೧೪. ಅತ್ಥತ್ತಿಕವಿಭಾಗ
ಭೂಧಾತು ತಾಯ ನಿಪ್ಫನ್ನ-ರೂಪಞ್ಚಾತಿ ಇದಂ ದ್ವಯಂ।
ಕತ್ವಾ ಪಧಾನಮಮ್ಹೇಹಿ, ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಪಪಞ್ಚಿತಂ॥
ಭವತಿಸ್ಸ ವಸಾ ದಾನಿ, ವಕ್ಖಾಮತ್ಥತ್ತಿಕಂ ವರಂ।
ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ತುಮನ್ತಞ್ಚ, ತ್ವಾದಿಯನ್ತಂ ತಿಕಂ ಇಧ॥
ತಸ್ಮಾ ತಾವ ಭೂಧಾತುತೋ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಭೂತಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ನೀಯತೇ –
ಖನ್ಧಸತ್ತಾಮನುಸ್ಸೇಸು, ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಚ ಧಾತುಯಂ।
ಖೀಣಾಸವೇ ರುಕ್ಖಾದಿಮ್ಹಿ, ಭೂತಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ॥
ಉಪ್ಪಾದೇ ಚಾಪಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ಭೂತಸದ್ದೋ ವಿಭಾವಿನಾ।
ವಿಪುಲೇ ಸೋಪಸಗ್ಗೋಯಂ, ಹೀಳನೇ ವಿಧಮೇಪಿ ಚ।
ಪರಾಜಯೇ ವೇದಿಯನೇ, ನಾಮೇ ಪಾಕಟತಾಯ ಚ॥
ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ಭೂತಸದ್ದೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾಮನುಸ್ಸಧಾತುವಿಜ್ಜಮಾನಖೀಣಾಸವಸತ್ತರುಕ್ಖಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಭೂತಮಿದನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸಮನುಪಸ್ಸಥಾ’’ತಿಆದೀಸು ಹಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಯಾನೀಧ ಮೂಲಪರಿಯಾಯಸುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯ ವಚನಂ ಇದಂ। ಟೀಕಾಯಮಾದಿಸದ್ದೇನ ಉಪ್ಪಾದಾದೀನಿ ಗಯ್ಹರೇ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಜಾತಂ ಭೂತಂ ಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಭೂತಸದ್ದೋ ಉಪ್ಪಾದೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ಪನ ‘‘ಪಭೂತಮರಿಯೋ ಪಕರೋತಿ ಪುಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಪುಲೇ। ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪರಿಭೂತರೂಪೋ’’ತಿಆದೀಸು ಹೀಳನೇ। ‘‘ಸಮ್ಭೂತೋ ಸಾಣವಾಸೀ’’ತಿಆದೀಸು ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ। ‘‘ಅಭಿಭೂತೋ ಮಾರೋ ವಿಜಿತೋ ಸಙ್ಗಾಮೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಧಮನೇ। ‘‘ಪರಾಭೂತರೂಪೋಖೋ ಅಯಂ ಅಚೇಲೋ ಪಾಥಿಕಪುತ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಪರಾಜಯೇ। ‘‘ಅನುಭೂತಂ ಸುಖದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವೇದಿಯನೇ। ‘‘ವಿಭೂತಂ ಪಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪಾಕಟೀಕರಣೇ ದಿಸ್ಸತಿ, ತೇ ಸಬ್ಬೇ ‘‘ರುಕ್ಖಾದೀಸೂ’’ತಿಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ।
ಇದಾನಿ ತುಮನ್ತಪದಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತೇ –
ಭವಿತುಂ, ಉಬ್ಭವಿತುಂ, ಸಮುಬ್ಭವಿತುಂ, ಪಭವಿತುಂ, ಪರಾಭವಿತುಂ, ಅತಿಭವಿತುಂ, ಸಮ್ಭವಿತುಂ, ವಿಭವಿತುಂ, ಭೋತುಂ, ಸಮ್ಭೋತುಂ, ವಿಭೋತುಂ, ಪಾತುಭವಿತುಂ, ಪಾತುಬ್ಭವಿತುಂ ವಾ, ಪಾತುಭೋತುಂ। ಇಮಾನಿ ಅಕಮ್ಮಕಾನಿ ತುಮನ್ತಪದಾನಿ।
ಪರಿಭೋತುಂ ತುಮನ್ತಪದಾನಿ, ಸಬ್ಬಾನೇತಾನಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತರಿ ಭವನ್ತಿ।
‘‘ಭಾವೇತುಂ, ಪಭಾವೇತುಂ, ಸಮ್ಭಾವೇತುಂ, ವಿಭಾವೇತುಂ, ಪರಿಭಾವೇತುಂ’’ಇಚ್ಚೇವಮಾದೀನಿ ಹೇತುಕತ್ತರಿ ತುಮನ್ತಪದಾನಿ, ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಹೇತುಕತ್ತರಿ ತುಮನ್ತಪದಾನಿ ಸಕಮ್ಮಕಾನಿಯೇವ ಭವನ್ತಿ। ಉದ್ದೇಸೋಯಂ।
ತತ್ರ ಸಮಾನತ್ಥಪದೇಸು ಏಕಮೇವಾದಿಪದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕಾತಬ್ಬೋ – ಭವಿತುನ್ತಿ ಹೋತುಂ ವಿಜ್ಜಿತುಂ ಪಞ್ಞಾಯಿತುಂ ಸರೂಪಂ ಲಭಿತುಂ। ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಸೇಸಾನಮ್ಪಿ ತುಮನ್ತಾನಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬೋ, ಸಬ್ಬಾನಿ ತುಮನ್ತಪದಾನಿ ಚತುತ್ಥಿಯತ್ಥೇ ವತ್ತನ್ತಿ ‘‘ತ್ವಂ ಮಮ ಚಿತ್ತಮಞ್ಞಾಯ, ನೇತ್ತಂ ಯಾಚಿತುಮಾಗತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ। ಯಾಚಿತುನ್ತಿ ಹಿ ಯಾಚನತ್ಥಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾ ಭವಿತುನ್ತಿಆದೀನಮ್ಪಿ ‘‘ಭವನತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಭವನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಭವನಾಯಾ’’ತಿ ವಾ ಆದಿನಾ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಅಪಿಚ ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ದಟ್ಠು ಖೇಮತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ದಟ್ಠು’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ ಅತ್ಥದಸ್ಸನತೋ ಯಥಾರಹಂ ತುಮನ್ತಾನಿ ತ್ವಾಸದ್ದನ್ತಪದತ್ಥವಸೇನಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ। ಏತಾನಿ ಚ ನಿಪಾತಪದೇಸು ಸಙ್ಗಹಂಗಚ್ಛನ್ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ನಿಪಾತಪದಪರಿಚ್ಛೇದೇ ‘‘ತುಂ ಇತಿ ಚತುತ್ಥಿಯಾ’’ತಿ। ತತ್ರಾಯಮತ್ಥೋ ‘‘ತುಂ ಇತಿ ಏತದನ್ತೋ ನಿಪಾತೋ ಚತುತ್ಥಿಯಾ ಅತ್ಥೇ ವತ್ತತೀ’’ತಿ।
ತುಮನ್ತಕಥಾ ಸಮತ್ತಾ।
ಇದಾನಿ ತ್ವಾದಿಯನ್ತಪದಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತೇ –
ಭವಿತ್ವಾ, ಭವಿತ್ವಾನ, ಭವಿತುನ, ಭವಿಯ, ಭವಿಯಾನ। ಉಬ್ಭವಿತ್ವಾ, ಉಬ್ಭವಿತ್ವಾನ, ಉಬ್ಭವಿತುನ, ಉಬ್ಭವಿಯ, ಉಬ್ಭವಿಯಾನ। ಏಸ ನಯೋ ‘‘ಸಮುಬ್ಭವಿತ್ವಾ, ಪರಾಭವಿತ್ವಾ, ಸಮ್ಭವಿತ್ವಾ, ವಿಭವಿತ್ವಾ, ಪಾತುಬ್ಭವಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಇಮಾನಿ ಅಕಮ್ಮಕಾನಿ ಉಸ್ಸುಕ್ಕನತ್ಥಾನಿ ತ್ವಾದಿಯನ್ತಪದಾನಿ।
ಭುತ್ವಾ, ಭುತ್ವಾನ, ಪರಿಭವಿತ್ವಾ, ಪರಿಭವಿತ್ವಾನ, ಪರಿಭವಿತುನ, ಪರಿಭವಿಯ, ಪರಿಭವಿಯಾನ, ಪರಿಭುಯ್ಯ। ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ, ಅಭಿಭವಿತ್ವಾನ, ಅಭಿಭವಿತುನ, ಅಭಿಭವಿಯ, ಅಭಿಭವಿಯಾನ, ಅಭಿಭುಯ್ಯ। ಏಸ ನಯೋ ‘‘ಅಧಿಭವಿತ್ವಾ, ಅತಿಭವಿತ್ವಾ, ಅನುಭವಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಇದಞ್ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ। ‘‘ತಮವೋಚ ರಾಜಾ ಅನುಭವಿಯಾನ ತಮ್ಪಿ, ಏಯ್ಯಾಸಿ ಖಿಪ್ಪಂ ಅಹಮಪಿ ಪೂಜಂ ಕಸ್ಸ’’ನ್ತಿ। ಅನುಭುತ್ವಾ, ಅನುಭುತ್ವಾನ। ಅಧಿಭೋತ್ವಾ, ಅಧಿಭೋತ್ವಾನ।
