೨. ಭವತಿಕ್ರಿಯಾಪದಮಾಲಾವಿಭಾಗ
ಇತೋ ಪರಂ ಪವಕ್ಖಾಮಿ, ಸೋತೂನಂ ಮತಿವಡ್ಢನಂ।
ಕ್ರಿಯಾಪದಕ್ಕಮಂ ನಾಮ, ವಿಭತ್ತಾದೀನಿ ದೀಪಯಂ॥
ತತ್ರ ಆಖ್ಯಾತಿಕಸ್ಸ ಕ್ರಿಯಾಲಕ್ಖಣತ್ತಸೂಚಿಕಾ ತ್ಯಾದಯೋ ವಿಭತ್ತಿಯೋ, ತಾ ಅಟ್ಠವಿಧಾ ವತ್ತಮಾನಾಪಞ್ಚಮೀಸತ್ತಮೀಪರೋಕ್ಖಾಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿವಸೇನ।
ತತ್ಥತಿ ಅನ್ತಿ, ಸಿ ಥ, ಮಿ ಮ, ತೇ ಅನ್ತೇ, ಸೇ ವ್ಹೇ, ಏ ಮ್ಹೇ ಇಚ್ಚೇತಾ ವತ್ತಮಾನಾವಿಭತ್ತಿಯೋ ನಾಮ।
ತು ಅನ್ತು, ಹಿ ಥ, ಮಿ ಮ, ತಂ ಅನ್ತಂ, ಸು ವ್ಹೋ, ಏ ಆಮಸೇ ಇಚ್ಚೇತಾ ಪಞ್ಚಮೀವಿಭತ್ತಿಯೋ ನಾಮ।
ಏಯ್ಯ
ಅ ಉ, ಏ ತ್ಥ, ಅಂ ಮ್ಹ, ತ್ಥ ರೇ, ತ್ಥೋ ವ್ಹೋ, ಇಂ ಮ್ಹೇ ಇಚ್ಚೇತಾ ಪರೋಕ್ಖಾವಿಭತ್ತಿಯೋ ನಾಮ।
ಆ ಊ, ಓ ತ್ಥ, ಅಂ ಮ್ಹಾ, ತ್ಥ ತ್ಥುಂ, ಸೇ ವ್ಹಂ, ಇಂ ಮ್ಹಸೇ ಇಚ್ಚೇತಾ ಹಿಯ್ಯತ್ತನೀವಿಭತ್ತಿಯೋ ನಾಮ।
ಈ ಉಂ, ಓ ತ್ಥ, ಇಂ ಮ್ಹಾ, ಆ ಊ, ಸೇ ವ್ಹಂ, ಅಂ ಮ್ಹೇ ಇಚ್ಚೇತಾ ಅಜ್ಜತನೀವಿಭತ್ತಿಯೋ ನಾಮ।
ಸ್ಸತಿ ಸ್ಸನ್ತಿ, ಸ್ಸಸಿ ಸ್ಸಥ, ಸ್ಸಾಮಿ ಸ್ಸಾಮ, ಸ್ಸತೇ ಸ್ಸನ್ತೇ, ಸ್ಸಸೇ ಸ್ಸವ್ಹೇ, ಸ್ಸಂ ಸ್ಸಾಮ್ಹೇ ಇಚ್ಚೇತಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀವಿಭತ್ತಿಯೋ ನಾಮ।
ಸ್ಸಾ ಸ್ಸಂಸು, ಸ್ಸೇ ಸ್ಸಥ, ಸ್ಸಂ ಸ್ಸಾಮ್ಹಾ, ಸ್ಸಥ ಸ್ಸಿಸು, ಸ್ಸಸೇ ಸ್ಸವ್ಹೇ, ಸ್ಸಿಂ ಸ್ಸಾಮ್ಹಸೇ ಇಚ್ಚೇತಾ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿವಿಭತ್ತಿಯೋ ನಾಮ।
ಸಬ್ಬಾಸಮೇತಾಸಂ ವಿಭತ್ತೀನಂ ಯಾನಿ ಯಾನಿ ಪುಬ್ಬಕಾನಿ ಛ ಪದಾನಿ, ತಾನಿ ತಾನಿ ಪರಸ್ಸಪದಾನಿ ನಾಮ। ಯಾನಿ ಯಾನಿ ಪನ ಪರಾನಿ ಛ ಪದಾನಿ, ತಾನಿ ತಾನಿ ಅತ್ತನೋಪದಾನಿ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಪರಸ್ಸಪದಾನಿ ವತ್ತಮಾನಾ ಛ, ಪಞ್ಚಮಿಯೋ ಛ, ಸತ್ತಮಿಯೋ ಛ, ಪರೋಕ್ಖಾ ಛ, ಹಿಯ್ಯತ್ತನಿಯೋ ಛ, ಅಜ್ಜತನಿಯೋ ಛ, ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯೋ ಛ, ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯೋ ಛಾತಿ ಅಟ್ಠಚತ್ತಾಲೀಸವಿಧಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಇತರಾನಿ, ಸಬ್ಬಾನಿ ತಾನಿ ಪಿಣ್ಡಿತಾನಿ ಛನ್ನವುತಿವಿಧಾನಿ।
ಪರಸ್ಸಪದಾನಮತ್ತನೋಪದಾನಞ್ಚ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಪಠಮಮಜ್ಝಿಮುತ್ತಮಪುರಿಸಾ ನಾಮ। ತೇ ವತ್ತಮಾನಾದೀಸು ಚತ್ತಾರೋ ಚತ್ತಾರೋ, ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಿಭತ್ತೀನಂ ವಸೇನ ದ್ವತ್ತಿಂಸ, ಪಿಣ್ಡಿತಾನಿ ಪರಿಮಾಣಾನೇವ।
ದ್ವೀಸು
ತತ್ರ ವತ್ತಮಾನವಿಭತ್ತೀನನ್ತಿ ಅನ್ತಿ, ಸಿ ಥ, ಮಿ ಮ ಇಚ್ಚೇತಾನಿ ಪರಸ್ಸಪದಾನಿ। ತೇ ಅನ್ತೇ, ಸೇ ವ್ಹೇ, ಏ ಮ್ಹೇ ಇಚ್ಚೇತಾನಿ ಅತ್ತನೋಪದಾನಿ। ಪರಸ್ಸಪದತ್ತನೋಪದೇಸುಪಿತಿ ಅನ್ತಿ ಇತಿ ಪಠಮಪುರಿಸಾ, ಸಿಥ ಇತಿ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಾ, ಮಿ ಮ ಇತಿ ಉತ್ತಮಪುರಿಸಾ, ತೇ ಅನ್ತೇ ಇತಿ ಪಠಮಪುರಿಸಾ, ಸೇ ವ್ಹೇ ಇತಿ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಾ, ಏ ಮ್ಹೇ ಇತಿ ಉತ್ತಮಪುರಿಸಾ।
ಪಠಮಮಜ್ಝಿಮುತ್ತಮಪುರಿಸೇಸುಪಿ ತಿ-ಇತಿ ಏಕವಚನಂ, ಅನ್ತಿ-ಇತಿ ಬಹುವಚನನ್ತಿ ಏವಂ ಏಕವಚನಬಹುವಚನಾನಿ ಕಮತೋ ಞೇಯ್ಯಾನಿ। ಏವಂ ಸೇಸಾಸು ವಿಭತ್ತೀಸು ಪರಸ್ಸಪದತ್ತನೋಪದಪಠಮಮಜ್ಝಿಮುತ್ತಮಪುರಿಸೇಕವಚನಬಹುವಚನಾನಿ ಞೇಯ್ಯಾನಿ।
ತತ್ಥ ವಿಭತ್ತೀತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ವಿಭತ್ತಿ? ಕಾಲಾದಿವಸೇನ ಧಾತ್ವತ್ಥಂ ವಿಭಜತೀತಿ ವಿಭತ್ತಿ, ಸ್ಯಾದೀಹಿ ನಾಮಿಕವಿಭತ್ತೀಹಿ ಸಹ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕವಸೇನ ಪನ ಸಕತ್ಥಪರತ್ಥಾದಿಭೇದೇ ಅತ್ಥೇ ವಿಭಜತೀತಿ ವಿಭತ್ತಿ, ಕಮ್ಮಾದಯೋ ವಾ ಕಾರಕೇ ಏಕವಚನಬಹುವಚನವಸೇನ ವಿಭಜತೀತಿ ವಿಭತ್ತಿ, ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾ ಞಾಣೇನಾತಿಪಿ ವಿಭತ್ತಿ, ವಿಭಜನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ ಏತಾಯಾತಿಪಿ ವಿಭತ್ತಿ, ಅಥ ವಾ ಸತಿಪಿ ಜಿನಸಾಸನೇ ಅವಿಭತ್ತಿಕನಿದ್ದೇಸೇ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ವಿಭತ್ತೀಹಿ ವಿನಾ ಅತ್ಥಸ್ಸಾ’ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬತೋ ವಿಸೇಸೇನ ವಿವಿಧೇನ ವಾ ಆಕಾರೇನ ಭಜನ್ತಿ ಸೇವನ್ತಿ ನಂ ಪಣ್ಡಿತಾತಿಪಿ ವಿಭತ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅವಿಭತ್ತಿಕನಿದ್ದೇಸಲಕ್ಖಣಂ ವದಾಮ ಸಹ ಪಯೋಗನಿದಸ್ಸನಾದೀಹಿ।
ಅವಿಭತ್ತಿಕನಿದ್ದೇಸೋ, ನಾಮಿಕೇಸುಪಲಬ್ಭತಿ।
ನಾಖ್ಯಾತೇಸೂತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯ-ಮಿದಮೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ॥
ನಿಗ್ರೋಧೋವ ಮಹಾರುಕ್ಖೋ, ಥೇರ ವಾದಾನಮುತ್ತಮೋ।
ಅನೂನಂ ಅನಧಿಕಞ್ಚ, ಕೇವಲಂ ಜಿನಸಾಸನಂ॥
ತತ್ರ
‘‘ಕಾಯೋ ತೇ ಸಬ್ಬ ಸೋವಣ್ಣೋ’’, ಇಚ್ಚಾದಿಮ್ಹಿಪಿ ನಾಮಿಕೇ।
ಅವಿಭತ್ತಿಕನಿದ್ದೇಸೋ, ಗಹೇತಬ್ಬೋ ನಯಞ್ಞುನಾ॥
ಅವಿಭತ್ತಿಕನಿದ್ದೇಸೋ, ನನ್ವಾಖ್ಯಾತೇಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ।
‘‘ಭೋ ಖಾದ ಪಿವ’’ಇಚ್ಚತ್ರ, ವದೇ ಯೋ ಕೋಚಿ ಚೋದಕೋ॥
ಯದಿ ಏವಂ ಮತೇನಸ್ಸ, ಭವೇಯ್ಯ ಅವಿಭತ್ತಿಕಂ।
‘‘ಭಿಕ್ಖು, ಭೋ ಪುರಿಸಿ’’ಚ್ಚಾದಿ, ಪದಮ್ಪಿ, ನ ಹಿದಂ ತಥಾ॥
‘‘ಭಿಕ್ಖು, ಭೋ ಪುರಿಸಿ’’ಚ್ಚಾದಿ, ಸಿ ಗ ಲೋಪೇನ ವುಚ್ಚತಿ।
ತಥಾ ‘‘ಖಾದಾ’’ತಿಆದೀನಿ, ಹಿ ಲೋಪೇನ ಪವುಚ್ಚರೇ॥
ಏವಂ ಅವಿಭತ್ತಿಕನಿದ್ದೇಸೋ ಆಖ್ಯಾತೇಸು ನ ಲಬ್ಭತಿ, ನಾಮೇಸುಯೇವ ಲಬ್ಭತಿ। ತತ್ರಾಪಿ ‘‘ಅಟ್ಠ ಚ ಪುಗ್ಗಲ ಧಮ್ಮದಸಾ ತೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಛನ್ದವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲ ಇತಿ ರಸ್ಸಕರಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನ ‘‘ಕಕುಸನ್ಧ ಕೋಣಾಗಮನೋ ಚ ಕಸ್ಸಪೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಕುಸನ್ಧ ಇತಿ ಅವಿಭತ್ತಿಕನಿದ್ದೇಸೋ ವಿಯ ಅವಿಭತ್ತಿಕನಿದ್ದೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ‘‘ಭಿಕ್ಖು ನಿಸಿನ್ನೇ ಮಾತುಗಾಮೋ ಉಪನಿಸಿನ್ನೋ ವಾ ಹೋತಿ ಉಪನಿಪನ್ನೋ ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಇದಂ ಭಿಕ್ಖುಮ್ಹೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ಥತ್ತಾ ಭುಮ್ಮೇ ಪಚ್ಚತ್ತನ್ತಿಪಿ ಅದಿಟ್ಠವಿಭತ್ತಿಕನಿದ್ದೇಸೋತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ। ತತ್ಥ ಪನ ಛನ್ದವಸೇನ ಕತರಸ್ಸತ್ತಾ ತಾನಿ ಪದಾನಿ ಅವಿಭತ್ತಿಕನಿದ್ದೇಸಪಕ್ಖಮ್ಪಿ ಭಜನ್ತೀತಿ ವತ್ತುಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ।
