೩. ಪಕಿಣ್ಣಕವಿನಿಚ್ಛಯ
ಇತೋ ಪರಂ ಪವಕ್ಖಾಮಿ, ಪಕಿಣ್ಣಕವಿನಿಚ್ಛಯಂ।
ಸಪ್ಪಯೋಗೇಸು ಅತ್ಥೇಸು, ವಿಞ್ಞೂನಂ ಪಾಟವತ್ಥಯಾ॥
ತತ್ಥ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ, ಅತ್ಥಸದ್ದಚಿನ್ತಾ, ಅತ್ಥಾತಿಸಯಯೋಗೋ, ಸಮಾನಾಸಮಾನವಸೇನವಚನಸಙ್ಗಹೋ, ಆಗಮಲಕ್ಖಣವಸೇನ ವಿಭತ್ತಿವಚನಸಙ್ಗಹೋ, ಕಾಲವಸೇನ ವಿಭತ್ತಿವಚನಸಙ್ಗಹೋ, ಕಾಲಸಙ್ಗಹೋ, ಪಕರಣಸಂಸನ್ದನಾ, ವತ್ತಮಾನಾದೀನಂ ವಚನತ್ಥವಿಭಾವನಾ ಚಾತಿ ನವಧಾ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೇ ತಾವ ಸಮಾನಸುತಿಕಪದಾನಮತ್ಥುದ್ಧಾರಣಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮ। ಏತ್ಥಾಖ್ಯಾತಪದಸಞ್ಞಿತಾನಂ ಭೋತಿಸದ್ದ ಭವೇಸದ್ದಾನಮತ್ಥೋ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹೇತೇ ನಾಮಿಕಪದಸಞ್ಞಿತೇಹಿ ಅಪರೇಹಿ ಭೋತಿಸದ್ದ ಭವೇಸದ್ದೇಹಿ ಸಮಾನಸುತಿಕಾಪಿ ಅಸಮಾನತ್ಥಾ ಚೇವ ಹೋನ್ತಿ ಅಸಮಾನವಿಭತ್ತಿಕಾ ಚ। ಸಾಸನಸ್ಮಿಞ್ಹಿ
ತೇಸಮಸಮಾನತ್ಥತ್ತೇ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಹಿ ತಂ ಜೀರತಿ ದೇಹನಿಸ್ಸಿತಂ। ಅಪ್ಪಸ್ಸುತಾಯಂ ಪುರಿಸೋ, ಬಲಿಬದ್ದೋವ ಜೀರತಿ। ಸನ್ತೋ ತಸಿತೋ। ಪಹು ಸನ್ತೋ ನ ಭರತಿ। ಸನ್ತೋ ಆಚಿಕ್ಖತೇ ಮುನಿ। ಸನ್ತೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ಲೋಕೇ। ಸನ್ತೋ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಾ ಲೋಕಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಪಯೋಗಾ। ಏತ್ಥ ಜೀರತಿಸದ್ದದ್ವಯಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ನವಭಾವಾಪಗಮವಡ್ಢನವಾಚಕಂ। ಸನ್ತೋಸದ್ದಪಞ್ಚಕಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪರಿಸ್ಸಮಪ್ಪತ್ತಸಮಾನೋಪಸನ್ತೋಪಲಬ್ಭಮಾನವಾಚಕನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಅಸಮಾನಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತತ್ತೇ ಪನ ‘‘ಅಕತಞ್ಞೂ ಮಿತ್ತದುಬ್ಭೀ, ಅಸ್ಸದ್ಧೋ ಅಕತಞ್ಞೂಚಾ’’ತಿಏವಮಾದಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಅಕತಞ್ಞೂಸದ್ದದ್ವಯಂ ಕತಾಕತಾಜಾನನಜಾನನಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಮ್ಭೂತತ್ತಾ ಅಸಮಾನಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಕನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಅಸಮಾನಲಿಙ್ಗತ್ತೇ ‘‘ಸುಖೀ ಹೋತು ಪಞ್ಚಸಿಖ ಸಕ್ಕೋ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ। ತ್ವಞ್ಚ ಭದ್ದೇ ಸುಖೀ ಹೋಹಿ। ಯತ್ಥ ಸಾ ಉಪಟ್ಠಿತೋ ಹೋತಿ। ಮಾತಾ ಮೇ ಅತ್ಥಿ, ಸಾ ಮಯಾ ಪೋಸೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ। ಏತ್ಥ ಸುಖೀಸದ್ದದ್ವಯಂ ಸಾಸದ್ದದ್ವಯಞ್ಚ ಪುಮಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಅಸಮಾನಲಿಙ್ಗನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಅಸಮಾನವಿಭತ್ತಿಕತ್ತೇ ‘‘ಆಹಾರೇ ಉದರೇ ಯತೋ। ಯತೋ ಪಜಾನಾತಿ ಸಹೇತುಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಯೋ। ಏತ್ಥ ಯತೋಸದ್ದದ್ವಯಂ
ಅಸಮಾನವಚನಕತ್ತೇ ಇಮೇ ಪಯೋಗಾ –
‘‘ಯಾಯ ಮಾತು ಭತೋ ಪೋಸೋ, ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖತಿ।
ತಮ್ಪಿ ಪಾಣದದಿಂ ಸನ್ತಿಂ, ಹನ್ತಿ ಕುದ್ಧೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿ
ಆದೀಸು ಹನ್ತಿಸದ್ದೋ ಏಕವಚನೋ।
‘‘ಇಮೇ ನೂನ ಅರಞ್ಞಸ್ಮಿಂ, ಮಿಗಸಙ್ಘಾನಿ ಲುದ್ದಕಾ।
ವಾಕುರಾಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿಪ್ಪ, ಸೋಬ್ಭಂ ಪಾತೇತ್ವಾ ತಾವದೇ।
ವಿಕ್ಕೋಸಮಾನಾ ತಿಬ್ಬಾಹಿ, ಹನ್ತಿ ನೇಸಂ ವರಂ ವರ’’ನ್ತಿ॥
ಆದೀಸು ಪನ ಬಹುವಚನೋ। ‘‘ಸೀಲವಾ ವತ್ತಸಮ್ಪನ್ನೋ। ಏಥ ತುಮ್ಹೇ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ಸೀಲವಾ ಹೋಥ। ಸನ್ತೋ ದನ್ತೋ ನಿಯತೋ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ। ಸನ್ತೋ ಹವೇ ಸಬ್ಭಿ ಪವೇದಯನ್ತಿ। ಮಹಾರಾಜಾ ಯಸಸ್ಸೀ ಸೋ। ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಸೀಲವಾಸದ್ದಾದಯೋ ಏಕವಚನಬಹುವಚನಕಾ।
ಅಸಮಾನನ್ತತ್ತೇ ಪನ ಯತ್ಥ ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಂ ಅಸಮಾನವಿಭತ್ತಿಕತ್ತಂ ವಾ ಅಸಮಾನವಚನತ್ತಂ ವಾ ಉಪಲಬ್ಭತಿ। ತೇಯೇವ ಪಯೋಗಾ। ತಂ ಯಥಾ? ‘‘ಸತಂ ಸಮ್ಪಜಾನಂ, ಸತಂ ಧಮ್ಮೋ, ಸನ್ತೋ ದನ್ತೋ, ಸನ್ತೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ।
ಅಸಮಾನಕಾಲತ್ತೇ ‘‘ನನು ತೇ ಸುತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭಞ್ಞಮಾನೇ, ದೇವಾ ನ ಇಸ್ಸನ್ತಿ ಪುರಿಸಪರಕ್ಕಮಸ್ಸ। ತೇ ಜನಾ ಪಾರಮಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಮಚ್ಚುಧೇಯ್ಯಂ ಸುದುತ್ತರ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಯೋ। ಏತ್ಥ ಇಸ್ಸನ್ತಿಸದ್ದದ್ವಯಂ ವತ್ತಮಾನಾಭವಿಸ್ಸನ್ತೀಕಾಲವಸೇನ ಅಸಮಾನಕಾಲನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವತ್ತಮಾನಾಭವಿಸ್ಸನ್ತೀವಿಭತ್ತಿವಸೇನ ಪನ ಅಸಮಾನವಿಭತ್ತಿಕನ್ತಿಪಿ।
ಅಸಮಾನಪದಜಾತಿಕತ್ತೇ ಸಯಂಸದ್ದದ್ವಯಂ ನಾಮನಿಪಾತವಸೇನ ಪತಿಸದ್ದತ್ತಯಂ ನಾಮಾಖ್ಯಾತೋಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಅಸಮಾನಪದಜಾತಿಕನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಸಾಸನಸ್ಮಿಂ ಕೇಚಿ ಸದ್ದಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮಾನಸುತಿಕಾ ಸಮಾನಾಪಿ ಅಸಮಾನತ್ಥಾ ಅಸಮಾನಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಾ ಅಸಮಾನಲಿಙ್ಗಾ ಅಸಮಾನವಿಭತ್ತಿಕಾ ಅಸಮಾನವಚನಕಾ ಅಸಮಾನನ್ತಾ ಅಸಮಾನಕಾಲಿಕಾ ಅಸಮಾನಪದಜಾತಿಕಾ ಚ ಭವನ್ತಿ। ಏತಾದಿಸೇಸು ಸದ್ದೇಸು ಯೋ ಕ್ರಿಯಾಪದತ್ತಂ ಪಕಾಸೇತಿ, ನ ಸೋ ನಾಮಿಕಪದತ್ತಂ। ಯೋ ಚ ನಾಮಿಕಪದತ್ತಂ ಪಕಾಸೇತಿ, ನ ಸೋ ಕ್ರಿಯಾಪದತ್ತಂ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಸುತಿಸಾಮಞ್ಞತೋ ಏಕತ್ತೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ಕರಣೀಯೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತಕ್ರಿಯಾಪದಾನಂ ನಾಮಪದೇಹಿ ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಂ ಭೋತಿಸದ್ದ ಭವೇ ಸದ್ದಾನಮತ್ಥುದ್ಧಾರಂ ವದಾಮ।
ಕಥಂ? ಭೋತಿಸದ್ದೋ ಕತ್ತುಯೋಗೇ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ, ಕ್ರಿಯಾಯೋಗೇ ನಾಮಿಕಪದಂ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ದ್ವೀಸು ಅತ್ಥೇಸು ವತ್ತತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದತ್ಥೇ ನಾಮಿಕಪದತ್ಥೇ ಚ। ತತ್ಥ ಕ್ರಿಯಾಪದತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನವಸೇನ, ನಾಮಿಕಪದತ್ಥೇ ಪನಾಲಪನವಸೇನ। ಕ್ರಿಯಾಪದತ್ಥೇ ತಾವ ‘‘ಏಕೋ ಭೋತಿ’’, ನಾಮಿಕಪದತ್ಥೇ ‘‘ಮಾ ಭೋತಿ ಪರಿದೇವೇಸಿ’’। ಅತ್ರಿದಂ ವುಚ್ಚತಿ –
ಭಾವೇ ನಾಮಪದತ್ಥೇ ಚ, ಆಲಪನವಿಸೇಸಿತೇ।
ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸು ಅತ್ಥೇಸು, ಭೋತಿಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ॥
ಭವೇಸದ್ದೋ
‘‘ದೇವಾನಂ ಅಧಿಕೋ ಹೋಮಿ, ಭವಾಮಿ ಮನುಜಾಧಿಪೋ।
ರೂಪಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಪಞ್ಞಾಯ ಅಸಮೋ ಭವೇ’’ತಿ॥
ಅಯಂ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ತೇಸಮತ್ಥಾನಂ ಸಾಧಿಕಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಗಾಥಾರಚನಾ –
‘‘ಸುಖೀ ಭವತಿ ಏಸೋ ಚ, ಅಹಞ್ಚಾಪಿ ಸುಖೀ ಭವೇ।
ಸುಖೀ ಭವತು ಏಸೋ ಚ, ಅಹಞ್ಚಾಪಿ ಸುಖೀ ಭವೇ॥
ಇಮಾಯ ಬುದ್ಧಪೂಜಾಯ, ಭವನ್ತು ಸುಖಿತಾ ಪಜಾ।
ಭವೇ’ಹಞ್ಚ ಸುಖಪ್ಪತ್ತೋ, ಸಾಮಚ್ಚೋ ಸಹ ಞಾತಿಭಿ॥
ಸುಖೀ ಭವೇಯ್ಯ ಏಸೋ ಚ, ಅಹಞ್ಚಾಪಿ ಸುಖೀ ಭವೇ।
ಸುಖೀ ಭವೇಯ್ಯ ಚೇ ಏಸೋ, ಅಹಞ್ಚಾಪಿ ಸುಖೀ ಭವೇ’’ತಿ॥
ಇಚ್ಚೇವಂ –
ವತ್ತಮಾನಾಯ ಪಞ್ಚಮ್ಯಂ, ಸತ್ತಮ್ಯಞ್ಚ ವಿಭತ್ತಿಯಂ।
ಏತೇಸು ತೀಸು ಠಾನೇಸು, ಭವೇಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ॥
ಏಕಧಾ ವತ್ತಮಾನಾಯಂ, ಪಞ್ಚಮೀಸತ್ತಮೀಸು ಚ।
ದ್ವೇಧಾ ದ್ವೇಧಾತಿಮಸ್ಸತ್ಥಂ, ಪಞ್ಚಧಾ ಪರಿದೀಪಯೇ॥
ದ್ವೇಧಾ ವಾ ವತ್ತಮಾನಾಯ-ಮಾದಿಪುರಿಸವಾಚಕೋ।
ಅತ್ಥೋ ‘‘ಭವೇ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ, ‘‘ಭವತೀ’’ತಿಪಿಯುಜ್ಜತಿ॥
ಇದಾನಿ ಪನ ಏತಸ್ಸ, ವುತ್ತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ।
ಏತ್ಥ ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸಂ ತು, ಆಹರಿಸ್ಸಂ ಸುಣಾಥ ಮೇ॥
ಕೋ’ಯಂ
ಕಂ ತ್ವಂ ಅತ್ಥವಸಂ ಞತ್ವಾ, ಏವಂ ವಾಯಮಸೇ ಭುಸಂ॥
ನಿಸಮ್ಮ ವತ್ತಂ ಲೋಕಸ್ಸ, ವಾಯಾಮಸ್ಸ ಚ ದೇವತೇ।
ತಸ್ಮಾ ಮಜ್ಝೇಸಮುದ್ದಸ್ಮಿಂ, ಅಪಸ್ಸಂ ತೀರಮಾಯುಹೇ॥
ಅಸ್ಸಂ ಪುರಿಮಗಾಥಾಯಂ, ‘‘ಆಯುಹೇ’’ತಿಪದಸ್ಸ ಹಿ।
‘‘ಆಯೂಹತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋತಿ, ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿಭಾವಿನಾ॥
ವಿಭತ್ತಿಯಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸ-ವಸೇನಾಯಂ ಸಮೀರಿತೋ।
ವತ್ತಮಾನೇ ಸತ್ತಮೀತಿ, ತಿಸ್ಸೇಕಾರವಸೇನ ವಾ॥
ಪಚ್ಛಿಮಾಯ ಚ ಗಾಥಾಯಂ, ‘‘ಆಯುಹೇ’’ತಿಪದಸ್ಸ ತು।
‘‘ಆಯೂಹಾಮೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋತಿ, ಸದ್ದತ್ಥಞ್ಞೂ ವಿಭಾವಯೇ॥
ತಥಾ ‘‘ಭವೇ’’ತಿಏತಸ್ಸ, ವತ್ತಮಾನಾವಿಭತ್ತಿಯಂ।
‘‘ಭವತೀ’’ತಿ, ‘‘ಭವಾಮೀ’’ತಿ, ಚತ್ಥಂ ದ್ವೇಧಾ ವಿಭಾವಯೇ॥
ಏವಂವಿಧೇಸು ಅಞ್ಞೇಸು, ಪಾಠೇಸುಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ।
ನೇತಬ್ಬೋ ನಯದಕ್ಖೇನ, ನಯಸಾಗರಸಾಸನೇ॥
ಏವಮಯಂ ಭವೇಸದ್ದೋ ಪಞ್ಚಸು ಛಸು ವಾ ಕ್ರಿಯಾಪದತ್ಥೇಸು ಪವತ್ತತಿ। ತಥಾ ಸತ್ತಮೀವಿಭತ್ಯನ್ತನಾಮಿಕಪದಸ್ಸ ವುದ್ಧಿಸಂಸಾರಕಮ್ಮಭವೂಪಪತ್ತಿಭವಸಙ್ಖಾತೇಸು ಅತ್ಥೇಸುಪಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಭವೇ ನನ್ದತಿ ತಸ್ಸ, ಭವೇ ತಸ್ಸ ನ ನನ್ದತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವುದ್ಧಿಮ್ಹಿ। ‘‘ಭವೇ ವಿಚರನ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಸಂಸಾರೇ। ‘‘ಭವೇ ಖೋ ಸತಿ ಜಾತಿ ಹೋತಿ, ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಾ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಕಮ್ಮಭವೇ। ‘‘ಏವಂ ಭವೇವಿಜ್ಜಮಾನೇ’’ತಿಆದೀಸು ಉಪಪತ್ತಿಭವೇತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಭೂಧಾತುತೋ ನಿಪ್ಫನ್ನಾನಂ ಅಞ್ಞತೋಪಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಮತ್ಥೋ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬೋ।
