೧. ಸವಿಕರಣಾಖ್ಯಾತವಿಭಾಗ
ತತ್ಥ ಧಾತೂತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಧಾತು? ಸಕತ್ಥಮ್ಪಿ ಧಾರೇತೀತಿ ಧಾತು, ಅತ್ಥಾತಿಸಯಯೋಗತೋ ಪರತ್ಥಮ್ಪಿ ಧಾರೇತೀತಿ ಧಾತು, ವೀಸತಿಯಾ ಉಪಸಗ್ಗೇಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಕಾರಣೇನ ಪಟಿಬದ್ಧಾ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಮ್ಪಿ ಧಾರೇತೀತಿ ಧಾತು, ‘‘ಅಯಂ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೋ, ಅಯಮಿತೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಪರೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರೇನ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಧಾರಿಯತಿ ಏಸಾತಿಪಿ ಧಾತು, ವಿದಹನ್ತಿ ವಿದುನೋ ಏತಾಯ ಸದ್ದನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಅಯಲೋಹಾದಿಮಯಂ ಧಾತುಸದ್ದಸ್ಸತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಧಾತುಸದ್ದೋ ಜಿನಮತೇ, ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗತ್ತನೇ ಮತೋ।
ಸತ್ಥೇ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಭಾವಸ್ಮಿಂ, ಕಚ್ಚಾಯನಮತೇ ದ್ವಿಸು॥
ಅಥ ವಾ ಜಿನಮತೇ ‘‘ತತೋ ಗೋತಮಿಧಾತೂನೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಧಾತುಸದ್ದೋ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇ ವತ್ತತಿ ‘‘ಪಬ್ಬತಾನಿ ವನಾನಿ ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಬ್ಬತಸದ್ದೋ ವಿಯ, ನ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘‘ಅಟ್ಠಿವಾಚಕತ್ತಾ ನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ಅಟ್ಠಿವಾಚಕತ್ತೇಪಿ ‘‘ಧಾತುಯೋ’’ತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗದಸ್ಸನತೋ। ಭೂವಾದಯೋ ಸದ್ದಾ ಧಾತವೋ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ಭೂ ಇ ಕು ಕೇ ತಕ್ಕ ತಕ ತಕಿ ಸುಕಇಚ್ಚಾದಯೋ। ಗಣತೋ ತೇ ಅಟ್ಠವಿಧಾ ಭೂವಾದಿಗಣೋ ರುಧಾದಿಗಣೋ ದಿವಾದಿಗಣೋ ಸ್ವಾದಿಗಣೋ ಕಿಯಾದಿಗಣೋ ಗಹಾದಿಗಣೋ ತನಾದಿಗಣೋ ಚುರಾದಿಗಣೋ ಚಾತಿ। ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ವಿಕರಣಸಞ್ಞಿತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮ। ಅನೇಕವಿಧಾ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇಸು ನಾಮನಾಮ ಕಿತನಾಮ ಸಮಾಸನಾಮ ತದ್ಧಿತನಾಮಾಖ್ಯಾತೇಸು ಪವತ್ತನತೋ। ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪನ ದುವಿಧಾವ ನಾಮಪಚ್ಚಯೋ ಆಖ್ಯಾತಪಚ್ಚಯೋ ಚಾತಿ। ತತ್ರಾಪಿ ಆಖ್ಯಾತಪಚ್ಚಯಾ ದುವಿಧಾ ವಿಕರಣಪಚ್ಚಯನೋವಿಕರಣಪಚ್ಚಯವಸೇನ। ತತ್ಥ ವಿಕರಣಪಚ್ಚಯೋ ಅಕಾರಾದಿಸತ್ತರಸವಿಧೋ ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಪನ್ನರಸವಿಧೋ ಚ। ನೋವಿಕರಣಪಚ್ಚಯೋ ಪನ ಖ ಛ ಸಾದಿನೇಕವಿಧೋ। ಯೇ ರೂಪನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಉಪಕಾರಕಾ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಸ್ಸ ಜೋತಕಾ ವಾ ಅಜೋತಕಾ ವಾ ಲೋಪನೀಯಾ ವಾ ಅಲೋಪನೀಯಾ ವಾ, ತೇ ಸದ್ದಾ ಪಚ್ಚಯಾ।
ಪಟಿಚ್ಚ ಕಾರಣಂ ತಂ ತಂ, ಏನ್ತೀತಿ ಪಚ್ಚಯಾಥ ವಾ।
ಪಟಿಚ್ಚ ಸದ್ದನಿಪ್ಫತ್ತಿ, ಇತೋ ಏತೀತಿ ಪಚ್ಚಯಾ॥
ನಾಮಿಕಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಂ
ನಾಮಕಪ್ಪೇ ಯತೋ ತಸ್ಮಾ, ನ ತಂ ವಿತ್ಥಾರಯಾಮಸೇ॥
ಯೋ ನೋವಿಕರಣಾನಂ ತು, ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಭಾಗತೋ।
ಸೋ ಪನಾಖ್ಯಾತಕಪ್ಪಮ್ಹಿ, ವಿತ್ಥಾರೇನಾ’ಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ॥
ಇಚ್ಚಾನೇಕವಿಧೇಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ‘‘ವಿಕರಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮ ಇಮೇ’’ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಾ। ಕಥಂ? ಭೂವಾದಿಗಣತೋ ಅಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ಕತ್ತರಿ, ರುಧಾದಿಗಣತೋ ಅಕಾರಿವಣ್ಣೇಕಾರೋಕಾರಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ ಕತ್ತರಿ, ಪುಬ್ಬಮಜ್ಝಟ್ಠಾನೇ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೋ ಚ, ದಿವಾದಿಗಣತೋ ಯಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ಕತ್ತರಿ, ಸ್ವಾದಿಗಣತೋ ಣು ಣಾ ಉಣಾಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ ಕತ್ತರಿ, ಕಿಯಾದಿಗಣತೋ ನಾಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ಕತ್ತರಿ, ಗಹಾದಿಗಣತೋ ಪ್ಪ ಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ ಕತ್ತರಿ, ತನಾದಿಗಣತೋ ಓ ಯಿರಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ ಕತ್ತರಿ, ಚುರಾದಿಗಣತೋ ಣೇ ಣಯಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ ಕತ್ತರಿ।
