೧೨. ಸಬ್ಬನಾಮತಂಸದಿಸನಾಮನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ
ಇತೋ ಪರಂ ಪವಕ್ಖಾಮಿ, ಸಬ್ಬನಾಮಞ್ಚ ತಸ್ಸಮಂ।
ನಾಮಞ್ಚ ಯೋಜಿತಂ ನಾನಾ-ನಾಮೇಹೇವ ವಿಸೇಸತೋ॥
ಯಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ತಿಲಿಙ್ಗಾನಿ, ಅನುಕೂಲಾನಿ ಯಾನಿ ಚ।
ತಿಲಿಙ್ಗಾನಂ ವಿಸೇಸೇನ, ಪದಾನೇತಾನಿ ನಾಮತೋ॥
‘‘ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಕಾನಿ, ನಾಮಾನಿ’’ಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥತೋ।
ಸಬ್ಬನಾಮಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಸತ್ತವೀಸತಿ ಸಙ್ಖತೋ॥
ತೇಸು ಕಾನಿಚಿ ರೂಪೇಹಿ, ಸೇಸಾಞ್ಞೇಹಿ ಚ ಯುಜ್ಜರೇ।
ಕಾನಿಚಿ ಪನ ಸಹೇವ, ಏತೇಸಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಇದಂ॥
ಏತಸ್ಮಾ ಲಕ್ಖಣಾ ಮುತ್ತಂ, ನ ಪದಂ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕಂ।
ತಸ್ಮಾತೀತಾದಯೋ ಸದ್ದಾ, ಗುಣನಾಮಾನಿ ವುಚ್ಚರೇ॥
ಸಬ್ಬನಾಮಾನಿ ನಾಮ – ಸಬ್ಬ ಕತರ ಕತಮ ಉಭಯ ಇತರಅಞ್ಞ ಅಞ್ಞತರ ಅಞ್ಞತಮ ಪುಬ್ಬ ಪರ ಅಪರ ದಕ್ಖಿಣ ಉತ್ತರ ಅಧರಯತ ಏತ ಇಮ ಅಮುಕಿಂ ಏಕ ಉಭ ದ್ವಿತಿ ಚತು ತುಮ್ಹ ಅಮ್ಹ ಇಚ್ಚೇತಾನಿ ಸತ್ತವೀಸ।
ಏತೇಸು ಸಬ್ಬಸದ್ದೋ ಸಕಲತ್ಥೋ, ಸೋ ಚ ಸಬ್ಬಸಬ್ಬಾದಿವಸೇನ ಞೇಯ್ಯೋ। ಕತರ ಕತಮಸದ್ದಾ ಪುಚ್ಛನತ್ಥಾ। ಉಭಯಸದ್ದೋ ದ್ವಿಅವಯವಸಮುದಾಯವಚನೋ। ಇತರಸದ್ದೋ ವುತ್ತಪಟಿಯೋಗೀವಚನೋ। ಅಞ್ಞಸದ್ದೋ ಅಧಿಗತಾಪರವಚನೋ। ಅಞ್ಞತರ ಅಞ್ಞತಮಸದ್ದಾ ಅನಿಯಮತ್ಥಾ। ಪುಬ್ಬಾದಯೋ ಉತ್ತರಪರಿಯನ್ತಾ ದಿಸಾಕಾಲಾದಿವವತ್ಥಾವಚನಾ। ತಥಾ ಹಿ ಪುಬ್ಬ ಪರಾ ಪರ ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರಸದ್ದಾ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗತ್ತೇ ಯಥಾರಹಂ ಕಾಲದೇಸಾದಿವಚನಾ, ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗತ್ತೇ ದಿಸಾದಿವಚನಾ, ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತೇ ಠಾನಾದಿವಚನಾ। ಅಧರಸದ್ದೋಪಿ ಹೇಟ್ಠಿಮತ್ಥವಾಚಕೋ ವವತ್ಥಾವಚನೋಯೇವ, ಸೋ ಚ ತಿಲಿಙ್ಗೋ ‘‘ಅಧರೋ ಪತ್ತೋ। ಅಧರಾ ಅರಣೀ, ಅಧರಂ ಭಾಜನ’’ಮಿತಿ, ಯಂಸದ್ದೋ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ। ತಂಸದ್ದೋ ಪರಮ್ಮುಖಾವಚನೋ। ಏತಸದ್ದೋ ಸಮೀಪವಚನೋ। ಇಮಸದ್ದೋ ಅಚ್ಚನ್ತಸಮೀಪವಚನೋ। ಅಮುಸದ್ದೋ ದೂರವಚನೋ। ಕಿಂಸದ್ದೋ ಪುಚ್ಛನತ್ಥೋ। ಏಕಸದ್ದೋ ಸಙ್ಖಾದಿವಚನೋ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ –
ಏಕಸದ್ದೋ ಅಞ್ಞತ್ಥಸೇಟ್ಠಅಸಹಾಯಸಙ್ಖಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚ, ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ ಮೋಘಮಞ್ಞನ್ತಿ, ಇತ್ಥೇಕೇ ಅಭಿವದನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಅಞ್ಞತ್ಥೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಚೇತಸೋ ಏಕೋದಿಭಾವ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಸೇಟ್ಠೇ। ‘‘ಏಕೋ ವೂಪಕಟ್ಠೋ’’ತಿಆದೀಸು ಅಸಹಾಯೇ। ‘‘ಏಕೋವ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಖಣೋ ಚ ಸಮಯೋ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸಙ್ಖಾಯನ್ತಿ।
ಯತ್ಥೇಸ ಸಙ್ಖಾವಚನೋ, ತತ್ಥೇಕವಚನನ್ತೋವ। ಉಭಸದ್ದೋ ದ್ವಿಸದ್ದಪರಿಯಾಯೋ। ದ್ವಿತಿಚತುಸದ್ದಾ ಸಙ್ಖಾವಚನಾ, ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಬಹುವಚನನ್ತಾವ। ತುಮ್ಹಸದ್ದೋ ಯೇನ ಕಥೇತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ವತ್ತಬ್ಬವಚನಂ। ಅಮ್ಹಸದ್ದೋ ಅತ್ತನಿ ವತ್ತಬ್ಬವಚನಂ।
ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಂ ಕಥಯಾಮ –
ಸಬ್ಬೋ, ಸಬ್ಬೇ। ಸಬ್ಬಂ, ಸಬ್ಬೇ। ಸಬ್ಬೇನ, ಸಬ್ಬೇಹಿ, ಸಬ್ಬೇಭಿ। ಸಬ್ಬಸ್ಸ, ಸಬ್ಬೇಸಂ, ಸಬ್ಬೇಸಾನಂ। ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ, ಸಬ್ಬಮ್ಹಾ, ಸಬ್ಬೇಹಿ, ಸಬ್ಬೇಭಿ। ಸಬ್ಬಸ್ಸ, ಸಬ್ಬೇಸಂ, ಸಬ್ಬೇಸಾನಂ। ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ, ಸಬ್ಬಮ್ಹಿ, ಸಬ್ಬೇಸು। ಭೋ ಸಬ್ಬ, ಭವನ್ತೋ ಸಬ್ಬೇ।
ತತ್ರ ಯಮಕಮಹಾಥೇರೇನ ಪುನ್ನಪುಂಸಕವಿಸಯೇ ಸಬ್ಬ ಕತರ ಕತಮಾದೀನಂ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ರೂಪಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ। ತಂ ಯಥಾ?
‘‘ಸಬ್ಬಾ’’ ಇಚ್ಚಾದಿಕಂ ರೂಪಂ, ನಿಸ್ಸಕ್ಕೇ ಭುಮ್ಮಕೇ ಪನ।
‘‘ಸಬ್ಬೇ’’ ಇಚ್ಚಾದಿಕಂ ರೂಪಂ, ಯಮಕೇನ ಪಕಾಸಿತಂ॥
ತಞ್ಚೇ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ, ಯುತ್ತಂ ಗಣ್ಹನ್ತು ಯೋಗಿನೋ।
ಸಬ್ಬನಾಮಿಕರೂಪಞ್ಹಿ, ವಿವಿಧಂ ದುಬ್ಬುಧಂ ಯತೋ॥
ಸಬ್ಬಾ, ಸಬ್ಬಾ, ಸಬ್ಬಾಯೋ। ಸಬ್ಬಂ, ಸಬ್ಬಾ, ಸಬ್ಬಾಯೋ। ಸಬ್ಬಾಯ, ಸಬ್ಬಸ್ಸಾ, ಸಬ್ಬಾಹಿ, ಸಬ್ಬಾಭಿ। ಸಬ್ಬಾಯ, ಸಬ್ಬಸ್ಸಾ, ಸಬ್ಬಾಸಂ। ಸಬ್ಬಾಯ, ಸಬ್ಬಸ್ಸಾ, ಸಬ್ಬಾಹಿ, ಸಬ್ಬಾಭಿ। ಸಬ್ಬಾಯ, ಸಬ್ಬಸ್ಸಾ, ಸಬ್ಬಾಸಂ। ಸಬ್ಬಾಯಂ, ಸಬ್ಬಸ್ಸಾ, ಸಬ್ಬಸ್ಸಂ, ಸಬ್ಬಾಸು। ಭೋತಿ ಸಬ್ಬೇ, ಭೋತಿಯೋ ಸಬ್ಬಾ, ಸಬ್ಬಾಯೋ। ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗತ್ತೇ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ।
ಏತ್ಥ ‘‘ಸಬ್ಬಾ ಭಾವಿಕಾ, ಸಬ್ಬಾ ಭಾವಿಕಾಯೋ’’ತಿ, ‘‘ಸಬ್ಬಾ ಕಞ್ಞಾ, ಸಬ್ಬಾ ಕಞ್ಞಾಯೋ’’ತಿ ಚ ಆದಿನಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಸಬ್ಬನಾಮಾನಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸಬ್ಬಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದಂ ತತಿಯಾಚತುತ್ಥೀಪಞ್ಚಮೀಛಟ್ಠೀಸತ್ತಮೀವಸೇನ ಪಞ್ಚಧಾ ವಿಭತ್ತಂ ‘‘ತಸ್ಸಾ ಕುಮಾರಿಕಾಯ ಸದ್ಧಿ’’ನ್ತಿ ಕರಣಪ್ಪಯೋಗಾದಿದಸ್ಸನತೋ। ಸಬ್ಬಸ್ಸಾ ಕಞ್ಞಾಯ ಕತಂ। ಸಬ್ಬಸ್ಸಾ ಕಞ್ಞಾಯ ದೇತಿ। ಅಯಂ ಕಞ್ಞಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾ ಕಞ್ಞಾಯ ಹೀನಾ ವಿರೂಪಾ। ಅಯಂ ಕಞ್ಞಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾ ಕಞ್ಞಾಯ ಉತ್ತಮಾ ಅಭಿರೂಪಾ। ಸಬ್ಬಸ್ಸಾ ಕಞ್ಞಾಯ ಅಪೇತಿ, ಸಬ್ಬಸ್ಸಾ ಕಞ್ಞಾಯ ಧನಂ। ಸಬ್ಬಸ್ಸಾ ಕಞ್ಞಾಯ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ।
ಸಬ್ಬಂ, ಸಬ್ಬಾನಿ। ಸಬ್ಬಂ, ಸಬ್ಬಾನಿ। ಸಬ್ಬೇನ, ಸಬ್ಬೇಹಿ, ಸಬ್ಬೇಭಿ। ಸಬ್ಬಸ್ಸ, ಸಬ್ಬೇಸಂ, ಸಬ್ಬೇಸಾನಂ। ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ, ಸಬ್ಬಮ್ಹಾ, ಸಬ್ಬೇಹಿ, ಸಬ್ಬೇಭಿ
ಏತ್ಥ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಭೂತಂ, ಸಬ್ಬಾನಿ ಭೂತಾನಿ। ಸಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಂ, ಸಬ್ಬಾನಿ ಚಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ ಚ ಆದಿನಾ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಸಬ್ಬನಾಮಾನಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ಏವಂ ಸಬ್ಬಸದ್ದಸ್ಸ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯವಸೇನ ಪದಮಾಲಾ ಭವತಿ।
ಇದಾನಿಸ್ಸ ಪರಪದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಾಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣೋ ಸಬ್ಬವೇರೀ’’ಇತಿ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಾಧಾರಣೋ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣೋ। ಸಬ್ಬೇಸಂ ವೇರೀ, ಸಬ್ಬೇ ವಾ ವೇರಿನೋ ಯಸ್ಸ ಸೋಯಂ ಸಬ್ಬವೇರೀತಿ ಸಮಾಸವಿಗ್ಗಹೋ। ಯಥಾ ಪನ ಸಬ್ಬಸದ್ದಸ್ಸ ಪದಮಾಲಾ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯವಸೇನ ಯೋಜಿತಾ, ಏವಂ ಕತರಸದ್ದಾದೀನಮ್ಪಿ ಅಧರಸದ್ದಪರಿಯನ್ತಾನಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
ತತ್ರಾಯಂ ಉಭಯಸದ್ದವಜ್ಜಿತೋ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಪೇಯ್ಯಾಲೋ –
ಕತರೋ, ಕತರೇ। ಕತರಂ…ಪೇ॰… ಭೋ ಕತರ, ಭವನ್ತೋ ಕತರೇ। ಕತಮೋ, ಕತಮೇ। ಇತರೋ, ಇತರೇ। ಅಞ್ಞೋ, ಅಞ್ಞೇ। ಅಞ್ಞತರೋ, ಅಞ್ಞತರೇ। ಅಞ್ಞತಮೋ, ಅಞ್ಞತಮೇ। ಪುಬ್ಬೋ, ಪುಬ್ಬೇ। ಪರೋ, ಪರೇ। ಅಪರೋ, ಅಪರೇ। ದಕ್ಖಿಣೋ, ದಕ್ಖಿಣೇ। ಉತ್ತರೋ, ಉತ್ತರೇ। ಅಧರೋ, ಅಧರೇ…ಪೇ॰… ಭೋ ಅಧರ, ಭವನ್ತೋ ಅಧರೇತಿ।
ಅಯಂ ಪನ ಉಭಯಸದ್ದಸಹಿತೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಪೇಯ್ಯಾಲೋ –
ಕತರಂ, ಕತರಾನಿ। ಕತರಂ…ಪೇ॰… ಭೋ ಕತರ, ಭವನ್ತೋ ಕತರಾನಿ। ಕತಮಂ। ಉಭಯಂ। ಇತರಂ। ಅಞ್ಞಂ। ಅಞ್ಞತರಂ। ಅಞ್ಞತಮಂ। ಪುಬ್ಬಂ। ಪರಂ। ಅಪರಂ। ದಕ್ಖಿಣಂ। ಉತ್ತರಂ। ಅಧರಂ, ಅಧರಾನಿ। ಅಧರಂ…ಪೇ॰… ಭೋ ಅಧರ, ಭವನ್ತೋ ಅಧರಾನೀತಿ।
ಇದಾನಿ ಪರಸದ್ದಾದೀನಂ ರೂಪನ್ತರನಿದ್ದೇಸೋ ವುಚ್ಚತಿ। ಕಚ್ಚಾಯನಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ‘‘ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ವಿಯ ‘‘ಪರಾ’’ತಿ ಪಠಮಾಬಹುವಚನಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ಏವರೂಪೋ ನಯೋ ಅಪರಸಬ್ಬಕತರಾದೀಸು ಅಞ್ಞತಮಪರಿಯೋಸಾನೇಸು ನವಸು ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧೋ, ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಪುಬ್ಬದಕ್ಖಿಣುತ್ತರಾಧರೇಸು ಚತೂಸು ಲಬ್ಭೇಯ್ಯ। ತಥಾ ‘‘ಪುರಿಸೇ’’ತಿ ವಿಯ ಪಾಳಿಆದೀಸು ‘‘ಪುಬ್ಬೇ’’ತಿ ಸಚ್ಚಸಙ್ಖೇಪೇ ‘‘ಇತರೇ’’ತಿ, ಕಚ್ಚಾಯನೇ ಚ ‘‘ಪರೇ’’ತಿ ಸತ್ತಮೀಏಕವಚನಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ಏವರೂಪೋ ನಯೋ ಸಬ್ಬ ಅಞ್ಞಸದ್ದೇಸು ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧೋ, ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಕತರಕತಮಾದೀಸು ಸೇಸೇಸು ಅಧರಪರಿಯೋಸಾನೇಸು ದ್ವಾದಸಸು ಲಬ್ಭೇಯ್ಯ। ತಥಾ ‘‘ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ವಿಯ ಸಬ್ಬಾ ಕತರಾ ಇಚ್ಚಾದಿ ಪಞ್ಚಮೀಏಕವಚನನಯೋ ಪಾಳಿಆದೀಸು ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧೋ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯುತ್ತೋ ಚೇ, ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಅಯಂ ಪನ ಉಭಯಸದ್ದಸಹಿತೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಪೇಯ್ಯಾಲೋ –
ಕತರಾ, ಕತರಾ, ಕತರಾಯೋ। ಕತರಂ…ಪೇ॰… ಭೋತಿ ಕತರೇ, ಭೋತಿಯೋ ಕತರಾ, ಕತರಾಯೋ। ಕತಮಾ। ಉಭಯಾ। ಇತರಾ। ಅಞ್ಞತರಾ। ಅಞ್ಞತಮಾ। ಪುಬ್ಬಾ। ಪರಾ। ಅಪರಾ। ದಕ್ಖಿಣಾ। ಉತ್ತರಾ। ಅಧರಾ, ಅಧರಾ, ಅಧರಾಯೋ। ಅಧರಂ…ಪೇ॰… ಭೋತಿ ಅಧರೇ, ಭೋತಿಯೋ ಅಧರಾ, ಅಧರಾಯೋತಿ।
ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತೇಸು ಇತರ ಅಞ್ಞ ಅಞ್ಞತರ ಅಞ್ಞತಮಾನಂ ಪಾಳಿಯಾದೀಸು ‘‘ಇತರಿಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿದಸ್ಸನತೋ ಕೋಚಿ ಭೇದೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ
ತತ್ರ ಸಬ್ಬಸದ್ದೋ ಸಬ್ಬಸಬ್ಬಂ, ಪದೇಸಸಬ್ಬಂ, ಆಯತನಸಬ್ಬಂ, ಸಕ್ಕಾಯಸಬ್ಬನ್ತಿ ಚತೂಸು ವಿಸಯೇಸು ದಿಟ್ಠಪ್ಪಯೋಗೋ। ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಞಾಣಮುಖೇ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಸಬ್ಬಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಆಗತೋ। ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ವೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಾ ಸುಭಾಸಿತಂ ಪರಿಯಾಯೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪದೇಸಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ। ‘‘ಸಬ್ಬಂ ವೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ತಂ ಸುಣಾಥ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕರೋಥ, ಭಾಸಿಸ್ಸಾಮಿ…ಪೇ॰… ಕತಮಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸಬ್ಬಂ ಚಕ್ಖುಞ್ಚೇವ ರೂಪಾ ಚ…ಪೇ॰… ಮನೋ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾ ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಆಯತನಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ। ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬತೋ ಸಞ್ಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಸಕ್ಕಾಯಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಆಗತೋ ನಿಪ್ಪದೇಸೋ, ಇತರೇಸು ತೀಸು ಸಪ್ಪದೇಸೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಇಚ್ಚೇವಂ –