ಆಖ್ಯಾತತ್ಥಮ್ಹಿಮೇ
ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನೇತೇ, ಉದ್ಧಟಾ ನಾಮತೋ ಯತೋ॥
ಇದಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರನಯನಿದಸ್ಸನಂ।
ಅತ್ಥಸದ್ದಚಿನ್ತಾಯಂ ಪನ ಏವಮುಪಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಂ – ‘‘ಭವನ್ತೇ, ಪರಾಭವನ್ತೇ, ಪರಾಭವೇ’’ಇಚ್ಚಾದಯೋ ಗಚ್ಛತಿ ಗಚ್ಛಂ ಗಚ್ಛತೋಸದ್ದಾದಯೋ ವಿಯ ವಿಸೇಸಸದ್ದಾ, ನ ಯಾಚನೋಪತಾಪನತ್ಥಾದಿವಾಚಕೋ ನಾಥತಿಸದ್ದೋ ವಿಯ, ನ ಚ ರಾಜದೇವತಾದಿವಾಚಕೋ ದೇವಸದ್ದೋ ವಿಯ ಸಾಮಞ್ಞಸದ್ದಾ। ಯೇ ಚೇತ್ಥ ವಿಸೇಸಸದ್ದಾ, ತೇ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ವಿಸೇಸಸದ್ದಾವ। ಯೇ ಚ ಸಾಮಞ್ಞಸದ್ದಾ, ತೇಪಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಸಾಮಞ್ಞಸದ್ದಾವ।
ತತ್ರ ಗಚ್ಛತೀತಿಆದೀನಂ ವಿಸೇಸಸದ್ದತಾ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ – ಗಚ್ಛತೀತಿ ಏಕಂ ನಾಮಪದಂ, ಏಕಮಾಖ್ಯಾತಂ। ತಥಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಏಕಂ ನಾಮಪದಂ, ಏಕಮಾಖ್ಯಾತಂ। ಗಚ್ಛತೋತಿ ಏಕೋ ಕಿತನ್ತೋ, ಅಪರೋ ರೂಳ್ಹೀಸದ್ದೋ। ಸತಿಪಿ ವಿಸೇಸಸದ್ದತ್ತೇ ಸದಿಸತ್ತಾ ಸುತಿಸಾಮಞ್ಞತೋ ತಬ್ಬಿಸಯಂ ಬುದ್ಧಿಂ ನುಪ್ಪಾದೇತಿ ವಿನಾವ’ತ್ಥಪ್ಪಕರಣಸದ್ದನ್ತರಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೇನ। ತಥಾ ಹಿ ಸದ್ದನ್ತರಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ‘‘ಗಚ್ಛತಿ ಪತಿಟ್ಠಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಸತ್ತಮ್ಯನ್ತಂ ನಾಮಪದನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ‘‘ಗಚ್ಛತಿ ತಿಸ್ಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪನಾಖ್ಯಾತನ್ತಿ। ತಥಾ ‘‘ಸ ಗಚ್ಛಂ ನ ನಿವತ್ತತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪಠಮನ್ತಂ ನಾಮಪದನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ‘‘ಗಚ್ಛಂ ಪುತ್ತನಿವೇದಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಆಖ್ಯಾತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ‘‘ಗಚ್ಛತೋ ಹಯತೋ ಪತಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಕಿತನ್ತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ‘‘ಗಚ್ಛತೋ ಪಣ್ಣಪುಪ್ಫಾನಿ ಪತನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ರುಕ್ಖವಾಚಕೋ ರೂಳ್ಹೀಸದ್ದೋತಿ। ಇತಿ ವಿಸೇಸಸದ್ದಾನಂ ಆಖ್ಯಾತನಾಮಾನಂ ನಾಮಾಖ್ಯಾತೇಹಿ ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಂ ಅತ್ಥಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಾದೀಸು ಯೋ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಞಾಪಕೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಅವಸ್ಸಮಿಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ। ಏವಂ ‘‘ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದೀನಂ ಆಖ್ಯಾತನಾಮತ್ತಾದಿವಸೇನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಠಿತಾನಂ ಏಕೇಕತ್ಥವಾಚಕಾನಂ ವಿಸೇಸಸದ್ದತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
‘‘ನಾಥತಿ
ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಞತ್ವಾ ಯಥಾ ಅತ್ಥೋ ಸದ್ದೇನ, ಸದ್ದೋ ಚತ್ಥೇನ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ತಥಾತ್ಥಸದ್ದಾ ಚಿನ್ತನೀಯಾ। ತತ್ರಿದಂ ಉಪಲಕ್ಖಣಮತ್ತಂ ಚಿನ್ತಾಕಾರನಿದಸ್ಸನಂ – ‘‘ಅತ್ಥಕುಸಲಾ ಭವನ್ತೇ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಭವನ್ತೇ’’ತಿ ವಾ ವುತ್ತೇ ‘‘ಭವನ್ತೇ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಭವನ್ತೀ’’ತಿಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥಮಾಖ್ಯಾತಪದನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಚ ಸದ್ದೋ ಚ ಚಿನ್ತನೀಯೋ। ‘‘ಭವನ್ತೇ ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಇಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ವಾ ವುತ್ತೇ ಉಪಯೋಗತ್ಥವಂ
‘‘ವರುಣೋ ಬ್ರಹ್ಮದೇವೋ ಚ, ಅಹೇಸುಂ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾ।
ಸಮ್ಭವೋ ನಾಮುಪಟ್ಠಾಕೋ, ರೇವತಸ್ಸ ಮಹೇಸಿನೋ’’ತಿ –
ಹಿ ಪಾಳಿ। ‘‘ಧಮ್ಮಾ ಪಾತುಭವನ್ತೇ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಪಾತುಭವನ್ತೇ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಪಾತುಭವನ್ತೀ’’ತಿಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥಂ ಸನಿಪಾತಮಾಖ್ಯಾತಪದನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಚ ಸದ್ದೋ ಚ ಚಿನ್ತನೀಯೋ। ‘‘ಪಾತು ಭವನ್ತೇ ಜನೇ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ತೇ ಜನೇ ಭವಂ ರಕ್ಖತೂ’’ತಿ ಅತ್ಥವಾಚಕಾನಿ ಆಖ್ಯಾತಕಿತನ್ತಸಬ್ಬನಾಮಿಕಪದಾನೀತಿ
‘‘ವಿಸಯತ್ತಮನಾಪನ್ನಾ, ಸದ್ದಾ ನೇವತ್ಥಬೋಧಕಾ।
ನ ಪದಮತ್ತತೋ ಅತ್ಥೇ, ತೇ ಅಞ್ಞಾತಾ ಪಕಾಸಕಾ’’ತಿ॥
ಯದಿದಮೇತ್ಥ ವುತ್ತಮಮ್ಹೇಹಿ ‘‘ಉಚ್ಚಾರಣವಿಸೇಸೋ ಇಚ್ಛನೀಯೋ’’ತಿ। ಅತ್ರಾಯಮುಚ್ಚಾರಣವಿಸೇಸದೀಪನೀ ಗಾಥಾ ಸಹತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನನಯದಾನಗಾಥಾಯ।
‘‘ನ
ಪದಂ ‘‘ನ ತೇ’’ತಿ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ, ‘‘ಸಂ ಕೋಟ್ಠೇ’’ತಿ ಪಠೇಯ್ಯ ವೇ॥
‘‘ಸಂ ನ ಓಪೇನ್ತಿ ಕೋಟ್ಠೇ ತೇ, ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಅತ್ಥಮೀರಯೇ।
ಏವಮಿಮೇಸು ಅಞ್ಞೇಸು, ಪಾಠೇಸುಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ॥
ಅಥ ಯಂ ಪನಿದಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕೇಸಞ್ಚೀ’’ತಿ, ತಂ ಕಿಮತ್ಥಂ? ‘‘ಗಚ್ಛತಿ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ, ಗಚ್ಛತಿ ತಿಸ್ಸೋ, ಭವನ್ತೇ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ಅತ್ಥಕುಸಲಾ ಭವನ್ತೇ, ವದನ್ತಂ ಏಕಪೋಕ್ಖರಾ, ವದನ್ತಂ ಪಟಿವದತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಮುಚ್ಚಾರಣವಿಸೇಸೋ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತಸ್ಮಾ ಇದಮೇತ್ಥ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಂ – ಯತ್ಥ ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಮುಚ್ಚಾರಣವಿಸೇಸೋ ಲಬ್ಭತಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ ಚ ಪದಾನಂ ವಿಭಾಗವಸೇನ ವಾ ಅವಿಭಾಗವಸೇನ ವಾ, ತತ್ಥ ಪಯೋಗೇ ಸಮಾನಸುತಿಕಮೇಕಚ್ಚಂ ಪದಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ‘‘ಹೇತು ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನಞ್ಚ ರೂಪಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ। ಸೋ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಭಾಸತಿ, ಸೋತೇನ ವುಯ್ಹತಿ। ಭವನ್ತೇ ಜನೇ ಪಸಂಸತಿ, ಭವನ್ತೇ ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಪಯೋಗಾ। ಏತ್ಥ ‘‘ಹೇತೂ’’ತಿ ಈಸಕಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ‘‘ಸೋ’’ತಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ತೇನ ಸದ್ಧಿ’’ನ್ತಿ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಭವ’’ನ್ತಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ತೇ ಜನೇ’’ತಿ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ।
ಸೇಸಂ ಪನ ಸಮಾನಸುತಿಕಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ನ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ। ಅವಿಚ್ಛಿನ್ದನೀಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಠಾನೇ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಠಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ದುಟ್ಠೋ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಪದವಿಭಾಗಾವಿಭಾಗವಸೇನ ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಮತ್ಥುಚ್ಚಾರಣವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಸೋ ತೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು ದ್ವಿಪದತ್ಥಗ್ಗಹಣಂ ವಿಭಾಗೋ, ಏಕಪದತ್ಥಗ್ಗಹಣಮವಿಭಾಗೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಏತ್ಥ ಚ ವಿಸುಂ ವವತ್ಥಿತಾನಂ ಅಸಮಾನಸುತಿಕಾನಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಸಮಾನಸುತಿಕಭಾವಪರಿಕಪ್ಪನಂ ಅತ್ಥನ್ತರವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಞ್ಚೇವ ಉಚ್ಚಾರಣವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ। ನ ಹಿ ಏತಾನಿ
ಯತ್ಥ ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಂ ಅಟ್ಠಾರಸಾಕಾರೇಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಆಕಾರೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ ಲಬ್ಭತಿ, ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪನ ಉಚ್ಚಾರಣೇ ಸದ್ದವಿಲಾಸೋ ನ ಹೋತಿ, ಅತ್ಥೋ ವಾ ದುಟ್ಠೋ ಹೋತಿ, ನ ತಾದಿಸೇಸು ಪಯೋಗೇಸು ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಿ ಪದಾನಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಾನಿ। ತತ್ರ ಕತಮೇನ ಚಾಕಾರೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೋ ಭವತಿ? ಪದಾನಂ ವಿಭಾಗವಸೇನ ವಾ ಅವಿಭಾಗವಸೇನ ವಾ ಅಕ್ಖರಸನ್ನಿಧಾನವಸೇನ ವಾ ಪದಸನ್ನಿಧಾನವಸೇನ ವಾ ಪದಕ್ಖರಸನ್ನಿಧಾನವಸೇನ ವಾ ವಿಚ್ಛಾವಸೇನ ವಾ ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯವಸೇನ ವಾ ಭಯಕೋಧಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಕಥಿತಾಮೇಡಿತವಚನವಸೇನ ವಾ ಗುಣವಾಚಕಸದ್ದಸ್ಸ ದ್ವಿರುತ್ತವಸೇನ ವಾ ಕ್ರಿಯಾಪದಸ್ಸ ದ್ವಿರುತ್ತವಸೇನ ವಾ ಸಂಹಿತಾಪದಚ್ಛೇದವಸೇನ ವಾ ಅಗಾರವತ್ಥಪರಿದೀಪನವಸೇನ ವಾ ನಿರನ್ತರತ್ಥಪರಿದೀಪನವಸೇನ ವಾ ನನಿರನ್ತರತ್ಥಪರಿದೀಪನವಸೇನ ವಾ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನ’’ಮಿಚ್ಚತ್ಥಪರಿದೀಪನವಸೇನ ವಾ ಉಪಮಾನೇ ಇವ ಸದ್ದವಸೇನ ವಾ ಇತಿಸದ್ದಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸದ್ದಪದತ್ಥವಾಚಕತ್ಥಪರಿದೀಪನವಸೇನ ವಾ ತಥಾಪವತ್ತಚಿತ್ತಪರಿದೀಪನವಸೇನ ವಾತಿ ಇಮೇಸುಟ್ಠಾರಸಾಕಾರೇಸು, ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ಛಬ್ಬೀಸಾಯ ಆಕಾರೇಸು ತತೋ ವಾಧಿಕೇಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಆಕಾರೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೋ ಭವತಿ।