ಅಕಾರೋ ಚ ಇವಣ್ಣೋ ಚ, ಏ ಓಕಾರಾ ಚ ಯೋ ತಥಾ।
ಣು ಣಾ ಉಣಾ ಚ ನಾ ಪ್ಪ ಣ್ಹಾ-ಯಿರಾ ಣೇ ಣಯಪಚ್ಚಯಾ॥
ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ, ಏವಂ ಪನ್ನರಸೇ’ರಿತಾ।
ವಿಕರಣವ್ಹಯಾ ಏತೇ, ಪಚ್ಚಯಾತಿ ವಿಭಾವಯೇ॥
ಯೇ ಏವಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಹಿ ವಿಕರಣಪಚ್ಚಯೇಹಿ ತದಞ್ಞೇಹಿ ಚ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಅಟ್ಠವಿಧಾ ಧಾತುಗಣಾ ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ಬಹೂಪಕಾರಾ, ತೇಸ್ವಾಯಂ ಭೂವಾದಿಗಣೋ। ಭೂ ಸತ್ತಾಯಂ, ಭೂಧಾತು ವಿಜ್ಜಮಾನತಾಯಂ ವತ್ತತಿ। ಸಕಮ್ಮಿಕಾಕಮ್ಮಿಕಾಸು ಧಾತೂಸು ಅಯಂ ಅಕಮ್ಮಿಕಾ ಧಾತು, ನ ಪನ ‘‘ಧಮ್ಮಭೂತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಪತ್ತಿಅತ್ಥವಾಚಿಕಾ ಅಪರಾ ಭೂಧಾತು ವಿಯ ಸಕಮ್ಮಿಕಾ। ಏಸಾ ಹಿ ಪರಿಅಭಿಆದೀಹಿ ಉಪಸಗ್ಗೇಹಿ ಯುತ್ತಾಯೇವ ಸಕಮ್ಮಿಕಾ ಭವತಿ, ನ ಉಪ ಪರಾ ಪಾತುಆದೀಹಿ ಉಪಸಗ್ಗನಿಪಾತೇಹಿ ಯುತ್ತಾಪಿ। ಅತೋ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಸಿದ್ಧಾನಿ ರೂಪಾನಿ ದ್ವಿಧಾ ಞೇಯ್ಯಾನಿ ಅಕಮ್ಮಕಪದಾನಿ ಸಕಮ್ಮಕಪದಾನಿ ಚಾತಿ।
ಸುದ್ಧಕತ್ತುಕ್ರಿಯಾಪದನಿದ್ದೇಸ
ತತ್ರ ಪಾತುಇತಿ ನಿಪಾತೋ, ಸೋ ‘‘ಆವಿಭವತಿ ತಿರೋಭವತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಆವಿ ತಿರೋನಿಪಾತಾ ವಿಯ ಭೂಧಾತುತೋ ನಿಪ್ಫನ್ನಾಖ್ಯಾತಸದ್ದಸ್ಸ ನೇವ ವಿಸೇಸಕರೋ, ನ ಚ ಸಕಮ್ಮಕತ್ತಸಾಧಕೋ। ಉಇಚ್ಚಾದಯೋ ಉಪಸಗ್ಗಾ, ತೇ ಪನ ವಿಸೇಸಕರಾ, ನ ಸಕಮ್ಮಕತ್ತಸಾಧಕಾ। ಯೇಸಮತ್ಥೋ ಕಮ್ಮೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯೋ ನ ಹೋತಿ, ತಾನಿ ಪದಾನಿ ಅಕಮ್ಮಕಾನಿ। ಅಕಮ್ಮಕಪದಾನಂ ಯಥಾರಹಂ ಸಕಮ್ಮಕಾಕಮ್ಮಕವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಕಥೇತಬ್ಬೋ। ಪರಿಭೋತಿ ಪರಿಭವತಿ, ಅಭಿಭೋತಿ ಅಭಿಭವತಿ, ಅಧಿಭೋತಿ ಅಧಿಭವತಿ, ಅತಿಭೋತಿ ಅತಿಭವತಿ, ಅನುಭೋತಿ ಅನುಭವತಿ, ಸಮನುಭೋತಿ ಸಮನುಭವತಿ, ಅಭಿಸಮ್ಭೋತಿ ಅಭಿಸಮ್ಭವತಿ, ಇಮಾನಿ ಸಕಮ್ಮಕಪದಾನಿ। ಏತ್ಥ ಪರಿಇಚ್ಚಾದಯೋ ಉಪಸಗ್ಗಾ, ತೇ ಭೂಧಾತುತೋ ನಿಪ್ಫನ್ನಾಖ್ಯಾತಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಸೇಸಕರಾ ಚೇವ ಸಕಮ್ಮಕತ್ತಸಾಧಕಾ ಚ। ಯೇಸಮತ್ಥೋ ಕಮ್ಮೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯೋ, ತಾನಿ ಪದಾನಿ ಸಕಮ್ಮಕಾನಿ। ಸಕಮ್ಮಕಪದಾನಂ ಸಕಮ್ಮಕವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಕಥೇತಬ್ಬೋ, ಕ್ವಚಿ ಅಕಮ್ಮಕವಸೇನಪಿ। ಏವಂ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಉದ್ದೇಸೋಯಂ।
ತತ್ರ ಭವತೀತಿ ಹೋತಿ ವಿಜ್ಜತಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಸರೂಪಂ ಲಭತಿ। ಉಬ್ಭವತೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸರೂಪಂ ಲಭತಿ। ಸಮುಬ್ಭವತೀತಿ ಸಮುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸರೂಪಂ ಲಭತಿ। ಪಭವತೀತಿ ಹೋತಿ ಸಮ್ಭವತಿ। ಅಥ ವಾ ಪಭವತೀತಿ ಯತೋ ಕುತೋಚಿ ಸನ್ದತಿ, ನ ವಿಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಹೋತಿ, ತಂ ತಂ ಠಾನಂ ವಿಸರತಿ। ಪರಾಭವತೀತಿ ಪರಾಭವೋ ಹೋತಿ ಬ್ಯಸನಂ ಆಪಜ್ಜತಿ ಅವುದ್ಧಿಂ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಸುಟ್ಠು ಭವತಿ ವುದ್ಧಿಂ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ವಿಭವತೀತಿ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ವಿನಸ್ಸತಿ ವಿಪಜ್ಜತಿ, ವಿಸೇಸತೋ ವಾ ಭವತಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ। ಭೋತಿ ಸಮ್ಭೋತಿ ವಿಭೋತೀತಿ ಇಮಾನಿ ‘‘ಭವತಿ ಪಾತುಭವತೀತಿ ಪಕಾಸತಿ ದಿಸ್ಸತಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ। ಪಾತುಬ್ಭವತಿ ಪಾತುಭೋತೀತಿ ಇಮಾನಿ ‘‘ಪಾತುಭವತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನನಿದ್ದೇಸಾನಿ। ಏವಂ ಅಕಮ್ಮಕಪದಾನಂ ಯಥಾರಹಂ ಸಕಮ್ಮಕಾಕಮ್ಮಕವಸೇನ ಅತ್ಥಕಥನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏವಮುತ್ತರತ್ರಾಪಿ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಅಕಮ್ಮಕಪದಾನಂ।