ಸಬ್ಬಸಬ್ಬಪದೇಸೇಸು
ಸಕ್ಕಾಯೇ ಚಾತಿ ಚತೂಸು, ಸಬ್ಬಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ॥
ಕತರ ಕತಮಸದ್ದೇಸು ಕತರಸದ್ದೋ ಅಪ್ಪೇಸು ಏಕಂ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾ ಭಿಯ್ಯೋ ವಾ ಅಪ್ಪಮುಪಾದಾಯ ವತ್ತತಿ। ಕತಮಸದ್ದೋ ಬಹೂಸು ಏಕಂ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ತೀಣಿ ವಾ ಬಹುಂ ವಾ ಉಪಾದಾಯ ವತ್ತತಿ। ಕತರಸದ್ದೋ ಹಿ ಅಪ್ಪವಿಸಯೋ, ಕತಮಸದ್ದೋ ಬಹುವಿಸಯೋ। ತತ್ರಿಮೇ ಪಯೋಗಾ ‘‘ಕತರೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಗನ್ತಬ್ಬಂ। ಸಮುದ್ದೋ ಕತರೋ ಅಯಂ। ಕತಮೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ ಹೋತಿ। ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ। ದಿಸಾ ಚತಸ್ಸೋ ವಿದಿಸಾ ಚತಸ್ಸೋ, ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ ದಸ ದಿಸತಾ, ಇಮಾಯೋ, ಕತಮಂ ದಿಸಂ ತಿಟ್ಠತಿ ನಾಗರಾಜಾ’’। ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ। ಉಭಯೋ। ಉಭಯಂ। ಉಭಯೋ। ಉಭಯೇನ। ಸೇಸಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೇ ಸಬ್ಬಸದ್ದಸಮಂ। ಉಭಯೋ ಜನಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ। ಉಭಯೋ ಜನೇ ಪಸ್ಸತಿ। ಯಥಾ ಉಭೋ ಪುತ್ತಾ। ಉಭೋ ಪುತ್ತೇತಿ। ‘‘ಉಭಯೋ’’ತಿ ಹಿ ಪದಂ ‘‘ಉಭೋ’’ತಿ ಪದಮಿವ ಬಹುವಚನನ್ತಭಾವೇನ ಪಸಿದ್ಧಂ, ನ ತ್ವೇಕವಚನನ್ತಭಾವೇನ। ಏತ್ಥ ಹಿ –
‘‘ಏಕರತ್ತೇನ ಉಭಯೋ, ತುವಞ್ಚ ಧನುಸೇಖ ಚ।
ಅನ್ನಮೇವಾಭಿನನ್ದನ್ತಿ, ಉಭಯೋ ದೇವಮಾನುಸಾ’’
‘‘ಉಭಯೋ ತೇ ಪಿತಾಭಾತರೋ’’ತಿ ತದತ್ಥಸಾಧಕಾನಿ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಯದಾ ಪನಾಯಸ್ಮನ್ತೋ ‘‘ಉಭಯೋ’’ತಿ ಏಕವಚನನ್ತಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾಥ, ತದಾ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕರೋಥ। ಕೋ ಹಿ ಸಮತ್ಥೋ ಅನನ್ತನಯಪಟಿಮಣ್ಡಿತೇ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ತೇಪಿಟಕೇ ಜಿನಸಾಸನೇ ನಿರವಸೇಸತೋ ನಯಂ ದಟ್ಠುಂ
ಅಞ್ಞಸದ್ದೋ ಪುಬ್ಬಸದ್ದೋ, ದಕ್ಖಿಣೋ ಚುತ್ತರೋ ಪರೋ।
ಸಬ್ಬನಾಮೇಸು ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಅಸಬ್ಬನಾಮಿಕೇಸುಪಿ॥
ಏತೇಸಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬನಾಮೇಸು ಸಙ್ಗಹೋ ವಿಭಾವಿತೋವ।
ಇದಾನಿ ಅಸಬ್ಬನಾಮೇಸು ಸಙ್ಗಹೋ ವುಚ್ಚತೇ – ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಸದ್ದೋ ತಾವ ಯದಾ ಬಾಲವಾಚಕೋ, ತದಾ ಸಬ್ಬನಾಮಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ। ಅಸಬ್ಬನಾಮತ್ತಾ ಚ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಪುರಿಸ ಕಞ್ಞಾ ಚಿತ್ತನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹಿ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಅಞ್ಞೋ, ಬಾಲೋ ಪುರಿಸೋ। ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಅಞ್ಞಾ, ಬಾಲಾ ಇತ್ಥೀ। ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಅಞ್ಞಂ, ಬಾಲಂ ಕುಲನ್ತಿ ವಚನತ್ಥೋ। ಏವಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಅಞ್ಞೋ, ಅಞ್ಞಾ। ಅಞ್ಞಂ, ಅಞ್ಞೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುರಿಸನಯೇನೇವ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಅಞ್ಞಾ, ಅಞ್ಞಾ, ಅಞ್ಞಾಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಞ್ಞಾನಯೇನೇವ, ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಅಞ್ಞಂ, ಅಞ್ಞಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚಿತ್ತನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೇ ಬಾಲಜನೇ ವತ್ತುಕಾಮೇನ ‘‘ಅಞ್ಞಾ ಜನಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಅಞ್ಞೇ ಜನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ತಸ್ಸ ತಂ ವಚನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಂ ನ ಸಾಧೇತಿ ಅಞ್ಞಥಾ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ। ತಥಾ ‘‘ಅಞ್ಞಾನಂ ಜನಾನ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಅಞ್ಞೇಸಂ ಜನಾನಂ, ಅಞ್ಞೇಸಾನಂ ಜನಾನ’’ನ್ತಿ ವಾ ವುತ್ತೇ ತಸ್ಸ ತಂ ವಚನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಂ ನ ಸಾಧೇತಿ। ತಥಾ ‘‘ಅಞ್ಞಾನಂ ಇತ್ಥೀನ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಅಞ್ಞಾಸಂ ಇತ್ಥೀನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ, ‘‘ಅಞ್ಞಾನಂ ಕುಲಾನ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಅಞ್ಞೇಸಂ ಕುಲಾನಂ, ಅಞ್ಞೇಸಾನಂ ಕುಲಾನ’’ನ್ತಿ ವಾ ವುತ್ತೇಪಿ। ಸಬ್ಬನಾಮಿಕವಸೇನ ಪನ ಅಧಿಗತಾಪರವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ ‘‘ಅಞ್ಞೇ ಜನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ನ ‘‘ಅಞ್ಞಾ ಜನಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಞ್ಞಾ ಜನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತವಚನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಂ ನ ಸಾಧೇತಿ ಅಞ್ಞಥಾ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನೀತೀತಿ ವುತ್ತಾ। ಸಾ ಚ ವಿನಾ ಪಞ್ಞಾಯ ನ ಸಿಜ್ಝತಿ। ಏವಂ ಅಞ್ಞಸದ್ದೋ ಅಸಬ್ಬನಾಮಿಕೋಪಿ ಭವತಿ।
ಪುಬ್ಬ ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರ ಪರಸದ್ದೇಸು ಪುಬ್ಬಸದ್ದೋ ಯತ್ಥ ಪಧಾನವಾಚಕೋ, ಯತ್ಥ ಚ ‘‘ಸೇಮ್ಹಂ ಪುಬ್ಬೋ’’ತಿಆದೀಸು ಲೋಹಿತಕೋಪಜವಾಚಕೋ, ತತ್ಥ ಅಸಬ್ಬನಾಮಿಕೋ। ಪಠಮತ್ಥೇ ತಿಲಿಙ್ಗೋ, ದುತಿಯತ್ಥೇ ಏಕಲಿಙ್ಗೋ। ಉತ್ತಮತ್ಥವಾಚಕೋ ಪನ ಉತ್ತರಸದ್ದೋ ಚ ಪರಸದ್ದೋ ಚ ಅಸಬ್ಬನಾಮಿಕೋ ತಿಲಿಙ್ಗೋಯೇವ। ತಥಾ ‘‘ದಕ್ಖಿಣಸ್ಸಾ ವಹನ್ತಿಮ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ ಸುಸಿಕ್ಖಿತತ್ಥಚತುರತ್ಥವಾಚಕೋ ದಕ್ಖಿಣಸದ್ದೋ। ‘‘ಪೇತಾನಂ ದಕ್ಖಿಣಂ ದಜ್ಜಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮವಾಚಕೋ ದಕ್ಖಿಣಾಸದ್ದೋ ನಿಯೋಗಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ ಅಸಬ್ಬನಾಮಿಕೋಯೇವ। ಏವಂ ಅಞ್ಞ ಪುಬ್ಬ ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರ ಪರಸದ್ದಾ ಅಸಬ್ಬನಾಮಿಕಾಪಿ ಸನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬನಾಮೇಸುಪಿ ಅಸಬ್ಬನಾಮೇಸುಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಇದಾನಿ ಕತರಸದ್ದಾದೀನಂ ಪರಪದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಾಸೋ ನೀಯತೇ ‘‘ಕತರಗಾಮವಾಸೀ ಕತಮಗಾಮವಾಸೀ। ಉಭಯಗಾಮವಾಸಿನೋ, ಇತರಗಾಮವಾಸೀ ಅಞ್ಞತರಗಾಮವಾಸೀ, ಪುಬ್ಬದಿಸಾ, ಪರಜನೋ, ದಕ್ಖಿಣದಿಸಾ, ಉತ್ತರದಿಸಾ, ಅಧರಪತ್ತೋ’’ತಿ। ತತ್ರ ‘‘ಕತರೋ ಗಾಮೋ ಕತರಗಾಮೋ, ಕತಮೋ ಗಾಮೋ ಕತಮಗಾಮೋ, ಉಭಯೋ ಗಾಮಾ ಉಭಯಗಾಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾರಹಂ ಸಮಾಸವಿಗ್ಗಹೋ, ಕತರಸದ್ದಸ್ಸ ಪನ ಕತಮಸದ್ದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಾಸಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ದ್ವಿಧಾ ಚ ರೂಪಾನಿ ಗರೂ ‘‘ಕತರೋ ಚ ಕತಮೋ ಚ ಕತರಕತಮೇ ಕತರಕತಮಾ ವಾ’’ತಿ ಪುರಿಸನಯೇನ ಚ ಕತರ ಕತಮಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ, ತೇನಸ್ಸ ಸಮ್ಪದಾನಸಾಮಿವಚನಟ್ಠಾನೇಸು ‘‘ಕತರಕತಮೇಸಂ, ಕತರಕತಮೇಸಾನಂ, ಕತರಕತಮಾನ’’ನ್ತಿ ತೀಣಿ ರೂಪಾನಿ ಸಿಯುಂ ‘‘ಕತರಾ ಚ ಕತಮಾ ಚ ಕತರಕತಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಕತಸಮಾಸೇ ಪನ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕನಯೇನ, ಸುದ್ಧನಾಮಿಕೇಸು ಕಞ್ಞಾನಯೇನ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ‘‘ಕತರಞ್ಚ ಕತಮಞ್ಚ ಕತರಕತಮಾನೀ’’ತಿ ಏವಂ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಕತಸಮಾಸೇ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕನಯೇನ, ಸುದ್ಧನಾಮಿಕೇಸು ಚಿತ್ತನಯೇನ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಪುಬ್ಬಾಪರಾದಿಸದ್ದಾ ದ್ವನ್ದಸಮಾಸಾದಿವಿಧಿಂ ಪತ್ವಾ ಸೇಹಿ ರೂಪೇಹಿ ರೂಪವನ್ತೋ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಂ ಯಥಾ? ಪುಬ್ಬಾಪರಾ, ಅಧರುತ್ತರಾ, ಮಾಸಪುಬ್ಬಾ ಪುರಿಸಾ, ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಾ ಪುರಿಸಾ, ತಥಾಗತಂ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಾ ಸಾವಕಾ, ಇದಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗತ್ತೇ ಪಠಮಾಬಹುವಚನರೂಪಂ। ಏತ್ಥೇಕಾರೋ ಆದೇಸಭೂತೋ ನ ದಿಸ್ಸತಿ। ಪುಬ್ಬಾಪರಾನಂ ಅಧರುತ್ತರಾನಂ, ಮಾಸಪುಬ್ಬಾನಂ ಪುರಿಸಾನಂ, ಇದಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗತ್ತೇ ಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೀನಂ ಬಹುವಚನರೂಪಂ। ಏತ್ಥ ಸಂ ಸಾನಮಿಚ್ಚೇತೇ ಆದೇಸಭೂತಾ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ತಥಾಗತಂ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಾನಂ ಸಾವಕಾನಂ, ತಥಾಗತಂ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಾನಂ ಸಾವಿಕಾನಂ, ಕುಲಾನಂ ವಾ, ಇದಂ ತಿಲಿಙ್ಗತ್ತೇ ಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೀನಂ ಬಹುವಚನರೂಪಂ। ಏತ್ಥಾಪಿ ಸಂ ಸಾನಮಿಚ್ಚೇತೇ ಆದೇಸಭೂತಾ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಮಾಸಪುಬ್ಬಾಯಂ ಮಾಸಪುಬ್ಬಾಯ, ಪಿಯಪುಬ್ಬಾಯಂ ಪಿಯಪುಬ್ಬಾಯ, ಇದಮಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗತ್ತೇ ಸತ್ತಮೀಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೀನಂ ಏಕವಚನರೂಪಂ। ಏತ್ಥಾದೇಸಭೂತಾ ಸಂ ಸಾ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಮಾಸಪುಬ್ಬಾನಂ ಇತ್ಥೀನಂ, ಪಿಯಪುಬ್ಬಾನಂ ಇತ್ಥೀನಂ, ಇದಮಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗತ್ತೇ ಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೀಬಹುವಚನರೂಪಂ। ಏತ್ಥ ಪನಾದೇಸಭೂತೋ ಸಮಿಚ್ಚೇಸೋ ನ ದಿಸ್ಸತಿ। ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ, ಪುಬ್ಬಾಪರಾದೀನಂ ಸಮಾಸವಿಗ್ಗಹಂ ಸಮಾಸಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಪಕಾಸೇಸ್ಸಾಮ।
ಇದಾನಿ ಯಂಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವುಚ್ಚತೇ –
ಯೋ, ಯೇ। ಯಂ, ಯೇ। ಯೇನ, ಯೇಹಿ, ಯೇಭಿ। ಯಸ್ಸ, ಯೇಸಂ, ಯೇಸಾನಂ। ಯಸ್ಮಾ, ಯಮ್ಹಾ, ಯೇಹಿ, ಯೇಭಿ। ಯಸ್ಸ, ಯೇಸಂ, ಯೇಸಾನಂ। ಯಸ್ಮಿಂ, ಯಮ್ಹಿ, ಯೇಸು। ಇದಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ। ಯಂ, ಯಾನಿ। ಯಂ, ಯಾನಿ। ಯೇನ। ಸೇಸಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಸದಿಸಂ। ಅಥ ವಾ ಯಂ, ಯಾನಿ, ಯಾ। ಯಂ, ಯಾನಿ, ಯೇ। ಯೇನ। ಸೇಸಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಸದಿಸಂ। ಕತ್ಥಚಿ ಹಿ ನಿಕಾರಲೋಪೋ ಭವತಿ। ಅಥ ವಾ ಪನ ನಿಕಾರಸ್ಸ ಆಕಾರೇಕಾರಾದೇಸಾಪಿ ಗಾಥಾವಿಸಯೇ।
‘‘ಯಾ ಪುಬ್ಬೇ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ, ಪಲ್ಲಙ್ಕವರಮಾಭುಜೇ।
ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಪದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಾನಿ ಅಜ್ಜ ಪದಿಸ್ಸರೇ’’ತಿ ಚ,