ತತ್ಥ ಪರಸ್ಸಪದಾನೀತಿ ಪರಸ್ಸ ಅತ್ಥಭೂತಾನಿ ಪದಾನಿ ಪರಸ್ಸಪದಾನಿ। ಏತ್ಥುತ್ತಮಪುರಿಸೇಸು ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥೇಸುಪಿ ಅತ್ತನೋಪದವೋಹಾರೋ ನ ಕರಿಯತಿ।
ಕಿಞ್ಚಾಪಿ
ತಥಾಪಿ ಇತರೇಸಾನ-ಮುಸ್ಸನ್ನತ್ತಾವ ತಬ್ಬಸಾ।
ತಬ್ಬೋಹಾರೋ ಇಮೇಸಾನಂ, ಪೋರಾಣೇಹಿ ನಿರೋಪಿತೋ॥
ಅತ್ತನೋಪದಾನೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಭೂತಾನಿ ಪದಾನಿ ಅತ್ತನೋಪದಾನಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ಪಠಮಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೇಸು ಪರಸ್ಸತ್ಥೇಸುಪಿ ಪರಸ್ಸಪದವೋಹಾರೋ ನ ಕರಿಯತಿ।
ಪಠಮಮಜ್ಝಿಮಾ ಚೇತೇ, ಪರಸ್ಸತ್ಥಾ ತಥಾಪಿ ಚ।
ಇತರೇಸಂ ನಿರೂಳ್ಹತ್ತಾ, ತಬ್ಬೋಹಾರಸ್ಸ ಸಚ್ಚತೋ॥
ಇಮಸ್ಸ ಪನಿಮೇಸಾನಂ, ಪುಬ್ಬವೋಹಾರತಾಯ ಚ।
ತಥಾ ಸಙ್ಕರದೋಸಸ್ಸ, ಹರಣತ್ಥಾಯ ಸೋ ಅಯಂ।
ಅತ್ತನೋಪದವೋಹಾರೋ, ಏಸಮಾರೋಪಿತೋ ಧುವಂ॥
ಪರಸ್ಸಪದಸಞ್ಞಾದಿ-ಸಞ್ಞಾಯೋ ಬಹುಕಾ ಇಧ।
ಪೋರಾಣೇಹಿ ಕತತ್ತಾತಾ, ಸಞ್ಞಾ ಪೋರಾಣಿಕಾ ಮತಾ॥
ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಪಠಮಪುರಿಸಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪುರಿಸಾನಂ ವಚನತ್ಥಂ ನ ಪರಿಯೇಸಾಮ। ರೂಳ್ಹಿಯಾ ಹಿ ಪೋರಾಣೇಹಿ ತ್ಯಾದೀನಂ ಪುರಿಸಸಞ್ಞಾ ವಿಹಿತಾ।
ಏಕವಚನಬಹುವಚನೇಸು ಪನ ಏಕಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ವಚನಂ ಏಕವಚನಂ। ಬಹೂನಮತ್ಥಾನಂ ವಚನಂ ಬಹುವಚನಂ। ಅಥ ವಾ ಬಹುತ್ತೇಪಿ ಸತಿ ಸಮುದಾಯವಸೇನ ಜಾತಿವಸೇನ ವಾ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಏಕೀಕತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಏಕಸ್ಸ ವಿಯ ವಚನಮ್ಪಿ ಏಕವಚನಂ, ಬಹುತ್ತೇ ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯವೋಹಾರೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಏಕಸ್ಸ ವಿಯ ವಚನಮ್ಪಿ ಏಕವಚನಂ, ಏಕತ್ತಲಕ್ಖಣೇನ ಬವ್ಹತ್ಥಾನಂ ಏಕವಚನಂ ವಿಯ ವಚನಮ್ಪಿ ಏಕವಚನಂ। ಅಬಹುತ್ತೇಪಿ ಸತಿ ಅತ್ತಗರುಕಾರಾಪರಿಚ್ಛೇದಮಾತಿಕಾನುಸನ್ಧಿನಯಪುಚ್ಛಾಸಭಾಗಪುಥುಚಿತ್ತ- ಸಮಾಯೋಗಪುಥುಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಏಕತ್ಥಸ್ಸ ಬಹೂನಂ ವಿಯ ವಚನಂ ಬಹುವಚನಂ, ತಥಾ ಯೇ ಯೇ ಬಹವೋ ತನ್ನಿವಾಸತಂಪುತ್ತಸಙ್ಖಾತಸ್ಸೇಕಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ರೂಳ್ಹೀವಸೇನ ಬಹೂನಂ ವಿಯ ವಚನಮ್ಪಿ ಬಹುವಚನಂ, ಏಕಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇನತ್ಥೇನ ಏಕಾಭಿಧಾನವಸೇನ ಬಹೂನಂ ಪುಥುವಚನಂ, ಅನೇಕವಚನನ್ತಿ ಚ ಇಮಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ।
ವಚನೇಸು ಅಯಂ ಅತ್ಥೋ, ನಾಮಾಖ್ಯಾತವಿಭತ್ತಿನಂ।
ವಸೇನ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬೋ, ಸಾಸನತ್ಥಗವೇಸಿನಾ॥
ತಸ್ಮಾ ತದತ್ಥವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ಇಧ ನಾಮಿಕಪಯೋಗೇಹಿ ಸಹೇವಾಖ್ಯಾತಪಯೋಗೇ ಪವಕ್ಖಾಮ – ‘‘ರಾಜಾ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಸಹಾಯೋ ಮೇ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಏಕಂ ಚಿತ್ತ’’ ಮಿಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ಏಕಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಏಕವಚನಪಯೋಗಾ। ‘‘ರಾಜಾನೋ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಸಹಾಯಾ ಮೇ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ, ನ ಮೇ ದೇಸ್ಸಾ ಉಭೋ ಪುತ್ತಾ, ದ್ವೇ ತೀಣಿ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ಬವ್ಹತ್ಥಾನಂ ಬಹುವಚನಪಯೋಗಾ।
‘‘ಸಾ ಸೇನಾ ಮಹತೀ ಆಸಿ, ಬಹುಜ್ಜನೋ ಪಸನ್ನೋಸಿ, ಸಬ್ಬೋ ತಂ ಜನೋ ಓಜಿನಾಯತು, ಇತ್ಥಿಗುಮ್ಬಸ್ಸ ಪವರಾ, ಬುದ್ಧಸ್ಸಾಹಂ ವತ್ಥಯುಗಂ ಅದಾಸಿಂ, ದ್ವಯಂ ವೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ಪೇಮಂ ಮಹನ್ತಂ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ, ಕರೇ ಪಸಾದಞ್ಚ ನರೋ ಅವಸ್ಸಂ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ, ಬಲಕಾಯೋ, ದೇವನಿಕಾಯೋ, ಅರಿಯಗಣೋ’’- ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ, ‘‘ದ್ವಿಕಂ ತಿಕ’’ಮಿಚ್ಚಾದಯೋ ಚ ಸಮುದಾಯವಸೇನ ಬವ್ಹತ್ಥಾನಂ ಏಕವಚನಪಯೋಗಾ।
ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಬಹುವಚನಪಯೋಗಾಪಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಪೂಜಿತಾ ಞಾತಿಸಙ್ಘೇಹಿ, ದೇವಕಾಯಾ ಸಮಾಗತಾ, ಸಬ್ಬೇತೇ ದೇವನಿಕಾಯಾ, ದ್ವೇ ದೇವಸಙ್ಘಾ, ತೀಣಿ
‘‘ಪಾಣಂ ನ ಹನೇ, ಸಸ್ಸೋ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ಜಾತಿವಸೇನ ಬವ್ಹತ್ಥಾನಂ ಏಕವಚನಪಯೋಗಾ, ತಬ್ಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಬವ್ಹತ್ಥಾನಂ ಏಕವಚನಪಯೋಗಾತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ।
‘‘ನಾಗಂ ರಟ್ಠಸ್ಸ ಪೂಜಿತಂ, ಸಾವತ್ಥೀ ಸದ್ಧಾ ಅಹೋಸಿ ಪಸನ್ನಾ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಂ ನಿಸ್ಸಯವೋಹಾರೇನ ವುತ್ತಾನಮೇಕವಚನಪಯೋಗಾ।
‘‘ತಿಲಕ್ಖಣಂ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪಂ, ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಸಳಾಯತನಂ, ಧಮ್ಮವಿನಯೋ, ಚಿತ್ತಸೇನೋ ಚ ಗನ್ಧಬ್ಬೋ, ನತಿಯಾ ಅಸತಿ ಆಗತಿಗತಿ ನ ಹೋತಿ, ಆಗತಿಗತಿಯಾ ಅಸತಿ ಚುತೂಪಪಾತೋ ನ ಹೋತಿ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ಏಕತ್ತಲಕ್ಖಣೇ ಬವ್ಹತ್ಥಾನಂ ಏಕವಚನಪಯೋಗಾ।
‘‘ಏವಂ ಮಯಂ ಗಣ್ಹಾಮ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪಕತಿ, ಪಧಾನನ್ತಿ ಖೋ ಮೇಘಿಯ ವದಮಾನಂ ಕಿನ್ತಿ ವದೇಯ್ಯಾಮ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ಏಕಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಅತ್ತವಸೇನ ಬಹುವಚನಪಯೋಗಾ।