ಏತ್ಥ ಪದಾನಂ ತಾವ ವಿಭಾಗವಸೇನ ವಾ ಅವಿಭಾಗವಸೇನ ವಾ ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಮತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ಸಾ ನಂ ಸಙ್ಗತಿ ಪಾಲೇತಿ, ಅಭಿಕ್ಕಮೋ ಸಾನಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಮಾ ನೋ ದೇವ ಅವಧಿ, ಮಾನೋ ಮಯ್ಹಂ ನ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಪಯೋಗಾ।
ಅಕ್ಖರಸನ್ನಿಧಾನವಸೇನ
ಪದಸನ್ನಿಧಾನವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ಆಪೋ ಆಪೋಗತಂ। ರಾಜರಾಜಮಹಾಮತ್ತಾದಯೋ, ಸುಖೋ’ಲೋಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ, ಕಾರಕೋ ಞಾಣಚಕ್ಖುದೋ, ನಿರಾಪದೇ ಪದೇ ನಿನ್ನೋ, ಅನನ್ತಞಾಣಂ ಕರುಣಾಲಯಂ ಲಯಂ, ಮಲಸ್ಸ ಬುದ್ಧಂ ಸುಸಮಾಹಿತಂ ಹಿತಂ। ನಮಾಮಿ ಧಮ್ಮಂ ಭವಸಂವರಂ ವರಂ, ಗುಣಾಕರಞ್ಚೇವ ನಿರಙ್ಗಣಂ ಗಣ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಪಯೋಗಾ।
ಪದಕ್ಖರಸನ್ನಿಧಾನವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ಪಮಾಣರಹಿತಂ ಹಿತಂ, ಸಿದ್ಧತ್ಥೋ ಸಬ್ಬಸಿದ್ಧತ್ಥೋ, ತಿಲೋಕಮಹಿತೋ ಹಿತೋ। ಉಪಗನ್ತ್ವಾನ ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಇದಂ ವಚನಮಬ್ರವೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಪಯೋಗಾ। ತತ್ರಿಮಾ ಅಕ್ಖರಸನ್ನಿಧಾನಾದೀಸು ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಞ್ಞಾಪನಿಯೋ ಗಾಥಾ –
ಮಹಿತೋಇತಿ ಸದ್ದಮ್ಹಾ, ಮಕಾರೋ ಚೇ ವಿವೇಚಿತೋ।
ಸದ್ದೋ ನಿರತ್ಥಕೋ ಏತ್ಥ, ‘‘ಅಕ್ಖರ’’ನ್ತಿ ವದೇ ಬುಧೋ॥
ಞೇಯ್ಯಾ ಅಕ್ಖರಯೋಗೇನ,
‘‘ಸನ್ತೇಹಿ ಮಹಿತೋ ಹಿತೋ’’।
ಇಚ್ಚಾದೀಸು ಸರೂಪಾನಂ,
ಹೋತಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸತಾ॥
ಉಪಸಗ್ಗಾ ನಿಪಾತಾ ಚ, ಯಞ್ಚಞ್ಞಂ ಅತ್ಥಜೋತಕಂ।
ಏಕಕ್ಖರಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞೂಹಿ, ತಂ ‘‘ಪದ’’ನ್ತಿ ಸಮೀರಿತಂ॥
ಪದಾನಂ
ಸಮಾಸೇ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಂ, ಸನ್ಧಾಯ ಲಪಿತಂ ಮಯಾ॥
ವಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ಗಾಮೇ ಗಾಮೇ ಸತಂ ಕುಮ್ಭಾ, ಗಾಮೋ ಗಾಮೋ ರಮಣೀಯೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಪಯೋಗಾ। ಏತ್ಥ ಹಿ ವಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಗಾಮಾ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ।
ನಾನಾಧಿಕರಣಾನಂ ತು, ವತ್ತುಮೇಕಕ್ಖಣಮ್ಹಿ ಯಾ।
ಇಚ್ಛತೋ ಬ್ಯಾಪಿತುಂ ಇಚ್ಛಾ, ಸಾ ವಿಚ್ಛಾತಿ ಪಕಿತ್ತಿತಾ॥
ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ರುಕ್ಖಂ ರುಕ್ಖಂ ಪತಿ ವಿಜ್ಜೋತತೇ ಚನ್ದೋ, ರುಕ್ಖಂ ರುಕ್ಖಂ ಪರಿ ವಿಜ್ಜೋತತೇ ಚನ್ದೋ’’ತಿ ಪಯೋಗಾ, ರುಕ್ಖಾನಂ ಉಪರಿ ಉಪರಿ ವಿಜ್ಜೋತತೇತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಭಯಕೋಧಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಕಥಿತಾಮೇಡಿತವಚನವಸೇನ ಪನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ಇಮೇ ಪಯೋಗಾ – ಭಯೇ ತಾವ ‘‘ಚೋರೋ ಚೋರೋ, ಸಪ್ಪೋ ಸಪ್ಪೋ’’ಇಚ್ಚಾದಯೋ। ಕೋಧೇ ‘‘ವಸಲ ವಸಲ, ಚಣ್ಡಾಲ ಚಣ್ಡಾಲ, ವಿಜ್ಝ ವಿಜ್ಝ, ಪಹರ ಪಹರ’’ಇಚ್ಚಾದಯೋ। ಪಸಂಸಾಯಂ ‘‘ಸಾಧು ಸಾಧು ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಂ ಭನ್ತೇ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಂ ಭನ್ತೇ’’ಇಚ್ಚಾದಯೋ। ತುರಿತೇ ‘‘ಅಭಿಕ್ಕಮ ವಾಸೇಟ್ಠ ಅಭಿಕ್ಕಮ ವಾಸೇಟ್ಠ, ಗಚ್ಛ ಗಚ್ಛ, ಲುನಾಹಿ ಲುನಾಹಿ’’ಇಚ್ಚಾದಯೋ। ಕೋತೂಹಲೇ ‘‘ಆಗಚ್ಛ ಆಗಚ್ಛ’’ಇಚ್ಚಾದಯೋ। ಅಚ್ಛರಿಯೇ ‘‘ಅಹೋ ಬುದ್ಧೋ ಅಹೋ ಬುದ್ಧೋ’’ಇಚ್ಚಾದಯೋ। ಹಾಸೇ ‘‘ಅಹೋ ಸುಖಂ ಅಹೋ ಸುಖಂ, ಅಹೋ ಮನಾಪಂ ಅಹೋ ಮನಾಪಂ’’ಇಚ್ಚಾದಯೋ। ಸೋಕೇ ‘‘ಕಹಂ ಏಕಪುತ್ತಕ ಕಹಂ ಏಕಪುತ್ತಕ’’ಇಚ್ಚಾದಯೋ। ಪಸಾದೇ ‘‘ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಜ್ಜೀ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಜ್ಜೀ’’ಇಚ್ಚಾದಯೋ। ಏವಂ ಭಯಕೋಧಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಕಥಿತಾಮೇಡಿತವಚನವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೋ ಭವತಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ಅತ್ಥನ್ತರಾಭಾವೇಪಿ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮವಸೇನ ಪದಾನಮತ್ಥಜೋತಕಭಾವೋಯೇವ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೋ।
ಭಯೇ
ತುರಿತೇ ಕೋತೂಹಲ’ಚ್ಛರೇ।
ಹಾಸೇ ಸೋಕೇ ಪಸಾದೇ ಚ,
ಕರೇ ಆಮೇಡಿತಂ ಬುಧೋ॥
ಚಸದ್ದೋ ಅವುತ್ತಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ, ತೇನ ಗರಹಾಅಸಮ್ಮಾನಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ‘‘ಪಾಪೋ ಪಾಪೋ’’ತಿಆದೀಸು ಹಿ ಗರಹಾಯಂ। ‘‘ಅಭಿರೂಪಕ ಅಭಿರೂಪಕಾ’’ತಿಆದೀಸು ಅಸಮ್ಮಾನೇ। ‘‘ಕ್ವಾಯಂ ಅಬಲಬಲೋ ವಿಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ಅತಿಸಯತ್ಥೇ ಆಮೇಡಿತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಗುಣವಾಚಕಸ್ಸ ದ್ವಿರುತ್ತವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ಕಣ್ಹೋ ಕಣ್ಹೋ ಚ ಘೋರೋ ಚಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ। ‘‘ಕಣ್ಹೋ ಕಣ್ಹೋ’’ತಿ ಹಿ ಅತೀವ ಕಣ್ಹೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕ್ರಿಯಾಪದಸ್ಸ ದ್ವಿರುತ್ತವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ಧಮೇ ಧಮೇ ನಾತಿಧಮೇ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ। ತತ್ಥ ಧಮೇ ಧಮೇತಿ ಧಮೇಯ್ಯ ನೋ ನ ಧಮೇಯ್ಯ। ನಾತಿಧಮೇತಿ ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಪನ ನ ಧಮೇಯ್ಯ। ಸಂಹಿತಾಪದಚ್ಛೇದವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ನರಾನರಾ, ಸುರಾಸುರಾ, ಕತಾಕತಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಸಯಂ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಂ ಅನುಸೋಚನಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಯೋ। ಏತ್ಥ ಪನ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಪರಮಕೋಸಲ್ಲಜನನತ್ಥಂ ಸಿಲೋಕಂ ರಚಯಾಮ –
ಹಿತಾಹಿತಾ ಹಿತಂಹಿತಂ, ಆನುಭಾವೇನ ತೇ ಜಿನ।
ಪವರಾಪವರಾಹಚ್ಚ, ಭವಾಮಾ’ನಾಮಯಾ ಮಯನ್ತಿ॥
ಅಗಾರವತ್ಥಪರಿದೀಪನವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ತುವಂತುವಂ ಪೇಸುಞ್ಞಕಲಹವಿಗ್ಗಹವಿವಾದಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ। ನಿರನ್ತರತ್ಥಪರಿದೀಪನವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಪರಿಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ। ನನಿರನ್ತರತ್ಥಪರಿದೀಪನವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ಇವಸದ್ದವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ರಾಜಾ ರಕ್ಖತು ಧಮ್ಮೇನ, ಅತ್ತನೋವ ಪಜಂ ಪಜ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಯೋ। ಇತಿಸದ್ದಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸದ್ದಪದತ್ಥವಾಚಕತ್ತಪರಿದೀಪನವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಬುದ್ಧೋತಿ ಕಥಯನ್ತೋ, ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಪವೇದಯಿ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಯೋ। ತಥಾಪವತ್ತಚಿತ್ತಪರಿದೀಪನವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಲಾಭೇ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಬುದ್ಧೋತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತೋ, ಮಗ್ಗಂ ಸೋಧೇಮಹಂ ತದಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ। ಏವಂ ಈದಿಸೇಸು ಪಯೋಗೇಸು ಸಮಾನಸುತಿಕಪದಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ನ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ। ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಹಿ ಉಚ್ಚಾರಣೇ ಸತಿ ಸದ್ದವಿಲಾಸೋ ನ ಭವತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ‘‘ಕತಾಕತಾಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಸಯ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ದುಟ್ಠೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ನ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ, ಏಕಾಬದ್ಧಂಯೇವ ಕತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ। ಇತಿ ಸಮಾನಸುತಿಕೇಸು ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಛಬ್ಬೀಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ ಅಧಿಕೇಹಿ ಚ ಮಣ್ಡೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತೋ।
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಮಾನಸುತಿಕೇಸು ವಿನಿಚ್ಛಯೇ ದಸ್ಸಿತೇ ಅಸಮಾನಸುತಿಕೇಸುಪಿ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮ – ಯತ್ಥ ನಿಗ್ಗಹೀತಮ್ಹಾ ಪರಾಕಾರಲೋಪೋಪಿ ಪಾಠೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಸಂಯೋಗಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ವಿಸಂಯೋಗತ್ತಮ್ಪಿ। ತೇಸು ಪಯೋಗೇಸು ನಿಗ್ಗಹೀತಪದಂ ಅನನ್ತರಪದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಾಬದ್ಧಂಯೇವ ಕತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ। ಕತಮಾನಿ ತಾನಿ? ‘‘ಸಚೇ ಭುತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯಾಹಂ-ಸಾ’ಜೀವೋ ಗರಹಿತೋ ಮಮ। ಪುಪ್ಫಂ’ಸಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ। ಖಯಮತ್ತಂ ನ ನಿಬ್ಬಾನಂ’ಸ ಗಮ್ಭೀರಾದಿವಾಚತೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ। ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಸಚೇ ಭುತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯಾಹ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಚ್ಛೇದಮಕತ್ವಾ