‘‘ಕಿಂ ಮಾಣವಸ್ಸ ರತನಾನಿ ಅತ್ಥಿ, ಯೇ ತಂ ಜಿನನ್ತೋ ಹರೇ ಅಕ್ಖಧುತ್ತೋ’’ತಿ ಚ ಇದಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿನಿದಸ್ಸನಂ। ಇದಂ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ।
ಯಾ, ಯಾ, ಯಾಯೋ। ಯಂ, ಯಾ, ಯಾಯೋ। ಯಾಯ, ಯಾಹಿ, ಯಾಭಿ। ಯಾಯ, ಯಸ್ಸಾ, ಯಾಸಂ। ಯಾಯ, ಯಾಹಿ, ಯಾಭಿ। ಯಾಯ, ಯಸ್ಸಾ, ಯಾಸಂ। ಯಸ್ಸಂ, ಯಾಯಂ, ಯಾಸು। ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ। ಏವಂ ಯಂಸದ್ದಸ್ಸ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯವಸೇನ ಪದಮಾಲಾ ಭವತಿ। ಏತ್ಥಾಲಪನಪದಾನಿ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ತಥಾ ತಂಸದ್ದಾದೀನಂ ಪದಮಾಲಾದೀಸುಪಿ।
ಏತ್ಥ ಪನ ಯನ್ತಿ ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ವುಚ್ಚತೇ – ಯನ್ತಿ ಸದ್ದೋ ‘‘ಯಂ ಮೇ ಭನ್ತೇ ದೇವಾನಂ ತಾವತಿಂಸಾನಂ ಸಮ್ಮುಖಾ ಸುತಂ ಸಮ್ಮುಖಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಂ, ಆರೋಚೇಮಿ ತಂ ಭನ್ತೇ ಭಗವತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಪಚ್ಚತ್ತವಚನೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಯನ್ತಂ ಅಪುಚ್ಛಿಮ್ಹ ಅಕಿತ್ತಯೀ ನೋ, ಅಞ್ಞಂ ತಂ ಪುಚ್ಛಾಮ ತದಿಙ್ಘ ಬ್ರೂಹೀ’’ತಿಆದೀಸು ಉಪಯೋಗವಚನೇ। ‘‘ಅಟ್ಠಾ ನಮೇತಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ಕರಣವಚನೇ। ‘‘ಯಂ ವಿಪಸ್ಸೀ ಭಗವಾ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ
‘‘ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಉಪಯೋಗೇ ಚ, ಭುಮ್ಮೇ ಚ ಕರಣೇಪಿ ಚ।
ಚತೂಸ್ವೇತೇಸು ಠಾನೇಸು, ಯನ್ತಿ ಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ॥
ಪರಪದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯಂಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮಾಸೋಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಯಂಖನ್ಧಾದಿ, ಯಂಗುಣಾ, ಯಗ್ಗುಣಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಯೋ ಖನ್ಧಾದಿ ಯಂಖನ್ಧಾದಿ, ಯೇ ಗುಣಾ ಯಂಗುಣಾತಿ ಸಮಾಸವಿಗ್ಗಹೋ। ತಥಾ ಹಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ‘‘ಯಂಗುಣನೇಮಿತ್ತಿಕಞ್ಚೇತಂ ನಾಮಂ, ತೇಸಂ ಗುಣಾನಂ ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ಇಮಂ ಗಾಥಂ ವದನ್ತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪದೇ ‘‘ಯೇ ಗುಣಾ ಯಂಗುಣಾ, ಯಂಗುಣಾ ಏವ ನಿಮಿತ್ತಂ ಯಂಗುಣನಿಮಿತ್ತಂ, ತತೋ ಜಾತಂ ‘ಭಗವಾ’ತಿ ಇದಂ ನಾಮನ್ತಿ ಯಂಗುಣನೇಮಿತ್ತಿಕ’’ನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಚನಮಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ಯಗ್ಗುಣಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಯಸ್ಸ ಗುಣಾ ಯಗ್ಗುಣಾ’’ತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ। ತಥಾ ಹಿ –
‘‘ಅಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾ ಪಞ್ಞಾ, ಯಗ್ಗುಣನ್ತಂ ನ ಜಾನಿಯಾ।
ಅಥ ಕಾ ತಸ್ಸ ವಿಜಞ್ಞಾ, ತಂ ಬುದ್ಧಂ ಭೂಗುಣಂ ನಮೇ’’ತಿ
ಪೋರಾಣಕವಿರಚನಾಯಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ಗುಣಾ ಯಗ್ಗುಣಾ’’ತಿ ನಿಬ್ಬಚನಮಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ।
ಯಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮಾಸಮ್ಹಿ, ಸದ್ಧಿಂ ಪರಪದೇಹಿ ವೇ।
ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೋ ವಾಥ, ದ್ವಿಭಾವೋ ವಾ ಸಿಯಾ ದ್ವಿಧಾ॥
ಏವಂ ಯಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮಾಸೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ।
ಇದಾನಿ ತಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವುಚ್ಚತೇ –
ಸೋ, ತೇ। ನಂ, ತಂ, ನೇ, ತೇ। ನೇನ, ತೇನ, ನೇಹಿ, ತೇಹಿ, ನೇಭಿ, ತೇಭಿ। ಅಸ್ಸ, ನಸ್ಸ, ತಸ್ಸ, ‘ನೇಸಂ, ತೇಸಂ (ಆಸಂ)। ಅಸ್ಮಾ, ನಸ್ಮಾ, ತಸ್ಮಾ, ನಮ್ಹಾ, ತಮ್ಹಾ, ನೇಹಿ, ತೇಹಿ, ನೇಭಿ, ತೇಭಿ। ಅಸ್ಸ, ನಸ್ಸ, ತಸ್ಸ, ನೇಸಂ, ತೇಸಂ (ಆಸಂ)। ಅಸ್ಮಿಂ, ನಸ್ಮಿಂ, ತಸ್ಮಿಂ, ಅಮ್ಹಿ, ನಮ್ಹಿ, ತಮ್ಹಿ, ತ್ಯಮ್ಹಿ, ನೇಸು, ತೇಸು। ಇದಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ। ಏತ್ಥ ಆಸಂಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವೇ ‘‘ನೇವಾಸಂ ಕೇಸಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಹತ್ಥಪಾದಾ ಚ ಜಾಲಿನೋ’’ತಿ ಗಾಥಾ ನಿದಸ್ಸನಂ, ಸೋ ಚ ತಿಲಿಙ್ಗೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತ್ಯಮ್ಹೀತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವೇ –
‘‘ಯದಾಸ್ಸ ಸೀಲಂ ಪಞ್ಞಞ್ಚ, ಸೋಚೇಯ್ಯಞ್ಚಾಧಿಗಚ್ಛತಿ।
ಅಥ ವಿಸ್ಸಾಸತೇ ತ್ಯಮ್ಹಿ, ಗುಯ್ಹಞ್ಚಸ್ಸ ನ ರಕ್ಖತೀ’’ತಿ
ಅಯಂ ಗಾಥಾ ನಿದಸ್ಸನಂ। ಅಯಮೇತ್ಥ ರೂಪವಿಸೇಸೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ – ಅರಿಯವಿನಯೇತಿ ವಾ ಸಪ್ಪುರಿಸವಿನಯೇತಿ ವಾ। ಏಸೇ ಸೇ ಏಕೇ ಏಕಟ್ಠೇತಿ ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೇ ಪಚ್ಚತ್ತೇಕವಚನಕಾನಮೇತ ತಸದ್ದಾನಂ ಏಕಾರನ್ತನಿದ್ದೇಸೋಪಿ ದಿಸ್ಸತೀತಿ।
ಏತ್ಥ ಪನ ತೇಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ವುಚ್ಚತೇ – ತೇಸದ್ದೋ ‘‘ನ ತೇ ಸುಖಂ ಪಜಾನನ್ತಿ, ಯೇ ನ ಪಸ್ಸನ್ತಿ ನನ್ದನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ತಂಸದ್ದಸ್ಸ ವಸೇನ ಪಚ್ಚತ್ತಬಹುವಚನೇ ಆಗತೋ, ‘‘ತೇ ನ ಪಸ್ಸಾಮಿ ದಾರಕೇ’’ತಿಆದೀಸು ಉಪಯೋಗಬಹುವಚನೇ। ‘‘ನಮೋ ತೇ ಪುರಿಸಾಜಞ್ಞ, ನಮೋ ತೇ ಪುರಿಸುತ್ತಮ। ನಮೋ ತೇ ಬುದ್ಧ ವೀರತ್ಥೂ’’ತಿ ಚ ಆದೀಸು ತುಮ್ಹಸದ್ದಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಮ್ಪದಾನೇ, ತುಯ್ಹನ್ತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಕಿನ್ತೇ ದಿಟ್ಠಂ ಕಿನ್ತಿ ತೇ ದಿಟ್ಠಂ, ಉಪಧೀ ತೇ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಾ, ಆಸವಾ ತೇ ಪದಾಲಿತಾ’’ತಿ ಚ ಆದೀಸು ಕರಣೇ। ‘‘ಕಿನ್ತೇ ವತಂ ಕಿಂ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ, ತವಾತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ವದನ್ತಿ। ಏತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಉಪಯೋಗೇ ಚ, ಕರಣೇ ಸಮ್ಪದಾನಿಯೇ।
ಸಾಮಿಮ್ಹಿ ಚಾತಿ ತೇಸದ್ದೋ, ಪಞ್ಚಸ್ವತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ॥
ತಂ, ತಾನಿ। ತಂ, ತಾನಿ। ನೇನ, ತೇನ ಇಚ್ಚಾದಿ। ಸೇಸಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಸದಿಸಂ। ಇದಂ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ।
ಸಾ
ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಅಭಿಕ್ಕಮೋ ಸಾನಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ನಾಸಂ ಕುಜ್ಝನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತಾ। ಖಿಡ್ಡಾ ಪಣಿಹಿತಾ ತ್ಯಾಸು, ರತಿ ತ್ಯಾಸು ಪತಿಟ್ಠಿತಾ। ಬೀಜಾನಿ ತ್ಯಾಸು ರುಹನ್ತೀ’’ತಿ ಪಯೋಗದಸ್ಸನತೋ ‘‘ಸಾನಂ ಆಸಂ ತ್ಯಾಸೂ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾನಂ ಞಾಣಚಕ್ಖುಸಮ್ಮುಯ್ಹನಟ್ಠಾನಭೂತಾನಿ। ಏವಂ ಪರಮ್ಮುಖವಚನಸ್ಸ ತಂಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಭವತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಇದಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ –
‘‘ತಂ ತ್ವಂ ಗನ್ತ್ವಾನ ಯಾಚಸ್ಸು’’, ಇಚ್ಚಾದೀಸು ಪದಿಸ್ಸರೇ।
ಆದೋ ತಂ ತೇತಿಆದೀನಿ, ನನ್ತಿಆದೀನಿ ನೋ ತಥಾ॥
ನಂ ನೇ ನೇನಾತಿಆದೀನಿ, ವೋ ನೋಇಚ್ಚಾದಯೋ ವಿಯ।
ಪದತೋ ಪರಭಾವಮ್ಹಿ, ದಿಟ್ಠಾನಿ ಜಿನಸಾಸನೇ॥
‘‘ಅಥ ನಂ ಅಥ ನೇ ಆಹ, ನ ಚ ನಂ ಪಟಿನನ್ದತಿ’’।
ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಪಯೋಗಾನಿ, ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾನಿ ವಿಞ್ಞುನಾ॥
ಕೋ ಚೇತ್ಥ ವದೇಯ್ಯ –
‘‘ಯಥಾ ನದೀ ಚ ಪನ್ಥೋ ಚ, ಪಾನಾಗಾರಂ ಸಭಾ ಪಪಾ।
ಏವಂ ಲೋಕಿತ್ಥಿಯೋ ನಾಮ, ನಾಸಂ ಕುಜ್ಝನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತಾ’’ತಿ
ಏತ್ಥ
ಪದತೋ ಅಪರತ್ತೇಪಿ, ನಾಸಂಸದ್ದಸ್ಸ ದಸ್ಸನಾ।
ಆದೋಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾವ, ನಂ ನೇಇಚ್ಚಾದಯೋ ಇತಿ॥
ಸೋ ಪನೇವನ್ತು ವತ್ತಬ್ಬೋ, ‘‘ತವ ವಾದೇ ನ ಲಬ್ಭತಿ।
ನಾಸಂಸದ್ದೋ ನಸದ್ದೋ ಚ, ಆಸಂಸದ್ದೋ ಚ ಲಬ್ಭರೇ॥
ತಸ್ಮಾ ‘ಆಸಂ ನ ಕುಜ್ಝನ್ತಿ, ಇತ್ಥೀನಂ ಪಣ್ಡಿತಾ’ಇತಿ।
ಅತ್ಥೋವ ಭವತೇ ಏವಂ, ಸುಟ್ಠು ಧಾರೇಹಿ ಪಣ್ಡಿತಾ’’ತಿ॥
ಅಥ ವಾ ಯಸ್ಮಾ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ‘‘ನಂ ಪುರಿಸಂ ಪಸ್ಸತಿ, ನೇ ಪುರಿಸೇ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪದತೋ ಅಪರತ್ತೇಪಿ ‘‘ನಂ, ನೇ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಪದಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇನಾಪಿ ನಯೇನ ಪದತೋ ಅಪರಾನಿಪಿ ತಾನಿ ಕದಾಚಿ ಸಿಯುಂ। ಮಯಂ ಪನ ಪಾಳಿನಯಾನುಸಾರೇನ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿಂ ವದಾಮ, ಇದಂ ಠಾನಂ ಸುಟ್ಠು ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ।
ಏತ್ಥ ಪನ ತಸದ್ದಸ್ಸ ಪರಪದೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಾಸೋಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ತಂಪುತ್ತೋ, ತಂಸದಿಸೋ, ತನ್ನಿನ್ನೋ, ತಪ್ಪೋಣೋ, ತಪ್ಪಬ್ಭಾರೋ, ತಬ್ಭೂತೋ, ತಗ್ಗುಣೋ, ತಸ್ಸದಿಸೋ’’ತಿ।
ತಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮಾಸಮ್ಹಿ, ಸದ್ಧಿಂ ಪರಪದೇಹಿ ವೇ।
ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೋ ಪುಬ್ಬ-ಪದೇ ದ್ವಿತ್ತನ್ತು ಪಚ್ಛಿಮೇ॥
ಏವಂ ತಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮಾಸೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ।
ಇದಾನಿ ಏತಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವುಚ್ಚತೇ –
ಏಸೋ, ಏತೇ। ಏತಂ, ಏತೇ। ಏತೇನ, ಏತೇಹಿ, ಏತೇಭಿ। ಏತಸ್ಸ, ಏತೇಸಂ, ಏತೇಸಾನಂ। ಏತಸ್ಮಾ, ಏತಮ್ಹಾ, ಏತೇಹಿ, ಏತೇಭಿ। ಏತಸ್ಸ, ಏತೇಸಂ, ಏತೇಸಾನಂ। ಏತಸ್ಮಿಂ, ಏತಮ್ಹಿ, ಏತೇಸು। ಇದಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ।
ಏತಂ, ಏತಾನಿ। ಏತಂ, ಏತಾನಿ। ಸೇಸಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಸದಿಸಂ, ಇದಂ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ।
ಏಸಾ ಏತಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಭವತಿ।
ಪರಪದೇನೇತ್ಥ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಾಸೋಪಿಸ್ಸ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಏತದತ್ಥಾಯ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ನಿಧಿ ನಾಮ ನಿಧಿಯ್ಯತಿ। ಏತಪ್ಪರಮಾಯೇವ ದೇವತಾ ಸನ್ನಿಪತಿತಾ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿಆದೀಸು।
ಸಮಾಸೇ ಏತಸದ್ದಸ್ಸ, ಸದ್ಧಿಂ ಪರಪದೇಹಿ ವೇ।
ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೋ ಪುಬ್ಬ-ಪದೇ ಹೋತಿ ನ ಹೋತಿ ಚ॥
ಇದಾನಿ ಇದಂಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವುಚ್ಚತೇ –
ಅಯಂ, ಇಮೇ। ಇಮಂ, ಇಮೇ। ಅನೇನ, ಇಮಿನಾ, ಏಹಿ, ಏಭಿ, ಇಮೇಹಿ, ಇಮೇಭಿ। ಅಸ್ಸ, ಇಮಸ್ಸ, ಏಸಂ, ಏಸಾನಂ, ಇಮೇಸಂ, ಇಮೇಸಾನಂ। ಅಸ್ಮಾ, ಇಮಸ್ಮಾ, ಇಮಮ್ಹಾ, ಏಹಿ, ಏಭಿ, ಇಮೇಹಿ, ಇಮೇಭಿ। ಅಸ್ಸ, ಇಮಸ್ಸ, ಏಸಂ, ಏಸಾನಂ, ಇಮೇಸಂ, ಇಮೇಸಾನಂ। ಅಸ್ಮಿಂ, ಇಮಸ್ಮಿಂ, ಅಮ್ಹಿ, ಇಮಮ್ಹಿ, ಏಸು, ಇಮೇಸು। ಇದಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ।