ಪರಿಭೋತಿದುಕಾದೀಸು ಪನ ಸತ್ತಸು ದುಕೇಸು ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಸಮಾನತ್ಥಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಪದಾನಿಯೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿದ್ದಿಸಿಸ್ಸಾಮ। ತತ್ರ ಪರಿಭೋತಿ ಪರಿಭವತೀತಿ ಪರಂ ಹಿಂಸತಿ ಪೀಳೇತಿ, ಅಥ ವಾ ಹೀಳೇತಿ ಅವಜಾನಾತಿ। ಅಭಿಭೋತಿ ಅಭಿಭವತೀತಿ ಪರಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರತಿ ಮದ್ದತಿ। ಅಧಿಭೋತಿ ಅಧಿಭವತೀತಿ ಪರಂ ಅಭಿಮದ್ದಿತ್ವಾ ಭವತಿ ಅತ್ತನೋ ವಸಂ ವತ್ತಾಪೇತಿ। ಅತಿಭೋತಿ ಅತಿಭವತೀತಿ ಪರಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಭವತಿ। ಅನುಭೋತಿ ಅನುಭವತೀತಿ ಸುಖದುಕ್ಖಂ ವೇದೇತಿ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ ಸುಖದುಕ್ಖಪಟಿಸಂವೇದೀ ಹೋತಿ। ಸಮನುಭೋತಿ ಸಮನುಭವತೀತಿ ಸುಖದುಕ್ಖಂ ಸುಟ್ಠು ವೇದೇತಿ ಸುಟ್ಠು ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ ಸುಟ್ಠು ಸುಖದುಕ್ಖಪಟಿಸಂವೇದೀ ಹೋತಿ। ಅಭಿಸಮ್ಭೋತಿ ಅಭಿಸಮ್ಭವತೀತಿ ಪರಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರತಿ ಮದ್ದತಿ। ಏವಂ ಸಕಮ್ಮಕಪದಾನಂ ಸಕಮ್ಮಕವಸೇನ ಅತ್ಥಕಥನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಏವಂ ಅಕಮ್ಮಕವಸೇನಪಿ। ಏವಮುತ್ತರತ್ರಾಪಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಸಕಮ್ಮಕಪದಾನಂ।
ಅಪಚ್ಚಯೋ ಪರೋ ಹೋತಿ, ಭೂವಾದಿಗಣತೋ ಸತಿ।
ಸುದ್ಧಕತ್ತುಕ್ರಿಯಾಖ್ಯಾನೇ, ಸಬ್ಬಧಾತುಕನಿಸ್ಸಿತೇ॥
ಅಯಂ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಕ್ರಿಯಾಪದಾನಂ ನಿದ್ದೇಸೋ।
ಹೇತುಕತ್ತುಕ್ರಿಯಾಪದನಿದ್ದೇಸ
ಭಾವೇತಿ ವಿಭಾವೇತಿಸಮ್ಭಾವೇತಿ ಪರಿಭಾವೇತಿ, ಏವಂ ಹೇತುಕತ್ತುಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಏಕಕಮ್ಮಕವಸೇನೇಸಮತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ
ತತ್ರ ಭಾವೇತೀತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಭಾವೇತಬ್ಬಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಭಾವೇತಿ ಆಸೇವತಿ ಬಹುಲೀಕರೋತಿ, ಅಥ ವಾ ಭಾವೇತೀತಿ ವಡ್ಢೇತಿ। ವಿಭಾವೇತೀತಿ ಭಾವೇತಬ್ಬಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಭಾವೇತಿ ವಿಸೇಸೇನ ಭಾವೇತಿ, ವಿವಿಧೇನ ವಾ ಆಕಾರೇನ ಭಾವೇತಿ ಭಾವಯತಿ ವಡ್ಢೇತಿ, ಅಥ ವಾ ವಿಭಾವೇತೀತಿ ಅಭಾವೇತಿ ಅನ್ತರಧಾಪೇತಿ। ಸಮ್ಭಾವೇತೀತಿ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಗುಣಂ ಸಮ್ಭಾವೇತಿ ಸಮ್ಭಾವಯತಿ ಸುಟ್ಠು ಪಕಾಸೇತಿ ಉಕ್ಕಂಸೇತಿ। ಪರಿಭಾವೇತೀತಿ ಪರಿಭಾವೇತಬ್ಬಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪರಿಭಾವೇತಿ ಪರಿಭಾವಯತಿ ಸಮನ್ತತೋ ವಡ್ಢೇತಿ। ಏವಂ ಏಕಕಮ್ಮಕವಸೇನತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಅಥ ವಾ ಪರಿಭಾವೇತೀತಿ ವಾಸೇತಬ್ಬಂ ವತ್ಥುಂ ಪರಿಭಾವೇತಿ ಪರಿಭಾವಯತಿ ವಾಸೇತಿ ಗನ್ಧಂ ಗಾಹಾಪೇತಿ। ಏವಂ ದ್ವಿಕಮ್ಮಕವಸೇನಾಪಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಪರಿಭಾವಾಪೇತೀತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಸಪತ್ತಂ ಪರಿಭಾವಾಪೇತಿ ಹಿಂಸಾಪೇತಿ, ಅಥ ವಾ ಪರಿಭಾವಾಪೇತೀತಿ ಹೀಳಾಪೇತಿ ಅವಜಾನಾಪೇತಿ। ಅಭಿಭಾವಾಪೇತೀತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಸಪತ್ತಂ ಅಭಿಭಾವಾಪೇತಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಾಪೇತಿ। ಅನುಭಾವಾಪೇತೀತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭಾವಾಪೇತಿ ಪರಿಭೋಜೇತಿ।
ಪಯುತ್ತೋ ಕತ್ತುನಾ ಯೋಗೇ, ಠಿತೋಯೇವಾಪ್ಪಧಾನಿಯೇ।
ಕ್ರಿಯಂ ಸಾಧೇತಿ ಏತಸ್ಸ, ದೀಪಕಂ ಸಾಸನೇ ಪದಂ॥
ಕರಣವಚನಂಯೇವ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪದಿಸ್ಸತಿ।
ಆಖ್ಯಾತೇ ಕಾರಿತಟ್ಠಾನಂ, ಸನ್ಧಾಯ ಕಥಿತಂ ಇದಂ॥
ನ
‘‘ಸುನಖೇಹಿಪಿ ಖಾದಾಪೇನ್ತಿ’’, ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಪದಾನಿ ಚ।