ಯತ್ಥ ಪನ ಯಾದಿಸೇ ಉಚ್ಚಾರಣೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ಅತ್ಥೋ ಪರಿಬ್ಯತ್ತೋ ಹೋತಿ, ತೇಸು ಪಯೋಗೇಸು ಕ್ವಚಿ ಚಸದ್ದ ಪನಸದ್ದಾದಿಯೋಗಟ್ಠಾನೇ ಈಸಕಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪದಮುಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ‘‘ವಾಳಾ ಚ ಲಪಸಕ್ಖರಾ। ಅಚ್ಚನ್ತಸನ್ತಾ ಪನ ಯಾ, ಅಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪದಾ, ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವಾಚಂ ಭಾಸತೋ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಇತಿ ಚ ದನ್ತಿ ಚ ದುತಿ ಚ ಖನ್ತಿ ಚ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತೀತಿ? ನ ಹೇವಂ ವತ್ತಬ್ಬೇ’’ತಿ ಏವಮಾದಯೋ ಪಯೋಗಾ।
ಏತೇಸು ಹಿ ಪಠಮಪಯೋಗೇ ‘‘ವಾಳಾ ಚಾ’’ತಿ ಈಸಕಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ಲಪಸಕ್ಖರಾ’’ತಿ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಲಪಸಕ್ಖರಾತಿ ಸಕ್ಖರಸದಿಸಮಧುರವಚನಾ। ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ನಿರತ್ಥಕವಚನೇಹಿ ಸಕ್ಖರಾ ವಿಯ ಮಧುರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾತ್ರ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿತಪ್ಪುರಿಸವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಸಮಾಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ‘‘ಲಪಾ ಸಕ್ಖರಾ ವಿಯ ಯಾಸಂ ತಾ ಲಪಸಕ್ಖರಾ, ಲಪೇಹಿ ವಾ ಸಕ್ಖರಾ ವಿಯಾತಿ ಲಪಸಕ್ಖರಾ’’ತಿ।
ದುತಿಯಪಯೋಗೇ ‘‘ಅಚ್ಚನ್ತಸನ್ತಾ ಪನ’’ಇತಿ ಈಸಕಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ಯಾ’’ತಿ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ। ಯಾ ಪನ ಅಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪದಾ ಅಚ್ಚನ್ತಸನ್ತಾತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ।
ತತಿಯಪಯೋಗೇ ಇತಿ ಚ ದನ್ತಿ ಚ ದುತಿ ಚ ಖನ್ತಿ ಚಾತಿ ಏತೇಸು ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ಇಕಾರಞ್ಚ ದಂಕಾರಞ್ಚ ದುಕಾರಞ್ಚ ಖಂಕಾರಞ್ಚ ಈಸಕಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ತಿ ಚ ಸದ್ದಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಾ।
ಏತ್ಥ ಹಿ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರಣೇ ಸತಿ ಅಞ್ಞಥಾ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಅತ್ಥೋ ದುಟ್ಠೋ ಭವತಿ। ಕಥಂ? ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಅವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರಣೇ ಸತಿ ಇತಿಸದ್ದೋ ಏವನ್ತಿ ಅತ್ಥವಾಚಕೋ ನಿಪಾತೋ ಸಿಯಾ, ಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪನ ಇಕಾರತ್ಥವಾಚಕೋ ರೂಳ್ಹೀಸದ್ದೋ ನ ಸಿಯಾ। ದನ್ತಿಸದ್ದೋ ದಮನತ್ಥೋ ಸಿಯಾ, ದಂಕಾರವಾಚಕೋ ನ ಸಿಯಾ। ದುತಿಸದ್ದೋ ನಿರತ್ಥಕೋ ಸಿಯಾ, ದುಕಾರವಾಚಕೋ ನ ಸಿಯಾ। ಖನ್ತಿಸದ್ದೋ ಖಮನತ್ಥೋ ಸಿಯಾ, ಖಂಕಾರವಾಚಕೋ ನ ಸಿಯಾ। ತಸ್ಮಾ ಇಕಾರ ದಂಕಾರ ದುಕಾರ ಖಂಕಾರಾನಿ ಈಸಕಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬಾನಿ।
ಏತ್ಥ ಹಿ ಇಇತಿ ದಂಇತಿ ದುಇತಿ ಖಂಇತೀತಿಆದಿನಾ ಸಂಹಿತಾಪದಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಪರಭೂತಸ್ಸ ಚ ಇಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪೋ। ನ ಪನೇತ್ಥ ಇದಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘‘ಸರೂಪಸರಾನಂ ವಿಸಯೇ ಪರಭೂತಸ್ಸ ಸರೂಪಸರಸ್ಸ ಲೋಪೋ ನ ಹೋತಿ, ಪುಬ್ಬಸರಸ್ಸೇವ ಲೋಪೋ ಹೋತಿ ತತ್ರಾಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯಾ’’ತಿ ‘‘ಅಕಿಲಾಸುನೋ ವಣ್ಣಪಥೇ ಖಣನ್ತಾ, ಉದಙ್ಗಣೇ ತತ್ಥ ಪಪಂ ಅವಿನ್ದು’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಸರೂಪಪರಸರಸ್ಸ ಲೋಪದಸ್ಸನತೋ। ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ‘‘ಪವದ್ಧಂ ಆಪಂ ಪಪ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಂವಣ್ಣಿತೋ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಇತಿ ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಇಇತಿ ಚಾತಿ ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ದ್ವೀಸು ಇಕಾರೇಸು ಪರಸ್ಸ ಇಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪೋ ಕಾತಬ್ಬೋ, ನ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ।
ಪುಬ್ಬಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಇಕಾರವಾಚಕೇ ಇಕಾರೇ ನಟ್ಠೇ ಸತಿ ನಿಪಾತಭೂತೇನ ಇತಿಸದ್ದೇನ ಇಕಾರಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ ನ ವಿಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ, ನಿಪಾತಭೂತಸ್ಸ ಪನ ಇತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಇಕಾರೇ ನಟ್ಠೇಪಿ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೇವ ‘‘ದೇವದತ್ತೋತಿ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಪರಭೂತಸ್ಸ ಇಕಾರಸ್ಸೇವ ಲೋಪೋ ಕಾತಬ್ಬೋ, ನ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಇಕಾರವಾಚಕಸ್ಸ ಇಕಾರಸ್ಸ। ಕಚ್ಚಾಯನೇ ಪನ ಯೇಭುಯ್ಯಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಸರೂಪಸರತೋ ಪರಸ್ಸೇವ ಅಸರೂಪಸರಸ್ಸ ಲೋಪೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಸರೂಪಸರತೋ ಪರಸ್ಸ ಸರೂಪಸರಸ್ಸ। ಮಹಾಪದೇಸಸುತ್ತೇಹಿ ವಾ ಸರೂಪಸ್ಸ ಪರಸರಸ್ಸ ಲೋಪೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
‘‘ಅನ್ತರಾ ಚ ರಾಜಗಹಂ ಅನ್ತರಾ ಚ ನಾಳನ್ದ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪನ ಚಸದ್ದಾದಿಯೋಗಟ್ಠಾನೇಪಿ ಸತಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪದಂ ನ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ। ಯತ್ಥ ಚ ಆಗಮಕ್ಖರಾದೀನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇಸು ಪಯೋಗೇಸು ಪುಬ್ಬಪದಾನಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ನ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಾನಿ, ಆಗಮಕ್ಖರವನ್ತೇಹಿ ಪರಪದೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಾನಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ‘‘ನಕ್ಖತ್ತರಾಜಾರಿವ ತಾರಕಾನಂ। ಭಗವಾ ಏತದವೋಚ’’ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ಪಯೋಗಾ। ಯತ್ಥ ಯೇಸಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಅತ್ಥೋ ಚ ಯುಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ತಾನಿ ಅತ್ಥಾನುರೂಪಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಾನಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ‘‘ನಹಾನೇ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಅಕಾಸಿ, ಉಸ್ಸುಕ್ಕಮ್ಪಿ ಅಕಾಸಿ ಯಾಗುಯಾ ಖಾದನೀಯೇ ಭತ್ತಸ್ಮಿಂ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ಪಯೋಗಾ। ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ನಹಾನೇ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಅಕಾಸೀ’’ತಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ಉಸ್ಸುಕ್ಕಮ್ಪಿ ಅಕಾಸಿ ಯಾಗುಯಾ ಖಾದನೀಯೇ ಭತ್ತಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ನಹಾನೇಯೇವ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಅಕಾಸಿ, ಅಥ ಖೋ ಯಾಗುಯಾಪಿ ಖಾದನೀಯೇಪಿ ಭತ್ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಅಕಾಸೀತಿ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನೇ ಸಮತ್ಥೋ ಭವತಿ, ಅಟ್ಠಾನಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥವಾಚಕೋ ಅಪಿಸದ್ದೋ।
ಯತ್ಥ ಪನ ಯೇಸಮಿತರೇನ ವಾ ಇತರೇನ ವಾ ಏಕೇಕಪದೇನ ಉಭಯಪದೇಹಿ ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ದಿಸ್ಸತಿ ಸಹೇವತ್ಥಯುತ್ತಿಯಾ, ತತ್ಥ ತಾನಿ ಯಥಾರಹಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಾನಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ‘‘ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣಂ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಂ ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ
ಧಮ್ಮಸದ್ದೇನ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮ-ಚರಿಯಸದ್ದೇನ ವಾ ಪದಂ।
ಯೋಜೇತ್ವಾ ಈರಯೇ ವಿಞ್ಞೂ, ‘‘ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿದಂ॥
‘‘ಸಾಧುಕ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ವಿಞ್ಞೂ, ‘‘ಸುಣಾಥಾ’’ತಿ ಪದೇನ ವಾ।
ತಥಾ ‘‘ಮನಸಿಕರೋಥ’’, ಇತಿ ವುತ್ತಪದೇನ ವಾ।
ಈರಯೇ ಯೋಜಯಿತ್ವಾನ, ಉಭಯೇಹಿ ಪದೇಹಿ ವಾ॥
ಏಕಮೇಕೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಉಭಯೇಹಿ ವಾ।
ದಿಸ್ಸತೀತಿ ವಿಜಾನೇಯ್ಯ, ಸದ್ಧಿಮೇವತ್ಥಯುತ್ತಿಯಾ॥
ನತ್ತನೋಮತಿಯಾ ಏಸೋ, ಅತ್ಥೋ ಏತ್ಥ ಮಯಾ ರುತೋ।
ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಸೀಹಾನಂ, ನಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮೇ ರುತೋ॥
ಏವಂವಿಧೇಸು ಅಞ್ಞೇಸು, ಪಾಠೇಸುಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ।
ನೇತಬ್ಬೋ ನಯದಕ್ಖೇನ, ಸಾಸನತ್ಥಗವೇಸಿನಾ॥
ಅತ್ಥಾನುರೂಪತೋ ಸದ್ದಂ, ಅತ್ಥಂ ಸದ್ದಾನುರೂಪತೋ।
ಚಿನ್ತಯಿತ್ವಾನ ಮೇಧಾವೀ, ವೋಹರೇ ನ ಯಥಾ ತಥಾತಿ॥
ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥಸದ್ದಚಿನ್ತಾ।