‘‘ಸಟ್ಠಿ ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಾನಿ, ದೇವಲೋಕೇ ರಮಿಸ್ಸತಿ।
ಅಞ್ಞೇ ದೇವೇ ಅಧಿಭೋತ್ವಾ, ಇಸ್ಸರಂ ಕಾರಯಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ
ಇದಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿನಿದಸ್ಸನಂ, ಇಮಾನಿ ಸಕಮ್ಮಕಾನಿ ಉಸ್ಸುಕ್ಕನತ್ಥಾನಿ ತ್ವಾದಿಯನ್ತಪದಾನಿ। ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತರಿಯೇವ ಭವನ್ತಿ।
‘‘ಭಾವೇತ್ವಾ, ಭಾವೇತ್ವಾನ। ಪಭಾವೇತ್ವಾ, ಪಭಾವೇತ್ವಾನ। ಸಮ್ಭಾವೇತ್ವಾ, ಸಮ್ಭಾವೇತ್ವಾನ। ವಿಭಾವೇತ್ವಾ, ವಿಭಾವೇತ್ವಾನ। ಪರಿಭಾವೇತ್ವಾ, ಪರಿಭಾವೇತ್ವಾನ’’ಇಚ್ಚೇವಮಾದೀನಿ ಸಕಮ್ಮಕಾನಿ ಉಸ್ಸುಕ್ಕನತ್ಥಾನಿ ತ್ವಾದಿಯನ್ತಪದಾನಿ ಹೇತುಕತ್ತರಿಯೇವ ಭವನ್ತಿ। ಉದ್ದೇಸೋಯಂ।
ತತ್ರ ಸಮಾನತ್ಥಪದೇಸು ಏಕಮೇವಾದಿಪದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕಾತಬ್ಬೋ – ಭವಿತ್ವಾತಿ ಹುತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ವಾ ಸರೂಪಂ ಲಭಿತ್ವಾ। ಏವಂ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಸೇಸಾನಮ್ಪಿ ತ್ವಾದಿಯನ್ತಪದಾನಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬೋ। ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ ಭುತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭುತ್ವಾತಿ ಸಕಮ್ಮಕವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಭುತ್ವಾ ಅನುಭುತ್ವಾತಿ ಇಮೇಸಞ್ಹಿ ಸಮಾನತ್ಥತಂ ಸದ್ಧಮ್ಮವಿದೂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ಅತ್ರಿದಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಭುತ್ವಾ ಭುತ್ವಾನ’’ಇಚ್ಚೇತೇ, ‘‘ಅನುಭುತ್ವಾ’’ತಿಮಸ್ಸ ಹಿ।
ಅತ್ಥಂ ಸೂಚೇನ್ತಿ ‘‘ಹುತ್ವಾ’’ತಿ, ಪದಸ್ಸ ಪನ ನೇವ ತೇ॥
ಕೇಚಿ ‘‘ಭೂತ್ವಾ’’ತಿ ದೀಘತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಸಾಸನೇ।
ದೀಘತಾ ರಸ್ಸತಾ ಚೇವ, ದ್ವಯಮ್ಪೇತಂ ಪದಿಸ್ಸತಿ॥
ಸದ್ದಸತ್ಥೇ ಚ ‘‘ಭೂತ್ವಾ’’ತಿ, ದೀಘತ್ತಸಞ್ಹಿತಂ ಪದಂ।
‘‘ಭವಿತ್ವಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸತ್ಥಂ, ದೀಪೇತಿ ನ ತು ಸಾಸನೇ॥
‘‘ಹುತ್ವಾ’’ಇತಿ ಪದಂಯೇವ, ದೀಪೇತಿ ಜಿನಸಾಸನೇ।
‘‘ಭವಿತ್ವಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸತ್ಥಂ, ನತ್ಥಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ ತಂ ಪದಂ॥
ಇಚ್ಚೇವಂ ಸವಿಸೇಸನ್ತು, ವಚನಂ ಸಾರದಸ್ಸಿನಾ।
ಸಾಸನೇ ಸದ್ದಸತ್ಥೇ ಚ, ವಿಞ್ಞುನಾ ಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಕಂ॥
ಏವಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕನತ್ಥೇ ಪವತ್ತಾನಿ ತ್ವಾದಿಯನ್ತಪದಾನಿಪಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ, ಸಬ್ಬಾನೇತಾನಿ ಅವಿಭತ್ತಿಕಾನೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ। ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ಹಿ ನಿಪಾತಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಅವಿಭತ್ತಿಕಾನಿ ಕತ್ವಾ ತ್ವಾದಿಯನ್ತಪದಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ। ಸದ್ದತ್ಥವಿದೂನಂ ಪನ ಮತೇ ಪಠಮಾದಿವಿಭತ್ತಿವಸೇನ ಸವಿಭತ್ತಿಕಾನಿ ಭವನ್ತಿ।
ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಪನ ತ್ವಾದಿಯನ್ತಾಧಿಕಾರೇ ಇದಞ್ಚುಪಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ – ಭುತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ಭುತ್ವಾ ಗತೋ, ಭುತ್ವಾ ಗಮಿಸ್ಸಸಿ, ಕಸಿತ್ವಾ ವಪತಿ। ಉಮಙ್ಗಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾನ, ವೇದೇಹೋ ನಾವಮಾರುಹಿ। ಭುತ್ವಾನ ಭಿಕ್ಖು ಭಿಕ್ಖಸ್ಸು ಇಚ್ಚಾದೀ ಸಮಾನಕತ್ತುಕಾನಂ ಧಾತೂನಂ ಪುಬ್ಬಕಾಲೇ ತ್ವಾದಿಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗಾ। ‘‘ಭುತ್ವಾ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಭುತ್ವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪುಬ್ಬಕಾಲಕ್ರಿಯಾದೀಪಕಂ ಪದಂ। ‘‘ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ಉತ್ತರಕಾಲಕ್ರಿಯಾದೀಪಕಂ, ಸಮಾನಕತ್ತುಕಾನಿ ಚೇತಾನಿ ಪದಾನಿ ಏಕಕತ್ತುಕಾನಂ ಕ್ರಿಯಾನಂ ವಾಚಕತ್ತಾ। ತಥಾ ಹೇತ್ಥ ಯೋ ಗಮನಕ್ರಿಯಾಯ
‘‘ಅನ್ಧಕಾರಂ ನಿಹನ್ತ್ವಾನ, ಉದಿತೋಯಂ ದಿವಾಕರೋ।
ವಣ್ಣಂ ಪಞ್ಞಾವಭಾಸೇಹಿ, ಓಭಾಸೇತ್ವಾ ಸಮುಗ್ಗತೋ’’
ಇಚ್ಚಾದೀನಿಪಿ ಪನ ಸಮಾನಕತ್ತುಕಾನಂ ಸಮಾನಕಾಲೇ ತ್ವಾದಿಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗಾ। ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ನಿಹನ್ತ್ವಾನಾ’’ತಿ ಪದಂ ಸಮಾನಕಾಲಕ್ರಿಯಾದೀಪಕಂ ಪದಂ। ‘‘ಉದಿತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ಉತ್ತರಕಾಲಕ್ರಿಯಾದೀಪಕಂ ಪದನ್ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಮಾನಕಾಲಕ್ರಿಯಾಯ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾಯೇವ ಸಮಾನಕಾಲಕ್ರಿಯಾದೀಪಕಂ ಪದನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ನಯೋ ಅಞ್ಞತ್ರಾಪಿ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ನೇತಬ್ಬೋ।
ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಮುಖಂ ಬ್ಯಾದಾಯ ಸಯತಿ, ಅಕ್ಖಿಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಉದಾಹರನ್ತಿ। ಅಪರೇ ‘‘ನಿಸಜ್ಜ ಅಧೀತೇ, ಠತ್ವಾ ಕಥೇತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಬ್ಯಾದಾನಪರಿವತ್ತನುತ್ತರಕಾಲೋ ಬ್ಯಾದಾನೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಂ ಪಸ್ಸನಕ್ರಿಯಾಯ ಲಕ್ಖಿಯತಿ। ‘‘ನಿಸಜ್ಜ ಅಧೀತೇ, ಠತ್ವಾ ಕಥೇತೀ’’ತಿ ಚ ಸಮಾನಕಾಲತಾಯಪಿ ಅಜ್ಝೇನಕಥನೇಹಿ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ನಿಸಜ್ಜಟ್ಠಾನಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ಪುಬ್ಬುತ್ತರಕಾಲತಾ ಸಮ್ಭಾವೇತುಂ, ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮಾನಿಯೇವ ಉದಾಹರಣಾನಿ ಯುತ್ತಾನಿ। ಉದಯಸಮಕಾಲಮೇವ ಹಿ ತನ್ನಿವತ್ತನೀಯನಿವತ್ತನನ್ತಿ।