‘‘ತೇ ಮನುಸ್ಸಾ ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಏತದವೋಚುಂ ‘ಭುಞ್ಜಥ ಭನ್ತೇ’ತಿ, ಅಹಂ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಮನುಸ್ಸಭೂತಾ, ಅಬ್ಭಾಗತಾನಾ’ಸನಕಂ ಅದಾಸಿಂ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ಏಕಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಗರುಕಾರವಸೇನ ಬಹುವಚನಪಯೋಗಾ।
‘‘ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ
ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ದೇಸನಾಸೋತಪಾತವಸೇನ ಬಹುವಚನಪಯೋಗಾ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ತಥಾಗತೋ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞರಹಿತೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಯುತ್ತಿ ಚ ನ ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಮಾತಿಕಾಯಂ ಪುಚ್ಛಾಯಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಚಾತಿ ತೀಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾದಿಧಮ್ಮೇ ದೇಸೇನ್ತೋ ಸತ್ಥಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಬಹುವಚನವಸೇನ ದೇಸನಾಸೋತೇ ಪತಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀ’’ತಿ।
‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ಏಕಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಮಾತಿಕಾನುಸನ್ಧಿನಯೇನ ಬಹುವಚನಪಯೋಗಾ।
‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ಏಕಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿನಯೇನ ಬಹುವಚನಪಯೋಗಾ।
‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ನೋ ಪರಾಮಾಸಾ, ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ಏಕಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾಸಭಾಗೇನ ಬಹುವಚನಪಯೋಗಾ।
‘‘ಅತ್ಥಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಅಞ್ಞೇವ ಧಮ್ಮಾ ಗಮ್ಭೀರಾ ದುದ್ದಸಾ ದುರನುಬೋಧಾ ಸನ್ತಾ ಪಣೀತಾ ಅತಕ್ಕಾವಚರಾ ನಿಪುಣಾ ಪಣ್ಡಿತವೇದನೀಯಾ, ಯೇ ತಥಾಗತೋ ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಪವೇದೇತೀ’’ತಿ ಅಯಮೇಕಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಪುಥುಚಿತ್ತಸಮಾಯೋಗಪುಥುಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಬಹುವಚನಪಯೋಗೋ।
‘‘ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ಸಕ್ಕೇಸು ವಿಹರತಿ ಕಪಿಲವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಮಹಾವನೇ,
ಸನ್ತಿ
ತೇ ರಜ್ಜಂ ಕಾರಯಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಮಿಥಿಲಾಯಂ ಪಜಾಪತಿ’’ –
ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ಸದ್ದಾ ಯೇ ಯೇ ಬಹವೋ, ತನ್ನಿವಾಸತಂಪುತ್ತಸಙ್ಖಾತಸ್ಸೇಕತ್ಥಸ್ಸ ರೂಳ್ಹೀವಸೇನ ಬಹುವಚನಪಯೋಗಾ।
‘‘ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೇ ಆಮನ್ತೇಸಿ ‘ಗಚ್ಛಥ ತುಮ್ಹೇ ಸಾರಿಪುತ್ತಾ ಕೀಟಾಗಿರಿಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಸ್ಸಜಿಪುನಬ್ಬಸುಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಕೀಟಾಗಿರಿಸ್ಮಾ ಪಬ್ಬಾಜನೀಯಕಮ್ಮಂ ಕರೋಥ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಏತೇ ಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿನೋ’ತಿ’’, ‘‘ಕಚ್ಚಿ ವೋ ಕುಲಪುತ್ತಾ, ಏಥ ಬ್ಯಗ್ಘಾ ನಿವತ್ತವ್ಹೋ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ಏಕಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇನತ್ಥೇನ ಏಕಾಭಿಧಾನವಸೇನ ಬಹುವಚನಪಯೋಗಾ।
‘‘ಮಞ್ಚಾ ಉಕ್ಕುಟ್ಠಿಂ ಕರೋನ್ತಿ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ಏಕಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಿತವಸೇನ ಬಹುವಚನಪಯೋಗಾ।
‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ಅಯಮಾರಮ್ಮಣಭೇದೇನ ಏಕಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಬಹುವಚನಪಯೋಗೋ।
‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಪನ ಕಿಚ್ಚಭೇದೇನ ಏಕಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಬಹುವಚನಪಯೋಗೋ।
ತತ್ಥ ಏಕತ್ಥೇಕವಚನಂ, ಸಮುದಾಯಾಪೇಕ್ಖೇಕವಚನಂ, ಜಾತ್ಯಾಪೇಕ್ಖೇಕವಚನಂ, ತನ್ನಿಸ್ಸಯಾಪೇಕ್ಖೇಕವಚನಂ, ಏಕತ್ತಲಕ್ಖಣೇಕವಚನನ್ತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಏಕವಚನಂ ಭವತಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ಜಾತ್ಯಾಪೇಕ್ಖೇಕವಚನಂ ಅತ್ಥತೋ ಸಾಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖೇಕವಚನಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಬವ್ಹತ್ಥಬಹುವಚನಂ, ಬಹುಸಮುದಾಯಾಪೇಕ್ಖಬಹುವಚನಂ, ಅತ್ತಬಹುವಚನಂ, ಗರುಕಾರಬಹುವಚನಂ, ಅಪರಿಚ್ಛೇದಬಹುವಚನಂ, ಮಾತಿಕಾನುಸನ್ಧಿನಯಬಹುವಚನಂ, ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿನಯಬಹುವಚನಂ, ಪುಚ್ಛಾಸಭಾಗಬಹುವಚನಂ, ಪುಥುಚಿತ್ತಸಮಾಯೋಗಪುಥುಆರಮ್ಮಣಬಹುವಚನಂ, ತನ್ನಿವಾಸಬಹುವಚನಂ, ತಂಪುತ್ತಬಹುವಚನಂ, ಏಕಾಭಿಧಾನಬಹುವಚನಂ, ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಾಪೇಕ್ಖಬಹುವಚನಂ
ಏಕತ್ಥೇ ದೇಕವಚನ-ಞ್ಚಿತರಸ್ಮಿತರಮ್ಪಿ ಚ।
ಸಮುದಾಯಜಾತಿಏಕತ್ತ-ಲಕ್ಖಣೇಕವಚೋಪಿ ಚ।
ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ಪಿಟಕಮ್ಹಿ, ಪಾಠೇ ಪಾಯೇನ ದಿಸ್ಸರೇ॥
ಗರುಮ್ಹಿ ಚತ್ತನೇಕಸ್ಮಿಂ, ಬಹುವಚನಕಂ ಪನ।
ಪಾಳಿಯಂ ಅಪ್ಪಕಂ ಅಟ್ಠ-ಕಥಾಟೀಕಾಸು ತಂ ಬಹುಂ॥
ತಥಾ ಹಿ ಬಹುಕಂ ದೇಕ-ವಚನಂಯೇವ ಪಾಳಿಯಂ।
ಗರುಮ್ಹಿ ಚತ್ತನೇಕಸ್ಮಿಂ, ಇದಮೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ॥
‘‘ನಮೋ ತೇ ಪುರಿಸಾಜಞ್ಞ, ನಮೋ ತೇ ಪುರಿಸುತ್ತಮ।
ತವ ಸಾಸನಮಾಗಮ್ಮ, ಪತ್ತೋಮ್ಹಿ ಅಮತಂ ಪದಂ’’॥
ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ಪಾಠಾ, ಬಹುಧಾ ಜಿನಸಾಸನೇ।
ದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವಿಜಾನೇಯ್ಯ, ವಿದ್ವಾ ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕೋ॥
ಸಾತಿಸಯಂ ಗರುಕಾರಾ-ರಹಸ್ಸಾಪಿ ಮಹೇಸಿನೋ।
ಏಕವಚನಯೋಗೇನ, ನಿದ್ದೇಸೋ ದಿಸ್ಸತೇ ಯತೋ॥
ತತೋ ವೋಹಾರಕುಸಲೋ, ಕರೇಯ್ಯತ್ಥಾನುರೂಪತೋ।
ಏಕವಚನಯೋಗಂ ವಾ, ಇತರಂ ವಾ ಸುಮೇಧಸೋ॥
ಪಾಯೇನ ತನ್ನಿವಾಸಮ್ಹಿ, ಬಹುವಚನಕಂ ಠಿತಂ।
ತಂಪುತ್ತೇ ಅಪ್ಪಕಂ ತನ್ನಿ-ಸ್ಸಯೇಕವಚನಮ್ಪಿ ಚ॥
ಪುಥುಚಿತ್ತಾಪರಿಚ್ಛೇದ-ಮಾತಿಕಾಸನ್ಧಿಆದಿಸು।
ಬಹುವಚನಕಞ್ಚಾಪಿ, ಅಪ್ಪಕನ್ತಿ ಪಕಾಸಯೇ॥
ಏಕಾಭಿಧಾನತೋ ಕಿಚ್ಚಾ, ತಥಾ ಗೋಚರತೋಪಿ ಚ।
ಬಹುವಚನಕಂ ತನ್ನಿ-ಸ್ಸಿತಾಪೇಕ್ಖಞ್ಚ ಅಪ್ಪಕಂ॥
ಇಚ್ಚೇವಂ
ಕಾತಬ್ಬೋ ಪನ ವೋಹಾರೋ, ಯಥಾಪಾಳಿ ವಿಭಾವಿನಾ॥
ಇದಾನಿ ಕಾಲಾದಿವಸೇನ ಆಖ್ಯಾತಪ್ಪವತ್ತಿಂ ದೀಪಯಿಸ್ಸಾಮ – ಕಾಲಕಾರಕಪುರಿಸಪರಿದೀಪಕಂ ಕ್ರಿಯಾಲಕ್ಖಣಂ ಆಖ್ಯಾತಿಕಂ। ತತ್ರ ಕಾಲನ್ತಿ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ತಯೋ ಕಾಲಾ, ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾಣತ್ತಿಪರಿಕಪ್ಪಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿವಸೇನ ಪನ ಛ, ತೇ ಏಕೇಕಾ ತಿಪುರಿಸಕಾ।
ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಕಾಲೇಸು, ಯದಿದಂ ವತ್ತತೇ ಯತೋ।
ಆಖ್ಯಾತಿಕಂ ತತೋ ತಸ್ಸ, ಕಾಲದೀಪನತಾ ಮತಾ॥
ಕಾರಕನ್ತಿ ಕಮ್ಮಕತ್ತುಭಾವಾ। ತೇ ಹಿ ಉಪಚಾರಮುಖ್ಯಸಭಾವವಸೇನ ಕರೋನ್ತಿ ಕರಣನ್ತಿ ಚ ‘‘ಕಾರಕಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತೇವ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಕ್ರಿಯಾನಿಮಿತ್ತ ತಂಸಾಧಕ ತಂಸಭಾವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ತಾ ಚ ಭಾವೋ ಚ, ಇಚ್ಚೇವಂ ಕಾರಕಾ ತಿಧಾ।
ವಿಭತ್ತಿಪಚ್ಚಯಾ ಏತ್ಥ, ವುತ್ತಾ ನಾಞ್ಞತ್ರ ಸಚ್ಚತೋ॥
‘‘ಪರಿಭವಿಯ್ಯತಿ’’ಚ್ಚಾದೀ, ಕಮ್ಮೇ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿ ಕಾರಕೇ।
‘‘ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿಆದೀನಿ, ಸಿಜ್ಝರೇ ಕತ್ತುಕಾರಕೇ॥
‘‘ವಿಭವಿಯ್ಯತಿ’’ಇಚ್ಚಾದೀ, ಭಾವೇ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿ ಕಾರಕೇ।
ತಿವಿಧೇಸ್ವೇವಮೇತೇಸು, ವಿಭತ್ತಿಪಚ್ಚಯಾ ಮತಾ॥
ಕಾರಕತ್ತಯಮುತ್ತಂ ಯಂ, ಆಖ್ಯಾತಂ ನತ್ಥಿ ಸಬ್ಬಸೋ।
ತಸ್ಮಾ ತದ್ದೀಪನತ್ತಮ್ಪಿ, ತಸ್ಸಾಖ್ಯಾತಸ್ಸ ಭಾಸಿತಂ॥
ಕಾರಕತ್ತಂ ತು ಭಾವಸ್ಸ, ಸಚೇಪಿ ನ ಸಮೀರಿತಂ।
ಕಾರಕಲಕ್ಖಣೇ ತೇನ, ಭಾವೇನ ಚ ಅವತ್ಥುನಾ॥
ಕ್ರಿಯಾನಿಪ್ಫತ್ತಿ
ತಥಾಪಾಖ್ಯಾತಿಕೇ ತಸ್ಸ, ತಬ್ಬೋಹಾರೋ ನಿರುತ್ತಿಯಂ।
ಪತಿಟ್ಠಿತನಯೋವಾತಿ, ಮನ್ತ್ವಾ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಭಾಸಿತೋ॥
ಪುರಿಸೋತಿ ಏಕವಚನಬಹುವಚನಕಾ ಪಠಮಮಜ್ಝಿಮುತ್ತಮಪುರಿಸಾ। ತತ್ಥ ಪಠಮಪುರಿಸೋ ಆಖ್ಯಾತಪದೇನ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ ಸಾಧಕವಾಚಕೇ ವಾ ಕಮ್ಮವಾಚಕೇ ವಾ ತುಮ್ಹಾ’ಮ್ಹಸದ್ದವಜ್ಜಿತೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಭೂತೇ ನಾಮಮ್ಹಿ ‘‘ಅಭಿನೀಹಾರೋ ಸಮಿಜ್ಝತಿ, ಬೋಧಿ ವುಚ್ಚತಿ ಚತೂಸು ಮಗ್ಗೇಸುಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಪಯುಜ್ಜಮಾನೇಪಿ, ತಟ್ಠಾನಿಯತ್ತೇ ಸತಿ ‘‘ಭಾಸತಿ ವಾ ಕರೋತಿ ವಾ, ಪೀಳಿಯಕ್ಖೋತಿ ಮಂ ವಿದೂ, ವುಚ್ಚತೀತಿ ವಚನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಅಪ್ಪಯುಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಸಬ್ಬಧಾತೂಹಿ ಪರೋ ಹೋತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೇ ನಾಮಸ್ಸ ಅಪ್ಪಯುತ್ತತ್ತಾ ಪಠಮಪುರಿಸಪಯೋಗತ್ಥೋ ದುರನುಬೋಧೋ ಭವತಿ, ಯಥಾ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ತೇ ವೇದಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ತತ್ಥ ಅಸ್ಸಾಸಯನ್ತು ಮ’’ನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪಾದಾ’’ತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ, ತಸ್ಮಿಂ ದುಕ್ಖಸಾಸನಾರೋಚನೇ ವತ್ತುಂ ಅವಿಸಹನವಸೇನ ಕಿಲಮನ್ತಂ ಮಂ ದೇವಸ್ಸ ಉಭೋ ಪಾದಾ ಅಸ್ಸಾಸೇನ್ತು, ವಿಸ್ಸಟ್ಠೋ ಕಥೇಹೀತಿ ಮಂ ವದಥಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಚ ಭವತಿ।
ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಸುದುಬ್ಬೋಧೋ, ಯಸ್ಮಾ ವಿಜ್ಜತಿ ಪಾಳಿಯಂ।
ತಸ್ಮಾ ಉಪಟ್ಠಹಂ ಗಣ್ಹೇ, ಗರುಂ ಗರುಮತಂ ವಿದೂ॥
ತತ್ರಿಮಾನಿ ಭೂಧಾತಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ಭೂಧಾತುವಸೇನ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ। ಸೋ ಪರಿಭವತಿ, ತೇ ಪರಿಭವನ್ತಿ, ಪರಿಭವತಿ, ಪರಿಭವನ್ತಿ। ಸಪತ್ತೋ ಅಭಿಭವಿಯತೇ, ಸಬ್ಬಾ ವಿತ್ಯಾ’ನುಭೂಯತೇ, ಅಭಿಭವಿಯತೇ, ಅನುಭೂಯತೇತಿ। ಯತ್ಥ ಸತಿಪಿ ನಾಮಸ್ಸ ಸಾಧಕವಾಚಕತ್ತೇ ಅಪಚ್ಚತ್ತವಚನತ್ತಾ ಆಖ್ಯಾತಪದೇನ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣತಾ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ತತ್ಥ ಕಮ್ಮವಾಚಕಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಭೂತಂ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಪದಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಠಮಪುರಿಸಾದಯೋ ತಯೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ತಂ
ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೋ ಆಖ್ಯಾತಪದೇನ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ ಸಾಧಕವಾಚಕೇ ವಾ ಕಮ್ಮವಾಚಕೇ ವಾ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಭೂತೇ ತುಮ್ಹಸದ್ದೇ ಪಯುಜ್ಜಮಾನೇಪಿ, ತಟ್ಠಾನಿಯತ್ತೇ ಸತಿ ಅಪ್ಪಯುಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಸಬ್ಬಧಾತೂಹಿ ಪರೋ ಹೋತಿ। ತ್ವಂ ಅತಿಭವಸಿ, ತುಮ್ಹೇ ಅತಿಭವಥ, ಅತಿಭವಸಿ, ಅತಿಭವಥ। ತ್ವಂ ಪರಿಭವಿಯಸೇ ದೇವದತ್ತೇನ, ತುಮ್ಹೇ ಪರಿಭವಿಯವ್ಹೇ। ಯತ್ಥ ಸತಿಪಿ ತುಮ್ಹಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾಧಕವಾಚಕತ್ತೇ ಅಪಚ್ಚತ್ತವಚನತ್ತಾ ಆಖ್ಯಾತಪದೇನ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣತಾ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ತತ್ಥ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೋ ಹೋತಿ। ಇತರೇ ಪನ ದ್ವೇ ಹೋನ್ತಿ ಕಮ್ಮವಾಚಕಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಭೂತಂ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಪದಂ ಪಟಿಚ್ಚ। ತಂ ಯಥಾ? ತಯಾ ಅಭಿಭವಿಯತೇ ಸಪತ್ತೋ, ತಯಾ ಅಭಿಭವಿಯೇ ಅಹಂ।
ಉತ್ತಮಪುರಿಸೋ ಆಖ್ಯಾತಪದೇನ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ ಸಾಧಕವಾಚಕೇ ವಾ ಕಮ್ಮವಾಚಕೇ ವಾ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಭೂತೇ ಅಮ್ಹಸದ್ದೇ ಪಯುಜ್ಜಮಾನೇಪಿ, ತಟ್ಠಾನಿಯತ್ತೇ ಸತಿ ಅಪ್ಪಯುಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಸಬ್ಬಧಾತೂಹಿ ಪರೋ ಹೋತಿ। ಅಹಂ ಪರಿಭವಾಮಿ, ಮಯಂ ಪರಿಭವಾಮ, ಪರಿಭವಾಮಿ, ಪರಿಭವಾಮ। ಅಹಂ ಪರಿಭವಿಯ್ಯಾಮಿ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ, ಮಯಂ ಪರಿಭವಿಯ್ಯಾಮ, ಪರಿಭವಿಯ್ಯಾಮಿ, ಪರಿಭವಿಯ್ಯಾಮ। ಯತ್ಥ ಸತಿಪಿ ಅಮ್ಹಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾಧಕವಾಚಕತ್ತೇ ಅಪಚ್ಚತ್ತವಚನತ್ತಾ ಆಖ್ಯಾತಪದೇನ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣತಾ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ತತ್ಥ
ದ್ವಿನ್ನಂ ತಿಣ್ಣಂ ವಾ ಪುರಿಸಾನಮೇಕಾಭಿಧಾನೇ ಪರೋ ಪುರಿಸೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥ ಏಕಾಭಿಧಾನಂ ನಾಮ ಏಕತೋ ಅಭಿಧಾನಂ ಏಕಕಾಲಾಭಿಧಾನಞ್ಚ। ತಞ್ಚ ಖೋ ಚಸದ್ದಪಯೋಗೇಯೇವ, ಅಚಸದ್ದಪಯೋಗೇ ಭಿನ್ನಕಾಲಾಭಿಧಾನೇ ತಗ್ಗಹಣಾಭಾವತೋ। ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಅತ್ಥಕುಸಲಾ ಭವಥ, ಮಯಮತ್ಥಕುಸಲಾ ಭವಾಮ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ತಪ್ಪಯೋಗಾ। ತತ್ಥ ತುಮ್ಹೇ ಅತ್ಥಕುಸಲಾ ಭವಥ – ಇಚ್ಚೇತಸ್ಮಿಂ ವೋಹಾರೇ ‘‘ಸೋ ಚ ಅತ್ಥಕುಸಲೋ ಭವತಿ, ತ್ವಞ್ಚ ಅತ್ಥಕುಸಲೋ ಭವಸಿ, ತುಮ್ಹೇ ಅತ್ಥಕುಸಲಾ ಭವಥಾ’’ತಿ ಏವಂ ದ್ವಿನ್ನಮೇಕಾಭಿಧಾನೇ ಪರೋ ಪುರಿಸೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ‘‘ಮಯಮತ್ಥಕುಸಲಾ ಭವಾಮ’’ ಇಚ್ಚೇತಸ್ಮಿಂ ಪನ ‘‘ಸೋ ಚ ಅತ್ಥಕುಸಲೋ ಭವತಿ, ಅಹಞ್ಚ ಅತ್ಥಕುಸಲೋ ಭವಾಮಿ, ಮಯಮತ್ಥಕುಸಲಾ ಭವಾಮಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ತ್ವಞ್ಚ ಅತ್ಥಕುಸಲೋ ಭವಸಿ, ಅಹಞ್ಚ ಅತ್ಥಕುಸಲೋ ಭವಾಮಿ, ಮಯಮತ್ಥಕುಸಲಾ ಭವಾಮಾ’’ತಿ ವಾ ಏವಮ್ಪಿ ದ್ವಿನ್ನಮೇಕಾಭಿಧಾನೇ ಪರೋ ಪುರಿಸೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ‘‘ಸೋ ಚ ಅತ್ಥಕುಸಲೋ ಭವತಿ, ತ್ವಞ್ಚ ಅತ್ಥಕುಸಲೋ ಭವಸಿ, ಅಹಞ್ಚ ಅತ್ಥಕುಸಲೋ ಭವಾಮಿ, ಮಯಮತ್ಥಕುಸಲಾ ಭವಾಮಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಸೋ ಚ ಅತ್ಥಕುಸಲೋ ಭವತಿ, ತೇ ಚ ಅತ್ಥಕುಸಲಾ ಭವನ್ತಿ, ತ್ವಞ್ಚ ಅತ್ಥಕುಸಲೋ ಭವಸಿ, ತುಮ್ಹೇ ಚ ಅತ್ಥಕುಸಲಾ ಭವಥ, ಅಹಞ್ಚ ಅತ್ಥಕುಸಲೋ ಭವಾಮಿ, ಮಯಮತ್ಥಕುಸಲಾ ಭವಾಮಾ’’ತಿ ವಾ ಏವಂ ತಿಣ್ಣಮೇಕಾಭಿಧಾನೇ ಪರೋ ಪುರಿಸೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಅಪರೋಪಿ
‘‘ತ್ವಞ್ಚ ಭವಸಿ ಸೋ ಚಾಪಿ, ಭವತಿ’’ಚ್ಚಾದಿಭಾಸನೇ।
‘‘ತುಮ್ಹೇ ಭವಥ’’ ಇಚ್ಚಾದಿ, ಪರೋಪೋಸೋ ಕಥಂ ಸಿಯಾ?।
‘‘ಅಹಂ ಭವಾಮಿ ಸೋ ಚಾಪಿ, ಭವತಿ’’ಚ್ಚಾದಿಭಾಸನೇ।
‘‘ಮಯಂ ಭವಾಮ’’ಇಚ್ಚಾದಿ, ಉತ್ತಮೋ ಚ ಕಥಂ ಸಿಯಾ?।
ಏತ್ಥ ಚ ವುಚ್ಚತೇ –
ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತೋ ಪರೋ ನಾಮ, ಸಞ್ಞಾಯ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ।
ಏವಂ ಪನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಪರೋಪುರಿಸನಾಮಕೋ॥
ಪಠಮಮ್ಹಾ ಪರೋ ನಾಮ, ಮಜ್ಝಿಮೋ ಉತ್ತಮೋಪಿ ಚ।
ಮಜ್ಝಿಮಮ್ಹಾ ಪರೋ ನಾಮ, ಉತ್ತಮೋ ಪುರಿಸೋ ರುತೋ॥
ಏವಂ ತು ಗಹಣಞ್ಹೇತ್ಥ, ವೋಹಾರಸ್ಸಾನುಲೋಮಕಂ।
ದೋಸೋ ತದನುಲೋಮಮ್ಹಿ, ಗಹಣಸ್ಮಿಂ ನ ವಿಜ್ಜತಿ॥
‘‘ತ್ವಞ್ಚ ಭದ್ದೇ ಸುಖೀ ಹೋಹಿ, ಏಸೋ ಚಾಪಿ ಮಹಾಮಿಗೋ’’।
ಇತಿ ಪಾಠೋ ಯತೋ ದಿಟ್ಠೋ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ವದೇಮಸೇ॥
‘‘ತುಮ್ಹೇ ದ್ವೇ ಸುಖಿತಾ ಹೋಥ’’, ಇಚ್ಚತ್ಥೋ ತತ್ಥ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಏವಂಪ್ಯಯಂ ನಯೋ ವುತ್ತೋ, ಅತ್ತನೋಮತಿಯಾ ಮಮ॥
ಅತ್ತನೋಮತಿ
ತಥಾಪಿ ನಯಮಾದಾಯ, ಕಥಿತತ್ತಾ ಅಕೋಪಿಯಾ॥
‘‘ಧಮ್ಮೇನ ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇನ್ತಂ, ರಟ್ಠಾ ಪಬ್ಬಾಜಯಿತ್ಥ ಮಂ।
ತ್ವಞ್ಚ ಜಾನಪದಾ ಚೇವ, ನೇಗಮಾ ಚ ಸಮಾಗತಾ’’॥
‘‘ಅಹಞ್ಚ ಮದ್ದಿದೇವೀ ಚ, ಜಾಲೀಕಣ್ಹಾಜಿನಾ ಚುಭೋ।
ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸೋಕನುದಾ, ವಸಾಮ ಅಸ್ಸಮೇ ತದಾ’’॥
ಏತಾ ಗಾಥಾಪಿ ಏತಸ್ಸ, ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪನ ಸಾಧಿಕಾ।
ತಾಸು ವುತ್ತನಯೇನೇವ, ಅತ್ಥೋ ಸುಪಾಕಟೋ ಸಿಯಾ।
ಏವಂ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ, ಬಹುನಾ ಭಾಸಿತೇನ ಕಿಂ॥
ಆಕಾರೇನ ಮನಾಪೇನ, ಕಥನೇ ಯೇನ ಕೇನಚಿ।
ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ ಚೇ ಅತ್ಥೋ, ತಂ ಪಮಾಣಂ ಸುಧೀಮತಂ॥
ಪುರಿಸತ್ತಯತೋ ಏಸೋ, ಪರೋಪುರಿಸನಾಮಕೋ।
ನುಪಲಬ್ಭತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ, ತದನ್ತೋಗಧತೋವ ಯಂ॥
ಪಾಟವತ್ಥಾಯ ಸೋತೂನಂ, ವೋಹಾರತ್ಥೇಸು ಸಬ್ಬಸೋ।
ವಿಸುಂ ಅಲಬ್ಭಮಾನೋಪಿ, ಲಬ್ಭಮಾನೋವ ಉದ್ಧಟೋ॥
ಸಙ್ಖೇಪತೋಪೇತ್ಥ ಪುರಿಸಪ್ಪವತ್ತಿ ಏವಂ ಉಪಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ ‘‘ಅಮ್ಹವಚನತ್ಥೇ ಉತ್ತಮೋ, ತುಮ್ಹವಚನತ್ಥೇ ಮಜ್ಝಿಮೋ, ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಚನತ್ಥೇ ಪಠಮೋ’’ತಿ।
ತ್ಯಾದೀನಂ ಪುರಿಸಸಞ್ಞಾ, ಯಸ್ಮಾ ವುತ್ತಾ ತತೋ ಇದಂ।
ತಬ್ಬನ್ತಾಖ್ಯಾತಿಕಂ ಞೇಯ್ಯಂ, ಪುರಿಸಪರಿದೀಪಕಂ॥
ಏವಂ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಆಖ್ಯಾತಿಕಸ್ಸ ಕಾಲಕಾರಕಪುರಿಸಪರಿದೀಪನತಾ ವುತ್ತಾ।
ಕ್ರಿಯಾಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕಥಂ ಆಖ್ಯಾತಿಕಸ್ಸ ಕ್ರಿಯಾಲಕ್ಖಣತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ?