ಇದಂ, ಇಮಾನಿ। ಸೇಸಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಸದಿಸಂ। ಇದಂ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ।
ಅಯಂ, ಇಮಾ, ಇಮಾಯೋ। ಇಮಂ, ಇಮಾ, ಇಮಾಯೋ। ಇಮಾಯ, ಇಮಾಹಿ, ಇಮಾಭಿ। ಅಸ್ಸಾ, ಅಸ್ಸಾಯ, ಇಮಿಸ್ಸಾ, ಇಮಿಸ್ಸಾಯ, ಇಮಾಯ, ಇಮಾಸಂ। ಅಸ್ಸಾ, ಇಮಿಸ್ಸಾ, ಇಮಾಯ, ಇಮಾಹಿ, ಇಮಾಭಿ। ಅಸ್ಸಾ, ಅಸ್ಸಾಯ, ಇಮಿಸ್ಸಾ, ಇಮಿಸ್ಸಾಯ, ಇಮಾಯ, ಇಮಾಸಂ। ಅಸ್ಸಂ, ಇಮಿಸ್ಸಂ, ಇಮಾಯ, ಇಮಾಯಂ, ಇಮಾಸು। ಇದಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ। ಏವಂ ಇದಂಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಭವತಿ।
ಕಚ್ಚಾಯನೇ ತು ‘‘ಇಮಸ್ಸಿದಮಂಸಿಸು ನಪುಂಸಕೇ’’ತಿ ಇಮಸದ್ದೋಯೇವ ಪಕತಿಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ, ಇಧ ಪನ ಇದಂಸದ್ದೋಯೇವ ‘‘ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಇದ’’ನ್ತಿ ಪಕತಿಯಾ ದಸ್ಸನತೋ। ತಥಾ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ, ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಾ ಸಮೂಹೋ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾತಿ ತಾಸದ್ದೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢಿತಂ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥನ್ತರಂ ಯಥಾ ದೇವೋ ಏವ ದೇವತಾತಿ। ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸಮೂಹೋ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾತಿ ಸಮೂಹತ್ಥಂ ತಾಸದ್ದಮಾಹ ಯಥಾ ಜನಾನಂ ಸಮೂಹೋ ಜನತಾತಿ। ಚೂಳನಿರುತ್ತಿಯಂ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ಚ ಇದಂಸದ್ದೋಯೇವ ಪಕತಿಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ।
ಸಮಾಸೇ ಇದಂಸದ್ದಸ್ಸ, ಸದ್ಧಿಂ ಪರಪದೇನ ವೇ।
ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾತ್ವೇವ, ರೂಪಂ ದ್ವಿತ್ತಂ ಸಿಯುತ್ತರೇ॥
ಇದಾನಿ ಅಮುಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವುಚ್ಚತೇ –
ಅಸು, ಅಮು, ಅಮೂ। ಅಮುಂ, ಅಮೂ। ಅಮುನಾ, ಅಮೂಹಿ, ಅಮೂಭಿ। ಅಮುಸ್ಸ, ದುಸ್ಸ, ಅಮೂಸಂ, ಅಮೂಸಾನಂ। ಅಮುಸ್ಮಾ, ಅಮುಮ್ಹಾ, ಅಮೂಹಿ, ಅಮೂಭಿ। ಅಮುಸ್ಸ, ದುಸ್ಸ, ಅಮೂಸಂ, ಅಮೂಸಾನಂ। ಅಮುಸ್ಮಿಂ, ಅಮುಮ್ಹಿ, ಅಮೂಸು। ಇದಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ।
ಅದುಂ, ಅಮೂನಿ। ಸೇಸಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಸದಿಸಂ। ಇದಂ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ।
ಅಸು, ಅಮು, ಅಮೂ, ಅಮುಯೋ। ಅಮೂಂ, ಅಮೂ, ಅಮುಯೋ। ಅಮುಯಾ, ಅಮೂಹಿ, ಅಮೂಭಿ। ಅಮುಸ್ಸಾ, ಅಮುಯಾ, ಅಮೂಸಂ, ಅಮೂಸಾನಂ। ಅಮುಯಾ, ಅಮೂಹಿ, ಅಮೂಭಿ। ಅಮುಸ್ಸಾ, ಅಮುಯಾ, ಅಮೂಸಂ, ಅಮೂಸಾನಂ। ಅಮುಯಾ, ಅಮುಯಂ, ಅಮುಸ್ಸಂ, ಅಮೂಸು। ಇದಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ। ಏವಂ ಅಮುಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಭವತಿ, ಸಮಾಸೋ ಪನ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧೋ।
ತತ್ರ ‘‘ದುಸ್ಸ ಮೇ ಖೇತ್ತಪಾಲಸ್ಸ, ರತ್ತಿಭತ್ತಂ ಅಪಾಭತ’’ನ್ತಿ ಪಯೋಗದಸ್ಸನತೋ ‘‘ದುಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದಮಮ್ಹೇಹಿ ಠಪಿತಂ। ಕಕಾರಾಗಮವಸೇನ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಅಸಬ್ಬನಾಮಿಕರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ತೇಸಂ
‘‘ಅಸುಕೋ, ಅಸುಕಾ। ಅಸುಕಂ, ಅಸುಕೇ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಅಮುಕೋ, ಅಮುಕಾ। ಅಮುಕಂ, ಅಮುಕೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಪುರಿಸನಯೋಪಿ ಲಬ್ಭತಿ। ‘‘ಅಸುಕಾ, ಅಸುಕಾಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಅಮುಕಾ, ಅಮುಕಾಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಕಞ್ಞಾನಯೋಪಿ ಲಬ್ಭತಿ। ‘‘ಅಸುಕಂ, ಅಸುಕಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಅಮುಕಂ, ಅಮುಕಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಚಿತ್ತನಯೋಪಿ ಲಬ್ಭತಿ। ಇಮಾನೇತ್ಥ ಪದಾನಿ ಅಸಬ್ಬನಾಮಿಕಾನಿಪಿ ಕಕಾರಾಗಮವಸೇನ ನಾನತ್ತದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾನಿ।
ಇದಾನಿ ಕಿಂಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವುಚ್ಚತೇ –
ಕೋ, ಕೇ। ಕಂ, ಕೇ। ಕೇನ, ಕೇಹಿ, ಕೇಭಿ। ಕಸ್ಸ, ಕಿಸ್ಸ, ಕೇಸಂ। ಕಸ್ಮಾ, ಕಮ್ಹಾ, ಕೇಹಿ, ಕೇಭಿ। ಕಸ್ಸ, ಕಿಸ್ಸ, ಕೇಸಂ। ಕಸ್ಮಿಂ, ಕಿಸ್ಮಿಂ, ಕಮ್ಹಿ, ಕಿಮ್ಹಿ, ಕೇಸು। ಇದಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ।
ರೂಪವಿಸೇಸೋಪೇತ್ಥ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಕೇ ಗನ್ಧಬ್ಬೇ ಚ ರಕ್ಖಸೇ ನಾಗೇ, ಕೇ ಕಿಮ್ಪುರಿಸೇ ಚ ಮಾನುಸೇ, ಕೇ ಪಣ್ಡಿತೇ ಸಬ್ಬಕಾಮದದೇ, ದೀಘಂ ರತ್ತಂ ಭತ್ತಾ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಕೇ ಚ ಛವೇ ಪಾಥಿಕಪುತ್ತೇ, ಕಾ ಚ ತಥಾಗತಾನಂ ಅರಹನ್ತಾನಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಂ ಆಸಾದನಾ’’ತಿ ಪಾಳಿದಸ್ಸನತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಕೇ ಗನ್ಧಬ್ಬೇ ಚ ರಕ್ಖಸೇ ನಾಗೇ ಇತಿಆದೀಸು ಪಾಳೀಸು ‘‘ಕೇ’’ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ಏಕಾರನ್ತಮ್ಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕೇ’’ತಿ ರೂಪಭೇದೋ ಚೇತ್ಥ ಞೇಯ್ಯೋ। ತಥಾ ‘‘ಕಿಸ್ಸಸ್ಸ ಏಕಧಮ್ಮಸ್ಸ, ವಧಂ ರೋಚೇಸಿ ಗೋತಮ। ಕಿಸ್ಮಿಂ ಮೇ ಸಿವಯೋ ಕುದ್ಧಾ। ಕಮ್ಹಿ ಕಾಲೇ ತಯಾ ವೀರ, ಪತ್ಥಿತಾ ಬೋಧಿಮುತ್ತಮಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಚ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ ಞೇಯ್ಯಾನಿ। ಅಪಿಚ –
‘‘ಕೋ ತೇ ಬಲಂ ಮಹಾರಾಜ’’, ಇತಿಆದೀಸು ಪಾಳಿಸು।
ಕ್ವಸದ್ದತ್ಥೇ ವತ್ತತೀತಿ, ಞೇಯ್ಯಾ ಕೋ ಇಚ್ಚಯಂ ಸುತಿ॥
ಪೇತಂ
ಇತಿ ಪಾಠೇ ಕಥಂಸದ್ದಾ-ಭಿಧೇಯ್ಯೇ ವತ್ತತೀತಿ ಚ॥
ಏತೇಸು ದ್ವೀಸು ಅತ್ಥೇಸು, ದಿಟ್ಠೋ ಕೋ ಇಚ್ಚಯಂ ರವೋ।
ನಿಪಾತೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಸುತಿಸಾಮಞ್ಞತೋ ರುತೋ॥
ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇ ಕಂ, ಕಾನಿ। ಕಂ, ಕಾನಿ। ಸೇಸಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಸದಿಸಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಕಿಂ ಚಿತ್ತಂ। ಕಿಂ ರೂಪಂ। ಕಿಂ ಪರಾಭವತೋ ಮುಖಂ। ಕಿಂ ಇಚ್ಛಸೀ’’ತಿಆದಿಪಯೋಗದಸ್ಸನತೋ ಪನ ‘‘ಕಿಂ, ಕಾನಿ। ಕಿಂ, ಕಾನೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಸೇಸಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಸದಿಸಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ನಯೋ ಯುತ್ತತರೋ, ಇದಂ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ।
ಕಾ, ಕಾ, ಕಾಯೋ। ಕಂ, ಕಾ, ಕಾಯೋ। ಕಾಯ, ಕಾಹಿ, ಕಾಭಿ। ಕಾಯ, ಕಸ್ಸಾ, ಕಾಸಂ, ಕಾಸಾನಂ। ಕಾಯ, ಕಸ್ಸಾ, ಕಾಹಿ, ಕಾಭಿ। ಕಾಯ, ಕಸ್ಸಾ, ಕಾಸಂ ಕಾಸಾನಂ। ಕಾಯ, ಕಸ್ಸಾ, ಕಾಯಂ, ಕಸ್ಸಂ, ಕಾಸು।
ಏತ್ಥ ಪನ ಕಾಯೋತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವೇ ‘‘ಕಾಯೋ ಅಮೋಘಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ನಿದಸ್ಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇದಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ। ಏವಂ ಕಿಂಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಭವತಿ। ಏತ್ಥೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ವುಚ್ಚತೇ – ಕಿಂ ಸದ್ದೋ ‘‘ಕಿಂ ರಾಜಾ ಯೋ ಲೋಕಂ ನ ರಕ್ಖತಿ। ಕಿಂ ನು ಖೋ ನಾಮ ತುಮ್ಹೇ ಮಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞಥಾ’’ತಿಆದೀಸು ಗರಹನೇ ಆಗತೋ। ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಅನಿಯಮೇ। ‘‘ಕಿನ್ತೇ ವಕ್ಕಲಿ ಇಮಿನಾ ಪೂತಿಕಾಯೇನ ದಿಟ್ಠೇನ, ಯೋ ಖೋ ವಕ್ಕಲಿ ಧಮ್ಮಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಮಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ನಿಪ್ಪಯೋಜನತಾಯಂ। ‘‘ಕಿಂ ನ ಕಾಹಾಮಿ ತೇ ವಚೋ’’ತಿಆದೀಸು ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇ। ‘‘ಕಿಂಸೂಧ ವಿತ್ತಂ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪುಚ್ಛಾಯಂ, ಪುಚ್ಛಾ ಚ ನಾಮ ಕಾರಣಪುಚ್ಛಾದಿವಸೇನ ಕಿಂಸದ್ದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಞೇಯ್ಯಾ। ತಥಾ ಹಿ ಅಯಂ ‘‘ಕಿಂ ನು ಸನ್ತರಮಾನೋವ, ಕಾಸುಂ ಖಣಸಿ ಸಾರಥಿ। ಕಿಂ ನು ಜಾತಿಂ ನ ರೋಚೇಸಿ। ಕೇನ ತೇತಾದಿಸೋ ವಣ್ಣೋ’’ತಿಆದೀಸು ಕಾರಣಪುಚ್ಛಾಯಂ ವತ್ತತಿ। ‘‘ಕಿಂ ಕಾಸುಯಾ ಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಕಿಚ್ಚಪುಚ್ಛಾಯಂ। ‘‘ಕಿಂ ಸೀಲಂ। ಕೋ ಸಮಾಧೀ’’ತಿಆದೀಸು ಸರೂಪಪುಚ್ಛಾಯಂ। ‘‘ಕಿಂ ಖಾದಸಿ। ಕಿಂ ಪಿವಸೀ’’ತಿಆದೀಸು ವತ್ಥುಪುಚ್ಛಾಯಂ। ‘‘ಖಾದಸಿ ಕಿಂ ಪಿವಸಿ ಕಿ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಕ್ರಿಯಾಪುಚ್ಛಾಯಂ ವತ್ತತಿ। ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾಪುಚ್ಛಾತಿ ಏವಮಾದಿಕಾ ಪನ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಪುಚ್ಛಾ ಕಿಂಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೇ ಅನಾಹರಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಅನಾಗತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –
ಗರಹಾಯಂ ಅನಿಯಮೇ, ನಿಪ್ಪಯೋಜನತಾಯ ಚ।
ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಪುಚ್ಛಾಸು, ಕಿಂಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪವತ್ತತಿ॥
ಪರಪದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಾಸೋಪಿಸ್ಸ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಕಿಂಸಮುದಯೋ, ಕಿಂವೇದನೋ, ಕಿಂಸಞ್ಞೋಜನೋ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ‘‘ಕೋ, ಕೇ। ಕಾ, ಕಾ, ಕಾಯೋ। ಕಿಂ, ಕಾನೀ’’ತಿ ಏವಂ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯವಸೇನ ವಿಭತ್ತಾನಿ ಕಿಂಸದ್ದಮಯಾನಿ ಪದಾನಿ ಸಮಾಸಪದತ್ತೇ ಪುನ ಕಿಮಿತಿ ಪಕತಿಭಾವೇನೇವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ। ನಾಮಸದ್ದೇನ ಪನ ಸಮಾಸೇ ತೇಸಂ ದ್ವಿಧಾ ಗತಿ ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಕಿನ್ನಾಮೋ, ಕೋನಾಮೋ’’ತಿ। ಸಬ್ಬಾನಿ ಪನೇತಾನಿ ಇತ್ಥಿನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಬಹುವಚನವಸೇನ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಕಿಂಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮಾಸಮ್ಹಿ, ಸದ್ಧಿಂ ನಾಮರವೇನ ವೇ।
‘‘ಕಿನ್ನಾಮೋ’’ ಇತಿ ‘‘ಕೋನಾಮೋ’’, ಇತಿ ಚೇವಂ ಗತಿ ದ್ವಿಧಾ॥
‘‘ಕೋನಾಮೋ
ಸಹಞ್ಞೇನ ಸಮಾಸಮ್ಹಿ, ‘‘ಕಿಂ ಕಿಂ’’ಇಚ್ಚೇವ ಸುಯ್ಯತೇ॥
ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಕಿಂಚಿತ್ತೋ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು। ಕಿಂಕಾರಪಟಿಸ್ಸಾವಿನೀ’’ತಿಆದೀಸು ಕಿಂಸದ್ದೋ ಸರೂಪಮವಿಜಹನ್ತೋ ತಿಟ್ಠತಿ। ತತ್ಥ ಹಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಂ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಕಿಂಚಿತ್ತೋ। ‘‘ಕಿಂ ಕರೋಮಿ ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಕಿನ್ತಿ ಕಾರೋ ಕರಣಂ ಸದ್ದನಿಚ್ಛಾರಣಂ ಕಿಂಕಾರೋ, ತಂ ಪಟಿಸ್ಸಾವೇತೀತಿ ಕಿಂಕಾರಪಟಿಸ್ಸಾವಿನೀತಿಆದಿ ನಿಬ್ಬಚನಮಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಕಿನ್ನರೋ। ಕಿಂಪಕ್ಕಮಿವ ಭಕ್ಖಿತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪನ ನಿಬ್ಬಚನಮಪ್ಪಸಿದ್ಧಂ, ಕಿಂಸದ್ದೋಯೇವ ಪದಾವಯವಭಾವೇನ ಸುತೋ। ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ಕತ್ಥಚಿ ಪದಾವಯವಭಾವೇನ ಕತ್ಥಚಿ ನು ಸು ನುಖೋ ಕಾರಣಾದಿಸದ್ದೇಹಿ ಸಹಚಾರಿಭಾವೇನ ಚ ಸುಯ್ಯತಿ। ಅತ್ರಿಮೇ ಪಯೋಗಾ – ಏಸಾ ತೇ ಇತ್ಥೀ ಕಿಂ ಹೋತಿ। ಏತೇ ಮನುಸ್ಸಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಕಿಂ ಹೋನ್ತಿ। ಕಿಮ್ಪುರಿಸಾನುಚಿಣ್ಣೋ। ಕಿಂ ನು ಭೀತೋವ ತಿಟ್ಠಸಿ। ಕಿಂಸುಛೇತ್ವಾ ಸುಖಂ ಸೇತಿ। ಕಿಂ ನುಖೋ ಕಾರಣಂ। ಕಿಂ ಕಾರಣಾ ಅಮ್ಮ ತುವಂ ಪಮಜ್ಜಸಿ, ಕಿಞ್ಹಿ ನಾಮ ಚಜನ್ತಸ್ಸ, ವಾಚಾಯ ಅದದಮಪ್ಪಕನ್ತಿ ಏವಮಾದಯೋ। ಅತ್ರಿದಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ವಿಸುಂ ಪದಾವಯವೋ ವಾ, ಹುತ್ವಾ ನ್ವಾದೀಹಿ ವಾ ಪನ।
ಯುತ್ತೋ ಸದ್ದೇಹಿ ಕಿಂಸದ್ದೋ, ದಿಟ್ಠೋ ಸುಗತಸಾಸನೇ॥
ಪಾಳಿನಯಾನುಸಾರೇನ, ಸೇಸಾನಂ ಸಮ್ಭವೋಪಿ ಚ।
ಞೇಯ್ಯೋ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಸದ್ಧಮ್ಮ-ನಯಞ್ಞೂಹಿ ಪಭೇದತೋ’’ತಿ॥
ಇದಾನಿ ಕೋ ಕಂಸದ್ದೇಹಿ ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಕೋ ಕಂಸದ್ದಾನಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾವಿಸೇಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ಸೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯಮಿಸ್ಸಕಪರಿಚ್ಛೇದೇ ವುತ್ತೋ। ಅಸಬ್ಬನಾಮಿಕತ್ತಾ ಪನ ಪುರಿಸ ಚಿತ್ತನಯೇನೇವ ವಿಭತ್ತೋ। ತಥಾ ಹಿ ಯದಾ ಕೋಸದ್ದೋ ಬ್ರಹ್ಮವಾತಕಾಯತ್ಥವಾಚಕೋ, ಕಂಸದ್ದೋ ಪನ ಸಿರೋಜಲಸುಖತ್ಥವಾಚಕೋ, ತದಾ ತಾನಿ ಪದಾನಿ ಅಸಬ್ಬನಾಮಿಕಾನಿ, ಕಸ್ಮಾ? ಅಕಿಂಸದ್ದಮಯತ್ತಾ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕರೂಪಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣರೂಪೇಹಿ ವಿರಹಿತತ್ತಾ ಪುಚ್ಛತ್ಥತೋ ಅತ್ಥನ್ತರವಾಚಕತ್ತಾ ಚ। ಏತ್ಥ ಪನ ಸಮಾನಸುತಿವಸೇನ ಅತ್ಥನ್ತರವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ಕೋಸದ್ದೋ ಕಂಸದ್ದೋತಿ ಚ ವುತ್ತಂ, ಏಕನ್ತತೋ ಪನ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕತ್ತೇ ಕಿಂಸದ್ದೋಯೇವ, ಸುದ್ಧನಾಮತ್ತೇ ಕಸದ್ದೋಯೇವಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಇಚ್ಚೇವಂ –
ಕಾಯೇ ಬ್ರಹ್ಮನಿ ವಾತೇ ಚ, ಸೀಸೇ ಜಲಸುಖೇಸು ಚ।
ಕಸದ್ದೋ ವತ್ತತೀ ತೀಸು, ಪುಮಾ ತೀಸು ನಪುಂಸಕೋ॥
ಏವಂ ಸಬ್ಬನಾಮಭೂತಾನಂ ಕಿಂಕಸದ್ದಾನಂ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಇಧ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಂ, ಅತ್ಥಾನಂ ದಾನಿ ಸಙ್ಗಹೋ।
ಪಞ್ಞಾವೇಪುಲ್ಲಕರಣೋ, ಏಕದೇಸೇನ ವುಚ್ಚತೇ॥
ಕಿಂ ಕಿಂಪಕ್ಕೇನ ಸದಿಸಂ, ಕಾಯೋ ಕಿಂಪಭವೋ ವದ।
ಕಿಂಪಕ್ಕಸದಿಸೋ ಕಾಮೋ, ಕಾಯೋ ತಣ್ಹಾದಿಸಮ್ಭವೋ॥
ಉಣ್ಹಕಾಲೇ ಕ’ಮಿಚ್ಛನ್ತಿ, ಕ’ಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಪಿಪಾಸಿತಾ।
ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತಾ ಕ’ಮಿಚ್ಛನ್ತಿ, ಕ’ಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ದುಖಟ್ಟಿತಾ॥
ಕಾಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸ ಕೋ ಆಯೋ,
ಕೋ ನಾಥೋ ಕಸ್ಸ ಭೂತಲೇ।
ಕಸ್ಸ ಕಂ ಝಾನಜಂ ಸಾತಂ,
ಕಸ್ಸಙ್ಗೇಸು ಚ ಕಂ ಪರನ್ತಿ॥
ಯಾ ಕಿಂಸದ್ದಸ್ಸ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕಸಞ್ಞಿತಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವಿಭತ್ತಾ, ಏತಾಸು ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಕೇಭಿ, ಕಿಸ್ಸ, ಕಸ್ಮಾ, ಕಮ್ಹಾ, ಕಮ್ಹೀ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ಪದಾನಿ ಪಹಾಯ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಕಾಯೋ, ಕಾಭಿ, ಕಾಸಾನಂ, ಕಾಯಂ, ಕಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಚ ಪದಾನಿ ಪಹಾಯ ತತೋ ತತೋ ಸೇಸಪದತೋ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಚಿಸದ್ದಂ ಚನಸದ್ದಂ ಚನಂಸದ್ದಞ್ಚ ನಿಪಾತೇತ್ವಾ ಏವರೂಪಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ?
ಕೋಚಿ, ಕೇಚಿ, ಕೇಚನ। ಕಿಞ್ಚಿ, ಕಿಞ್ಚನಂ, ಕೇಚಿ, ಕೇಚನ। ಕೇನಚಿ, ಕೇಹಿಚಿ। ಕಸ್ಸಚಿ, ಕೇಸಞ್ಚಿ। ಪಞ್ಚಮಿಯಾ ಏಕವಚನಂ ಊನಂ ಪಾಳಿಯಂ ಅನಾಗತತ್ತಾ। ಕೇಹಿಚಿ। ಕಸ್ಸಚಿ, ಕೇಸಞ್ಚಿ। ಕಸ್ಮಿಞ್ಚಿ, ಕಿಸ್ಮಿಚಿ, ಕೇಸುಚಿ। ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ। ಅತ್ರ ಕಿಸ್ಮಿಚೀತಿ ಅನುಸಾರಲೋಪವಸೇನ ವುತ್ತಂ।
ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಪನ ಕಾಚಿ ಇತ್ಥೀ, ಕಾಚಿ ಇತ್ಥಿಯೋ। ಕಾಚಿ, ಕಾಚಿ। ಕಿಞ್ಚಿ, ಕಾಚಿ। ಕಾಯಚಿ, ಕಾಹಿಚಿ। ಕಾಯಚಿ, ಕಸ್ಸಾಚಿ, ಕಾಸಞ್ಚಿ। ಕಾಯಚಿ, ಕಾಹಿಚಿ। ಕಾಯಚಿ, ಕಸ್ಸಾಚಿ, ಕಾಸಞ್ಚಿ। ಕಾಯಚಿ, ಕಾಸುಚೀತಿ ರೂಪಾನಿ।
ಏತ್ಥ ‘‘ಇತಿ ಭಾಸನ್ತಿ ಕೇಚನ, ನ ನಂ ಹಿಂಸಾಮಿ ಕಿಞ್ಚನ’’ನ್ತಿಆದಯೋ ಪಯೋಗಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಇತಿ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ ಕೋಚಿ ಕಾಚಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿಆದೀನಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಾನಂ ಸಙ್ಗಾಹಕವಚನಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।
ಪುನೇತಾನಿಯೇವ ಯಥಾರಹಂ ಯಂಸದ್ದೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮಿ –
ಯೋ ಕೋಚಿ, ಯೇ ಕೇಚಿ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ, ಯೇ ಕೇಚಿ। ಯೇನ ಕೇನಚಿ, ಯೇಹಿ ಕೇಹಿಚಿ। ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ, ಯೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ। ಯಸ್ಮಾ ಕಸ್ಮಾಚಿ, ಯೇಹಿ ಕೇಹಿಚಿ। ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ, ಯೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ। ಯಸ್ಮಿಂ ಕಸ್ಮಿಞ್ಚಿ, ಯೇಸು ಕೇಸುಚಿ।
ಏತ್ಥ
ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ, ಯಾನಿ ಕಾನಿಚಿ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ, ಯಾನಿ ಕಾನಿಚಿ। ಸೇಸಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಸದಿಸಂ। ಏತ್ಥ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರತನಂ ಅತ್ಥಿ, ಧತರಟ್ಠನಿವೇಸನೇ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿತ್ತಂ ಇಧ ವಾ ಹುರಂ ವಾ। ಯಾನಿ ಕಾನಿಚಿ ರೂಪಾನೀ’’ತಿಆದಯೋ ಪಯೋಗಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗರೂಪಾನಿ।
ಯಾ ಕಾಚಿ ಇತ್ಥೀ, ಯಾ ಕಾಚಿ ಇತ್ಥಿಯೋ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ, ಯಾ ಕಾಚಿ। ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ, ಯಾಹಿ ಕಾಹಿಚಿ। ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ, ಯಾಸಂ ಕಾಸಞ್ಚಿ। ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ, ಯಾಹಿ ಕಾಹಿಚಿ। ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ, ಯಾಸಂ ಕಾಸಞ್ಚಿ। ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ, ಯಾಸು ಕಾಸುಚಿ।
ಏತ್ಥ ‘‘ಯಾ ಕಾಚಿ ವೇದನಾ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿಆದಯೋ ಪಯೋಗಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗರೂಪಾನಿ। ಇತಿ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ ಯೋ ಕೋಚಿ, ಯಾ ಕಾಚಿ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿಆದೀನಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನವಚನಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಸಬ್ಬಾನಿ ಚೇತಾನಿ ನ ನಿಪಾತಪದಾನಿ, ನಿಪಾತಪತಿರೂಪಕಾ ಸದ್ದಗತಿಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಯದಿ ನಿಪಾತಪದಾನಿ ಸಿಯುಂ, ತೀಸು ಲಿಙ್ಗೇಸು ಸತ್ತಸು ವಿಭತ್ತೀಸು ಏಕಾಕಾರೇನ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯುಂ, ನ ಚ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ನಿಪಾತಪದಾನಿ, ನಿಪಾತಪತಿರೂಪಕಾ ಸದ್ದಗತಿಯೋಯೇವ।
ಅಪಿಚ ಯ ತ ಕಿಂ ಏತಇಚ್ಚೇತೇಹಿ ಸಬ್ಬನಾಮೇಹಿ ಲಿಙ್ಗಾನುರೂಪತೋ ತ್ತಕತ್ತಿಕಪಚ್ಚಯೇ ಕತ್ವಾ ವತ್ತಿಚ್ಛಾಯಂ ಯಾನಿ ಪದಾನಿ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿ, ತಾನಿ ಪರಿಚ್ಛೇದವಚನಾನಿ ಅಸಬ್ಬನಾಮಿಕಾನಿಯೇವ ಭವನ್ತಿ। ತೇಸಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಪುರಿಸ ಚಿತ್ತ ಕಞ್ಞಾನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ತಂ ಯಥಾ?
ಯತ್ತಕೋ
ಇದಾನಿ ಸಙ್ಖಾದಿವಚನಸ್ಸ ಏಕಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವುಚ್ಚತೇ –
ಏಕಸದ್ದೋ ಹಿ ಸಙ್ಖಾವಚನೋ ಚ ಹೋತಿ ಅಸದಿಸವಚನೋ ಚ ಅಸಹಾಯವಚನೋ ಚ ಏಕಚ್ಚವಚನೋ ಚ ಮಿಸ್ಸೀಭೂತವಚನೋ ಚ। ಯದಾ ಸಙ್ಖಾ’ಸದಿಸಾ’ಸಹಾಯವಚನೋ, ತದಾ ಏಕವಚನಕೋ ಭವತಿ।
ಏಕೋ, ಏಕಂ, ಏಕೇನ, ಏಕಸ್ಸ, ಏಕಸ್ಮಾ, ಏಕಮ್ಹಾ, ಏಕಸ್ಸ, ಏಕಸ್ಮಿಂ, ಏಕಮ್ಹೀತಿ। ಏವಂ ಸಙ್ಖಾದಿವಚನೋ ಏಕಸದ್ದೋ ಏಕವಚನಕೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಏಕೋ ದ್ವೇ ತಯೋ’’ತಿ ಸಙ್ಖಾವಿಸಯೇ ಏಕಸದ್ದೋ ಏಕವಚನಕೋವ। ‘‘ಏಕೋಮ್ಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ। ಏಕೋ ರಾಜ ನಿಪಜ್ಜಾಮೀ’’ತಿ ಅಸದಿಸಾಸಹಾಯಕಥನೇಪಿ ಏಕವಚನಕೋವ। ಅಯಂ ಏಕವಚನಿಕಾ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ।
ಯದಾ ಪನ ಸಙ್ಖತ್ಥಾ ಚ ಅಸಹಾಯಾ ಚ ಬಹೂ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯುಂ, ತದಾ ಏಕಸದ್ದತೋ ಕಕಾರಾಗಮಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಕಾ, ಏಕಕೇ, ಏಕಕೇಹಿ, ಏಕಕೇಭಿ। ಪುರಿಸನಯೇ ಬಹುವಚನವಸೇನ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಹಿ ಸಙ್ಖತ್ಥಾಪಿ ಬಹೂ ಹೋನ್ತಿ। ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಏಕಕಾ ಸಿಯು’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಅಸಹಾಯಾಪಿ ಬಹೂ ಹೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಯಮ್ಪಿ ಗಹಪತಿ ಏಕೋವ ಆಗತೋ, ಅಯಮ್ಪಿ ಏಕೋವ ಆಗತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಇಮೇ ಗಹಪತಯೋ ಏಕಕಾ ಆಗತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಾ ದಿಸ್ಸತಿ। ಅಯಂ ನಯೋ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕಪಕ್ಖಂ ನ ಭಜತಿ ಅಸಾಧಾರಣರೂಪಾಭಾವತೋ, ಅತ್ಥನ್ತರವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ಪನ ವುತ್ತೋ।
ಯದಾ ಏಕೇತಿ ಏಕಚ್ಚೇ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ। ಯದಾ ಪನ ಮಿಸ್ಸೀಭೂತವಚನೋ, ತದಾ ‘‘ಏಕಾ, ಏಕೇ, ಏಕೇಹಿ, ಏಕೇಭಿ, ಏಕಾನ’’ನ್ತಿ ಪುರಿಸನಯೇ ಬಹುವಚನವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ‘‘ಪಞ್ಚಾಲೋ ಚ ವಿದೇಹೋ ಚ, ಉಭೋ ಏಕಾ ಭವನ್ತು ತೇ’’ತಿ ಪಾಳಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ಅಯಂ ನಯೋ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕಪಕ್ಖಂ ನ ಭಜತಿ ಅಸಾಧಾರಣರೂಪಾಭಾವತೋ, ಅತ್ಥನ್ತರವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ಪನ ವುತ್ತೋ। ತತ್ಥ ಏಕಾ ಭವನ್ತೂತಿ ಏಕೀಭವನ್ತು ಮಿಸ್ಸೀಭವನ್ತು, ಗಙ್ಗೋದಕೇನ ಯಮುನೋದಕಂ ವಿಯ ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಸಂಸನ್ದನ್ತು ಸಮೇನ್ತೂತಿ ವಚನತ್ಥೋ।
ಆಚರಿಯಾ ಪನ ಏವಂ ವಿಭಾಗಂ ಅದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಏಕಸದ್ದಸ್ಸ ಸಬ್ಬನಾಮತ್ತಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಯ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಂ ಯೋಜೇನ್ತಿ। ಕಥಂ?