ಆಹರಿತ್ವಾನ ದೀಪೇಯ್ಯ, ಪಯೋಗಕುಸಲೋ ಬುಧೋ॥
ತತ್ರಿದಂ ಕರಣವಚನಂ ಕಮ್ಮತ್ಥದೀಪಕಂ, ಉಪಯೋಗಸಾಮಿವಚನಾನಿಪಿ ತದ್ದೀಪಕಾನಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ಕಥಂ? ಪರಿಭಾವಾಪೇತೀತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಗ್ಗಲಂ ಸಪತ್ತಂ ಪರಿಭಾವಾಪೇತೀತಿ, ತಥಾ ಪರಿಭಾವಾಪೇತೀತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಪತ್ತಂ ಪರಿಭಾವಾಪೇತೀತಿ। ಸೇಸಾನಿ ನಯಾನುಸಾರೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾನಿ। ಏವಂ ಸಬ್ಬಾನೇತಾನಿ ಕರಣೋಪಯೋಗಸಾಮಿವಚನಾನಿ ಕಮ್ಮತ್ಥದೀಪಕಾನಿಯೇವ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ದ್ವಿಕಮ್ಮಕವಸೇನತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಅಯಂ ಹೇತುಕತ್ತುಕ್ರಿಯಾಪದಾನಂ ನಿದ್ದೇಸೋ।
ಕಮ್ಮಕ್ರಿಯಾಪದನಿದ್ದೇಸ
ಭವಿಯತೇ ವಿಭವಿಯತೇ ಪರಿಭವಿಯತೇ ಅಭಿಭವಿಯತೇ ಅನುಭವಿಯತೇ ಪರಿಭೂಯತೇ ಅಭಿಭೂಯತೇ ಅನುಭೂಯತೇ, ಏವಂ ಕಮ್ಮುನೋ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಅಞ್ಞಥಾ ಚ ಭವಿಯ್ಯತೇ ವಿಭವಿಯ್ಯತೇ ಪರಿಭವಿಯ್ಯತೇ ಅಭಿಭವಿಯ್ಯತೇ ಅನುಭವಿಯ್ಯತೇ ಪರಿಭುಯ್ಯತೇ ಅಭಿಭುಯ್ಯತೇ ಅನುಭುಯ್ಯತೇತಿ। ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮುನೋ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿಯೇವ ಕಮ್ಮಕತ್ತುನೋ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ಕತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ವಿಸುಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮಕತ್ತುನೋ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ।
ತತ್ರ ಭವಿಯತೇತಿ ಭಾವೇತಬ್ಬಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಭಾವಿಯತೇ ಆಸೇವಿಯತೇ ಬಹುಲೀಕರಿಯತೇ, ಅಥ ವಾ ಭವಿಯತೇತಿ ವಡ್ಢಿಯತೇ। ವಿಭವಿಯತೇತಿ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪುಗ್ಗಲೇನ ವಿಭವಿಯತೇ ವಿಸೇಸೇನ ಭವಿಯತೇ, ವಿವಿಧೇನ ವಿಭವಿಯತೇತಿ ಅಭವಿಯತೇ ಅನ್ತರಧಾಪಿಯತೇ। ಪರಿಭವಿಯತೇತಿ ಸಪತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಪರಿಭವಿಯತೇ ಹಿಂಸಿಯತೇ, ಅಥ ವಾ ಪರಿಭವಿಯತೇತಿ ಹೀಳಿಯತೇ ಅವಜಾನಿಯತೇ। ಅಭಿಭವಿಯತೇತಿ ಸಪತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಅಭಿಭವಿಯತೇ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿಯತೇ ಅಭಿಮದ್ದಿಯತೇ। ಅನುಭವಿಯತೇತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಅನುಭವಿಯತೇ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಯತೇ। ಪರಿಭೂಯತೇತಿಆದೀನಿ ತೀಣಿ ‘‘ಪರಿಭವಿಯತೇ’’ತಿಆದೀಹಿ ತೀಹಿ ಸಮಾನನಿದ್ದೇಸಾನಿ। ಸೇಸಾನಿ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಯಂ ಕಮ್ಮಮೇವ ಪಧಾನತೋ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿದ್ದಿಸಿಯತಿ ಪದಂ, ತಂ ಕಮ್ಮತ್ಥದೀಪಕಂ। ತಸ್ಮಾ ಕತ್ತರಿ ಏಕವಚನೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಪಿ ಯದಿ ಕಮ್ಮಂ ಬಹುವಚನವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಬಹುವಚನನ್ತಞ್ಞೇವ ಕಮ್ಮುನೋ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ಯದಿ ಪನೇಕವಚನವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಏಕವಚನನ್ತಞ್ಞೇವ। ತಥಾ ಕತ್ತರಿ ಬಹುವಚನೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಪಿ ಯದಿ ಕಮ್ಮಂ ಏಕವಚನವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಏಕವಚನನ್ತಞ್ಞೇವ ಕಮ್ಮುನೋ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ಯದಿ ಪನ ಬಹುವಚನವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಬಹುವಚನನ್ತಞ್ಞೇವ। ಕಥಂ? ಭಿಕ್ಖುನಾ ಧಮ್ಮೋ ಭವಿಯತೇ, ಭಿಕ್ಖುನಾ ಧಮ್ಮಾ ಭವಿಯನ್ತೇ, ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಭವಿಯತೇ, ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಭವಿಯನ್ತೇತಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಕಮ್ಮುನೋ ಕ್ರಿಯಾಪದೇಸು ವೋಹಾರೋ ಕಾತಬ್ಬೋ। ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಕಮ್ಮುನೋ ಕ್ರಿಯಾಪದೇ ಕಮ್ಮತ್ಥದೀಪಕೇ ಕಮ್ಮಭೂತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಕತ್ತುಭಾವಪರಿಕಪ್ಪೋ ಹೋತಿ, ತಂ ಕಮ್ಮಕತ್ತುತ್ಥದೀಪಕಂ, ತಂ ಕಮ್ಮುನೋ ಕ್ರಿಯಾಪದತೋ ವಿಸುಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥವಿಞ್ಞಾಪನೇ ಪಯೋಗರಚನಾ। ಸಯಮೇವ ಪರಿಭವಿಯತೇ ದುಬ್ಭಾಸಿತಂ ಭಣಂ ಬಾಲೋ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಪರಿಭೂತೋಪಿ, ಸಯಮೇವ ಅಭಿಭವಿಯತೇ ಪಾಪಕಾರೀ ನಿರಯೇ ನಿರಯಪಾಲೇಹಿ ಅಭಿಭೂತೋಪಿ ತಥಾರೂಪಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಯಂ ಕತತ್ತಾತಿ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಸಯಮೇವ ಪೀಯತೇ ಪಾನೀಯಂ, ಸಯಮೇವ ಕಟೋ ಕರಿಯತೇತಿಆದೀಸು ವಿಯ
ಅಯಂ ಕಮ್ಮುನೋ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಂ ನಿದ್ದೇಸೋ।
ಭಾವಕ್ರಿಯಾಪದನಿದ್ದೇಸ
ಭೂಯತೇ ಭವಿಯತೇ ಉಬ್ಭವಿಯತೇ, ಏವಂ ಭಾವಸ್ಸ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಅಞ್ಞಥಾ ಚ ಭುಯ್ಯತೇ ಭವಿಯ್ಯತೇ ಉಬ್ಭವಿಯ್ಯತೇತಿ। ತತ್ರ ಯಥಾ ಠೀಯತೇಪದಸ್ಸ ಠಾನನ್ತಿ ಭಾವವಸೇನ ಅತ್ಥಕಥನಮಿಚ್ಛನ್ತಿ, ಏವಂ ಭೂಯತೇತಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಭವನನ್ತಿಆದಿನಾ ಭಾವವಸೇನ ಅತ್ಥಕಥನಮಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ಚ ಠಾನಂ ಠಿತಿ ಭವನನ್ತಿಆದೀಹಿ ಭಾವವಾಚಕಕಿತನ್ತನಾಮಪದೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಛಟ್ಠಿಯೋಜನಮಿಚ್ಛನ್ತಿ, ನ ತಥಾ ಠೀಯತೇ ಭೂಯತೇತಿಆದೀಹಿ ಭಾವವಾಚಕಾಖ್ಯಾತಪದೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಛಟ್ಠಿಯೋಜನಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಪವತ್ತಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸದ್ದೇಹಿ ಅಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯತ್ತಾ ಆಖ್ಯಾತಿಕಪದಾನಂ। ಯಸ್ಮಿಂ ಪಯೋಗೇ ಯಂ ಕಮ್ಮುನೋ ಕ್ರಿಯಾಪದೇನ ಸಮಾನಗತಿಕಂ ಕತ್ವಾ ವಿನಾ ಕಮ್ಮೇನ ನಿದ್ದಿಸಿಯತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ, ಕತ್ತುವಾಚಕಪದಂ ಪನ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನೇನ ವಾ ಕರಣವಚನೇನ ವಾ ನಿದ್ದಿಸಿಯತಿ, ತಂ ತತ್ಥ ಭಾವತ್ಥದೀಪಕಂ। ನ ಹಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಕತ್ತಾರಮನಿಸ್ಸಾಯ ಭಾವೋ ಪವತ್ತತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಭಾವೋ ನಾಮ ಕೇವಲೋ ಭವನಲವನಪಚನಾದಿಕೋ ಧಾತುಅತ್ಥೋಯೇವ। ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ಪನ ‘‘ಠೀಯತೇ ಭೂಯತೇ’’ತಿಆದೀಸು ಭಾವವಿಸಯೇಸು ಕರಣವಚನಮೇವ ಪಯುಞ್ಜನ್ತಿ ‘‘ನನು ನಾಮ ಪಬ್ಬಜಿತೇನ ಸುನಿವತ್ಥೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಸುಪಾರುತೇನ ಆಕಪ್ಪಸಮ್ಪನ್ನೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಮತೇ ‘‘ತೇನ ಉಬ್ಭವಿಯತೇ’’ತಿ ಕರಣವಚನೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಜಿನಮತೇನ ಪನ ‘‘ಸೋ ಭೂಯತೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನೇನೇವ। ಸಚ್ಚಸಙ್ಖೇಪಪ್ಪಕರಣೇ ಹಿ ಧಮ್ಮಪಾಲಾಚರಿಯೇನ, ನಿದ್ದೇಸಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ, ಧಜಗ್ಗಸುತ್ತನ್ತೇ ಭಗವತಾ ಚ ಭಾವಪದಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಾಪೇಕ್ಖವಸೇನು’ಚ್ಚಾರಿತಂ।
ಕಥಿತೋ
‘‘ಭೂಯತೇ’’ ಇತಿ ಸದ್ದಸ್ಸ, ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಭಾವದೀಪನೋ॥
ನಿದ್ದೇಸಪಾಳಿಯಂ ‘‘ರೂಪಂ, ವಿಭೋತಿ ವಿಭವಿಯ್ಯತಿ’’।
ಇತಿ ದಸ್ಸನತೋ ವಾಪಿ, ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ಥಿರಂ॥
ತಥಾ ಧಜಗ್ಗಸುತ್ತನ್ತೇ, ಮುನಿನಾಹಚ್ಚಭಾಸಿತೇ।
‘‘ಸೋ ಪಹೀಯಿಸ್ಸತಿ’’ ಇತಿ, ಪಾಳಿದಸ್ಸನತೋಪಿ ಚ॥
ಪಾರಮಿತಾನುಭಾವೇನ, ಮಹೇಸೀನಂವ ದೇಹತೋ।
ಸನ್ತಿ ನಿಪ್ಫಾದನಾ, ನೇವ, ಸಕ್ಕತಾದಿವಚೋ ವಿಯ॥
ಪಚ್ಚತ್ತದಸ್ಸನೇನೇವ, ಪುರಿಸತ್ತಯಯೋಜನಂ।
ಏಕವಚನಿಕಞ್ಚಾಪಿ, ಬಹುವಚನಿಕಮ್ಪಿ ಚ।
ಕಾತಬ್ಬಮಿತಿ ನೋ ಖನ್ತಿ, ಪರಸ್ಸಪದಆದಿಕೇ॥
ತಸ್ಮಾ ರೂಪಂ ವಿಭವಿಯ್ಯತಿ, ರೂಪಾನಿ ವಿಭವಿಯ್ಯನ್ತಿ, ತ್ವಂ ವಿಭವಿಯ್ಯಸಿ, ತುಮ್ಹೇ ವಿಭವಿಯ್ಯಥ, ಅಹಂ ವಿಭವಿಯ್ಯಾಮಿ, ಮಯಂ ವಿಭವಿಯ್ಯಾಮ, ರೂಪಂ ವಿಭವಿಯ್ಯತೇ, ರೂಪಾನಿ ವಿಭವಿಯ್ಯನ್ತೇ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಿ ಜಿನವಚನಾನುರೂಪತೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅತ್ರಾಯಂ ಪದಸೋಧನಾ –