ಅತ್ಥಾತಿಸಯಯೋಗೇ ಏವಂ ಉಪಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಂ – ಭೂಧಾತುಅತ್ಥಾತಿಸಯಯೋಗತೋ ವಡ್ಢನೇ ದಿಟ್ಠಾ ‘‘ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ಖೋ ಮಹಾನಾಮೋ ಲಿಚ್ಛವೀ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ ‘ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಜ್ಜೀ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಜ್ಜೀ’ತಿ’’ ಇತಿ ವಾ ‘‘ಅಹಮೇವ ದೂಸಿಯಾ ಭೂನಹತಾ, ರಞ್ಞೋ ಮಹಾಪತಾಪಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ವೇದಾ ನ ತಾಣಾಯ ಭವನ್ತಿದಸ್ಸ, ಮಿತ್ತದ್ದುನೋ ಭೂನಹುನೋ ನರಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಭೂನಹಚ್ಚಂ ಕತಂ ಮಯಾ’’ತಿ ವಾ ಏವಂ ವಡ್ಢನೇ ದಿಟ್ಠಾ।
ವಚನಸಙ್ಗಹೇ
ವತ್ತಮಾನಪಞ್ಚಮೀನಂ ಪರಸ್ಸಪದೇ ಉತ್ತಮಪುರಿಸಚತುಕ್ಕೇ ಏಕವಚನಂ ಏಕವಚನೇನ, ಬಹುವಚನಮ್ಪಿ ಬಹುವಚನೇನ ಸದಿಸಂ। ಅಹಂ ಭವಾಮಿ, ಮಯಂ ಭವಾಮ।
ವತ್ತಮಾನಾಯ ಅತ್ತನೋಪದಂ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೇಕವಚನಂ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀನಂ ಅತ್ತನೋಪದೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇಹಿ ಸದಿಸಂ ಕತ್ಥಚಿ ವಣ್ಣಸಮುದಾಯವಸೇನ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಸೇಸಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ, ಏಸ ನಯೋ ಉತ್ತರತ್ರಾಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ತ್ವಂ ಭವಸೇ, ಇದಂ ವತ್ತಮಾನಾಯ ರೂಪಂ। ತ್ವಂ ಅಭವಸೇ, ಇದಂ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀನಂ ರೂಪಂ।
ವತ್ತಮಾನಾಯ ಅತ್ತನೋಪದಂ ಉತ್ತಮಪುರಿಸೇಕವಚನಂ ಪಞ್ಚಮಿಯಾ ಅತ್ತನೋಪದೇನುತ್ತಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇನ ಚ ಪರೋಕ್ಖಾಯ ಪರಸ್ಸಪದೇನ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ವಚನೇಹಿ ಸದಿಸಂ। ಅಹಂ ಭವೇ, ಇದಂ ವತ್ತಮಾನಪಞ್ಚಮೀನಂ ರೂಪಂ। ತ್ವಂ ಬಭೂವೇ, ಇದಂ ಪರೋಕ್ಖಾಯ ರೂಪಂ।
ವತ್ತಮಾನಾಯ ಅತ್ತನೋಪದಂ ಉತ್ತಮಪುರಿಸಬಹುವಚನಂ ಪರೋಕ್ಖಜ್ಜತನೀನಂ ಅತ್ತನೋಪದೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಉತ್ತಮಪುರಿಸಬಹುವಚನೇಹಿ ಸದಿಸಂ। ಮಯಂ ಭವಾಮ್ಹೇ, ಇದಂ ವತ್ತಮಾನಾಯ ರೂಪಂ। ಮಯಂ ಬಭೂವಿಮ್ಹೇ, ಇದಂ ಪರೋಕ್ಖಾಯ ರೂಪಂ। ಮಯಂ ಅಭವಿಮ್ಹೇ, ಇದಮಜ್ಜತನಿಯಾ ರೂಪಂ।
ಪಞ್ಚಮಿಯಾ ಅತ್ತನೋಪದಂ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಬಹುವಚನಂ ಪರೋಕ್ಖಾಯ ಅತ್ತನೋಪದೇನ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಬಹುವಚನೇನ ಸದಿಸಂ। ತುಮ್ಹೇ ಭವವ್ಹೋ, ಇದಂ ಪಞ್ಚಮಿಯಾ ರೂಪಂ। ತುಮ್ಹೇ ಬಭೂವಿವ್ಹೋ, ಇದಂ ಪರೋಕ್ಖಾಯ ರೂಪಂ।
ಪರೋಕ್ಖಾಯ ಪರಸ್ಸಪದಂ ಪಠಮಪುರಿಸಬಹುವಚನಂ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದೇನ ಪಠಮಪುರಿಸಬಹುವಚನೇನ ಚ ಅಜ್ಜತನಿಯಾ ಅತ್ತನೋಪದೇನ ಪಠಮಪುರಿಸಬಹುವಚನೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ವಚನೇಹಿ ಸದಿಸಂ। ತೇ ಬಭೂವು, ಇದಂ ಪರೋಕ್ಖಾಯ ರೂಪಂ। ತೇ ಅಭವು, ಇದಂ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀನಂ ರೂಪಂ।
ಪರೋಕ್ಖಾಯ
ಪರೋಕ್ಖಾಯ ಪರಸ್ಸಪದಂ ಉತ್ತಮಪುರಿಸೇಕವಚನಂ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದೇನುತ್ತಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇನ ಚ ಅಜ್ಜತನಿಯಾ ಅತ್ತನೋಪದೇನುತ್ತಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ವಚನೇಹಿ ಸದಿಸಂ। ಅಹಂ ಬಭೂವಂ, ಇದಂ ಪರೋಕ್ಖಾಯ ರೂಪಂ। ಅಹಂ ಅಭವಂ, ಇದಂ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀನಂ ರೂಪಂ।
ಪರೋಕ್ಖಾಯ ಪರಸ್ಸಪದಂ ಉತ್ತಮಪುರಿಸಬಹುವಚನಂ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದೇನುತ್ತಮಪುರಿಸಬಹುವಚನೇನ ಸದಿಸಂ। ಮಯಂ ಬಭೂವಿಮ್ಹ, ಇದಂ ಪರೋಕ್ಖಾಯ ರೂಪಂ। ಮಯಂ ಅಭವಮ್ಹ, ಇದಂ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಿಯಾ ರೂಪಂ।
ಪರೋಕ್ಖಾಯ ಅತ್ತನೋಪದಉತ್ತಮಪುರಿಸೇಕವಚನಂ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಿಯಾ ಅತ್ತನೋಪದೇನುತ್ತಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇನ ಚ ಅಜ್ಜತನಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದೇನುತ್ತಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ವಚನೇಹಿ ಸದಿಸಂ। ಅಹಂ ಬಭೂವಿಂ, ಇದಂ ಪರೋಕ್ಖಾಯ ರೂಪಂ। ಅಹಂ ಅಭವಿಂ, ಇದಂ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀನಂ ರೂಪಂ।
ಹಿಯ್ಯತ್ತನಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದಂ ಪಠಮಪುರಿಸೇಕವಚನಂ ಅಜ್ಜತನಿಯಾ ಅತ್ತನೋಪದೇನ ಪಠಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇನ ಸದಿಸಂ। ಸೋ ಅಭವಾ।
ಹಿಯ್ಯತ್ತನಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದಂ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೇಕವಚನಂ ಅಜ್ಜತನಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದೇನ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇನ ಸದಿಸಂ। ತ್ವಂ ಅಭವೋ।
ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದಂ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಬಹುವಚನಂ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದೇನ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಬಹುವಚನೇನ ಅತ್ತನೋಪದೇನ ಪಠಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ವಚನೇಹಿ ಸದಿಸಂ। ತುಮ್ಹೇ
ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋಪದಂ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೇಕವಚನಂ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋಪದೇನ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇನ ಸದಿಸಂ। ತ್ವಂ ಭವಿಸ್ಸಸೇ, ಇದಂ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ರೂಪಂ। ತ್ವಂ ಅಭವಿಸ್ಸಸೇ, ಇದಂ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ರೂಪಂ।
ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋಪದಂ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಬಹುವಚನಂ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋಪದೇನ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಬಹುವಚನೇನ ಸದಿಸಂ। ತುಮ್ಹೇ ಭವಿಸ್ಸವ್ಹೇ, ಇದಂ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ರೂಪಂ। ತುಮ್ಹೇ ಅಭವಿಸ್ಸವ್ಹೇ, ಇದಂ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ರೂಪಂ।
ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋಪದಂ ಉತ್ತಮಪುರಿಸೇಕವಚನಂ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದೇನುತ್ತಮಪುರಿಸೇಕವಚನೇನ ಸದಿಸಂ। ಅಹಂ ಭವಿಸ್ಸಂ, ಇದಂ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ರೂಪಂ। ಅಹಂ ಅಭವಿಸ್ಸಂ, ಇದಂ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ರೂಪಂ। ಸೇಸಾನಿ ಸಬ್ಬಾಸಮಟ್ಠನ್ನಂ ವಿಭತ್ತೀನಂ ವಚನಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸದಿಸಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಭವನ್ತಿ ಚತ್ರ –
ವತ್ತಮಾನಾಪಞ್ಚಮೀಸು, ಥದ್ವಯಂ ಸಮುದೀರಿತಂ।
‘‘ತುಮ್ಹೇ ಭವಥ’’ಇಚ್ಚತ್ರ, ಉದಾಹರಣಕಂ ದ್ವಿಧಾ॥
ಮಿದ್ವಯಂ ಮದ್ವಯಞ್ಚೇವ, ತಾಸು ವುತ್ತಂ ದ್ವಿಧಾ ದ್ವಿಧಾ।
‘‘ಭವಾಮೀ’’ತಿ ‘‘ಭವಾಮಾ’’ತಿ, ಚೇತ್ಥ ರೂಪಾನಿ ನಿದ್ದಿಸೇ॥
ವತ್ತಮಾನಕಹಿಯ್ಯತ್ತ-ನಜ್ಜತನೀವಿಭತ್ತಿಸು।
ಸೇತ್ತಯಂ ‘‘ಭವಸೇ ತ್ವ’’ನ್ತಿ, ವತ್ತಮಾನಾವಿಭತ್ತಿತೋ।
‘‘ಅಭವಸೇ’’ತಿ ಹಿಯ್ಯತ್ತ-ನಜ್ಜತನೀವಿಭತ್ತಿತೋ॥
ವತ್ತಮಾನಾಪಞ್ಚಮಿಕಾ-ಪರೋಕ್ಖಾಸು ವಿಭತ್ತಿಸು।
ಏತ್ತಯಂ ಲಪಿತಂ ತತ್ಥ, ಆದೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಸೇನ ತು॥
ಜಞ್ಞಾ ‘‘ಅಹಂ ಭವೇ’’ತಿ ‘‘ತ್ವಂ, ಬಭೂವೇ’’ತಿ ಪರೋಕ್ಖತೋ।
ವತ್ತಮಾನಾಪರೋಕ್ಖಜ್ಜ-ತನೀಸು ತೀಸು ಸದ್ದಿತಂ॥
ಮ್ಹೇತ್ತಯಂ ಮಯಂಸದ್ದವಿಸೇಸಿಯಂ।
‘‘ಸಮ್ಭವಾಮ್ಹೇ ಬಭೂವಿಮ್ಹೇ, ಅಭವಿಮ್ಹೇ’’ತಿ ನಿದ್ದಿಸೇ॥
ಪಞ್ಚಮಿಕಾಪರೋಕ್ಖಾಸು, ವ್ಹೋದ್ವಯಂ ರೂಪಮೇತ್ಥ ಹಿ।
‘‘ಭವವ್ಹೋ ಬಭೂವಿವ್ಹೋ’’ತಿ, ತುಮ್ಹೇಸದ್ದವಿಸೇಸಿಯಂ॥
ಪರೋಕ್ಖಮ್ಹಿ ವಾ ಹಿಯ್ಯತ್ತ-ನಜ್ಜತನೀವಿಭತ್ತಿಸು।
ಉತ್ತಯಂ ‘‘ತೇ ಬಭೂವೂ’’ತಿ, ರೂಪಂ ಜಞ್ಞಾ ಪರೋಕ್ಖತೋ।
ಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನಿತೋ, ಜಞ್ಞಾ ‘‘ತೇ ಅಭವೂ’’ಇತಿ॥
ಪರೋಕ್ಖಮ್ಹಿ ವಾ ಹಿಯ್ಯತ್ತ-ನಜ್ಜತನೀವಿಭತ್ತಿಸು।
ಸದ್ದಿತಂ ತಥಸಂಯೋಗ- ಪಞ್ಚಕಂ ಇತಿ ನಿದ್ದಿಸೇ॥
ಬಭೂವಿತ್ಥದ್ವಯಂ ತತ್ಥ, ರೂಪಂ ಜಞ್ಞಾ ಪರೋಕ್ಖಜಂ।
ಬವ್ಹತ್ತೇಕತ್ತತೋ ವುತ್ತಂ, ಮಜ್ಝಿಮಪಠಮವ್ಹಯಂ॥
ಅಭವತ್ಥದ್ವಯಂ ಞೇಯ್ಯಂ, ಹಿಯ್ಯತ್ತನೀವಿಭತ್ತಿಜಂ।
ಬವ್ಹತ್ತೇಕತ್ತತೋ ವುತ್ತಂ, ಮಜ್ಝಿಮೋ ಪಠಮೋ ಚ ಸೋ।
‘‘ಅಭವಿತ್ಥಾ’’ತಿದಂ ರೂಪಂ, ಅಜ್ಜತನೀವಿಭತ್ತಿಜಂ॥
ತಞ್ಚ ಖೋ ಬಹುಕತ್ತಮ್ಹಿ, ತುಮ್ಹೇಸದ್ದೇನ ಯೋಜಯೇ।
ಪರೋಕ್ಖಾವ್ಹಯಹಿಯ್ಯತ್ತ-ನಜ್ಜತನೀಸು ಕಿತ್ತಿತಂ॥
ಅಂತಯಂ ತತ್ಥ ಆದಿಯಂ, ‘‘ಬಭೂವಂ’’ರೂಪಮೀರಿತಂ।
ದುವಿನ್ನಂ ಅಭವಂರೂಪಂ, ಅಹಂಸದ್ದೇನ ಯೋಜಯೇ॥
ಪರೋಕ್ಖಕಾಹಿಯ್ಯತ್ತನೀ-ವಸೇನ ಮ್ಹದುಕಂ ‘‘ಮಯಂ।
ಬಭೂವಿಮ್ಹ ಅಭವಿಮ್ಹ’’, ಇತಿ ರೂಪದ್ವಯಂ ಕಮಾ॥
ಪರೋಕ್ಖಾವ್ಹಯಹಿಯ್ಯತ್ತ-ನಜ್ಜತನೀವಿಭತ್ತಿಸು।
ಇಂತಯಂ ತು ತಹಿಂ ರೂಪಂ, ‘‘ಬಭೂವಿ’’ನ್ತಿ ಪರೋಕ್ಖಜಂ।
‘‘ಅಭವಿ’’ನ್ತೀತರಾಸಂ ತು, ಅಹಂಸದ್ದಯುತಾಖಿಲಂ॥
ಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀಸು ಆದ್ವಯಂ ಮತಮೇತ್ಥ ಹಿ।
‘‘ಅಭವಾ’’ ಇತಿ ಏಕತ್ತೇ, ರೂಪಂ ಪಠಮಪೋರಿಸಂ॥
ಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀಸು, ಓದ್ವಯಂ ವುತ್ತಮೇತ್ಥ ತು।
‘‘ಅಭವೋ’’ಇತಿ ಏಕತ್ತೇ, ರೂಪಂ ಮಜ್ಝಿಮಪೋರಿಸಂ॥
ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಕಾಲಾತಿ-ಪತ್ತೀಸು ದ್ವೀಸು ಭಾಸಿತಂ।
ಬವ್ಹತ್ತೇ ಬಹುಏಕತ್ತೇ, ಸಸಂಯೋಗಂ ಸ್ಸಥತ್ತಯಂ॥
‘‘ತುಮ್ಹೇ ಭವಿಸ್ಸಥಿ’’ಚ್ಚೇತಂ, ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯತೋ ಮತಂ।
‘‘ಅಭವಿಸ್ಸಥ ತುಮ್ಹೇ’’ತಿ, ‘‘ಅಭವಿಸ್ಸಥ ಸೋ’’ತಿ ಚ।
ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿತೋ ವುತ್ತಂ, ಏತಞ್ಹಿ ವಚನದ್ವಯಂ॥
ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಕಾಲಾತಿ-ಪತ್ತೀಸು ಸಮುದೀರಿತಂ।
ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಟ್ಠಾನೇ, ಸಸಂಯೋಗಂ ಸ್ಸಸೇಯುಗಂ॥