ಏಕೋ, ಏಕೇ। ಏಕಂ, ಏಕೇ। ಏಕೇನ, ಏಕೇಹಿ, ಏಕೇಭಿ। ಏಕಸ್ಸ, ಏಕೇಸಂ, ಏಕೇಸಾನಂ। ಏಕಸ್ಮಾ, ಏಕಮ್ಹಾ, ಏಕೇಹಿ, ಏಕೇಭಿ। ಏಕಸ್ಸ, ಏಕೇಸಂ, ಏಕೇಸಾನಂ। ಏಕಸ್ಮಿಂ, ಏಕಮ್ಹಿ, ಏಕೇಸೂತಿ। ಅಯಂ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಕೇಚಿ ‘‘ಏಕಸದ್ದೋ ಸಙ್ಖ್ಯಾತುಲ್ಯಾಸಹಾಯಞ್ಞವಚನೋ। ಯದಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾವಚನೋ, ತದಾ ಸಬ್ಬತ್ಥೇಕವಚನನ್ತೋವ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಬಹುವಚನನ್ತೋಪಿ, ಏಕೋ ಏಕಾ ಏಕಂ ಇಚ್ಚಾದಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬಸದ್ದಸಮಂ। ಸಂಸಾಸ್ವೇವ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯೇ ಯೋಜನಾನಯಂ ವದನ್ತಿ। ಏವಂ ವದನ್ತಾ ಚ ತೇ ವಿಭಾಗಂ ಅದಸ್ಸೇತ್ವಾ ವದನ್ತಿ। ಮಯಂ ಪನ ಸೋತೂನಂ ಪಯೋಗೇಸು ಕೋಸಲ್ಲುಪ್ಪಾದನತ್ಥಂ ವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ವದಾಮ।
ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಏಕಸದ್ದಸ್ಸ ಏಕಾರನ್ತನಿದ್ದೇಸೋಪಿ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗರೂಪಾನಿ।
ಏಕಂ, ಏಕಾನಿ। ಏಕಂ, ಏಕಾನಿ। ಸೇಸಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಸದಿಸಂ। ತತ್ಥ ಏಕಾನೀತಿ ಏಕಚ್ಚಾನಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಬಹುವಚನೇಸುಪಿ, ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗರೂಪಾನಿ।
ಏಕಾ, ಏಕಾ, ಏಕಾಯೋ। ಏಕಂ, ಏಕಾ, ಏಕಾಯೋ। ಏಕಾಯ, ಏಕಾಹಿ, ಏಕಾಭಿ। ಏಕಾಯ, ಏಕಿಸ್ಸಾ, ಏಕಾಸಂ। ಏಕಾಯ, ಏಕಾಹಿ, ಏಕಾಭಿ। ಏಕಾಯ, ಏಕಿಸ್ಸಾ, ಏಕಾಸಂ। ಏಕಾಯ, ಏಕಾಯಂ, ಏಕಿಸ್ಸಂ, ಏಕಾಸು। ಏತ್ಥ ಬಹುವಚನಟ್ಠಾನೇ ಏಕಾತಿ ಏಕಚ್ಚಾ, ಏಕಾಹೀತಿ ಏಕಚ್ಚಾಹಿ, ಏಕಾಸನ್ತಿ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಏಕಾಸೂತಿ ಏಕಚ್ಚಾಸು। ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗರೂಪಾನಿ। ಸಬ್ಬಾನೇತಾನಿ ಸಬ್ಬನಾಮಾನಿ ಏಕವಚನಬಹುವಚನವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ।
ಅಪಿಚ ಏಕಸದ್ದೇ ವಿಚ್ಛಾವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯರೂಪಾನಿ ಏಕವಚನಾನೇವ ಭವನ್ತಿ। ಕಥಂ?
ಏಕೇಕೋ, ಏಕೇಕಂ, ಏಕೇಕೇನ, ಏಕೇಕಸ್ಸ, ಏಕೇಕಸ್ಮಾ, ಏಕೇಕಮ್ಹಾ, ಏಕೇಕಸ್ಸ, ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ, ಏಕೇಕಮ್ಹೀತಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗರೂಪಾನಿ।
ಏಕೇಕಂ, ಏಕೇಕಂ। ಸೇಸಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಸದಿಸಂ, ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗರೂಪಾನಿ। ಏಕೇಕಾ, ಏಕೇಕಂ, ಏಕೇಕಾಯ, ಏಕೇಕಿಸ್ಸಾ, ಏಕೇಕಾಯ, ಏಕೇಕಿಸ್ಸಾ, ಏಕೇಕಾಯಂ, ಏಕೇಕಿಸ್ಸಂ। ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗರೂಪಾನಿ।
ಸಬ್ಬಾನೇತಾನಿ ವಿಚ್ಛಾಸಬ್ಬನಾಮಾನೀತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಬಹುವಚನಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ನ ಸನ್ತಿ ಪಯೋಗಾಭಾವತೋ। ಇತಿ ಇಮೇಸು ವಿಚ್ಛಾವಸೇನ ವುತ್ತೇಸು ಲಿಙ್ಗತ್ತಯರೂಪೇಸು ಸಮಾಸಚಿನ್ತಾ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಾ ಅನಿಬ್ಬಚನೀಯತ್ತಾ ವಿಚ್ಛಾಸದ್ದಾನಂ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಪಬ್ಬಂ ಪಬ್ಬಂ ಪಬ್ಬಪಬ್ಬಸದ್ದಾದೀನಂ ಸಮಾಸಕರಣವಸೇನ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ನ ದಸ್ಸಿತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ವಿಚ್ಛಾಯಂ ವತ್ತಮಾನಾನಂ ದ್ವಿರುತ್ತಿ ಲೋಕತೋ ಏವ ಸಿದ್ಧಾ, ನ ಲಕ್ಖಣತೋ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಸಮಾಸಚಿನ್ತಾ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಾ।
ಇದಾನಿ ಏಕಚ್ಚ ಏಕತಿಯ ಏಕಚ್ಚಿಯಸದ್ದಾನಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾಯೋ ವುಚ್ಚನ್ತೇ – ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೇ ತಾವ ಏಕಚ್ಚೋ, ಏಕಚ್ಚೇ। ಏಕಚ್ಚಂ, ಏಕಚ್ಚೇ। ಸೇಸಂ ಪುರಿಸಸದ್ದಸಮಂ। ಏತ್ಥ ಏಕಚ್ಚೇತಿ ಪಚ್ಚತ್ತಬಹುವಚನಮೇವ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕರೂಪಸಮಂ ಅಸಾಧಾರಣರೂಪತ್ತಾ। ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಕುಲಪುತ್ತೋ। ಇಧೇಕಚ್ಚೇ ಮೋಘಪುರಿಸಾ’’ತಿ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ।
ಏಕತಿಯೋ, ಏಕತಿಯೇ। ಏಕತಿಯಂ, ಏಕತಿಯೇ। ಸೇಸಂ ಪುರಿಸಸದ್ದಸಮಂ। ಇಧಾಪಿ ಏಕತಿಯೇತಿ ಪಚ್ಚತ್ತಬಹುವಚನಮೇವ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕರೂಪಸಮಂ ಅಸಾಧಾರಣರೂಪತ್ತಾ। ಏಕತಿಯೇ ಮನುಸ್ಸಾ।
‘‘ನ ವಿಸ್ಸಸೇ ಏಕತಿಯೇಸು ಏವ,
ಅಗಾರಿಸು ಪಬ್ಬಜಿತೇಸು ಚಾಪಿ।
ಸಾಧೂಪಿ ಹುತ್ವಾನ ಅಸಾಧು ಹೋನ್ತಿ।
ಅಸಾಧು ಹುತ್ವಾ ಪುನ ಸಾಧು ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ
ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ। ಏಕಚ್ಚಿಯಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಯಂ ಪನ –
‘‘ಸಚ್ಚಂ ಕಿರೇವಮಾಹಂಸು, ನರಾ ಏಕಚ್ಚಿಯಾ ಇಧ।
ಕಟ್ಠಂ ನಿಪ್ಲವಿತಂ ಸೇಯ್ಯೋ, ನ ತ್ವೇವೇಕಚ್ಚಿಯೋ ನರೋ॥
ಏಕಚ್ಚಿಯಂ ಆಹಾರ’’ನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ। ಏಕಚ್ಚಿಯೋ, ಏಕಚ್ಚಿಯಾ। ಏಕಚ್ಚಿಯಂ, ಏಕಚ್ಚಿಯೇತಿ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಪುರಿಸನಯೋ। ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗರೂಪಾನಿ।
ಏಕಚ್ಚಂ
‘‘ಏಕಚ್ಚಾ, ಏಕಚ್ಚಾ, ಏಕಚ್ಚಾಯೋ’’ತಿ ಕಞ್ಞಾನಯೇನ, ತಥಾ ‘‘ಏಕತಿಯಾ, ಏಕತಿಯಾ, ಏಕತಿಯಾಯೋ। ಏಕತಿಯ’’ನ್ತಿ ಚ, ‘‘ಏಕಚ್ಚಿಯಾ, ಏಕಚ್ಚಿಯಾ, ಏಕಚ್ಚಿಯಾಯೋ। ಏಕಚ್ಚಿಯ’’ನ್ತಿ ಚ ಕಞ್ಞಾನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗರೂಪಾನಿ।
ಇದಾನಿ ಏಕಾಕೀ ಏಕಾಕಿಯಸದ್ದವಸೇನ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವುಚ್ಚನ್ತೇ –
ಏಕಾಕೀ, ಏಕಾಕೀ, ಏಕಾಕಿನೋ। ಏಕಾಕಿಂ, ಏಕಾಕೀ, ಏಕಾಕಿನೋ। ದಣ್ಡೀನಯೇನ ಞೇಯ್ಯಾ। ಏಕಾಕಿಯೋ, ಏಕಾಕಿಯಾ। ಏಕಾಕಿಯಂ, ಏಕಾಕಿಯೇ। ಏಕಾಕಿಯೇನ। ಪುರಿಸನಯೇನ ಞೇಯ್ಯಂ। ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗರೂಪಾನಿ।
ಏಕಾಕಿ ಕುಲಂ, ಏಕಾಕೀ, ಏಕಾಕೀನಿ। ಏಕಾಕಿಂ, ಏಕಾಕೀ, ಏಕಾಕೀನಿ। ಸೇಸಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಸದಿಸಂ। ಏಕಾಕಿಯಂ, ಏಕಾಕಿಯಾನಿ। ಏಕಾಕಿಯಂ, ಏಕಾಕಿಯಾನಿ। ಸೇಸಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಸದಿಸಂ। ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗರೂಪಾನಿ।
ಏಕಾಕಿನೀ, ಏಕಾಕಿನೀ, ಏಕಾಕಿನಿಯೋ। ಏಕಾಕಿನಿಂ, ಏಕಾಕಿನೀ, ಏಕಾಕಿನಿಯೋ। ಏಕಾಕಿನಿಯಾತಿ ಇತ್ಥೀಸದಿಸಂ। ಏಕಾಕಿಯಾ, ಏಕಾಕಿಯಾ, ಏಕಾಕಿಯಾಯೋ। ಏಕಾಕಿಯಂ, ಏಕಾಕಿಯಾ, ಏಕಾಕಿಯಾಯೋ। ಏಕಾಕಿಯಾಯಾತಿ ಕಞ್ಞಾಸದಿಸಂ। ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗರೂಪಾನಿ। ಸಬ್ಬಾನಿ ಪನೇತಾನಿ ಅಸಬ್ಬನಾಮಿಕರೂಪಾನಿ ಅತ್ಥನ್ತರವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ।
ಇದಾನಿ ದ್ವಿಸದ್ದಪರಿಯಾಯಸ್ಸ ಸದಾ ಬಹುವಚನನ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕಪದಸ್ಸ ಉಭಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವುಚ್ಚತೇ –
‘‘ಉಭೋ ಕಚ್ಚಾಯನೇಪಿ ಹಿ ‘‘ಉಭೇ ತಪ್ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಏತಾನಿ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾನಿಯೇವ। ಉಭಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮಾಸೋ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧೋ। ಲಿಙ್ಗತ್ತಯಸಾಧಾರಣರೂಪಾನಿ।
ಇದಾನಿ ಸಙ್ಖಾವಚನಾನಂ ದ್ವಿತಿ ಚತುಸದ್ದಾನಂ ಸದಾ ಬಹುವಚನನ್ತಾನಂ ಸಬ್ಬನಾಮಾನಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾಯೋ ವುಚ್ಚನ್ತೇ –
ದ್ವೇ, ದ್ವೇ, ದ್ವೀಹಿ, ದ್ವೀಭಿ, ದ್ವಿನ್ನಂ, ದುವಿನ್ನಂ, ದ್ವೀಹಿ, ದ್ವೀಭಿ, ದ್ವಿನ್ನಂ, ದುವಿನ್ನಂ, ದ್ವೀಸು। ಚೂಳನಿರುತ್ತಿಯಂ ಪನ ‘‘ದ್ವಿನ್ನನ್ನ’’ನ್ತಿ ಪದಮಾಲಾ ಆಗತಾ। ಇಮಾನಿ ಅಹಂಸದ್ದಾದೀನಿ ವಿಯ ಇತ್ಥಿ ಲಿಙ್ಗಾದಿಭಾವವಿನಿಮುತ್ತಾನಿಪಿ ತೀಸು ಲಿಙ್ಗೇಸು ಯುಜ್ಜನ್ತೇ ‘‘ದ್ವೇ ಪುರಿಸಾ, ದ್ವೇ ಇತ್ಥಿಯೋ, ದ್ವೇ ಚಿತ್ತಾನಿ’’ಇಚ್ಚೇವಮಾದಿನಾ। ಇಮಾನಿಪಿ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯಸಾಧಾರಣಾನಿ ರೂಪಾನಿ।
‘‘ದ್ವೇ’’ತಿ ರೂಪಂ ದ್ವಿಸದ್ದಸ್ಸ, ಯಂ ಸಮಾಸಮ್ಹಿ ತಂ ಭವೇ।
ದ್ವಿತಿಪ್ಪಕತಿಕಂಯೇವ, ನಾನಾದೇಸೇಹಿ ಸಾ ಸಿಯಾ॥
ದ್ವಿಭಾವೋ ಚೇವ ದ್ವೇಭಾವೋ, ದ್ವಿರತ್ತಞ್ಚ ದುವಸ್ಸಕೋ।
ದೋಹಳಿನೀ ದುಪತ್ತಞ್ಚ, ತದ್ಧಿತತ್ತೇ ದ್ವಯಂ ದ್ವಯಂ॥
ತಯೋ
ತಿಸ್ಸೋ, ತಿಸ್ಸೋ, ತೀಹಿ, ತೀಭಿ, ತಿಸ್ಸನ್ನಂ, ತೀಹಿ, ತೀಭಿ, ತಿಸ್ಸನ್ನಂ, ತೀಸು। ಇಮಾನಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗರೂಪಾನಿ। ಚೂಳನಿರುತ್ತಿಯಂ ‘‘ತಿಸ್ಸನ್ನನ್ನ’’ನ್ತಿ ಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೀನಂ ಬಹುವಚನಮಾಗತಂ, ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ಪನ ‘‘ತಿಣ್ಣನ್ನ’’ನ್ತಿ। ತಾನಿ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ತೇಪಿಟಕೇ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಚೇ, ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ।
ತೀಣಿ, ತೀಣಿ, ತೀಹಿ, ತೀಭಿ, ತಿಣ್ಣಂ, ತಿಣ್ಣನ್ನಂ, ತೀಹಿ, ತೀಭಿ, ತಿಣ್ಣಂ, ತಿಣ್ಣನ್ನಂ, ತೀಸು। ಇಮಾನಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗರೂಪಾನಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೇ ತೀಣಿಸದ್ದಸ್ಸ ಣಿಕಾರಲೋಪೋಪಿ ಭವತಿ ‘‘ದ್ವೇ ವಾತಿ ವಾ ಉದಕಫುಸಿತಾನೀ’’ತಿ। ‘‘ತಿಣ್ಣನ್ನಂ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಭಾವಿತತ್ತಾ ಬಹುಲೀಕತತ್ತಾ ಪಿಣ್ಡೋಲಭಾರದ್ವಾಜೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಅಞ್ಞಾ ಬ್ಯಾಕತಾ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ತಿಣ್ಣನ್ನ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವೇ ನಿದಸ್ಸನಂ।
ಯಾನಿ ರೂಪಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ತೀಣಿ ತಯೋ’’ಇತಿ।
ಸಮಾಸವಿಸಯೇ ತಾನಿ, ತಿತಿಪ್ಪಕತಿಕಾ ಸಿಯುಂ॥
ಯಸ್ಮಾ ತಿಸ್ಸ ಸಮಾಸಮ್ಹಿ, ಸದ್ಧಿಂ ಪರಪದೇನ ವೇ।
‘‘ತಿವೇದನಂ ತಿಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ, ‘‘ತಿಲೋಕ’’ನ್ತಿ ಚ ನಿದ್ದಿಸೇ॥
ಏತ್ಥ ನಪುಂಸಕತ್ತಂವ, ಪಾಸಂಸಂ ಪಾಯವುತ್ತಿತೋ।
ಪುಮತ್ತಮ್ಪೇತ್ಥ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ‘‘ತಿಭವೋ ಖಾಯತೇ’’ಇತಿ॥
ಚತ್ತಾರೋ, ಚತುರೋ, ಚತ್ತಾರೋ, ಚತುರೋ, ಚತೂಹಿ, ಚತೂಭಿ, ಚತುಬ್ಭಿ, ಚತುನ್ನಂ, ಚತೂಹಿ, ಚತೂಭಿ, ಚತುಬ್ಭಿ, ಚತುನ್ನಂ, ಚತೂಸು। ಇಮಾನಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗರೂಪಾನಿ।
ಚತಸ್ಸೋ ಚೂಳನಿರುತ್ತಿಯಂ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ಪಾಳಿಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಚ ದಸ್ಸನತೋ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿ ಚೂಳನಿರುತ್ತಿಯಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಚತುನ್ನ’’ನ್ತಿ ಆಗತಂ, ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಕಞ್ಞಾನ’’ನ್ತಿ ಆಗತಂ। ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಸೋಣದನ್ತಸುತ್ತಾದೀಸು ‘‘ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಚತುನ್ನಂ ಪರಿಸಾನಂ ಪಿಯೋ ಮನಾಪೋ’’ತಿ ಆಗತಂ। ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಚ ಪನ ಸುತ್ತನ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಚತೂಹಿ ಅಚ್ಛರಿಯಬ್ಭುತಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಚತುನ್ನಂ ಪರಿಸಾನಂ ಪಿಯೋ ಮನಾಪೋ’’ತಿ ಆಗತಂ। ಸತ್ತಿಲಙ್ಘಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಆಚರಿಯೋ ಪನಸ್ಸ ಚತುನ್ನಂ ಸತ್ತೀನಂ ಲಙ್ಘನಂ ಸಿಪ್ಪಂ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಆಗತಂ।
ಚತ್ತಾರಿ, ಚತ್ತಾರಿ, ಚತೂಹಿ, ಚತೂಭಿ, ಚತುಬ್ಭಿ, ಚತುನ್ನಂ, ಚತೂಹಿ, ಚತೂಭಿ, ಚತುಬ್ಭಿ, ಚತುನ್ನಂ, ಚತೂಸು। ಇಮಾನಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗರೂಪಾನಿ।