ವಿಭವಿಯ್ಯತೀತಿ ಇದಂ, ಕಮ್ಮಪದಸಮಾನಕಂ।
ನ ಚ ಕಮ್ಮಪದಂ ನಾಪಿ, ಕಮ್ಮಕತ್ತುಪದಾದಿಕಂ॥
ಯದಿ ಕಮ್ಮಪದಂ ಏತಂ, ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ಪನ।
ಕಮ್ಮಂ ದೀಪೇಯ್ಯ ಕರಣ-ವಚನಂ ಕತ್ತುದೀಪಕಂ॥
ಯದಿ ಕಮ್ಮಕತ್ತುಪದಂ, ‘‘ಪೀಯತೇ’’ತಿ ಪದಂ ವಿಯ।
ಸಿಯಾ ಸಕಮ್ಮಕಂ, ನೇತಂ, ತಥಾ ಹೋತೀತಿ ದೀಪಯೇ॥
ಯದಿ ಕತ್ತುಪದಂ ಏತಂ, ವಿಭವತಿಪದಂ ವಿಯ।
ವಿನಾ ಯಪಚ್ಚಯಂ ತಿಟ್ಠೇ, ನ ತಥಾ ತಿಟ್ಠತೇ ಇದಂ॥
ನ ಕತ್ತರಿ ಭುವಾದೀನಂ, ಗಣೇ ಯಪಚ್ಚಯೋ ರುತೋ।
ದಿವಾದೀನಂ ಗಣೇಯೇವ, ಕತ್ತರಿ ಸಮುದೀರಿತೋ॥
ನ ಭೂಧಾತು ದಿವಾದೀನಂ, ಧಾತೂನಂ ದಿಸ್ಸತೇ ಗಣೇ।
ಭೂವಾದಿಕಚುರಾದೀನಂ, ಗಣೇಸುಯೇವ ದಿಸ್ಸತಿ॥
‘‘ವಿಭವಿಯ್ಯತಿ’’ ಇಚ್ಚಾದೋ, ತಸ್ಮಾ ಯಪಚ್ಚಯೋ ಪನ।
ಭಾವೇಯೇವಾತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ, ವಿಞ್ಞುನಾ ಸಮಯಞ್ಞುನಾ॥
ಏತ್ಥ ಹಿ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ, ಭಾವಕಾರಕಲಕ್ಖಣಂ।
ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮಹಂ ದಾನಿ, ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಮೇ ನಿಬೋಧಥ॥
‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಗಚ್ಛತಿ’’ಇಚ್ಚತ್ರ, ಕತ್ತಾರಂ ಕತ್ತುನೋ ಪದಂ।
‘‘ಧಮ್ಮೋ ದೇಸಿಯತಿ’’ಚ್ಚತ್ರ, ಕಮ್ಮಂ ತು ಕಮ್ಮುನೋ ಪದಂ॥
ಸರೂಪತೋ ಪಕಾಸೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಪಾಕಟಾ ಉಭೋ।
ತಥಾ ವಿಭವಿಯ್ಯತೀತಿ-ಆದಿಭಾವಪದಂ ಪನ॥
ಸರೂಪತೋ ನ ದೀಪೇತಿ, ಕಾರಕಂ ಭಾವನಾಮಕಂ।
ದಬ್ಬಭೂತಂ ತು ಕತ್ತಾರಂ, ಪಕಾಸೇತಿ ಸರೂಪತೋ॥
ಕತ್ತಾರಂ ಪನ ದೀಪೇನ್ತಂ, ಕತ್ತುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಮ್ಪಿ ತಂ।
ಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ ಸ್ವಾಕಾರೋ, ಪಚ್ಚಯೇನ ವಿಭಾವಿತೋ॥
ಯಸ್ಮಾ ಚ ಕತ್ತುಭಾವೇನ, ಭಾವೋ ನಾಮ ನ ತಿಟ್ಠತಿ।
ಕತ್ತಾವ ಕತ್ತುಭಾವೇನ, ಭಾವಟ್ಠಾನೇ ಠಿತೋ ತತೋ॥
ಯಜ್ಜೇವಂ ಕತ್ತುವೋಹಾರೋ, ಭಾವಸ್ಸ ತು ಕಥಂ ಸಿಯಾ।
‘‘ಸಾವಕಾನಂ ಸನ್ನಿಪಾತೋ, ಅಹೋಸಿ’’ಇತಿಆದಿಸು॥
ಇತಿ ಚೇ ನಿಸ್ಸಯಾನಂ ತು, ವಸಾ ನಿಸ್ಸಿತಸಮ್ಭವಾ।
ಕತ್ತುಟ್ಠಾನೇಪಿ ಭಾವಸ್ಸ, ಕತ್ತುಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಿಜ್ಝತಿ॥
ಕಾರಕೇ ಕತ್ತುಕಮ್ಮವ್ಹೇ, ಕ್ರಿಯಾಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇ ಯಥಾ।
ಧಾರೇನ್ತೀ ಆಸನಥಾಲೀ, ಕ್ರಿಯಾಧಾರೋತಿ ಕಪ್ಪಿತಾ॥
ತಥಾ ಭಾವಪದಂ ಧೀರಾ, ಕತ್ತಾರಂ ಭಾವನಿಸ್ಸಯಂ।
ದೀಪಯನ್ತಮ್ಪಿ ಕಪ್ಪೇನ್ತಿ, ಭಾವಸ್ಸ ವಾಚಕಂ ಇತಿ॥
ಕೇಚಿ
ಭಾವೇದೇಕವಚೋವಾದಿ-ಪುರಿಸಸ್ಸೇವ ಹೋತಿತಿ॥
ಪಾಳಿಂ ಪತ್ವಾನ ತೇಸಂ ತು, ವಚನಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಕಂ।
‘‘ತೇ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ, ಪಹೀಯಿಸ್ಸನ್ತಿ’’ ಇತಿ ಹಿ॥
ಪಾಠೋ ಪಾವಚನೇ ದಿಟ್ಠೋ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ವದೇಮಸೇ।
ಪಚ್ಚತ್ತದಸ್ಸನೇನೇವ, ಪುರಿಸತ್ತಯಯೋಜನಂ॥
ವಚನೇಹಿ ಯುತಂ ದ್ವೀಹಿ, ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬನ್ತಿ ನೋ ರುಚಿ।
ಭಾವೇ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ನಾಮ, ಪಾಳಿಯಂ ಅತಿದುದ್ದಸಂ।
ತಸ್ಮಾ ತಗ್ಗಹಣೂಪಾಯೋ, ವುತ್ತೋ ಏತ್ತಾವತಾ ಮಯಾತಿ॥
ಅಯಂ ಭಾವಸ್ಸ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಂ ನಿದ್ದೇಸೋ।
ಏವಂ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ಹೇತುಕತ್ತುಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ಕಮ್ಮುನೋ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ, ಭಾವಸ್ಸ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ಚಾತಿ ಚತುಧಾ, ಕಮ್ಮಕತ್ತುಕ್ರಿಯಾಪದೇಹಿ ವಾ ಪಞ್ಚಧಾ ಭೂಧಾತುತೋ ನಿಪ್ಫನ್ನಾನಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ, ಏತಾನಿ ಲೋಕಿಯಾನಂ ಭಾವಭೇದವಸೇನ ವೋಹಾರಭೇದೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ವುತ್ತಾನಿ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಕಮ್ಮಕತ್ತುಭಾವಕಾರಕತ್ತಯವಸೇನ ತಿವಿಧಾನೇವ। ಹೇತುಕತ್ತಾ ಹಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಸಙ್ಖಾತೇ ಕಾರಕೇ ತಸ್ಸಙ್ಗಭಾವತೋ ಸಙ್ಗಹಮುಪಗಚ್ಛತಿ, ತಥಾ ಕಮ್ಮಕತ್ತಾ ಕಮ್ಮಕಾರಕೇ, ಭಾವೋ ಪನ ಕೇವಲೋ। ಸೋ ಹಿ ಗಮನಪಚನಲವನಾದಿವಸೇನಾನೇಕವಿಧೋಪಿ ಕ್ರಿಯಾಸಭಾವತ್ತಾ ಭೇದರಹಿತೋ ಕಾರಕನ್ತರೋ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ದಬ್ಬಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ದಬ್ಬಭೇದೇನ ಭಿಜ್ಜತಿ। ತೇನ ಪಾವಚನೇ ಭಾವವಾಚಕಂ ಪದಂ ಬಹುವಚನನ್ತಮ್ಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ಆಖ್ಯಾತಿಕಪದೇ ಭಾವಕಾರಕವೋಹಾರೋ ನಿರುತ್ತಿನಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಗತೋ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಕತಾ ನುಪಪಜ್ಜತಿ। ಸೋ ಹಿ ನ
ಇಮಮತ್ಥಞ್ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ, ವುತ್ತಮಾಚರಿಯೇಹಿಪಿ।
ಮಹಾವೇಯ್ಯಾಕರಣೇಹಿ, ನಿರುತ್ತಿನಯದಸ್ಸಿಭಿ॥
‘‘ಯಂ ತಿಕಾಲಂ ತಿಪುರಿಸಂ, ಕ್ರಿಯಾವಾಚಿ ತಿಕಾರಕಂ।
ಅತಿಲಿಙ್ಗಂ ದ್ವಿವಚನಂ, ತದಾಖ್ಯಾತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥
ಇಧ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು ಅತ್ತನೋಪದುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಕೇಚಿ ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ಅವಸ್ಸಮಿಚ್ಛನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ಮತಿವಿಭಾವನತ್ಥಮಮ್ಹೇಹಿ ಭಾವಕಮ್ಮಾನಂ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ಅತ್ತನೋಪದವಸೇನುದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ ಚೇವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ ಚ। ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಪನೇತಾನಿ ತಿಕಾರಕಾನಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಮಾಲಮಿಚ್ಛತಾ ಪರಸ್ಸಪದತ್ತನೋಪದವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ಪಾಳಿಆದೀಸು ಹಿ ತಿಕಾರಕಾನಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ಪರಸ್ಸಪದತ್ತನೋಪದವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಠಿತಾನಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ಭಗವಾ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರತಿ। ಸಮಾಧಿಜ್ಝಾನಕುಸಲಾ, ವನ್ದನ್ತಿ ಲೋಕನಾಯಕಂ। ಮೋನಂ ವುಚ್ಚತಿ ಞಾಣಂ। ಅತ್ಥಾಭಿಸಮಯಾ ಧೀರೋ, ಪಣ್ಡಿತೋತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ। ಕಥಂ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ರೂಪಂ ವಿಭೋತಿ ವಿಭವಿಯ್ಯತಿ। ಸೋ
ತಿಕಾರಕಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ, ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ಪಾಯತೋ।
ಪರಸ್ಸಪದಯೋಗೇನ, ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ॥
ಅತ್ತನೋಪದಯುತ್ತಾನಿ, ಚುಣ್ಣಿಯೇಸು ಪದೇಸು ಹಿ।
ಅತೀವಪ್ಪಾನಿ ಗಾಥಾಸು, ಪದಾನೀತಿ ಬಹೂನಿ ತು॥
ಗಾಥಾಸು ಚೇವಿತರಾನಿ, ಚುಣ್ಣಿಯೇಸು ಪದೇಸು ಚ।
ಸುಬಹೂನೇವ ಹುತ್ವಾನ, ದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಪಕಾಸಯೇ॥
ಪದಾನಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ಪನತಿ ಅನ್ತಿಆದೀನಂ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ವಚನಾನಮನುರೂಪೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಏವಂ ತಿಕಾರಕಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ಸರೂಪತೋ ವವತ್ಥಾನತೋ ನಿದ್ದೇಸತೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।
ಇದಾನಿ ನೋಪಸಗ್ಗಾಕಮ್ಮಿಕಾದಿವಸೇನ ಭವತಿಸ್ಸ ಧಾತುಸ್ಸ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ವದಾಮ –
ನೋಪಸಗ್ಗಾ ಅಕಮ್ಮಾ ಚ, ಸೋಪಸಗ್ಗಾ ಅಕಮ್ಮಿಕಾ।
ಸೋಪಸಗ್ಗಾ ಸಕಮ್ಮಾ ಚ, ಇತಿ ಭೂತಿ ವಿಭಾವಿತಾ॥
ಇದಂ ತು ವಚನಂ ‘‘ಧಮ್ಮ-ಭೂತೋ ಭುತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಸು।
ಪತ್ತಾನುಭವನತ್ಥಂ ಮೇ, ವಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಉದೀರಿತಂ॥
ಏತೇನ ಪನ ಅತ್ಥೇನ, ನೋಪಸಗ್ಗಸಕಮ್ಮಿಕಂ।
ಗಹೇತ್ವಾ ಚತುಧಾ ಹೋತಿ, ಇತಿ ಞೇಯ್ಯಂ ವಿಸೇಸತೋ॥
ನೋಪಸಗ್ಗಾ ಅಕಮ್ಮಾ ಚ, ಸೋಪಸಗ್ಗಾ ಅಕಮ್ಮಿಕಾ।