ಲಕ್ಖಿಯತಿ
ಕ್ರಿಯಾಲಕ್ಖಣತಾ ಏವಂ, ವೇದಿತಬ್ಬಾ ತಥಾ ಹಿ ಚ॥
‘‘ಗಚ್ಛತಿ’’ಚ್ಚಾದಿಕಂ ಸುತ್ವಾ, ಕ್ರಿಯಾಸನ್ದೀಪನಂ ಪದಂ।
‘‘ಆಖ್ಯಾತಿಕ’’ನ್ತಿ ಧೀರೇಹಿ, ಆಖ್ಯಾತಞ್ಞೂಹಿ ಸಞ್ಞಿತಂ॥
ಲಕ್ಖಣಂ ಹೋತಿ ನಾಮಸ್ಸ, ಯಥಾ ಸತ್ವಾಭಿಧಾನತಾ।
ಕ್ರಿಯಾಭಿಧಾನತಾ ಏವಂ, ಆಖ್ಯಾತಸ್ಸೇವ ಲಕ್ಖಣಂ॥
ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಏತಸ್ಸ, ಕ್ರಿಯಾವಾಚಕತಾ ಇಧ।
ಲಕ್ಖಣಂ ಇತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ, ಲಕ್ಖಣಞ್ಞೂಹಿ ಲಕ್ಖಿತಂ॥
‘‘ಕಿಂ ಕರೋಸೀ’’ತಿ ಪುಟ್ಠಸ್ಸ, ‘‘ಪಚಾಮಿ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ ‘‘ಅಹಂ’’।
ಪಟಿವಾಚಾಯ ದಾನೇನ, ಕ್ರಿಯಾವಾಚಕತಾ ಮತಾ॥
ಏವಮಾಖ್ಯಾತಿಕಸ್ಸ ಕ್ರಿಯಾಲಕ್ಖಣತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಇದಾನಿ ಕಾಲೇಸು ವಿಭತ್ತಿಪ್ಪವತ್ತಿ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ –
ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮ್ಹಿ ಕಾಲಸ್ಮಿಂ, ವತ್ತಮಾನಾ ಪವತ್ತತಿ।
ಆಸಿಟ್ಠಾಣಾಪನತ್ಥೇಸು, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮ್ಹಿ ಪಞ್ಚಮೀ॥
ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಪರಿಕಪ್ಪಾ-ನುಮತ್ಯತ್ಥೇಸು ಸತ್ತಮೀ।
ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖೇ ಅತೀತಮ್ಹಿ, ಪರೋಕ್ಖಾ ಸಮ್ಪವತ್ತತಿ॥
ಹಿಯ್ಯೋ ಪಭುತಿ ಕಾಲಸ್ಮಿಂ, ಅತೀತಮ್ಹಿ ಪವತ್ತತಿ।
ಪಚ್ಚಕ್ಖೇ ವಾ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖೇ, ಹಿಯ್ಯತ್ತನೀ ನಿರುತ್ತಿತಾ॥
ಅಜ್ಜಪ್ಪಭುತಿ ಕಾಲಸ್ಮಿಂ, ಅತೀತಮ್ಹಿ ಪವತ್ತತಿ।
ಪಚ್ಚಕ್ಖೇ ವಾ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖೇ, ಸಮೀಪೇಜ್ಜತನವ್ಹಯಾ॥
ಅನಾಗತೇ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ, ಕಾಲಸ್ಮಿಂ ಸಮ್ಪವತ್ತತಿ।
ಕ್ರಿಯಾತಿಪನ್ನಮತ್ತಮ್ಹಿ, ತೀತೇ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಕಾ।
ಅನಾಗತೇಪಿ ಹೋತೀತಿ, ನಿರುತ್ತಞ್ಞೂಹಿ ಭಾಸಿತಾ॥
ಏವಂ ಕಾಲೇಸು ವಿಭತ್ತಿಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಞತ್ವಾ ಯೇ ತೇ ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ವಿಚಿತ್ತಾ ಸುವಿಸದವಿಪುಲತಿಖಿಣಬುದ್ಧಿವಿಸಯಭೂತಾ ಪಯೋಗಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇಸು ಪಾಟವಮಿಚ್ಛನ್ತೇಹಿ ತ್ಯಾದಿಕ್ಕಮೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಕ್ರಿಯಾಪದಮಾಲಾ
ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಚ ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ಅತ್ಥಸಮ್ಭವೇಪಿ ಅಞ್ಞಯೋಗಾದಿರಹಿತಾನಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾತಿ, ಯದಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತಿ। ಯಂ ಮಂ ಭಣಸಿ ಸಾರಥಿ। ಅಞ್ಞಂ ಸೇಪಣ್ಣಿ ಗಚ್ಛಾಮಿ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದೀನಿ ಏತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಪರಿದೀಪನಿಯಾ ಕ್ರಿಯಾಪದಮಾಲಾ।
ಏತ್ಥ ತಿವಿಧೋ ಕ್ರಿಯಾಪದೇಸು ಯೋಗೋ ತಯೋಗೋ, ಮಯೋಗೋ, ಅಞ್ಞಯೋಗೋ ಚ। ತತ್ಥ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಾ ತಯೋಗವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ಉತ್ತಮಪುರಿಸಾ ಮಯೋಗವಸೇನ। ಪಠಮಪುರಿಸಾ ಅಞ್ಞಯೋಗವಸೇನ। ತ್ಯಾದೀನಮೇತ್ಥ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅಯಂ ಅನುಗೀತಿ –
ಅಞ್ಞಯೋಗೇನ ಪಠಮಾ, ತಯೋಗೇನ ತು ಮಜ್ಝಿಮಾ।
ಮಯೋಗೇನುತ್ತಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ಗಹೇತಬ್ಬಾ ವಿಭಾವಿನಾ॥
ಸೋತೂನಂ ಪಯೋಗೇಸು ಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಂ ಅಞ್ಞಯೋಗಾದಿಸಹಿತಮಪರಮ್ಪಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಮಾಲಂ ವದಾಮ – ಸೋ ಭವತಿ, ತೇ ಭವನ್ತಿ। ತ್ವಂ ಭವಸಿ, ತುಮ್ಹೇ ಭವಥ। ಅಹಂ ಭವಾಮಿ, ಮಯಂ ಭವಾಮ। ಸೋ ಭವತೇ, ತೇ ಭವನ್ತೇ। ತ್ವಂ ಭವಸೇ, ತುಮ್ಹೇ ಭವವ್ಹೇ। ಅಹಂ ಭವೇ, ಮಯಂ ಭವಾಮ್ಹೇ। ಅಯಂ ಅಞ್ಞಯೋಗಾದಿಸಹಿತಾ ಕ್ರಿಯಾಪದಮಾಲಾ।
ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಚ ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ಅಞ್ಞಯೋಗಾದಿಸಹಿತಾನಿಪಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ‘‘ಯಂಪಾಯಂ ದೇವ ಕುಮಾರೋ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಪಾದೋ, ಇದಮ್ಪಿಮಸ್ಸ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಂ ಭವತಿ, ತಸ್ಸಿಮಾನಿ ಸತ್ತ ರತನಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಯೋ ದನ್ಧಕಾಲೇ ತರತಿ
