸು।

‘‘ಬಸ್ಹ್ಯುಸುಞ್ಞಚಮ್ಮೇಕಮ್ಹೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಬಸ್ಹ್ಯೂ’’ತಿ ಅಟ್ಠಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ಸಙ್ಕೇತ ವಚನಂ। ‘‘ಚಮ್ಮಂ’’ತಿ ದ್ವಿಸಙ್ಖ್ಯಾಯ। ಏಕಞ್ಚ ದುಕಞ್ಚ ಸುಞ್ಞಞ್ಚ ಅಟ್ಠಚಾತಿ ಗಣನಕ್ಕಮೋ। ಸಹಸ್ಸ ದ್ವಿಸತ ಅಟ್ಠಸಙ್ಖಾತೇ ಸಾಕೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸನಯೋ ಪರತೋ ‘‘ನವಪಞ್ಚ ಚಮ್ಮೇಕಮ್ಹೀ’’ತಿ ಪದೇಪಿ। ಗಾಥಾವಣ್ಣನಾಸು। ನಗರತಿ ನ ಚವತೀತಿ ನಗರಂ। ಥಾವರಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ರಞ್ಜೇತೀ’’ತಿ ರಮೇತಿ। ಖೇಮಸುಭಿಕ್ಖತಾದಿಗುಣೇಹಿ ಅನಾಗತೇ ಜನೇ ಗಮಾಪೇತಿ, ಆಗತೇ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗನ್ತುಂ ನ ದೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ರೋಹಿತಮಿಗಾ ನಾಮ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಮಿಗಾ। ‘‘ಸಾಕೇ’’ತಿ ಸಾಕನಾಮೇನ ರಞ್ಞಾ ಪುನ ಸಙ್ಖತತ್ತಾ ಇಮಂ ಕಲಿಯುಗಂ ಸಾಕನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಂ ಏತರಹಿ ಸಾಕ್ರರಾಜನ್ತಿಪಿ ವೋಹರನ್ತಿ। ಸಾಕರಾಜಾ ಚ ನಾಮ ಉತ್ತರಾಪಥೇಸು ಏಕೋ ಗನ್ಧಾರರಾಜಾ। ಯಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಭಿನ್ನಲದ್ಧಿಕಾ ವಜ್ಜೀಭಿಕ್ಖೂ ಇಮಂ ಧಮ್ಮ ವಿನಯಂ ಮಹಾಸಙ್ಘೀಕಂ ನಾಮ ಸಙ್ಗಹಂ ಆರೋಪೇನ್ತಿ। ಸೋ ಚ ಧಮ್ಮವಿನಯಸಙ್ಗಹೋ ಉತ್ತರಾಪಥೇಸು ವತ್ತತಿ। ವೇಸಾಲಿಯಂ ಯಸತ್ಥೇರ ಸಙ್ಗಹೋ ಪನ ದಕ್ಖಿಣಾಪಥೇಸೂತಿ। ಚತ್ತಾರಿಯುಗಾನಿ ನಾಮ ಲೋಕೇ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ ಸತ್ಯಯುಗಂ, ದ್ವಾಪರಯುಗಂ, ತೇತ್ರಯುಗಂ, ಕಲಿಯುಗ,ನ್ತಿ। ಯುಗನ್ತಿ ಚ ಆಯುಪರಿಮಾಣಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಇದಾನಿಪನ ಕಲಿಯುಗಂ ವತ್ತತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಾಕೇತಿ ಕಲಿಯುಗೇ’’ತಿ। ಪಾಪಯುಗೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಲ ತೀ’’ತಿ ಸಾಲಿಕ್ಖೇತ್ತಾನಂ ಸೋಧನಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಏವಂ ಮ್ರಮ್ಮದೇಸವೋಹಾರೇನ ಲದ್ಧನಾಮಂ ಅರಞ್ಞಂ। ತಂ ಪನ ಮುಂರ್ವಾನಗರಸ್ಸ ಏಸನ್ನೇ ಪಞ್ಚಧನುಸತಿಕೇ ಪದೇಸೇ ಜಾತಂ। ‘‘ವಿಸ್ಸುತೇ’’ತಿ ವಿಸೇಸೇನ ಕಿತ್ತಿತೇ। ಸಾರಞ್ಚ ಅಸಾರಞ್ಚ ವಿವೇಚೇನ್ತಿ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಜಾನನ್ತಿಸೀಲೇನಾತಿ ಸಾರಾಸಾರ ವಿವೇಕಿನೋತಿ ವಚನತ್ಥೋತಿ।

ಇತಿ ಪರಮತ್ಥದೀಪನಿಯಾ ಅನುದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

೧. ಪರಮತ್ಥದೀಪನೀ ನಾಮ, ಯೇನ ಥೇರೇನ ಸಾ ಕತಾ।

ತೇನೇವೇ ಸಾ ಕತಾ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ತಸ್ಸಾನು ದೀಪನೀ।

೨. ಅಟ್ಠಸತ್ತದ್ವಯೇಕಮ್ಹಿ, ಸಾಕೇ ಸಾ ಜೇಟ್ಠಮಾಸಕೇ।

ಕಾಳೇ ನವಮಿಯಂ ದಿವಾ, ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕೇ ನಿಟ್ಠಂ ಗತಾ।

ಅನುದೀಪನೀ ನಿಟ್ಠಿತಾ।