ಭೂಧಾತು ಕಾರಿತೇ ಸನ್ತೇ, ಏಕಕಮ್ಮಾ ಭವನ್ತಿ ಹಿ॥
‘‘ಭಾವೇತಿ
ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾನಿ ವಿಞ್ಞೂಹಿ, ಸಾಸನಞ್ಞೂಹಿ ಸಾಸನೇ॥
ಸೋಪಸಗ್ಗಾ ಸಕಮ್ಮಾ ತು, ಕಾರಿತಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಸತಿ।
ದ್ವಿಕಮ್ಮಾಯೇವ ಹೋತೀತಿ, ಞಾತಬ್ಬಂ ವಿಞ್ಞುನಾ ಕಥಂ॥
ಅಭಿಭಾವೇನ್ತಿ ಪುರಿಸಾ, ಪುರಿಸೇ ಪಾಣಜಾತಿಕಂ।
ಅನುಭಾವೇತಿ ಪುರಿಸೋ, ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಪುರಿಸಂ ಇತಿ॥
ಇದಂ ಸಕಮ್ಮಕಂ ನಾಮ, ಅಕಮ್ಮಕಮಿದಂ ಇತಿ।
ಕಥಮಮ್ಹೇಹಿ ಞಾತಬ್ಬಂ, ವಿತ್ಥಾರೇನ ವದೇಥ ನೋ॥
ವಿತ್ಥಾರೇನೇವ ಕಿಂ ವತ್ತುಂ, ಸಕ್ಕೋಮಿ ಏಕದೇಸತೋ।
ಕಥಯಿಸ್ಸಾಮಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ, ವದತೋ ಮೇ ನಿಬೋಧಥ॥
ಆಖ್ಯಾತಿಕಪದಂ ನಾಮ, ದುವಿಧಂ ಸಮುದೀರಿತಂ।
ಸಕಮ್ಮಕಮಕಮ್ಮಞ್ಚ, ಇತಿ ವಿಞ್ಞೂ ವಿಭಾವಯೇ॥
ತತ್ರ ಯಸ್ಸ ಪಯೋಗಮ್ಹಿ, ಪದಸ್ಸ ಕತ್ತುನಾ ಕ್ರಿಯಾ।
ನಿಪ್ಫಾದಿತಾ ವಿನಾ ಕಮ್ಮಂ, ನ ಹೋತಿ ತಂ ಸಕಮ್ಮಕಂ॥
‘‘ಪಚತೀ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ತು, ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಜನ್ತುನಾ।
ಓದನಂ ವಾ ಪನಞ್ಞಂ ವಾ, ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ಥುನ್ತಿ ಞಾಯತಿ॥
ಯಸ್ಸ ಪನ ಪಯೋಗಮ್ಹಿ, ಕಮ್ಮೇನ ರಹಿತಾ ಕ್ರಿಯಾ।
ಪದಸ್ಸ ಞಾಯತೇ ಏತಂ, ಅಕಮ್ಮಕನ್ತಿ ತೀರಯೇ॥
‘‘ತಿಟ್ಠತಿ ದೇವದತ್ತೋ’’ತಿ, ವುತ್ತೇ ಕೇನಚಿ ಜನ್ತುನಾ।
ಠಾನಂವ ಬುದ್ಧಿವಿಸಯೋ, ಕಮ್ಮಭೂತಂ ನ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ॥
ಸಕಮ್ಮಕಪದಂ ತತ್ಥ, ಕತ್ತಾರಂ ಕಮ್ಮಮೇವ ಚ।
ಪಕಾಸೇತಿ ಯಥಾಯೋಗ-ಮಿತಿ ವಿಞ್ಞೂ ವಿಭಾವಯೇ॥
‘‘ಓದನಂ ಪಚತಿ ಪೋಸೋ, ಓದನೋ ಪಚ್ಚತೇ ಸಯಂ’’।
ಇಚ್ಚುದಾಹರಣಾ ಞೇಯ್ಯಾ, ಅವುತ್ತೇಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ॥
ಅಕಮ್ಮಕಪದಂ
ಯಥಾರಹಂ ಪಕಾಸೇತಿ, ಇತಿ ಧೀರೋಪಲಕ್ಖಯೇ॥
ಕತ್ತಾರಂ ‘‘ತಿಟ್ಠತಿ’’ಚ್ಚತ್ರ, ಸೂಚೇತಿ ಭಾವನಾಮಕಂ।
‘‘ಉಪಟ್ಠೀಯತಿ’’ ಇಚ್ಚತ್ರ, ಅವುತ್ತೇಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ॥
ಏವಂ ಸಕಮ್ಮಕಾಕಮ್ಮಂ, ಞತ್ವಾ ಯೋಜೇಯ್ಯ ಬುದ್ಧಿಮಾ।
ತಿಕಮ್ಮಕಞ್ಚ ಜಾನೇಯ್ಯ, ಕರಾದೋ ಕಾರಿತೇ ಸತಿ॥
‘‘ಸುವಣ್ಣಂ ಕಟಕಂ ಪೋಸೋ, ಕಾರೇತಿ ಪುರಿಸ’’ನ್ತಿ ಚ।
‘‘ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸೇ ಗಾಮಂ, ರಥಂ ವಾಹೇತಿ’’ಇಚ್ಚಪಿ॥
ಏತ್ಥ ಭವತಿಧಾತುಮ್ಹಿ, ನಯೋ ಏಸೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ।
ತಸ್ಮಾ ದ್ವಿಕಮ್ಮಕಞ್ಞೇವ, ಪದಮೇತ್ಥ ವಿಭಾವಿತಂ॥
ಏದಿಸೋ ಚ ನಯೋ ನಾಮ, ಪಾಳಿಯಂ ತು ನ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಮತೇನೇವ, ಮಯಾ ಏವಂ ಪಕಾಸಿತೋ॥
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ತಮೇನಂ ರಾಜಾ, ವಿವಿಧಾ ಕಮ್ಮಕಾರಣಾ।
ಕಾರಾಪೇತೀ’’ತಿ ಯೋ ಪಾಠೋ, ನಿದ್ದೇಸೇ ತಂ ಸುನಿದ್ದಿಸೇ॥
‘‘ಮನುಸ್ಸೇಹೀ’’ತಿ ಆಹರಿತ್ವಾ, ಪಾಠಸೇಸಂ ಸುಮೇಧಸೋ।
‘‘ಸುನಖೇಹಿಪಿ ಖಾದಾಪೇನ್ತಿ’’, ಇತಿ ಪಾಠಸ್ಸ ದಸ್ಸನಾ॥
ಏತಂ ನಯಂ ವಿದೂ ಞತ್ವಾ, ಯೋಜೇ ಪಾಠಾನುರೂಪತೋ।
‘‘ಸುವಣ್ಣಂ ಕಟಕಂ ಪೋಸೋ, ಕಾರೇತಿ ಪುರಿಸೇನಿ’’ತಿ॥
ವಿಕರಣಪ್ಪಚ್ಚಯಾವ, ವುತ್ತಾ ಏತ್ಥ ಸರೂಪತೋ।
ಸಗಣೇ ಸಗಣೇ ತೇಸಂ, ವುತ್ತಿಂ ದೀಪೇತುಮೇವ ಚ॥
‘‘ಅಸ್ಮಿಂ ಗಣೇ ಅಯಂ ಧಾತು, ಹೋತೀ’’ತಿ ತೇಹಿ ವಿಞ್ಞುನೋ।
ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಞ್ಚ ಅಞ್ಞೇಹಿ, ಞಾಪನಾ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನ॥
ತಥಾ ಹಿ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು, ವಿಹಿತೋ ಪಚ್ಚಯೋ ತು ಯೋ।
ಅಟ್ಠವಿಧೇಪಿ ಧಾತೂನಂ, ಗಣಸ್ಮಿಂ ಸಮ್ಪವತ್ತತಿ॥
ಭೂಧಾತುಜೇಸು
ನಾನಾವಿಧೋ ನಯೋ ಏವಂ, ಮಯಾ ಏತ್ಥ ಪಕಾಸಿತೋ॥
ಯೇ ಲೋಕೇ ಅಪ್ಪಯುತ್ತಾ ವಿವಿಧವಿಕರಣಾಖ್ಯಾತಸದ್ದೇಸ್ವಛೇಕಾ,
ತೇ ಪತ್ವಾಖ್ಯಾತಸದ್ದೇ ಅವಿಗತವಿಮತೀ ಹೋನ್ತಿ ಞಾಣೀಪಿ ತಸ್ಮಾ।
ಅಚ್ಚನ್ತಞ್ಞೇವ ಧೀರೋ ಸಪರಹಿತರತೋ ಸಾಸನೇ ದಳ್ಹಪೇಮೋ,
ಯೋಗಂ ತೇಸಂ ಪಯೋಗೇ ಪಟುತರಮತಿತಂ ಪತ್ಥಯಾನೋ ಕರೇಯ್ಯ॥
ಇತಿ ನವಙ್ಗೇ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ ಬ್ಯಪ್ಪಥಗತೀಸು
ವಿಞ್ಞೂನಂ ಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಾಯ ಕತೇ ಸದ್ದನೀತಿಪ್ಪಕರಣೇ
ಸವಿಕರಣಾಖ್ಯಾತವಿಭಾಗೋ ನಾಮ
ಪಠಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।