‘‘ದ್ವಾರಮಾವರಿತ್ವಾ ಪವಿಸತಿ’’ಇಚ್ಚಾದಿ ಸಮಾನಕತ್ತುಕಾನಂ ಅಪರಕಾಲೇ ತ್ವಾದಿಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಪವಿಸನಕ್ರಿಯಾ ಪುರಿಮಾ, ಆವರಣಕ್ರಿಯಾ ಪನ ಪಚ್ಛಿಮಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆವರಿತ್ವಾ’’ತಿ ಇದಂ ಅಪರಕಾಲಕ್ರಿಯಾದೀಪಕಂ ಪದನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ‘‘ಪವಿಸತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ಪುಬ್ಬಕಾಲಕ್ರಿಯಾದೀಪಕಂ ಪದನ್ತಿ। ಅಯಂ ನಯೋ
‘‘ಪಿಸಾಚಂ ದಿಸ್ವಾ ಚಸ್ಸ ಭಯಂ ಹೋತಿ। ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿ ಅಸಮಾನೇ ಕತ್ತರಿ ಪಯೋಗೋ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಪಿಸಾಚಂ ದಿಸ್ವಾ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಭಯಂ ಹೋತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ದಿಸ್ವಾ ಅಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ। ಏವಂ ಸಮಾನಕತ್ತುಕತಾ ಧಾತೂನಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ ದಸ್ಸನಕ್ರಿಯಾಯ ಪುರಿಸೇಸು ಪವತ್ತನತೋ, ಭವನಾದಿಕ್ರಿಯಾಯ ಚ ಭಯಾದೀಸು ಪವತ್ತನತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ನಯೋ ಅಞ್ಞತ್ರಾಪಿ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ನೇತಬ್ಬೋ।
ಇದಮ್ಪಿ ಪನೇತ್ಥ ಉಪಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಅಪ್ಪತ್ವಾ ನದಿಂ ಪಬ್ಬತೋ, ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಪಬ್ಬತಂ ನದೀ’’ಇಚ್ಚಾದಿ ಪರಾಪರಯೋಗೋ। ‘‘ಸೀಹಂ ದಿಸ್ವಾ ಭಯಂ ಹೋತಿ, ಘತಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ಬಲಂ ಜಾಯತೇ, ‘ಧ’ನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ದಣ್ಡೋ ಪತಿತೋ’’ಇಚ್ಚಾದಿ ಲಕ್ಖಣಹೇತುಆದಿಪ್ಪಯೋಗೋ। ‘‘ನ್ಹತ್ವಾ ಗಮನಂ, ಭುತ್ವಾ ಸಯನಂ। ಉಪಾದಾಯ ರೂಪ’’ಮಿಚ್ಚಾಪಿ ಬ್ಯತ್ತಯೇನ ಸದ್ದಸಿದ್ಧಿಪ್ಪಯೋಗೋತಿ।
ಇಚ್ಚೇವಂ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಸಮಾನಕತ್ತುಕಾನಂ ಧಾತೂನಂ ಪುಬ್ಬಕಾಲೇ ತ್ವಾದಿಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ, ಸಮಾನಕತ್ತುಕಾನಂ ಸಮಾನಕಾಲೇ ತ್ವಾದಿಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ, ಸಮಾನಕತ್ತುಕಾನಂ ಅಪರಕಾಲೇ ತ್ವಾದಿಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ, ಅಸಮಾನಕತ್ತುಕಾನಂ ತ್ವಾದಿಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ, ಪರಾಪರಯೋಗೋ ತ್ವಾದಿಯನ್ತಾನಂ ಪದಾನಂ ಪಯೋಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಕಚ್ಚಾಯನೇ ‘‘ಪುಬ್ಬಕಾಲೇಕಕತ್ತುಕಾನಂ ತುನ ತ್ವಾನ ತ್ವಾ ವಾ’’ತಿ ಪುಬ್ಬಕಾಲೇಯೇವ ಏಕಕತ್ತುಕಗ್ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ? ಯೇತುಯ್ಯೇನ ತ್ವಾದಿಯನ್ತಾನಂ ಪದಾನಂ ಪುರಿಮಕಾಲಕ್ರಿಯಾದೀಪನತೋ। ಕಚ್ಚಾಯನೇ ಹಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪವತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಪುಬ್ಬಕಾಲೇಕಕತ್ತುಕಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ‘‘ಇತಿ ಕತ್ವಾ’’ತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಂ ಹೇತುಅತ್ಥವಸೇನಪಿ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ಅತ್ಥೋ ಸಂವಣ್ಣಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಭವಿತ್ವಾ’’ತಿಆದೀನಂ ಭೂಧಾತುಮಯಾನಂ ತ್ವಾದಿಸದ್ದನ್ತಾನಂ ಪದಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ‘‘ಪಚಿತ್ವಾ’’ತಿಆದೀನಂ ಯಥಾಪಯೋಗಂ ‘‘ಭವನಹೇತು ಪಚನಹೇತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಹೇತುಅತ್ಥೋಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಅತ್ರಿದಂ ವುಚ್ಚತಿ –
ಹೇತುತ್ಥೇಪಿ ಯತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಸದ್ದಾ ಉಸ್ಸುಕ್ಕನತ್ಥಕಾ।
ತಸ್ಮಾ ಹೇತುವಸೇನಾಪಿ, ವದೇಯ್ಯತ್ಥಂ ವಿಚಕ್ಖಣೋ॥
‘‘ಇತಿ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಸದ್ದಸ್ಸ, ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಸು ಹಿ।
‘‘ಇತಿ ಕರಣಹೇತೂ’’ತಿ, ಅತ್ಥೋ ಧೀರೇಹಿ ಗಯ್ಹತಿ॥
‘‘ಗಚ್ಛಾಮಿ ದಾನಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಯತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ನ ಸೋಚತಿ’’।
ಇತಿ ಪಾಠೇಪಿ ಹೇತುತ್ಥೋ, ಗಯ್ಹತೇ ಪುಬ್ಬವಿಞ್ಞುಭಿ॥
‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಗಮನ-ಹೇತೂ’’ತಿ ಹಿ ಕಥೀಯತೇ।
ಹೇತುತ್ಥೇವಂ ಯಥಾಯೋಗ-ಮಞ್ಞತ್ರಾಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ॥
ಏವಂ ಭೂತಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ಚ ತುಮನ್ತಪದಞ್ಚ ತ್ವಾದಿಯನ್ತಪದಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥತ್ತಿಕಂ ವಿಭತ್ತಂ।
ಯೋ
ಕಣ್ಣರಸಾಯನಮಾಗಮಿಕಾನಂ।
ಧಾರಯತೇ ಸ ಭವೇ ಗತಕಙ್ಖಾ,
ಪಾವಚನಮ್ಹಿ ಗತೇ ಸುಖುಮತ್ಥೇ॥
ಇತಿ ನವಙ್ಗೇ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ ಬ್ಯಪ್ಪಥಗತೀಸು ವಿಞ್ಞೂನಂ
ಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಾಯ ಕತೇ ಸದ್ದನೀತಿಪ್ಪಕರಣೇ
ಅತ್ಥತ್ತಿಕವಿಭಾಗೋ ನಾಮ
ಚುದ್ದಸಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।
ಏವಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಭೂಧಾತುರೂಪಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ।
ಪದಮಾಲಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।