‘‘ಚತ್ತಾರೋ’’ತಿ ‘‘ಚತಸ್ಸೋ’’ತಿ, ‘‘ಚತ್ತಾರೀ’’ತಿ ಚ ಸದ್ದಿತಂ।
ರೂಪಂ ಸಮಾಸಭಾವಮ್ಹಿ, ಚತುಪ್ಪಕತಿಕಂ ಭವೇ॥
ನಿದಸ್ಸನಪದಾನೇತ್ಥ, ಕಮತೋ ಕಮಕೋವಿದೋ।
‘‘ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಚತುಸ್ಸಾಲಂ, ಚತುಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಸೇ॥
ಇಮಾನಿ ದ್ವೇಆದಿಕಾನಿ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕಾನಿ ಬಹುವಚನಾನಿಯೇವ ಭವನ್ತಿ, ನ ಏಕವಚನಾನಿ। ಚೂಳನಿರುತ್ತಿಯಂ ಪನ ತೀಸು ಲಿಙ್ಗೇಸು ‘‘ಚತಸ್ಸನ್ನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖಮಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಇದಾನಿ ತುಮ್ಹಅಮ್ಹಸದ್ದಾನಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವುಚ್ಚನ್ತೇ, ತೇಸು ಯೇನ ಕಥೇತಿ, ತಸ್ಸಾಲಪನೇ ತುಮ್ಹವಚನಾನಿ ಭವನ್ತಿ।
ತ್ವಂ, ತುವಂ, ತುಮ್ಹೇ। ತಂ, ತುವಂ, ತ್ವಂ, ತವಂ, ತುಮ್ಹೇ। ತಯಾ, ತ್ವಯಾ, ತುಮ್ಹೇಹಿ, ತುಮ್ಹೇಭಿ। ತುಯ್ಹಂ, ತವ, ತುಮ್ಹಂ, ತುಮ್ಹಾಕಂ। ತಯಾ, ತ್ವಯಾ, ತುಮ್ಹೇಹಿ, ತುಮ್ಹೇಭಿ। ತುಯ್ಹಂ, ತವ, ತುಮ್ಹಂ, ತುಮ್ಹಾಕಂ। ತಯಿ, ತ್ವಯಿ, ತುಮ್ಹೇಸು
ಅತ್ತಯೋಗೇ ಅಮ್ಹವಚನಾನಿ ಭವನ್ತಿ।
ಅಹಂ, ಅಹಕಂ, ಮಯಂ, ಅಮ್ಹೇ। ಮಂ, ಮಮಂ, ಅಮ್ಹೇ। ಮಯಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ, ಅಮ್ಹೇಭಿ। ಮಯ್ಹಂ, ಮಮ, ಅಮ್ಹಂ, ಅಮ್ಹಾಕಂ, ಅಸ್ಮಾಕಂ। ಮಯಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ, ಅಮ್ಹೇಭಿ। ಮಯ್ಹಂ, ಮಮ, ಅಮ್ಹಂ, ಅಮ್ಹಾಕಂ, ಅಸ್ಮಾಕಂ। ಮಯಿ, ಅಮ್ಹೇಸು, ಅಸ್ಮೇಸು।
ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಕಥಂ ಅಮ್ಹೇ ಕರೋಮಸೇ’’ತಿ ಪಾಳಿದಸ್ಸನತೋ ‘‘ತುಮ್ಹೇ’’ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಸ್ಸ ವಿಯ ‘‘ಅಮ್ಹೇ’’ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಸ್ಸಪಿ ಅತ್ಥಿತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ‘‘ಅಹಕ’’ನ್ತಿ ರೂಪನ್ತರಮ್ಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವೇ ‘‘ಅಹಕಞ್ಚ ಚಿತ್ತವಸಾನುಗಾ ಭಾಸಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಏಸಾ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಅಹಕನ್ತಿ ಅಹಂ ಇಚ್ಚೇವತ್ಥೋ। ತತ್ರ ‘‘ಅಹಂ ಪುರಿಸೋ, ಅಹಂ ಕಞ್ಞಾ, ಅಹಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ಇಮಾನಿಪಿ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯಸಾಧಾರಣರೂಪಾನಿ।
ಕಚ್ಚಾಯನಚೂಳನಿರುತ್ತಿನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇಸು ಪನ ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ಅಮ್ಹಾಕ’’ನ್ತಿ ಚ ದುತಿಯಾಬಹುವಚನಂ ವುತ್ತಂ। ಕಚ್ಚಾಯನೇ ‘‘ತುಮ್ಹಾನಂ ಅಮ್ಹಾನ’’ನ್ತಿ ಚ ಪಠಮಾದುತಿಯಾಬಹುವಚನಂ, ‘‘ತುಮ್ಹಂ ಅಮ್ಹ’’ನ್ತಿ ಚ ಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೇಕವಚನಂ, ಪಠಮಾದುತಿಯಾಬಹುವಚನಞ್ಚ ವುತ್ತಂ, ಚೂಳನಿರುತ್ತಿನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ಪನ ‘‘ತುಮ್ಹಂ ಅಮ್ಹ’’ನ್ತಿ ಚ ದುತಿಯೇಕವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಅಮ್ಹೇ’’ತಿ ಚ ಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೀಬಹುವಚನಂ ವುತ್ತಂ। ಏತಾನಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸಾಟ್ಠಕಥೇಸು ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಚೇ, ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ।
ತುಮ್ಹಅಮ್ಹಸದ್ದಾನಂ ಪನ ಪರಪದೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಾಸೇ ‘‘ಮಂದೀಪಾ’’ತಿಆದಯೋ ಪಯೋಗಾ ತಥಾಗತಾದಿಮುಖತೋ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ। ‘‘ಏತೇ ಗಾಮಣಿ ಮಂದೀಪಾ ಮಂಲೇಣಾ ಮಂಸರಣಾ’’ತಿ ಹಿ ತಥಾಗತಮುಖತೋ, ‘‘ತಯ್ಯೋಗೋ ಮಯ್ಯೋಗೋ’’ತಿ ನಿರುತ್ತಞ್ಞುಮುಖತೋ, ಕಾಬ್ಯಾದಾಸೇ ಚ ‘‘ತ್ವಂಮುಖಂ ಕಮಲೇನೇವ, ತುಲ್ಯಂ ನಾಞ್ಞೇನ
ತತ್ಥ ಹಿ ಅಹಂ ದೀಪೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮಂದೀಪಾ, ಅಹಂ ಲೇಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮಂಲೇಣಾ, ಏವಂ ಮಂಸರಣಾ। ತುಮ್ಹೇನ ಯೋಗೋ ತಯ್ಯೋಗೋ, ತುಮ್ಹಸದ್ದೇನ ಯೋಗೋ ಇಚ್ಚೇವತ್ಥೋ। ಅಮ್ಹೇನ ಯೋಗೋ ಮಯ್ಯೋಗೋ, ಅಮ್ಹಸದ್ದೇನ ಯೋಗೋ ಇಚ್ಚೇವತ್ಥೋ। ತವ ಮುಖಂ ತ್ವಂಮುಖಂ। ಬಹುವಚನವಸೇನಪಿ ನಿಬ್ಬಚನೀಯಂ ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ಮುಖಂ ತ್ವಂಮುಖ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಮಂದೀಪಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿದಸ್ಸನತೋ ‘‘ತ್ವಂದೀಪಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಕಾಬ್ಯಾದಾಸೇ ಚ ‘‘ತ್ವಂಮುಖ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸನತೋ ತ್ವಂವಣ್ಣೋ, ತ್ವಂಸರೋ, ಮಂಮುಖಂ, ಮಂವಣ್ಣೋ, ಮಂಸರೋಆದೀನಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ। ತತ್ಥ ತ್ವಂ ದೀಪೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ತ್ವಂದೀಪಾ, ತುಮ್ಹೇ ವಾ ದೀಪಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ತ್ವಂದೀಪಾ, ತವ ವಣ್ಣೋ ತ್ವಂವಣ್ಣೋ। ಮಮ ಮುಖಂ ಮಂಮುಖಂ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ವಾ ಮುಖಂ ಮಂಮುಖನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಚನಾನಿ। ಏಸ ನಯೋ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು।
ಸಮಾಸೇ ತುಮ್ಹಅಮ್ಹಾಕಂ, ಹೋನ್ತಿ ಪರಪದೇಹಿ ವೇ।
‘‘ತ್ವಂಮುಖ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಮಂದೀಪಾ, ತಯ್ಯೋಗೋ ಮಯ್ಯೋಗೋ’’ತಿ ಚ॥
ಏತ್ಥಾಹ ‘‘ಕಿಂ ಏತ್ತಕಮೇವ ತುಮ್ಹಅಮ್ಹಸದ್ದಾನಂ ರೂಪಂ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ? ಅತ್ಥಿ ‘‘ತೇ ಮೇ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಪದಮಾಲಾ ವಿಸುಂ ನ ವುತ್ತಾತಿ? ಅವಚನೇ ಕಾರಣಮತ್ಥಿ। ಅತ್ರಿದಂ ಕಾರಣಂ –
‘‘ತೇ ಮೇ ವೋ ನೋ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ, ಪರಾನಿ ಪದತೋ ಯತೋ।
ತತೋ ನಾಮಿಕಪನ್ತೀಸು, ನ ತು ವುತ್ತಾನಿ ತಾನಿ ಮೇ॥
ಏತ್ಥ ಚ ಮಯಂ ಮೇ ವೋ ನೋಸದ್ದಾನಮತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ವುಚ್ಚತೇ – ತೇಸದ್ದಸ್ಸ ಪನ ವುತ್ತೋವ। ಯಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ಮಯಂಸದ್ದಟ್ಠಾನೇಪಿ ಮಯಾಸದ್ದೋ, ಮಯಾಸದ್ದಟ್ಠಾನೇಪಿ ಚ ಮಯಂಸದ್ದೋ ಇಚ್ಚೇವ ವದನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮಯಮ್ಪಿ ತಥೇವ ವದಾಮ। ಮಯಂಸದ್ದೋ ‘‘ಅನುಞ್ಞಾತಪಟಿಞ್ಞಾತಾ, ತೇವಿಜ್ಜಾಮಯಮಸ್ಮುಭೋ’’ತಿಆದೀಸು ಅಸ್ಮದತ್ಥೇ ಆಗತೋ ಮಯಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ನಿಬ್ಬತ್ತಿಅತ್ಥೋತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಯದಾ ಪನ ಸುವಣ್ಣೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಸೋವಣ್ಣನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ, ತದಾ ಸೋವಣ್ಣಮೇವ ಸೋವಣ್ಣಮಯನ್ತಿ ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ಮಯಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಮೇಸದ್ದೋ ‘‘ಕಿಚ್ಛೇನ ಮೇ ಅಧಿಗತಂ, ಹಲಂ ದಾನಿ ಪಕಾಸಿತು’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಕರಣೇ ಆಗತೋ। ಮಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ತಸ್ಸ ಮೇ ಭನ್ತೇ ಭಗವಾ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೂ’’ತಿಆದೀಸು ಸಮ್ಪದಾನೇ, ಮಯ್ಹನ್ತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ವದನ್ತಿ। ‘‘ಪುಬ್ಬೇವ ಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸಮ್ಬೋಧಾ ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸೇವ ಸತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ, ಮಮಾತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಚ ವದನ್ತಿ। ಏತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –
ಕರಣೇ ಸಮ್ಪದಾನೇ ಚ, ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಚ ಆಗತೋ।
ಮೇಸದ್ದೋ ಇತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ವಿಞ್ಞುನಾ ನಯದಸ್ಸಿನಾ॥
ಏತ್ಥ ತೇ ಮೇಸದ್ದಾನಮತ್ಥವಿವರಣೇ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಬ್ರೂಮ ತೇಸಮಧಿಪ್ಪಾಯಪ್ಪಕಾಸನವಸೇನ ಸೋತೂನಂ ಸಂಸಯಸಮುಗ್ಘಾಟನತ್ಥಂ। ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ತೇಮೇಸದ್ದಾನಂ ಸಮ್ಪದಾನತ್ಥವಸೇನ ‘‘ತುಯ್ಹಂ ಮಯ್ಹ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ಸಂವಣ್ಣೇಸುಂ, ಸಾಮಿಅತ್ಥವಸೇನ ಪನ ‘‘ತವ ಮಮಾ’’ತಿ। ಏವಂ ಯ್ವಾಯಂ ತೇಹಿ ಅಸಙ್ಕರತೋ ನಿಯಮೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಸೋ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ತೇಪಿಟಕೇ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಕುತೋ ಲಬ್ಭಾ। ತಥಾ ಹಿ ತೇಮೇಸದ್ದತ್ಥವಾಚಕಾ ತುಯ್ಹಂ ಮಯ್ಹಂಸದ್ದಾ ತವ ಮಮಸದ್ದಾ ಚ ಸಮ್ಪದಾನಸಾಮಿಅತ್ಥೇಸು ಅನಿಯಮತೋ ಪವತ್ತನ್ತಿ।
ತತ್ರಿಮೇ ಪಯೋಗಾ – ಇದಂ ತುಯ್ಹಂ ದದಾಮಿ। ತುಯ್ಹಂ ವಿಕಪ್ಪೇಮಿ। ತುಯ್ಹಂ ಮಂಸೇನ ಮೇದೇನ, ಮತ್ಥಕೇನ ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಆಹುತಿಂ ಪಗ್ಗಹೇಸ್ಸಾಮಿ। ಏಸ ಹಿ ತುಯ್ಹಂ ಪಿತಾ ನರಸೀಹೋ। ತುಯ್ಹಂ ಪನ ಮಾತಾ ಕಹನ್ತಿ। ಮಯ್ಹಮೇವ ದಾನಂ ದಾತಬ್ಬಂ, ನ ಅಞ್ಞೇಸಂ, ಮಯ್ಹಮೇವ ಸಾವಕಾನಂ ದಾನಂ ದಾತಬ್ಬಂ, ನ ಅಞ್ಞೇಸಂ। ನ ಮಯ್ಹಂ ಭರಿಯಾ ಏಸಾ। ಅಸ್ಸಮೋ ಸುಕತೋ ಮಯ್ಹಂ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಿಯಂ ಮಯ್ಹಂ। ತಾತ ಮಯ್ಹಂ ಮಾತು ಮುಖಂ ಅಞ್ಞಾದಿಸಂ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಅಞ್ಞಾದಿಸಂ। ಮಯ್ಹಂ ಸಾಮಿಕೋ ಇದಾನಿ ಮರಿಸ್ಸತಿ। ತವ ದೀಯತೇ, ತವ ಸಿಲಾಘತೇ, ಮಮ ಸಿಲಾಘತೇ, ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಮಮ ರುಚ್ಚತಿ। ತವ ಪುತ್ತೋ। ಉಭೋ ಮಾತಾಪಿತಾ ಮಮಾತಿ ಏವಂ ಅನಿಯಮತೋ ಪವತ್ತನ್ತಿ।
ಚೂಳನಿರುತ್ತಿಯಞ್ಹಿ ಯಮಕಮಹಾಥೇರೇನ ಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೀನಂ ಅನಞ್ಞರೂಪತ್ತಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೀನಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅನಞ್ಞಂ, ತತಿಯಾಪಞ್ಚಮೀನಂ ಬಹುವಚನಞ್ಚಾ’’ತಿ ತುಯ್ಹಂಸದ್ದಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಮ್ಪದಾನೇ, ತುಯ್ಹನ್ತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ। ‘ಕಿನ್ತೇ ವತಂ ಕಿಂ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’ನ್ತಿಆದೀಸು ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ, ತವಾತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿಆದೀನಿ ವದನ್ತಾ ‘‘ಅಯುತ್ತಂ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಸಂವಣ್ಣೇಸು’’ನ್ತಿಪಿ, ‘‘ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ನ ಪಸ್ಸಿಂಸೂ’’ತಿಪಿ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ? ಯುತ್ತಂಯೇವ ತೇ ಸಂವಣ್ಣಯಿಂಸು, ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಞ್ಚ ಪಸ್ಸಿಂಸು। ತಥಾ ಹಿ ತೇ ‘‘ಸದ್ದಸತ್ಥಮ್ಪಿ ಏಕದೇಸತೋ ಸಾಸನಾನುಕೂಲಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪರೇಸಮನುಕಮ್ಪಾಯ ಸದ್ದಸತ್ಥತೋ ನಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಮ್ಪದಾನತ್ಥವಸೇನ ತೇ ಮೇಸದ್ದಾನಂ ‘‘ತುಯ್ಹಂ ಮಯ್ಹ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ಸಂವಣ್ಣಯಿಂಸು, ಸಾಮಿಅತ್ಥವಸೇನ ಪನ ‘‘ತವ ಮಮಾ’’ತಿ। ಸದ್ದಸತ್ಥೇ ಹಿ ಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೀರೂಪಾನಿ ಸಬ್ಬಥಾ ವಿಸದಿಸಾನಿ, ಸಾಸನೇ ಪನ ಸದಿಸಾನಿ। ತಸ್ಮಾ ಸಾಸನೇ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪವತ್ತಾನಿ ಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೀರೂಪಾನಿ ಸದ್ದಸತ್ಥೇ ವಿಸೇಸೇನ ಪವತ್ತೇಹಿ ಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೀರೂಪೇಹಿ ಸಮಾನಗತಿಕಾನಿ ಕತ್ವಾ ಪರೇಸಮನುಕಮ್ಪಾಯ ಸಮ್ಪದಾನತ್ಥೇ ತುಯ್ಹಂ ಮಯ್ಹಂಸದ್ದಾನಂ ಪವತ್ತಿನಿಯಮೋ, ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಚ ತವ ಮಮಸದ್ದಾನಂ ಪವತ್ತಿನಿಯಮೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪರೇಸಮನುಕಮ್ಪಾಯ ಅಯಂ ನಿಯಮೋ, ತಸ್ಮಾ ಕರುಣಾಯೇವಾಯಂಪರಾಧೋ, ನ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾನಂ। ತಾಯ ಏವ ಹಿ ತೇಹಿ ಏವಂ ಸಂವಣ್ಣನಾ ಕತಾತಿ।
ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯುಂ – ನನು ಚ ಭೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ಸದ್ದನಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ತೇ ಮೇಸದ್ದಾನಂ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನಾನಂ ‘‘ತವ ಮಮಾ’’ತಿ ಅತ್ಥವಚನೇನ ‘‘ತುಯ್ಹಂ ಮಂಸೇನ ಮೇದೇನ, ನ ಮಯ್ಹಂ ಭರಿಯಾ ಏಸಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸಾಮಿವಿಸಯೇಸು ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ತಥಾ ಸದ್ದನಯಞ್ಞೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ತೇ ಮೇಸದ್ದಾನಂ ಸಮ್ಪದಾನತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನಾನಂ ತುಯ್ಹಂ ಮಯ್ಹಂ ತವ ಮಮಸದ್ದಾನಂ ಅನಿಯಮೇನ ದ್ವೀಸು ಅತ್ಥೇಸು ಪವತ್ತನತೋ। ನ ಹಿ ಈದಿಸೇ ಠಾನೇ ಗಾಥಾಯಂ ವಾ ಚುಣ್ಣಿಯಪದಟ್ಠಾನೇ ವಾ ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ತಸ್ಸ ರಜ್ಜಸ್ಸಹಂ ಭೀತೋ। ಕಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಂ ತಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ ಭಾಯಾಮೀ’’ತಿಆದೀಸುಯೇವ ಪನ ಠಾನೇಸು ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ।
ಯದಿ ಸದ್ದನಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ತುಯ್ಹಂ ಮಂಸೇನ ಮೇದೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪಿಯಪುತ್ತದಾನಂ ಅದಾಸಿ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪಿತಾ ಅದಾಸೀ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಸದ್ದನಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸತ್ಥೋ ವಚನೀಯೋ ಸಿಯಾ ಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೀರೂಪಾನಂ ಸತ್ಥೇ ವಿಸುಂ ವಚನತೋ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಕೋ ದೋಸೋತಿ ಚೇ? ಅತ್ಥೇವ ದೋಸೋ, ಯಸ್ಮಾ ದಾನಯೋಗೇ ವಾ ನಮೋಯೋಗೇ ವಾ ಆಯಾದೇಸಸಹಿತಾನಿ ಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೀರೂಪಾನಿ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ತೇಪಿಟಕೇ ಬುದ್ಧವಚನೇ ನುಪಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸತ್ಥವಚನೇ ಅಯಂ ದೋಸೋ ಯದಿದಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಗ್ಗಹಣಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸಕರಣಂ ಸಾವಜ್ಜಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತುಯ್ಹಂ ಮಂಸೇನ ಮೇದೇನಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ।
ಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೀರೂಪಾನಿ ಹಿ ಅನಞ್ಞಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ‘‘ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅದಾಸಿ, ಪುರಿಸಸ್ಸ ಧನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಅದಾಸಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಸನ್ತಕ’’ನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಪಾವಚನೇ ಸ ನಂಸದ್ದಾ ಸಮ್ಪದಾನಸಾಮಿಅತ್ಥೇಸು ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಮಯ್ಹಂಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾಮಿಅತ್ಥವಸೇನ ಪಣ್ಣತ್ತಿಯಂ ದಸ್ಸನತೋ ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಸರಣಂ ನ ಹೋತೇವ। ತಥಾ ಹಿ –
‘‘ಸಕುಣೋ ಮಯ್ಹಕೋ ನಾಮ, ಗಿರಿಸಾನುದರೀಚರೋ।
ಪಕ್ಕಂ ಪಿಪ್ಫಲಿಮಾರುಯ್ಹ, ‘ಮಯ್ಹಂ ಮಯ್ಹ’ನ್ತಿ ಕನ್ದತೀ’’ತಿ
ಏತ್ಥ ಮಯ್ಹಕೋತಿ ಏಕಾಯ ಸಕುಣಜಾತಿಯಾ ನಾಮಂ। ಸೋ ಹಿ ಲೋಲುಪ್ಪಚಾರಿತಾಯ ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಮಯ್ಹಂ, ಇದಮ್ಪಿ ಮಯ್ಹ’’ನ್ತಿ ಕಾಯತಿ ರವತೀತಿ ಮಯ್ಹಕೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಮಯ್ಹಸದ್ದೂಪಪದಸ್ಸ ಕೇ ರೇ ಗೇ ಸದ್ದೇತಿ ಧಾತುಸ್ಸ ವಸೇನ।
ಅತ್ರಾಯಂ ಪದಸೋಧನಾ – ಯದಿ ತುಯ್ಹಂ ಮಯ್ಹಂಸದ್ದಾ ಧುವಂ ಸಮ್ಪದಾನತ್ಥೇ, ತವ ಮಮಸದ್ದಾ ಚ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಲೋಕವೋಹಾರಕುಸಲೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುನಾ ತಸ್ಸ ಸಕುಣಸ್ಸ ‘‘ಮಯ್ಹಕೋ’’ತಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ ಅನನ್ತೋಗಧಸಮ್ಪದಾನತ್ಥತ್ತಾ, ಅನ್ತೋಗಧಸಾಮ್ಯತ್ಥತ್ತಾ ಪನ ‘‘ಮಮಕೋ’’ ಇಚ್ಚೇವ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ। ಏತ್ಥಪಿ ‘‘ಮಯ್ಹಕೋ’’ತಿ ಇದಂ ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ಪಣ್ಣತ್ತಿವಿಸಯೇ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮಸ್ಸ ಅಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಅನವಕಾಸತ್ತಾ।
ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಮಯ್ಹಂಸದ್ದೋ ಸರೂಪತೋ ವಿಭತ್ಯನ್ತಭಾವೇನ ತಿಟ್ಠತಿ ಕಸದ್ದೇನ ಏಕಪದತ್ತೂಪಗಮನತೋ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ‘‘ಮಯ್ಹಕೋ’’ತಿ ಸುಜಮ್ಪತಿ ರಾಜಪುರಿಸಸದ್ದಾ ವಿಯ। ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನ ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಸರಣಂ ನ ಹೋತಿ। ಇತಿ ‘‘ಮಯ್ಹಕೋ’’ತಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿಯಂ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಪದಾವಯವಭೂತಸ್ಸ ಮಯ್ಹಸದ್ದಸ್ಸ ಅವಿಪಲ್ಲಾಸವಚನಲೇಸೇನ ತುಯ್ಹಂ ತವ ಮಮಸದ್ದೇಸುಪಿ ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ಸಮ್ಪದಾನಸಾಮಿಅತ್ಥೇಸು ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪವತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸಮಾನಾನಂ ತುಯ್ಹಂ ಮಯ್ಹಂ ತವ ಮಮಸದ್ದಾನಂ ಸದ್ದನಯಞ್ಞೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪರೇಸಮನುಕಮ್ಪಾಯ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ನಿಯಮೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಅವಗನ್ತಬ್ಬಂ। ಇಚ್ಚೇವಂ –
‘‘ತುಯ್ಹಂ ಮಯ್ಹ’’ನ್ತಿಮೇ ಸದ್ದೇ, ಸಮ್ಪದಾನೇ ಗರೂ ವದುಂ।
‘‘ತವ ಮಮಾ’’ತಿ ಸಾಮಿಮ್ಹಿ, ನಯಮಾದಾಯ ಸತ್ಥತೋ॥
ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಏತೇಸಂ, ನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ ಪಾಳಿಯಂ।
ಕೋಚಿ ತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ ಚ, ದಿಟ್ಠೋ ಅಮ್ಹೇಹಿ ತಂ ಸುಣ॥
ಸಾಮ್ಯತ್ಥಸಮ್ಪದಾನತ್ಥಾ, ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಯಹಿಂ ದುವೇ।
‘‘ತುಯ್ಹಂ ಮಯ್ಹ’’ನ್ತಿಮೇ ಸದ್ದಾ, ತೇ ಪಯೋಗಾ ನ ದುಲ್ಲಭಾ॥
‘‘ತವ ಮಮಾ’’ತಿಮೇ ಸದ್ದಾ, ಪಾಯಾ ಸಾಮಿಮ್ಹಿ ವತ್ತರೇ।
ಸಮ್ಪದಾನೇ ಯಹಿಂ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಪಯೋಗಾ ಪನಪ್ಪಕಾ॥
ತವತೋ ಮಮತೋ ತುಯ್ಹಂ-ಮಯ್ಹಂಸದ್ದಾವ ಸಾಸನೇ।
ಪಾಠೇ ನೇಕಸಹಸ್ಸಮ್ಹಿ, ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಪವತ್ತರೇತಿ॥
ಸಬ್ಬಾಪಿ ಇಮಾ ನೀತಿಯೋ ಪರಮಸುಖುಮಾ ಸುದುದ್ದಸಾ ವೀರಜಾತಿನಾ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾ।
ವೋ ನೋಸದ್ದೇಸು ಪನ ವೋಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚತ್ತಉಪಯೋಗಕರಣಸಮ್ಪದಾನಸಾಮಿವಚನಪದಪೂರಣೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಕಚ್ಚಿ ವೋ
‘‘ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಉಪಯೋಗೇ ಚ, ಕರಣೇ ಸಮ್ಪದಾನಿಯೇ।
ಸಾಮಿಸ್ಸ ವಚನೇ ಚೇವ, ತಥೇವ ಪದಪೂರಣೇ।
ಇಮೇಸು ಛಸು ಠಾನೇಸು, ವೋಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪವತ್ತತಿ’’॥
ನೋಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚತ್ತೋಪಯೋಗಕರಣಸಮ್ಪದಾನಸಾಮಿವಚನಾವಧಾರಣನುಸದ್ದತ್ಥೇಸು ಪಟಿಸೇಧೇ ನಿಪಾತಮತ್ತೇ ಚ ವತ್ತತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ‘‘ಗಾಮಂ ನೋ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾಮಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಮಾ ನೋ ಅಜ್ಜ ವಿಕನ್ತಿಂಸು, ರಞ್ಞೋ ಸೂದಾ ಮಹಾನಸೇ’’ತಿಆದೀಸು ಉಪಯೋಗೇ। ‘‘ನ ನೋ ವಿವಾಹೋ ನಾಗೇಹಿ, ಕತಪುಬ್ಬೋ ಕುದಾಚನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಕರಣೇ। ‘‘ಸಂವಿಭಜೇಥ ನೋ ರಜ್ಜೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸಮ್ಪದಾನೇ। ‘‘ಸತ್ಥಾ ನೋ ಭಗವಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಸಾಮಿವಚನೇ। ‘‘ನ ನೋ ಸಮಂ ಅತ್ಥಿ ತಥಾಗತೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅವಧಾರಣೇ। ‘‘ಅಭಿಜಾನಾಸಿ ನೋ ತ್ವಂ ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿಆದೀಸು ನುಸದ್ದತ್ಥೇ, ಪುಚ್ಛಾಯನ್ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ‘‘ಸುಭಾಸಿತಞ್ಞೇವ ಭಾಸೇಯ್ಯ, ನೋ ಚ ದುಬ್ಭಾಸಿತಂ ಭಣೇ’’ತಿಆದೀಸು ಪಟಿಸೇಧೇ। ‘‘ನ ನೋ ಸಭಾಯಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿಆದೀಸು ನಿಪಾತಮತ್ತೇ। ಏತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –
ಪಚ್ಚತ್ತೇ
ಸಾಮ್ಯಾವಧಾರಣೇ ಚೇವ, ನುಸದ್ದತ್ಥೇ ನಿವಾರಣೇ।
ತಥಾ ನಿಪಾತಮತ್ತಮ್ಹಿ, ನೋಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪವತ್ತತಿ॥
ಇದಾನಿ ಸಬ್ಬನಾಮಾನಂ ಯಥಾರಹಂ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಮಿಸ್ಸಕಪದಮಾಲಾ ವುಚ್ಚತೇ –
ಯೋ ಸೋ, ಯೇ ತೇ। ಯಂ ತಂ, ಯೇ ತೇ। ಯೇನ ತೇನ। ಸೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ। ಯಾ ಸಾ, ಯಾ ತಾ। ಯಂ ತಂ, ಯಾ ತಾ। ಯಾಯ ತಾಯ। ಸೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ। ಯಂ ತಂ, ಯಾನಿ ತಾನಿ। ಸೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ।
‘‘ಏಸೋ ಸೋ, ಏತೇ ತೇ। ಅಯಂ ಸೋ, ಇಮೇ ತೇ। ಸೋ ಅಯಂ ತೇ ಇಮೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾಪಯೋಗಂ ಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಯೋ ಸೋ ಭಗವಾ ಸಯಮ್ಭೂ ಅನಾಚರಿಯಕೋ। ಏತೇ ತೇ ಭಿಕ್ಖವೇ ಉಭೋ ಅನ್ತೇ ಅನುಪಗಮ್ಮ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಪಟಿಪದಾ ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾ। ಅಯಂ ಸೋ ಸಾರಥಿ ಏತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ ವಿಚಿತ್ತಪ್ಪಯೋಗಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಇತಿ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕಪದಾನಂ ಮಿಸ್ಸಕಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
ಮಯಾ ಸಬ್ಬತ್ಥಸಿದ್ಧಸ್ಸ, ಸಾಸನೇ ಸಬ್ಬದಸ್ಸಿನೋ।
ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಾಸನೇ ಸುಟ್ಠು, ಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಾಯ ಸೋತುನಂ॥
ಅಸಬ್ಬನಾಮನಾಮೇಹಿ, ಸಬ್ಬನಾಮಪದೇಹಿ ವೇ।
ಸಹ ಸಬ್ಬಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ಸಬ್ಬನಾಮಾನಿ ಪನ್ತಿತೋ॥
ಏತೇಸು ಕತಯೋಗಾನಂ, ಸುಖುಮತ್ಥವಿಜಾನನಂ।
ಅಕಿಚ್ಛಪಟಿವೇಧೇನ, ಭವಿಸ್ಸತಿ ನ ಸಂಸಯೋ॥
ಇತಿ ನವಙ್ಗೇ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ ಬ್ಯಪ್ಪಥಗತೀಸು ವಿಞ್ಞೂನಂ
ಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಾಯ ಕತೇ ಸದ್ದನೀತಿಪ್ಪಕರಣೇ
ಸಬ್ಬನಾಮತಂಸದಿಸನಾಮಾನಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾವಿಭಾಗೋ ನಾಮ
ದ್ವಾದಸಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।