‘‘ಭವಿಸ್ಸಸೇ ತ್ವ’’ಮಿಚ್ಚೇತಂ, ‘‘ತ್ವಂ ಅಭವಿಸ್ಸಸೇ’’ತಿ ಚ।
ಇಮಾನಿ ತು ಪಯೋಗಾನಿ, ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞೂ ಪಕಾಸಯೇ॥
ಸ್ಸವ್ಹೇದ್ವಯಂ ಸೇನ ಯುತಂ, ಸ್ಸಂದ್ವಯಞ್ಚ ಚತುಕ್ಕಕಂ।
ಇದಮ್ಪಿ ಕಥಿತಂ ದ್ವೀಸು, ಯಥಾರುತವಿಭತ್ತಿಸು॥
‘‘ಭವಿಸ್ಸವ್ಹೇ’’ತಿ ಬವ್ಹತ್ತೇ, ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಕಮಜ್ಝಿಮೋ।
ಬವ್ಹತ್ತೇ ‘‘ಅಭವಿಸ್ಸವ್ಹೇ’’, ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಮಜ್ಝಿಮೋ॥
‘‘ಭವಿಸ್ಸಂ’’ ಇತಿ ಏಕತ್ತೇ, ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಕಮುತ್ತಮೋ।
‘‘ಅಭವಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಏಕತ್ತೇ, ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಕುತ್ತಮೋ॥
ಇತಿ ವುತ್ತಾನಿ ವುತ್ತೇಹಿ, ವಚನೇಹಿ ಸಮಾನತಂ।
ಯನ್ತೇ’ಕಚ್ಚೇಹಿ ತಂ ಸಬ್ಬಂ, ಏಕತಾಲೀಸಧಾ ಠಿತಂ॥
ಸೇಸಾನಿ ಪಞ್ಚಪಞ್ಞಾಸ, ಅಸಮಾನಾನಿ ಸಬ್ಬಥಾ।
ಏತಂ ನಯಂ ಗಹೇತ್ವಾನ, ವದೇ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮ್ಭವಾತಿ॥
ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಮಾನಾಸಮಾನವಸೇನ ವಚನಸಙ್ಗಹೋ।
ಆಗಮಲಕ್ಖಣವಸೇನ
ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀಪರೋಕ್ಖಜ್ಜ-ತನೀಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಸು।
ನಿಚ್ಚಂ ಕ್ವಚಿ ಕ್ವಚಾ’ನಿಚ್ಚಂ, ಇಕಾರಾಗಮನಂ ಭವೇ॥
ಇಕಾರಾಗಮನಂ ತಞ್ಹಿ, ಪರೋಕ್ಖಾಯಂ ವಿಭತ್ತಿಯಂ।
ಬವ್ಹತ್ತೇ ಮಜ್ಝಿಮಟ್ಠಾನೇ, ಬವ್ಹತ್ತೇ ಚುತ್ತಮೇ ಸಿಯಾ।
ಪರಸ್ಸಪದಂ ಸನ್ಧಾಯ, ಇದಂ ವಚನಮೀರಿತಂ॥
ಉತ್ತಮೇಕವಚೋ ಚಾಪಿ, ನೇತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋಪದೇ।
ಹೋತೀತಿ ಅವಗನ್ತಬ್ಬಂ, ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಮ್ಹಿ ಸಬ್ಬಸೋ॥
ಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನಿಕ-ಕಾಲಾತಿಪತ್ತೀಸು ಪನ।
ಅಕಾರಾಗಮನಂ ಹೋತಿ, ಸಬ್ಬಸೋ ಇತಿ ಲಕ್ಖಯೇ॥
ಅಜ್ಜತನಿಮ್ಹಿ ಬವ್ಹತ್ತೇ, ಮಜ್ಝಿಮೇ ಉತ್ತಮೇ ತಥಾ।
ಬವ್ಹತ್ತಮ್ಹಿ ಅಕಾರೇನ, ಇಕಾರಾಗಮನಂ ಭವೇ॥
ಇಕಾರಾಗಮನಂ ನಿಚ್ಚಂ, ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಂ ಭವೇ।
ಅಕಾರಾಗಮನಂ ತತ್ಥ, ಅನೇಕನ್ತಿಕಮೀರಿತಂ॥
ಅಕಾರಾಗಮನಂಯೇವ, ಹಿಯ್ಯತ್ತನ್ಯಂ ಪಕಾಸತಿ।
ಪರೋಕ್ಖಾಯಂ ಭವಿಸ್ಸನ್ತ್ಯ-ಞ್ಚಿಕಾರೋಯೇವ ದಿಸ್ಸತಿ॥
ಅಕಾರಾಗಮನಞ್ಚೇವ, ಇಕಾರಾಗಮನಮ್ಪಿ ಚ।
ಅಜ್ಜತನಿಕಕಾಲಾತಿ-ಪತ್ತೀಸು ಪನ ದಿಸ್ಸತಿ॥
ತೀಸು ಸೇಸವಿಭತ್ತೀಸು, ನಾ’ಕಾರತ್ತಯಮೀರಿತಂ।
ವತ್ತಮಾನಾಯ ಪಞ್ಚಮ್ಯಂ, ಸತ್ತಮಿಯನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸೋ॥
ಇಕಾರೇನೇವ ಸಹಿತಾ, ದ್ವೇ ಭವನ್ತಿ ವಿಭತ್ತಿಯೋ।
ಸತ್ತ ದ್ವಾದಸ ಹೋನ್ತೇತ್ಥ, ವಚನಾನೀತಿ ಲಕ್ಖಯೇ॥
ಅಕಾರೇನೇವ ಸಹಿತಾ, ಏಕಾಯೇವ ವಿಭತ್ತಿ ತು।
ದ್ವಾದಸ ವಚನಾನೇತ್ಥ, ಭವನ್ತೀತಿ ಚ ಲಕ್ಖಯೇ॥
ಅಕಾರಿಕಾರಸಹಿತಾ
ಚತ್ತಾರಿ ದ್ವಾದಸಞ್ಚೇವ, ವಚನಾನಿ ಭವನ್ತಿಧ॥
ಆಕಾರತ್ತಯಮುತ್ತಾ ತು, ತಿಸ್ಸೋಯೇವ ವಿಭತ್ತಿಯೋ।
ವಚನಾನೇತ್ಥ ಛತ್ತಿಂಸ, ಹೋನ್ತೀತಿ ಪರಿದೀಪಯೇ॥
ಪರೋಕ್ಖಾಅಜ್ಜತನೀಸು, ಪಞ್ಚಟ್ಠ ಚ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ।
ಇಕಾರತೋ ವಿಮುತ್ತಾನಿ, ವಚನಾನಿ ಭವನ್ತಿತಿ॥
ಏವಮೇತ್ಥ ವಿಭತ್ತೀನಂ, ಛನ್ನವುತಿವಿಧಾನ ಚ।
ಸಙ್ಗಹೋ ವಚನಾನನ್ತಿ, ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿಭಾವಿನಾತಿ॥
ಅಯಮೇತ್ಥ ಆಗಮಲಕ್ಖಣವಸೇನ ವಿಭತ್ತಿವಚನಸಙ್ಗಹೋ।
ಕಾಲವಸೇನ ಪನ ವಿಭತ್ತಿವಚನಸಙ್ಗಹೇ ದುವಿಧೋ ಸಙ್ಗಹೋ ಕಾಲತ್ತಯವಸೇನ ಸಙ್ಗಹೋ, ಕಾಲಛಕ್ಕವಸೇನ ಸಙ್ಗಹೋ ಚಾತಿ। ತತ್ಥ ವತ್ತಮಾನಾಪಞ್ಚಮೀಸತ್ತಮೀವಿಭತ್ತಿಯೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲಿಕಾ, ವತ್ತಮಾನಾಪಞ್ಚಮೀಸತ್ತಮೀವಿಭತ್ಯನ್ತಾನಿ ಪದಾನಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಚನಾನಿ। ಪರೋಕ್ಖಾಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀವಿಭತ್ತಿಯೋ ಅತೀತಕಾಲಿಕಾ, ಪರೋಕ್ಖಾಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀವಿಭತ್ಯನ್ತಾನಿ ಪದಾನಿ ಅತೀತವಚನಾನಿ। ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀವಿಭತ್ತಿ ಅನಾಗತಕಾಲಿಕಾ, ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀವಿಭತ್ಯನ್ತಾನಿ ಪದಾನಿ ಅನಾಗತವಚನಾನಿ। ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿವಿಭತ್ತಿ ಪನ ಕತ್ಥಚಿ ಅತೀತಕಾಲಿಕಾ ಕತ್ಥಚಿ ಅನಾಗತಕಾಲಿಕಾ, ತಸ್ಮಾ ತದನ್ತಾನಿ ಪದಾನಿ ಅತೀತವಚನಾನಿಪಿ ಅನಾಗತವಚನಾನಿಪಿ ಹೋನ್ತಿ। ಅಯಂ ಕಾಲತ್ತಯವಸೇನ ವಿಭತ್ತಿವಚನಸಙ್ಗಹೋ।
ಅಯಂ ಪನ ಕಾಲಛಕ್ಕವಸೇನ ವಿಭತ್ತಿವಚನಸಙ್ಗಹೋ – ಪರೋಕ್ಖಾಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀವಿಭತ್ತಿಯೋ ಅತೀತಕಾಲಿಕಾ, ಪರೋಕ್ಖಾಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀವಿಭತ್ಯನ್ತಾನಿ ಪದಾನಿ ಅತೀತವಚನಾನಿ। ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀವಿಭತ್ತಿ ಅನಾಗತಕಾಲಿಕಾ, ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀವಿಭತ್ಯನ್ತಾನಿ ಪದಾನಿ ಅನಾಗತವಚನಾನಿ। ವತ್ತಮಾನಾವಿಭತ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲಿಕಾ, ವತ್ತಮಾನಾವಿಭತ್ಯನ್ತಾನಿ ಪದಾನಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಚನಾನಿ। ಪಞ್ಚಮೀವಿಭತ್ತಿ ಆಣತ್ತಿಕಾಲಿಕಾ
ಕಾಲಸಙ್ಗಹೇ ತಿವಿಧೋ ಕಾಲಸಙ್ಗಹೋ ಕಾಲತ್ತಯಸಙ್ಗಹೋ ಕಾಲಚತುಕ್ಕಸಙ್ಗಹೋ ಕಾಲಛಕ್ಕಸಙ್ಗಹೋ ಚಾತಿ।
ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ವತ್ತಮಾನಾ, ಪಞ್ಚಮೀ ಸತ್ತಮೀ ಚಿಮಾ।
ಹೋನ್ತಾತೀತೇ ಪರೋಕ್ಖಾದೀ, ಸಹ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ॥
ಅನಾಗತೇ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ, ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಕಾಪಿ ವಾ।
ಏವಂ ಕಾಲತ್ತಯಂ ಞೇಯ್ಯಂ, ಆಖ್ಯಾತಂ ತಪ್ಪಕಾಸಕಂ॥
ನನು ಕಚ್ಚಾಯನೇ ಗನ್ಥೇ, ಕಾಲೋ ವುತ್ತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ।
ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇನುತ್ತಕಾಲೇ, ಅತೀತೇನಾಗತೇ ಇತಿ॥
ಸಚ್ಚಂ ವುತ್ತೋ ನುತ್ತಕಾಲೋ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಇಚ್ಛಿತೋ।
ಸಮೀಪೇ ವುತ್ತಕಾಲೋತಿ, ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ಪನ॥
ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಯಂ ತಿಕಾಲ’’ನ್ತಿ, ವುತ್ತಮಾಚರಿಯೇಹಿಪಿ।
ನ ಕಾಲತೋ ವಿನಿಮುತ್ತಂ, ಆಖ್ಯಾತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ದಿಸ್ಸತಿ॥
ನನು ಚಾವುತ್ತಕಾಲೇತಿ, ಅತ್ಥೋ ತತ್ರ ತು ಯುಜ್ಜತಿ।
ತಥಾ ಹಿ ಛಬ್ಬಿಧೋ ಕಾಲೋ, ನಿರುತ್ತಿಮ್ಹಿ ಪಕಾಸಿತೋ॥
ಅತೀತಾನಾಗತೋ ಪಚ್ಚು-ಪ್ಪನ್ನೋ ಆಣತ್ತಿಮೇವ ಚ।
ಪರಿಕಪ್ಪೋ ಚ ಕಾಲಸ್ಸ, ಅತಿಪತ್ತೀತಿ ಛಬ್ಬಿಧೋ॥
ದುವೇ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ತತ್ಥ, ಆಣತ್ತಿಪರಿಕಪ್ಪಿಕಾ।
ಕಾಲಮನಾಮಸಿತ್ವಾಪಿ, ನಿರುತ್ತಞ್ಞೂಹಿ ಭಾಸಿತಾ॥
‘‘ಗಚ್ಛತು
ಕ್ರಿಯಾ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ ನಿಟ್ಠಂ, ನಾಗತಾ ನಾತಿಪನ್ನಿಕಾ॥
ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಕಾ ಸದ್ದಾ, ಅತೀತೇನಾಗತೇಪಿ ಚ।
ಭವನ್ತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾ, ನಿರುತ್ತಿಮ್ಹಿ ವಿದೂಹಿ ವೇ॥
ಪಞ್ಚಮೀಸತ್ತಮೀವ್ಹಿತಾ, ಆಣತ್ತಿಪರಿಕಪ್ಪಿಕಾ।
ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಭವನ್ತೀತಿ, ನ ತಥಾ ತತ್ಥ ಭಾಸಿತಾ॥
ತಸ್ಮಾ ಕಚ್ಚಾಯನೇ ಗನ್ಥೇ, ‘‘ನುತ್ತಕಾಲೇ’’ತಿ ಯಂ ಪದಂ।
ಅತ್ಥೋ ‘‘ಅವುತ್ತಕಾಲೇ’’ತಿ, ತಸ್ಸ ಞಾಯತಿಮೇವಿದಂ॥
ಸಚ್ಚಮೇವಂ ತು ಸನ್ತೇಪಿ, ಆಣತ್ತಿಪರಿಕಪ್ಪಿಕಾ।
ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ಪಣ್ಡಿತೇನ ನಯಞ್ಞುನಾ॥
ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ ಆಣಾಪನಂ, ಪರಿಕಪ್ಪೋ ಚ ಸಚ್ಚತೋ।
ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಯತೋ ಅತ್ಥಾ, ನಿಪ್ಫನ್ನಾ ದಿಸ್ಸರೇ ಇಮೇ॥
‘‘ಅನುತ್ತಕಾಲೇ’’ತಿ ಪದಂ, ಏತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಜೋತಕಂ।
‘‘ಸಮೀಪೇ ವುತ್ತಕಾಲೇ’’ತಿ, ಅತ್ಥದೀಪನತೋಥ ವಾ॥
ಅತ್ಥಾನಂ ಗಮನಾದೀನಂ, ನಿಪ್ಫತ್ತಿ ನ ತು ದಿಸ್ಸತಿ।
‘‘ಗಚ್ಛತು ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಿ’’ಚ್ಚಾದಿ, ವುತ್ತಕಾಲೇ ಯತೋ ತತೋ।
ಅವುತ್ತಕಾಲೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ತದ್ದೀಪಕವಿಭತ್ತಿಯೋ॥
ಕಾಲೋ ವಾ ವುತ್ತಕಾಲೋತಿ, ಇಚ್ಚೇವಂ ಗಹಿತೋ ಇಧ।
ದಕ್ಖಿಣಾಸುದ್ಧಿಪಾಠಮ್ಹಿ, ಕತಾವ ತತಿಯಾ ಅಯಂ।
ಕಾಲದೀಪನತಾ ತಾಸಂ, ಇತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ನಾಞ್ಞಥಾ॥
ಅತ್ಥದ್ವಯಂ ಪಕಾಸೇತುಂ, ಗನ್ಥೇ ಕಚ್ಚಾಯನವ್ಹಯೇ।
ಥೇರೋ ಕಚ್ಚಾಯನೋ ‘‘ನುತ್ತ-ಕಾಲೇ’’ತಿ ಪದಮಬ್ರವಿ॥
ಏವಂ ತಿಧಾ ಚತುಧಾಪಿ, ವುತ್ತೋ ಕಾಲಾನ ಸಙ್ಗಹೋ।
ಛಧಾ ಇದಾನಿ ಕಾಲಾನಂ, ಸಙ್ಗಹೋ ನಾಮ ನಿಯ್ಯತೇ॥
ವಿಭತ್ತಿಯೋ
ಅಥ ಅಜ್ಜತನೀ ಚಾತಿ, ತಿಸ್ಸೋ’ತೀತೇ ಪಕಾಸಿತಾ॥
ಅನಾಗತೇ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ, ಭವತೀತಿ ಪಕಿತ್ತಿತಾ।
ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ವತ್ತಮಾನಾ, ತಿಕಾಲೇ ಪಞ್ಚಧಾ ಕತಾ॥
ಪಞ್ಚಮೀಸತ್ತಮೀವ್ಹಿತಾ, ಆಣತ್ತಿಪರಿಕಪ್ಪಿಕಾ।
ಸಙ್ಗಯ್ಹಮಾನಾ ತಾ ಯನ್ತಿ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮ್ಹಿ ಸಙ್ಗಹಂ॥
ಯಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚಮಿಭೂತಾಯ, ವತ್ತಮಾನಾಯ ಠಾನತೋ।
ಸಮಾನಾ ಪಞ್ಚಮೀ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಪಞ್ಚಮೀ ಮತಾ॥
ಸತ್ತಮೀ ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ, ಸಮಾನಾ ತಾಹಿ ಸತ್ತಮಾ।
ಹೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ತತೋ ವುತ್ತಾ, ಸತ್ತಮೀತ್ವೇವ ನೋ ಮತಿ॥
ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾದೀಹಿ, ಯಜ್ಜೇವಂ ವತ್ತಮಾನಿಕಾ।
ಛಟ್ಠೀ ಭವೇಯ್ಯ ಕಾಲಾತಿ-ಪತ್ತಿಕಾತೀತವಾಚಿಕಾ॥
ಪಞ್ಚಮೀ ತಾಯ ಛಟ್ಠಸ್ಸ, ತುಲ್ಯತ್ತಾ ಠಾನತೋ ನನು।
ತಾಹಿ ಸತ್ತವಿಭತ್ತೀಹಿ, ಸತ್ತಮೀ ಅಟ್ಠಮೀ ಸಿಯಾ॥
ಇತಿ ಚೇ ಕೋಚಿ ಭಾಸೇಯ್ಯ, ‘‘ತನ್ನಾ’’ತಿ ಪಟಿಸೇಧಯೇ।
