॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥

ಪಟ್ಠಾನುದ್ದೇಸ ದೀಪನೀಪಾಠ

೧. ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ

ಕತಮೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ। ಲೋಭೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ। ದೋಸೋ, ಮೋಹೋ, ಅಲೋಭೋ, ಅದೋಸೋ, ಅಮೋಹೋ ಹೇತು ಪಚ್ಚಯೋ।

ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾ। ಲೋಭ ಸಹಜಾತಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಚ ರೂಪಕಲಾಪಾಧಮ್ಮಾ ಚ ದೋಸಸಹ ಜಾತಾ ಮೋಹಸಹಜಾತಾ ಅಲೋಭಸಹಜಾತಾ ಅದೋಸಸಹ ಜಾತಾ ಅಮೋಹಸಹಜಾತಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಚ ರೂಪಕಲಾಪಾ ಧಮ್ಮಾ ಚ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ।

ಸಹಜಾತರೂಪಕಲಾಪಾ ನಾಮ ಸಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಿ ಚ ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಸಹೇತುಕಚಿತ್ತಜರೂಪಾನಿ ಚ। ತತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೋ ನಾಮ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೋ। ಪವತ್ತಿಕಾಲೋ ನಾಮ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಠಿತಿಕ್ಖಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಚುತಿಕಾಲಂ ವುಚ್ಚತಿ।

ಕೇನಟ್ಠೇನ ಹೇತು, ಕೇನಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ। ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಹೇತು, ಉಪಕಾರಕಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ। ತತ್ಥ ಮೂಲಯಮಕೇ ವುತ್ತಾನಂ ಲೋಭಾದೀನಂ ಮೂಲಧಮ್ಮಾನಂ ಮೂಲಭಾವೋ ಮೂಲಟ್ಠೋ ನಾಮ। ಸೋ ಮೂಲಟ್ಠೋ ಮೂಲಯಮಕದೀಪನಿಯಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ರುಕ್ಖೋಪಮಾಯ ದೀಪಿತೋಯೇವ।

ಅಪಿ ಚ ಏಕೋ ಪುರಿಸೋ ಏಕಿಸ್ಸಂ ಇತ್ಥಿಯಂ ಪಟಿಬದ್ಧ ಚಿತ್ತೋ ಹೋತಿ। ಸೋ ಯಾವ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ನ ಜಹತಿ, ತಾವ ತಂ ಇತ್ಥಿಂ ಆರಬ್ಭ ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಲೋಭಸಹಜಾತಾನಿ ಕಾಯವಚೀಮನೋಕಮ್ಮಾನಿ ಚ ಲೋಭಸಮುಟ್ಠಿತಾನಿ ಚಿತ್ತಜರೂಪಾನಿ ಚ ಚಿರಕಾಲಂಪಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕರೂಪಾನಿ ತಸ್ಸಂ ಇತ್ಥಿಯಂ ರಜ್ಜನಲೋಭಮೂಲಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಸೋ ಲೋಭೋ ತೇಸಂ ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಹೇತು ಚ, ಉಪಕಾರಕಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಚ। ತಸ್ಮಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಾನಿ ರಜ್ಜನೀಯವತ್ಥೂನಿ ಆರಬ್ಭರಜ್ಜನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಲೋಭೇಸು, ದುಸ್ಸನೀಯವತ್ಥೂನಿ ಆರಬ್ಭ ದುಸ್ಸನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ದೋಸೇಸು, ಮುಯ್ಹನೀಯವತ್ಥೂನಿ ಆರಬ್ಭ ಮುಯ್ಹನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಮೋಹೇಸು ಚ।