ಯೋ ತುಮ್ಹಸದ್ದೇನ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಅತ್ಥೇ ನಿಪತತಿ, ನ ಪನ ಹೋತಿ ತುಮ್ಹತ್ಥವಾಚಕೋ, ನೇಸೋ ಸದ್ದೋ ಕ್ರಿಯಾಪದಸ್ಸ ತಯೋಗಸಹಿತತ್ತಂ ಸಾಧೇತಿ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಅಞ್ಞಯೋಗಸಹಿತತ್ತಞ್ಞೇವ ಸಾಧೇತಿ। ಯೋ ಚ ಅಮ್ಹಸದ್ದೇನ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಅತ್ಥೇ ನಿಪತತಿ, ನ ಪನ ಹೋತಿ ಅಮ್ಹತ್ಥವಾಚಕೋ, ನ ಸೋಪಿ ಸದ್ದೋ ಕ್ರಿಯಾಪದಸ್ಸ ಮಯೋಗಸಹಿತತ್ತಂ ಸಾಧೇತಿ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಅಞ್ಞಯೋಗಸಹಿತತ್ತಞ್ಞೇವ ಸಾಧೇತಿ।
ತತ್ರ ತುಮ್ಹಸದ್ದೇನ ತಾವ ವತ್ತಬ್ಬತ್ಥೇ – ‘‘ನ ಭವಂ ಏತಿ ಪುಞ್ಞತ್ಥಂ, ಸಿವಿರಾಜಸ್ಸ ದಸ್ಸನಂ। ಮಾಯಸ್ಮಾ ಸಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಭೇದಾಯ ಪರಕ್ಕಮಿ। ಇಧ ಭನ್ತೇ ಭಗವಾ ಪಂಸುಕೂಲಂ ಧೋವತೂ’’ತಿ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ಪಯೋಗಾ। ಅಮ್ಹಸದ್ದೇನ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬತ್ಥೇ ‘‘ಉಪಾಲಿ ತಂ ಮಹಾವೀರ, ಪಾದೇ ವನ್ದತಿ ಸತ್ಥುನೋ। ಸಾವಕೋ ತೇ ಮಹಾವೀರ, ಸರಣೋ ವನ್ದತಿ ಸತ್ಥುನೋ’’ತಿ ಚ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ಪಯೋಗಾ। ಇದಮೇತ್ಥುಪಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ‘‘ತ್ವಂ ತುಮ್ಹೇ ಅಹಂ ಮಯ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥದೀಪಕ ತಯೋಗ ಮಯೋಗತೋ ಅಞ್ಞೋ ಅಞ್ಞತ್ಥದೀಪನೋ ಪಯೋಗೋಯೇವ ಅಞ್ಞಯೋಗೋ ನಾಮ, ತತ್ಥ ಪಠಮಪುರಿಸೋ ಭವತೀತಿ।
ಯಜ್ಜೇವಂ ‘‘ಸಬ್ಬಾಯಸಂ ಕೂಟಮತಿಪ್ಪಮಾಣಂ, ಪಗ್ಗಯ್ಹ ಸೋ ತಿಟ್ಠಸಿ ಅನ್ತಲಿಕ್ಖೇ। ಏಸ ಸುತ್ವಾ ಪಸೀದಾಮಿ, ವಚೋ ತೇ ಇಸಿಸತ್ತಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ಕಥಂ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಮಜ್ಝಿಮುತ್ತಮಪುರಿಸಸಮ್ಭವೋಯೇವ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ತು ಪಠಮಪುರಿಸಸಮ್ಭವೋತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ‘‘ಸಬ್ಬಾಯಸಂ ಕೂಟಮತಿಪ್ಪಮಾಣಂ, ಪಗ್ಗಯ್ಹ ಸೋ ತಿಟ್ಠಸಿ ಅನ್ತಲಿಕ್ಖೇ’’ತಿಆದೀಸು ‘‘ಸೋ’’ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ನಾಮಸದ್ದಸ್ಸ ತುಮ್ಹ’ಮ್ಹಸದ್ದಸ್ಸತ್ಥವಾಚಕಸದ್ದೇಹಿ‘‘ತಿಟ್ಠಸೀ’’ತಿಆದೀನಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಾನಂ ಪದಾನಂ ದಸ್ಸನತೋ ಅಚ್ಚನ್ತಮಜ್ಝಾಹರಿತಬ್ಬೇಹಿ
ಆಖ್ಯಾತಿಕಸ್ಸ ಕ್ರಿಯಾಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಅಲಿಙ್ಗಭೇದತ್ತಾ ಚ ತಿಣ್ಣಂ ಲಿಙ್ಗಾನಂ ಸಾಧಾರಣಭಾವಪರಿದೀಪನತ್ಥಂ ಅಪರಮ್ಪಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಮಾಲಂ ವದಾಮ –
ಪುರಿಸೋ ಭವತಿ, ಕಞ್ಞಾ ಭವತಿ, ಚಿತ್ತಂ ಭವತಿ, ಪುರಿಸಾ ಭವನ್ತಿ, ಕಞ್ಞಾಯೋ ಭವನ್ತಿ, ಚಿತ್ತಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಭೋ ಪುರಿಸ ತ್ವಂ ಭವಸಿ, ಭೋತಿ ಕಞ್ಞೇ ತ್ವಂ ಭವಸಿ, ಭೋ ಚಿತ್ತ ತ್ವಂ ಭವಸಿ, ಭವನ್ತೋ ಪುರಿಸಾ ತುಮ್ಹೇ ಭವಥ, ಭೋತಿಯೋ ಕಞ್ಞಾಯೋ ತುಮ್ಹೇ ಭವಥ, ಭವನ್ತೋ ಚಿತ್ತಾನಿ ತುಮ್ಹೇ ಭವಥ। ಅಹಂ ಪುರಿಸೋ ಭವಾಮಿ, ಅಹಂ ಕಞ್ಞಾ ಭವಾಮಿ, ಅಹಂ ಚಿತ್ತಂ ಭವಾಮಿ, ಮಯಂ ಪುರಿಸಾ ಭವಾಮ, ಮಯಂ ಕಞ್ಞಾಯೋ ಭವಾಮ, ಮಯಂ ಚಿತ್ತಾನಿ ಭವಾಮ।
ಏಸ ನಯೋ ಅತ್ತನೋಪದೇಸು, ಸೇಸವಿಭತ್ತೀನಂ ಸಬ್ಬಪದೇಸುಪಿ। ಅಯಮಾಖ್ಯಾತಿಕಸ್ಸ ತಿಣ್ಣಂ ಲಿಙ್ಗಾನಂ ಸಾಧಾರಣಭಾವಪರಿದೀಪನೀ ಕ್ರಿಯಾಪದಮಾಲಾವ।
ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ‘‘ಕ್ರಿಯಾಲಕ್ಖಣಮಾಖ್ಯಾತಿಕಮಲಿಙ್ಗಭೇದ’’ಮಿತಿ। ತತ್ರ ಅಲಿಙ್ಗಭೇದಮಿತಿ ಕೋ ಅತ್ಥೋ? ಇತ್ಥಿಪುಮನಪುಂಸಕಾನಂ ಅವಿಸೇಸತ್ಥೋ ವುಚ್ಚತೇ ‘‘ಅಲಿಙ್ಗಭೇದ’’ಮಿತಿ। ಯಥಾ ‘‘ಪುರಿಸೋ ಗಚ್ಛತಿ, ಕಞ್ಞಾ ಗಚ್ಛತಿ, ಚಿತ್ತಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ। ಚತುಧಾ ಉದ್ದಿಟ್ಠಕ್ರಿಯಾಪದೇಸು ಯಥಾ ‘‘ಭವತೀ’’ತಿ ಅಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತಪದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಭವತಿ ಭವನ್ತಿ ಭವಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಕ್ರಿಯಾಪದಮಾಲಾ ಸಬ್ಬಥಾ ಕತಾ, ಏವಂ ‘‘ಉಬ್ಭವತಿ’’ಚ್ಚಾದೀನಿಪಿ ಅಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತಪದಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಉಬ್ಭವತಿ ಉಬ್ಭವನ್ತಿ ಉಬ್ಭವಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ
ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪನ ಯಥುದ್ದಿಟ್ಠಪದಾನೇವ ಪರಿಣಾಮೇತ್ವಾ ಪರಿಣಾಮೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಮಿಯಾದೀನಂ ಮಾತಿಕಾಭಾವೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ। ಇದಾನಿ ಪನ ತಯೋಗಾದಿಸಹಿತಾಸಹಿತವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಕ್ರಿಯಾಪದಮಾಲಾಯೋ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮ ಕ್ವಚಾದೇಸವಸೇನ ಸಮ್ಭೂತಾನಿ ಚ ರೂಪನ್ತರಾನಿ ಸೋತೂನಂ ಸುಖಧಾರಣತ್ಥಞ್ಚೇವ ಪುರಿಸಪ್ಪಯೋಗೇ ಅಸಮ್ಮೋಹತ್ಥಞ್ಚ।
ಭವತು, ಭವನ್ತು। ಭವಾಹಿ, ಭವ, ಭವಥ। ಭವಾಮಿ, ಭವಾಮ। ಭವತಂ, ಭವನ್ತಂ। ಭವಸ್ಸು, ಭವವ್ಹೋ। ಭವೇ, ಭವಾಮಸೇ। ಸೋ ಭವತು, ತೇ ಭವನ್ತು। ತ್ವಂ ಭವಾಹಿ, ಭವ, ತುಮ್ಹೇ ಭವಥ। ಅಹಂ ಭವಾಮಿ, ಮಯಂ ಭವಾಮ। ಸೋ ಭವತಂ, ತೇ ಭವನ್ತಂ। ತ್ವಂ ಭವಸ್ಸು, ತುಮ್ಹೇ ಭವವ್ಹೋ। ಅಹಂ ಭವೇ, ಮಯಂ ಭವಾಮಸೇ। ಅಯಂ ಪಞ್ಚಮೀವಿಭತ್ತಿವಸೇನ ಕ್ರಿಯಾಪದಮಾಲಾನಿದ್ದೇಸೋ।
ಭವೇಯ್ಯ, ಭವೇ, ಭವೇಯ್ಯುಂ। ಭವೇಯ್ಯಾಸಿ, ಭವೇಯ್ಯಾಥ। ಭವೇಯ್ಯಾಮಿ, ಭವೇಯ್ಯಾಮ, ಭವೇಮು। ಭವೇಥ, ಭವೇರಂ। ಭವೇಥೋ, ಭವೇಯ್ಯಾವ್ಹೋ। ಭವೇಯ್ಯಂ, ಭವೇಯ್ಯಾಮ್ಹೇ ಇತಿ ವಾ, ಸೋ ಭವೇಯ್ಯ
ಬಭೂವ, ಬಭೂವು। ಬಭೂವೇ, ಬಭೂವಿತ್ಥ। ಬಭೂವಂ, ಬಭೂವಿಮ್ಹ। ಬಭೂವಿತ್ಥ, ಬಭೂವಿರೇ। ಬಭೂವಿತ್ಥೋ, ಬಭೂವಿವ್ಹೋ। ಬಭೂವಿಂ, ಬಭೂವಿಮ್ಹೇ ಇತಿ ವಾ, ಸೋ ಬಭೂವ, ತೇ ಬಭೂವು। ತ್ವಂ ಬಭೂವೇ, ತುಮ್ಹೇ ಬಭೂವಿತ್ಥ। ಅಹಂ ಬಭೂವಂ, ಮಯಂ ಬಭೂವಿಮ್ಹ। ಸೋ ಬಭೂವಿತ್ಥ, ತೇ ಬಭೂವಿರೇ। ತ್ವಂ ಬಭೂವಿತ್ಥೋ, ತುಮ್ಹೇ ಬಭೂವಿವ್ಹೋ। ಅಹಂ ಬಭೂವಿಂ, ಮಯಂ ಬಭೂವಿಮ್ಹೇ ಇತಿ ವಾ। ಅಯಂ ಪರೋಕ್ಖಾವಿಭತ್ತಿವಸೇನ ಕ್ರಿಯಾಪದಮಾಲಾನಿದ್ದೇಸೋ।
ಅಭವಾ, ಅಭವೂ। ಅಭವೋ, ಅಭವತ್ಥ। ಅಭವಂ, ಅಭವಮ್ಹಾ। ಅಭವತ್ಥ, ಅಭವತ್ಥುಂ। ಅಭವಸೇ, ಅಭವವ್ಹಂ। ಅಭವಿಂ, ಅಭವಮ್ಹಸೇ ಇತಿ ವಾ, ಸೋ ಅಭವಾ, ತೇ ಅಭವೂ। ತ್ವಂ ಅಭವೋ, ತುಮ್ಹೇ ಅಭವತ್ಥ। ಅಹಂ ಅಭವಂ, ಮಯಂ ಅಭವಮ್ಹಾ। ಸೋ ಅಭವತ್ಥ, ತೇ ಅಭವತ್ಥುಂ। ತ್ವಂ ಅಭವಸೇ, ತುಮ್ಹೇ ಅಭವವ್ಹಂ। ಅಹಂ ಅಭವಿಂ, ಮಯಂ ಅಭವಮ್ಹಸೇ ಇತಿ ವಾ। ಅಯಂ ಹಿಯ್ಯತ್ತನೀವಿಭತ್ತಿವಸೇನ ಕ್ರಿಯಾಪದಮಾಲಾನಿದ್ದೇಸೋ।
ಅಭವಿ, ಅಭವುಂ। ಅಭವೋ, ಅಭವಿತ್ಥ। ಅಭವಿಂ, ಅಭವಿಮ್ಹಾ। ಅಭವಾ, ಅಭವೂ। ಅಭವಸೇ, ಅಭವಿವ್ಹಂ। ಅಭವ್ಹಂ, ಅಭವಿಮ್ಹೇ ಇತಿ ವಾ, ಸೋ ಅಭವಿ, ತೇ ಅಭವುಂ। ತ್ವಂ ಅಭವೋ, ತುಮ್ಹೇ ಅಭವಿತ್ಥ। ಅಹಂ ಅಭವಿಂ, ಮಯಂ ಅಭವಿಮ್ಹಾ। ಸೋ ಅಭವಾ, ತೇ ಅಭವೂ। ತ್ವಂ ಅಭವಸೇ, ತುಮ್ಹೇ ಅಭವಿವ್ಹಂ। ಅಹಂ ಅಭವಂ, ಮಯಂ ಅಭವಿಮ್ಹೇ ಇತಿ ವಾ। ಅಯಂ ಅಜ್ಜತನೀವಿಭತ್ತಿವಸೇನ ಕ್ರಿಯಾಪದಮಾಲಾನಿದ್ದೇಸೋ।
ಏತ್ಥ ಪನಜ್ಜತನಿಯಾ ಉಂವಚನಸ್ಸ ಇಂಸುಮಾದೇಸವಸೇನ ಭವತಿನೋ ರೂಪನ್ತರಾನಿಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ತೇ ಭವಿಂಸು, ಸಮುಬ್ಭವಿಂಸು, ಪಭವಿಂಸು, ಪರಾಭವಿಂಸು, ಸಮ್ಭವಿಂಸು, ಪಾತುಭವಿಂಸು, ಪಾತುಬ್ಭವಿಂಸು
‘‘ಅಧಿಭೋಸು’’ನ್ತಿ ರೂಪಮ್ಪಿ, ಯಸ್ಮಾ ದಿಸ್ಸತಿ ಪಾಳಿಯಂ।
ತಸ್ಮಾ ಹಿ ನಯತೋ ಞೇ ಯ್ಯಂ, ‘‘ಪರಿಭೋಸು’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ॥
ತತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ – ‘‘ಏವಂವಿಹಾರಿಞ್ಚಾವುಸೋ ಭಿಕ್ಖುಂ ರೂಪಾ ಅಧಿಭೋಸುಂ, ನ ಭಿಕ್ಖು ರೂಪೇ ಅಧಿಭೋಸೀ’’ತಿ। ಇಮಾನಿ ಸಕಮ್ಮಕಪದಾನಿ, ಏವಮಜ್ಜತನಿಯಾ ಉಂವಚನಸ್ಸ ಇಂಸುಮಾದೇಸವಸೇನ ಭವತಿನೋ ರೂಪನ್ತರಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಅಪಿಚ
‘‘ಅನ್ವಭಿ’’ ಇತಿರೂಪಮ್ಪಿ, ಅಜ್ಜತನ್ಯಾ ಪದಿಸ್ಸತಿ।
ತಸ್ಮಾ ಹಿ ನಯತೋ ಞೇಯ್ಯಂ, ‘‘ಅಜ್ಝಭಿ’’ಚ್ಚಾದಿಕಮ್ಪಿ ಚ॥
ತತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ – ಸೋ ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ದಿವಂ ಸಮಕ್ಕಮಿ, ಸುಖಞ್ಚ ಖಿಡ್ಡಾರತಿಯೋ ಚ ಅನ್ವಭೀತಿ। ತತ್ಥ ಅನ್ವಭೀತಿ ಅನು ಅಭೀತಿ ಛೇದೋ। ಅನೂತಿ ಉಪಸಗ್ಗೋ। ಅಭೀತಿ ಆಖ್ಯಾತಿಕಪದನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಭವಿಸ್ಸಸಿ, ಭವಿಸ್ಸಥ। ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ, ಭವಿಸ್ಸಾಮ। ಭವಿಸ್ಸತೇ, ಭವಿಸ್ಸನ್ತೇ। ಭವಿಸ್ಸಸೇ, ಭವಿಸ್ಸವ್ಹೇ। ಭವಿಸ್ಸಂ, ಭವಿಸ್ಸಾಮ್ಹೇ ಇತಿ ವಾ, ಸೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತೇ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ। ತ್ವಂ ಭವಿಸ್ಸಸಿ, ತುಮ್ಹೇ ಭವಿಸ್ಸಥ। ಅಹಂ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ, ಮಯಂ ಭವಿಸ್ಸಾಮ। ಸೋ ಭವಿಸ್ಸತೇ, ತೇ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೇ। ತ್ವಂ ಭವಿಸ್ಸಸೇ, ತುಮ್ಹೇ ಭವಿಸ್ಸವ್ಹೇ। ಅಹಂ ಭವಿಸ್ಸಂ, ಮಯಂ ಭವಿಸ್ಸಾಮ್ಹೇ ಇತಿ ವಾ। ಅಯಂ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀವಿಭತ್ತಿವಸೇನ ಕ್ರಿಯಾಪದಮಾಲಾನಿದ್ದೇಸೋ।
ಅಭವಿಸ್ಸಾ, ಅಭವಿಸ್ಸಂಸು। ಅಭವಿಸ್ಸೇ, ಅಭವಿಸ್ಸಥ। ಅಭವಿಸ್ಸಂ, ಅಭವಿಸ್ಸಾಮ್ಹಾ। ಅಭವಿಸ್ಸಥ, ಅಭವಿಸ್ಸಿಸು। ಅಭವಿಸ್ಸಸೇ, ಅಭವಿಸ್ಸವ್ಹೇ। ಅಭವಿಸ್ಸಿಂ, ಅಭವಿಸ್ಸಾಮ್ಹಸೇ ಇತಿ ವಾ, ಸೋ ಅಭವಿಸ್ಸಾ, ತೇ ಅಭವಿಸ್ಸಂಸು। ತ್ವಂ ಅಭವಿಸ್ಸೇ, ತುಮ್ಹೇ
ವೋಹಾರಭೇದಕುಸಲೇನ ಸುಬುದ್ಧಿನಾ ಯೋ,
ಕಚ್ಚಾಯನೇನ ಕಥಿತೋ ಜಿನಸಾಸನತ್ಥಂ।
ತ್ಯಾದಿಕ್ಕಮೋ ತದನುಗಂ ಕಿರಿಯಾಪದಾನಂ,
ಕತ್ವಾ ಕಮೋ ಭವತಿಧಾತುವಸೇನ ವುತ್ತೋ॥
ಇತಿ ನವಙ್ಗೇ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ ಬ್ಯಪ್ಪಥಗತೀಸು ವಿಞ್ಞೂನಂ
ಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಾಯ ಕತೇ ಸದ್ದನೀತಿಪ್ಪಕರಣೇ
ಭವತಿನೋ ಕ್ರಿಯಾಪದಮಾಲಾವಿಭಾಗೋ ನಾಮ
ದುತಿಯೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।