ತತ್ಥ ಯಥಾ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲಾನಿ ಸಯಂ ಅನ್ತೋಪಥವಿಯಂ ಸುಟ್ಠು ಪತಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪಥವಿರಸಞ್ಚ ಆಪೋರಸಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ತಂ ರುಕ್ಖಂ ಯಾವ ಅಗ್ಗಾ ಅಭಿಹರನ್ತಿ, ತೇನ ರುಕ್ಖೋ ಚಿರಕಾಲಂ ವಡ್ಢಮಾನೋ ತಿಟ್ಠತಿ। ತಥಾ ಲೋಭೋ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ರಜ್ಜನವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ಪತಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಪಿಯರೂಪರಸಞ್ಚ ಸಾತರೂಪರಸಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಯಾವ ಕಾಯವಚೀವೀತಿಕ್ಕಮಾ ಅಭಿಹರತಿ, ಕಾಯ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ವಾ ವಚೀವೀತಿಕ್ಕಮಂ ವಾ ಪಾಪೇತಿ। ತಥಾ ದೋಸೋ ಚ ದುಸ್ಸನ ವಸೇನ ಅಪ್ಪಿಯರೂಪರಸಞ್ಚ ಅಸಾತರೂಪರಸಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ, ಮೋಹೋ ಚ ಮುಯ್ಹನವಸೇನ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇಸು ನಿರತ್ಥಕಚಿತ್ತಾಚಾರರಸಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಅಭಿಹರನ್ತಾ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ರಜ್ಜನೀಯಾದೀಸು ವತ್ಥೂಸು ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಮೋದಮಾನೇ ಪಮೋದಮಾನೇ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ಚಿರ ಕಾಲಂ ಪವತ್ತೇನ್ತಿ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಚ ತಥಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಧಮ್ಮೇಸು ಚ ತಥಾ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ಸಹಜಾತರೂಪಕಲಾಪಾಪಿ ತಥಾ ಪವತ್ತನ್ತಿಯೇವ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಹರತೀತಿ ದ್ವೇ ಪಿಯರೂಪ ಸಾತರೂಪರಸೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಸನ್ತಿಕಂ ಪಾಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೇ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಯದಾಕಾಮೇಸು ಆದೀನವಂ ಪಸ್ಸತಿ, ತದಾ ಸೋ ತಂ ಚಿತ್ತಂಜಹತಿ, ತಂ ಇತ್ಥಿಂ ಆರಬ್ಭ ಅಲೋಭೋ ಸಞ್ಜಾ ಯತಿ। ಪುಬ್ಬೇ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ತಂ ಇತ್ಥಿಂ ಆರಬ್ಭ ಲೋಭಮೂಲಕಾನಿ ಅಸುದ್ಧಾನಿ ಕಾಯವಚೀಮನೋಕಮ್ಮಾನಿ ವತ್ತನ್ತಿ। ಇದಾನಿ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇಪಿ ಅಲೋಭಮೂಲಕಾನಿ ಸುದ್ಧಾನಿ ಕಾಯವಚೀಮನೋಕಮ್ಮಾನಿ ವತ್ತನ್ತಿ। ಪಬ್ಬಜಿತ ಸೀಲಸಂವರಾನಿ ವಾ ಝಾನಪರಿಕಮ್ಮಾನಿ ವಾ ಅಪ್ಪನಾಝಾನಾನಿ ವಾ ವತ್ತನ್ತಿ। ಸೋ ಅಲೋಭೋ ತೇಸಂ ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಹೇತು ಚ ಹೋತಿ, ಉಪಕಾರಕಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚಯೋಚ। ತಸ್ಮಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸು ಲೋಭ ಪಟಿಪಕ್ಖೇಸು ಅಲೋಭೇಸು, ದೋಸಪಟಿಪಕ್ಖೇಸು ಅದೋಸೇಸು, ಮೋಹ ಪಟಿಪಕ್ಖೇಸು ಅಮೋಹೇಸು ಚ।

ತತ್ಥ ರುಕ್ಖಮೂಲಾನಿ ವಿಯ ಅಲೋಭೋ ಲೋಭನೇಯ್ಯವತ್ಥೂಸು ಲೋಭಂ ಪಹಾಯ ಲೋಭವಿವೇಕಸುಖರಸಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ತೇನ ಸುಖೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಮೋದಮಾನೇ ಪಮೋದಮಾನೇ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ಯಾವ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖಾ ವಾ ಯಾವ ಮಗ್ಗಫಲಸುಖಾ ವಾ ವಡ್ಢಾಪೇತಿ। ತಥಾ ಅದೋಸೋ ಚ ದೋಸನೇಯ್ಯವತ್ಥೂಸು ದೋಸವಿವೇಕಸುಖರಸಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ, ಅಮೋಹೋ ಚ ಮೋಹನೇಯ್ಯವತ್ಥೂಸು ಮೋಹವಿವೇಕಸುಖರಸಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ವಡ್ಢಾಪೇನ್ತಾ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಮೋದಮಾನೇ ಪಮೋದಮಾನೇ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ಚಿರ ಕಾಲಂಪಿ ಪವತ್ತೇನ್ತಿ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಚ ತಥಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಸಮ್ಪಯುತ್ತ ಧಮ್ಮೇಸು ಚ ತಥಾ ಪವತ್ತಮಾನೇಸು ಸಹಜಾತರೂಪಕಲಾಪಾಪಿ ತಥಾ ಪವತ್ತನ್ತಿಯೇವ।

ತತ್ಥ ಲೋಭವಿವೇಕಸುಖರಸನ್ತಿ ವಿವಿಚ್ಚನಂ ವಿಗಮನಂ ವಿವೇಕೋ। ಲೋಭಸ್ಸ ವಿವೇಕೋ ಲೋಭವಿವೇಕೋ। ಲೋಭವಿವೇಕೇ ಸುಖಂ ಲೋಭವಿವೇಕಸುಖಂ। ಲೋಭವಿವೇಕಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಸುಖನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತದೇವ ರಸೋ ಲೋಭವಿವೇಕಸುಖರಸೋತಿ ಸಮಾಸೋ। ಅಯಂ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪಟ್ಠಾನನಯೋ।

ಹತ್ತನ್ತನಯೋ ಪನ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾತೋ ಮೋಹೋ ಚ ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತೋ ಲೋಭೋ ಚಾತಿ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇಸಂಪಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಧಮ್ಮಾನಂ ಮೂಲಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ದೋಸೋ ಪನ ಲೋಭಸ್ಸ ನಿಸ್ಸನ್ದಭೂತಂ ಪಾಪಮೂಲಂ ಹೋತಿ। ವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾತೋ ಅಮೋಹೋ ಚ ನಿಕ್ಖಮಧಾತುಸಙ್ಖಾತೋ ಅಲೋಭೋ ಚಾತಿ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿವಟ್ಟಧಮ್ಮಾನಂ ಮೂಲಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಅದೋಸೋ ಪನ ಅಲೋಭಸ್ಸ ನಿಸ್ಸನ್ದಭೂತಂ ಕಲ್ಯಾಣಮೂಲಂ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಛಬ್ಬಿಧಾನಿ ಮೂಲಾನಿ ಸಹಜಾತಾನಂಪಿ ಅಸಹಜಾತಾನಂಪಿ ನಾಮರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಅಯಂ ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ನಯೋ। ಹೇತುಪಚ್ಚಯದೀಪನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।