ಅತೀತೇನಾಗತೇ ಚಾಪಿ, ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಸಮ್ಭವಾ॥
ತಥಾ ಹಿ ಭಾಸಿತಾ ಚೂಳ-ನಿರುತ್ತಿಮ್ಹಿ ವಿಸುಂ ಅಯಂ।
ಕಾಲಾತಿಪತ್ಯತೀತಮ್ಹಾ-ನಾಗತೇ ಚಾತಿ ದೀಪಯೇ॥
ಕ್ರಿಯಾತಿಪನ್ನೇತೀತೇತಿ, ಕಸ್ಮಾ ಕಚ್ಚಾಯನೇ ರುತಂ।
ಅಥಾಪಿ ಚೇ ವದೇಯ್ಯತ್ರ, ‘‘ಪಾಯೇನಾ’’ತಿ ಪಕಾಸಯೇ॥
ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ಅತೀತಮ್ಹಿ ಪವತ್ತತಿ।
ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಸಂಯುತ್ತೋ, ವೋಹಾರೋ ಇತಿ ಲಕ್ಖಯೇ॥
ಅತ್ರಿದಂ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ಅತೀತವಚನಂ – ‘‘ಸಚಾಯಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ರಾಜಾ ಪಿತರಂ ಧಮ್ಮಿಕಂ ಧಮ್ಮರಾಜಾನಂ ಜೀವಿತಾ ನ ವೋರೋಪೇಸ್ಸಥ, ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವಸ್ಸ ಆಸನೇ ವಿರಜಂ ವೀತಮಲಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖು
ಕಥಂ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ಅನಾಗತವಚನಂ ಭವತಿ? ‘‘ಚಿರಮ್ಪಿ ಭಕ್ಖೋ ಅಭವಿಸ್ಸಾ, ಸಚೇ ನ ವಿವದಾಮಸೇ। ಅಸೀಸಕಂ ಅನಙ್ಗುಟ್ಠಂ, ಸಿಙ್ಗಾಲೋ ಹರತಿ ರೋಹಿತಂ’’ಇತಿವಾ, ‘‘ಸಚೇ ಆನನ್ದ ನಾಲಭಿಸ್ಸಾ ಮಾತುಗಾಮೋ ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತೇ ಧಮ್ಮವಿನಯೇ ಅಗಾರಸ್ಮಾ ಅನಗಾರಿಯಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ, ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಂ ಆನನ್ದ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಅಭವಿಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇತಿ ವಾ, ‘‘ಅಯಂ ಅಙ್ಗುಲಿಮಾಲಸ್ಸ ಮಾತಾ ‘ಅಙ್ಗುಲಿಮಾಲಂ ಆನೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಗಚ್ಛತಿ, ಸಚೇ ಸಮಾಗಮಿಸ್ಸತಿ, ಅಙ್ಗುಲಿಮಾಲೋ ‘ಅಙ್ಗುಲಿಸಹಸ್ಸಂ ಪೂರೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಮಾತರಂ ಮಾರೇಸ್ಸತಿ। ಸಚಾಹಂ ನ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ಮಹಾಜಾನಿಕೋ ಅಭವಿಸ್ಸಾ’’ ಇತಿ ವಾ ಏವಂ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ಅನಾಗತವಚನಂ ಭವತಿ
ಕಚ್ಚಾಯನೇಪಿ ವಾ ಏಸಾ, ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಕಾ ಪನ।
ಅನಾಗತೇಪಿ ಹೋತೀತಿ, ಅಯಮತ್ಥೋಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ॥
ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖೇ ಪರೋಕ್ಖಾಯ-ತೀತೇ ಇತಿ ಹಿ ಲಕ್ಖಣೇ।
ಸನ್ತೇಪ್ಯತೀತಗ್ಗಹಣೇ, ಅನಪೇಕ್ಖಿಯ ತಂ ಇದಂ॥
ಅನಾಗತೇ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ, ಇತಿ ಸುತ್ತಸ್ಸನನ್ತರಂ।
ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿವಚನಾ, ಅನಾಗತಾನುಕಡ್ಢನಂ।
ತಸ್ಮಾ ಅನಿಯತಂ ಕಾಲಂ, ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಕಂ ವಿನಾ॥
ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚು-ಪ್ಪನ್ನಿಕಾಹಿ ವಿಭತ್ತಿಹಿ।
ಸತ್ತಮೀ ಸತ್ತಮೀಯೇವ, ಭವತೇ ನ ತು ಅಟ್ಠಮೀ॥
ಪಞ್ಚಮೀಸತ್ತಮೀನಂ ತು, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಿಭತ್ತಿಯಂ।
ಸಙ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಮೇತಾಸಂ, ಮಜ್ಝೇ ಛಟ್ಠೀ ನ ವುಚ್ಚತಿ॥
ತಥಾ ಪಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯ, ಭವಿತಬ್ಬಞ್ಚ ಛಟ್ಠಿಯಾ।
ಪಞ್ಚಮಿಯಾ ತು ಸಾ ಏಸಾ, ‘‘ಛಟ್ಠೀ’’ತಿ ನ ಸಮೀರಿತಾ॥
ಛಟ್ಠೀಭಾವಮ್ಹಿ ಸನ್ತೇಪಿ, ‘‘ಪಞ್ಚಮೀ’’ತಿ ವಚೋ ಪನ।
ಪಞ್ಚಮಿಯಾ ವಿಭತ್ತಿಯಾ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಿಭತ್ತಿಯಂ॥
ಸಙ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ, ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಾ ವಿಭಾವಿನಾ।
ಪಞ್ಚಮಿಂ ತು ಉಪಾದಾಯ, ಸತ್ತಮಿಯಾ ವಿಭತ್ತಿಯಾ॥
ಛಟ್ಠಿಯಾ ಚ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ನ ಸಾ ‘‘ಛಟ್ಠೀ’’ತಿ ಈರಿತಾ।
ಛಟ್ಠಿಂ ಪನ ಉಪಾದಾಯ, ‘‘ಸತ್ತಮೀ’’ತ್ವೇವ ಈರಿತಾ॥
ಮಜ್ಝೇ ಛಟ್ಠಿಂ ಅದಸ್ಸೇತ್ವಾ, ಏವಂ ತು ಕಥನಮ್ಪಿ ಚ।
ಸತ್ತಮಿಯಾ ವಿಭತ್ತಿಯಾ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಿಭತ್ತಿಯಂ।
ಸಙ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿಭಾವಯೇ॥
ಸಭಾವೋ ಹೇಸ ವತ್ಥೂನಂ, ಗಮ್ಭೀರತ್ಥೇಸು ಅತ್ತನೋ।
ಯೇನ ಕೇನಚಾಕಾರೇನ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಞಾಪನಂ॥
ಯಜ್ಜೇವಂ
ವತ್ವಾ ತತೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ, ಕಥೇತಬ್ಬಾ ವಿಭತ್ತಿಯೋ॥
ಕಚ್ಚಾಯನವ್ಹಯೇ ಗನ್ಥೇ, ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ನ ಭಾಸಿತಾ।
ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಿಭತ್ಯೋವ, ಕಸ್ಮಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ಭಾಸಿತಾ?
ಯಸ್ಮಾ ವದನ್ತಿ ವೋಹಾರ-ಪಥೇ ಏತಾವ ಪಾಯತೋ।
ತಸ್ಮಾ ಬಹುಪ್ಪಯೋಗತ್ತಂ, ಹೋತೇತಾಸಂ ವಿಭತ್ತಿನಂ॥
ಆದೋಬಹುಪ್ಪಯೋಗೋವ, ಕಥೇತಬ್ಬೋತಿ ಞಾಯತೋ।
ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮ್ಹಿ ಸಮ್ಭೂತಾ, ವಿಭತ್ಯೋವಾದಿತೋ ಮತಾ॥
ಅತೀತಾನಾಗತಂ ವತ್ವಾ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ತತೋ ಪರಂ।
ಯಸ್ಮಾ ವುತ್ತಮ್ಹಿ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ಹೋತಿ ವಾಚಾಸಿಲಿಟ್ಠತಾ॥
ತಸ್ಮಾ ಸಿಲಿಟ್ಠಕಥನೇ, ಅತೀತಾದಿಮಪೇಕ್ಖಿಯ।
ಪಞ್ಚಮೀ ಸತ್ತಮೀ ಚೇತಾ, ವತ್ತಮಾನಾಯನನ್ತರಂ।
ಸಙ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಮಕ್ಖಾತಾ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಿಭತ್ತಿಸು॥
ಏತ್ಥ ಹಿ ಯಥಾ ‘‘ಮಾತಾಪಿತರೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸಿಲಿಟ್ಠಕಥನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಚನೇ ವಿಪರಿಯಯಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾಸವಸೇನ ‘‘ಪಿತಾಮಾತರೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸಿಲಿಟ್ಠಕಥನಂ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾದಿಸೀ ಸದ್ದರಚನಾ ಅಪೂಜನೀಯಾ, ‘‘ಪಿತಾ ಮಾತಾ ಚ ಮೇ ದಜ್ಜು’’ನ್ತಿ ಪಾಠೋ ಪನ ಬ್ಯಾಸವಸೇನ ಯಥಿಚ್ಛಿತಪ್ಪಯೋಗತ್ತಾ ಪೂಜನೀಯೋ, ಏವಮೇವ ‘‘ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಸಿಲಿಟ್ಠಕಥನಂ ಹೋತಿ, ‘‘ಅತೀತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ವುತ್ತೇ ಸಿಲಿಟ್ಠಕಥನಂ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾದಿಸೀ ಸದ್ದರಚನಾ ಅಪೂಜನೀಯಾ ಸಿಯಾ। ‘‘ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾ ಪಚ್ಚು-ಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತಗೋಚರಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಪನ ಗಾಥಾಬನ್ಧಸುಖತ್ಥಂ ಯಥಿಚ್ಛಿತಪ್ಪಯೋಗತ್ತಾ ಪೂಜನೀಯಮೇವ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ –
‘‘ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಚ,
‘‘ಏಕಾಯನಂ
ಮಗ್ಗಂ ಪಜಾನಾತಿ ಹಿತಾನುಕಮ್ಪೀ।
ಏತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಅತಂಸು ಪುಬ್ಬೇ,
ತರಿಸ್ಸನ್ತಿ ಯೇ ಚ ತರನ್ತಿ ಓಘ’’ನ್ತಿ ಚ,
‘‘ಯೇ ಚಬ್ಭತೀತಾ ಸಮ್ಬುದ್ಧಾ, ಯೇ ಚ ಬುದ್ಧಾ ಅನಾಗತಾ।
ಯೇ ಚೇತರಹಿ ಸಮ್ಬುದ್ಧಾ, ಬಹೂನಂ ಸೋಕನಾಸಕಾ॥
ಸಬ್ಬೇ ಸದ್ಧಮ್ಮಗರುನೋ, ವಿಹಂಸು ವಿಹರನ್ತಿ ಚ।
ಅಥೋಪಿ ವಿಹರಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಏಸಾ ಬುದ್ಧಾನ ಧಮ್ಮತಾ’’ತಿ ಚ
ಏವಮನೇಕೇಸು ಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೇಸು। ಇಧ ಯಥಿಚ್ಛಿತಪ್ಪಯೋಗವಸೇನ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲಿಕಾಸು ಅಟ್ಠಸು ವಿಭತ್ತೀಸು ತಿಸ್ಸೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲಿಕಾ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಆದಿಮ್ಹಿ ಕಥಿತಾ, ತಞ್ಚ ಕಥನಂ ತಾಸಞ್ಞೇವ ವೋಹಾರಪಥೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪವತ್ತಿತೋ ಬಹುಪ್ಪಯೋಗತಾಞಾಪನತ್ಥಂ। ತಾಸು ಪನ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಿಭತ್ತೀನಂ ‘‘ಪಞ್ಚಮೀಸತ್ತಮೀ’’ತಿಸಞ್ಞಾ ಸಿಲಿಟ್ಠಕಥನಿಚ್ಛಾಯಂ ಕಮೇನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಅತೀತಾನಾಗತಕಾಲಿಕಾ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕತಾ। ಇಚ್ಚೇವಂ
ಯಥಿಚ್ಛಿತಪ್ಪಯೋಗೇನ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಿಭತ್ತಿಯೋ।
ತಿಧಾ ಕತ್ವಾನ ಆದಿಮ್ಹಿ, ಕಚ್ಚಾನೇನ ಉದೀರಿತಾ॥
ಆದಿಮ್ಹಿ ಕಥನಂ ತಞ್ಚ, ತಾಸಂ ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಿತೋ।
ಬಹುಪ್ಪಯೋಗಭಾವಸ್ಸ, ಞಾಪನತ್ಥನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಸೇ॥
ಅತೀತಾದಿಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ, ಸಿಲಿಟ್ಠಕಥನೇ ಧುವಂ।
‘‘ಪಞ್ಚಮೀ ಸತ್ತಮಿ’’ಚ್ಚೇವ, ದ್ವಿನ್ನಂ ನಾಮಂ ಕತನ್ತಿ ಚ।
ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ, ಇದಂ ವಚನಮೀರಿತಂ॥
ಯದಿ ಏವಂ ಅಯಂ ದೋಸೋ, ಆಪಜ್ಜತಿ ನ ಸಂಸಯೋ।
ಇತಿ ಚೇ ಕೋಚಿ ಭಾಸೇಯ್ಯ, ಅತ್ಥೇ ಅಕುಸಲೋನರೋ॥
ತೇಕಾಲಿಕಾಖ್ಯಾತಪದೇ
ಅಸಙ್ಗಹೋವ ಹೋತೀತಿ, ‘‘ತನ್ನಾ’’ತಿ ಪಟಿಸೇಧಯೇ॥
ತೇಕಾಲಿಕಾಖ್ಯಾತಪದೇ, ನ ನೋ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ।
ಇಟ್ಠೋ ಅಸಙ್ಗಹೋ ತತ್ಥ, ಸಙ್ಗಹೋಯೇವ ಇಚ್ಛಿತೋ॥
ಪಞ್ಚಮೀಸತ್ತಮೀಸಞ್ಞಾ, ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಕಂ ಪನ।
ವಿಭತ್ತಿಮನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ, ಕತಾ ಇಚ್ಚೇವ ನೋ ಮತಿ॥
ನಾನಾನಯಂ ಗಹೇತ್ವಾನ,
ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಂ ತು ಸಾರತೋ।
ಯಾಯ ಏಸೋ ರುತೋ ಅತ್ಥೋ,
ತಸ್ಮಾ ಏಸಾ ನ ದುಬ್ಬಲಾ॥
ಅತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ ಪಾಸಂಸೋ,
ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಯಥಾ ಯಥಾ।
ತಥಾ ತಥಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋ,
ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಭಾವಿನಾ॥
ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಟೀಕಾಯಂ ‘‘ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಯಥಾ ಯಥಾ ಅತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತಥಾ ತಥಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ।
ಪಞ್ಚಮೀಸತ್ತಮೀಸಞ್ಞಾ, ರೂಳ್ಹೀಸಞ್ಞಾತಿ ಕೇಚನ।
ನ ಪನೇವಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಅಜಾನಿತ್ವಾ ವದನ್ತಿ ತೇ॥
ನೇಸಾ ಪುರಿಸಸಞ್ಞಾದಿ, ಝಲ ಸಞ್ಞಾದಯೋ ವಿಯ।
ರೂಳ್ಹಿಯಾ ಭಾಸಿತಾ ಸಞ್ಞಾ, ಭೂತೇನತ್ಥೇನ ಭಾಸಿತಾ॥
ಉಪನಿಧಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಏಸಾ ಸಞ್ಞಾ ಯತೋ ತತೋ।
ಅನ್ವತ್ಥಸಞ್ಞಾ ಠಪಿತಾ, ಪೋರಾಣೇಹೀತಿ ಲಕ್ಖಯೇ॥
ಇಚ್ಚೇವಂ ಕಾಲಛಕ್ಕಂ ತು, ಸಙ್ಖೇಪೇನ ತಿಧಾ ಮತಂ।
ಏತಮತ್ಥಞ್ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ, ‘‘ಯಂ ತಿಕಾಲ’’ನ್ತಿ ಭಾಸಿತಂ॥
ಅಯಮೇತ್ಥ ಕಾಲಛಕ್ಕಸಙ್ಗಹೋ।
ಏವಂ
ಕಾಲಭೇದಂ ವಿಭಾವೇಯ್ಯ, ಕಾಲಞ್ಞೂಹಿ ವಿಭಾವಿತಂ॥
ಅತೀತಾನಾಗತಂ ಕಾಲಂ, ವಿಸುಂ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಕಂ।
ಗಹೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಧಾ ಹೋತಿ, ಏವಞ್ಚಾಪಿ ವಿಭಾವಯೇ॥
ಏತ್ಥ ನಯೋವ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತ-ಬಹಿದ್ಧಾ ವಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ।
ಅತೀತಾನಾಗತಕಾಲೀ, ವಿಭತ್ತಿ ಸಮುದೀರಿತಾ॥
ಇಚ್ಚೇವಂ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಕಾಲಸಙ್ಗಹೋ ಸಮತ್ತೋ।
ಇದಾನಿ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಅತ್ಥಗ್ಗಹಣೇ ಕೋಸಲ್ಲಜನನತ್ಥಂ ಪಕರಣನ್ತರವಸೇನಪಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕರಣೇ ವತ್ತಮಾನಾನನ್ತರಂ ವುತ್ತಾನಂ ಆಣತ್ತಿಪರಿಕಪ್ಪಕಾಲಿಕಾನಂ ‘‘ಪಞ್ಚಮೀಸತ್ತಮೀ’’ತಿಸಙ್ಖಾತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಿಭತ್ತೀನಂ ಪಟಿಪಾಟಿಟ್ಠಪನೇ ಪಕರಣಸಂಸನ್ದನಂ ಕಥಯಾಮ – ಕಾತನ್ತಪ್ಪಕರಣಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸಕ್ಕತಭಾಸಾನುರೂಪೇನ ದಸಧಾ ಆಖ್ಯಾತವಿಭತ್ತಿಯೋ ಠಪಿತಾ, ಕಚ್ಚಾಯನಪ್ಪಕರಣೇ ಪನ ಮಾಗಧಭಾಸಾನುರೂಪೇನ ಅಟ್ಠಧಾ ಠಪಿತಾ, ನಿರುತ್ತಿಯಞ್ಚ ಪನ ಮಾಗಧಭಾಸಾನುರೂಪೇನೇವ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾಣತ್ತಿಪರಿಕಪ್ಪಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿವಸೇನ ಛಧಾ ಠಪಿತಾ। ತೇಸು ಹಿ ಕಾತನ್ತೇ ವತ್ತಮಾನಾ, ಸತ್ತಮೀ, ಪಞ್ಚಮೀ, ಹಿಯ್ಯತ್ತನೀ, ಅಜ್ಜತನೀ, ಪರೋಕ್ಖಾ, ಸ್ವಾತನೀ, ಆಸೀ, ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ, ಕ್ರಿಯಾತಿಪತ್ತಿ ಚಾತಿ ದಸಧಾ ವಿಭತ್ತಾ। ಕಚ್ಚಾಯನೇ ಪನ ವತ್ತಮಾನಾ, ಪಞ್ಚಮೀ, ಸತ್ತಮೀ, ಪರೋಕ್ಖಾ, ಹಿಯ್ಯತ್ತನೀ, ಅಜ್ಜತನೀ, ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ, ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿ ಚಾತಿ ಅಟ್ಠಧಾ ವಿಭತ್ತಾ। ಇತಿ ಏತೇಸು ದ್ವೀಸು ಕಾತನ್ತಕಚ್ಚಾಯನೇಸು ವಿಭತ್ತಿಯೋ ವಿಸದಿಸಾಯ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಠಪಿತಾ। ಕಿಞ್ಚಾಪೇತ್ಥ ವಿಸದಿಸಾ ಪಟಿಪಾಟಿ, ತಥಾಪೇತಾ ನಿರುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಾತೀತಾದಿಕಾಲವಿಭಾಗವಸೇನ ಏಕತೋ ಸಂಸನ್ದನ್ತಿ ಸಮೇನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಸೇಸಂ ಠಪೇತ್ವಾ।
ಕಥಂ
ಏವಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಅಯಮಮ್ಹೇಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ನಯೋ ಸಾಧುಕಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬೋ। ಕಥಂ? ಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀಪರೋಕ್ಖಾಸ್ವಾತನ್ಯಾಸೀಭವಿಸ್ಸನ್ತಿವಸೇನ ಏಕನ್ತಾತೀತಾನಾಗತಕಾಲಿಕಾ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಛ, ವತ್ತಮಾನವಸೇನ ಏಕನ್ತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲಿಕಾ ವಿಭತ್ತಿ ಏಕಾಯೇವ, ಸಾ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಗಣಿಯಮಾನಾ ಸತ್ತಮಂ ಠಾನಂ ಭಜತಿ। ಏವಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ವತ್ತಮಾನಾಸಙ್ಖಾತೇ ಸತ್ತಮಟ್ಠಾನೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ‘‘ಪರಿಕಪ್ಪಕಾಲಿಕಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತಂ ಸತ್ಥನಯೇನ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತಕಾಲಿಕಾ’’ತಿವತ್ತಬ್ಬಂ ಏಕಂ ವಿಭತ್ತಿಂ ಸತ್ತಮೀಭೂತಾಯ ವತ್ತಮಾನಾಯ ಸಮಾನಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಸತ್ತಮೀಸಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ಠಪೇಸಿ। ತತೋ ಪುನದೇವ ಸ್ವಾತನ್ಯಾಸೀಭವಿಸ್ಸನ್ತಿವಸೇನ ಏಕನ್ತಾನಾಗತಕಾಲಿಕಾ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಗಣೇತ್ವಾ ತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತಕಾಲಿಕಂ ‘‘ಸತ್ತಮೀ’’ತಿ ಲದ್ಧಸಞ್ಞಂ ವಿಭತ್ತಿಂ ಅನಾಗತಕಾಲಿಕಭಾವೇನ ತಾಹಿ ತೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಾನಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಚತುತ್ಥಂ ಕತ್ವಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ‘‘ಆಣತ್ತಿಕಾಲಿಕಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತಂ ಸತ್ಥನಯೇನ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತಕಾಲಿಕಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಏಕಂ ವಿಭತ್ತಿಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಂ ಪೂರಣೇನ ಪಞ್ಚಮೀಸಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ಠಪೇಸಿ।
ಕ್ರಿಯಾತಿಪತ್ತಿಯಾ
ಕಚ್ಚಾಯನಪ್ಪಕರಣೇ ಪನ ಬುದ್ಧವಚನಾನುರೂಪೇನ ಅಟ್ಠಧಾ ವಿಭತ್ತೀನಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ವತ್ತಮಾನಾವಿಭತ್ತಿ ಪಞ್ಚಮಟ್ಠಾನೇ ಠಿತಾ। ಕಥಂ? ಪರೋಕ್ಖಾಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀಭವಿಸ್ಸನ್ತಿವಸೇನ ಏಕನ್ತಾತೀತಾನಾಗತಕಾಲಿಕಾ ಚತಸ್ಸೋ ವಿಭತ್ತಿಯೋ, ವತ್ತಮಾನವಸೇನ ಏಕನ್ತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲಿಕಾ ವಿಭತ್ತಿ ಏಕಾಯೇವ, ಸಾ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಗಣಿಯಮಾನಾ ಪಞ್ಚಮಂ ಠಾನಂ ಭಜತಿ। ಏವಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ವತ್ತಮಾನಾಸಙ್ಖಾತೇ ಪಞ್ಚಮಟ್ಠಾನೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ‘‘ಆಣತ್ತಿಕಾಲಿಕಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತಂ ‘‘ಅನುತ್ತಕಾಲಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ವಿಭತ್ತಿಂ ಪಞ್ಚಮೀಭೂತಾಯ ವತ್ತಮಾನಾಯ ಸಮಾನಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಪಞ್ಚಮೀಸಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ಠಪೇಸಿ। ತತೋ ಪರಂ ತಂ ಪಞ್ಚಮಂ ಛಟ್ಠಿಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಪರೋಕ್ಖಾ ಹಿಯ್ಯತ್ತನೀ ಅಜ್ಜತನೀ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ ವತ್ತಮಾನಾ ಪಞ್ಚಮೀತಿ ಏವಂ ಗಣನಾವಸೇನ ಛ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಉಪಾದಾಯ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ‘‘ಪರಿಕಪ್ಪಕಾಲಿಕಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತಂ ‘‘ಅನುತ್ತಕಾಲಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ವಿಭತ್ತಿಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಂ ಪೂರಣೇನ ಸತ್ತಮೀಸಞ್ಞಂ ಕತ್ವಾ ಠಪೇಸಿ।
ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ಪನ ಅತೀತಾನಾಗತಕಾಲಿಕತ್ತಾ ತಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅಯಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಕತೋ, ಸೋ ಚ ಖೋ ನಿರುತ್ತಿನಯಂಯೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ। ಅಯಂ ಕಚ್ಚಾಯನೇ ವತ್ತಮಾನಾನನ್ತರಂ ವುತ್ತಾನಂ ಪಞ್ಚಮೀಸತ್ತಮೀನಂ ಅನ್ವತ್ಥಸಞ್ಞಂ ಇಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ರುಚಿ, ಏಸಾ ಚ ಸದ್ಧಮ್ಮವಿದೂಹಿ ಗರೂಹಿ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೋಸಿತಾ ಅನುಮತಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಾ
ಯಸ್ಮಾ ಹಿ ಕಾತನ್ತಕಚ್ಚಾಯನಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸದಿಸವಿಭತ್ತಿಕ್ಕಮಾನಿಪಿ ಅನ್ತರೇನ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಸೇಸಂ ನಿರುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಾತೀತಾದಿಕಾಲವಿಭಾಗವಸೇನೇಕಜ್ಝಂ ಸಂಸನ್ದನ್ತಿ ಸಮೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿರುತ್ತಿನಯಞ್ಞೇವ ಸಾರತೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಮೀಸತ್ತಮೀವಿಭತ್ತೀನಂ ಅನ್ವತ್ಥಸಞ್ಞಾಪರಿಕಪ್ಪನೇ ಅಮ್ಹಾಕಂ ರುಚಿ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ಅಬ್ಭನುಮೋದಿತಾ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಕೋಸಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ಏವ ಯೋ ಕೋಚಿ ಇಮಂ ವಾದಂ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ವಾದಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ನಯೋ ಅತೀವ ಸುಖುಮೋ ದುದ್ದಸೋ ಚ ಪರಮಾಣುರಿವ, ದುಕ್ಖೋಗಾಳ್ಹೋ ಚ ಮಹಾಗಹನಮಿವ, ಅತಿಗಮ್ಭೀರೋ ಚ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಿಸ್ಸಂ ಸದ್ದನೀತಿಯಂ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನೇಹಿ ಕುಲಪುತ್ತೇಹಿ ಸಾಸನೋಪಕಾರತ್ಥಂ ಯೋಗೋ ಸುಟ್ಠು ಕರಣೀಯೋ। ತಥಾ ಹಿ ಇಧ ಕತಯೋಗೇಹಿ ನಾಮಾಖ್ಯಾತಾದೀಸು ಚತೂಸು ಪದೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನವಾದಾ ಪರವಾದಿನೋ ಜಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ।
ಮುನಿನಾ ಮುನಿನಾಗೇನ, ದುಟ್ಠಾ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ಜಿತಾ।
ಯಥಾ ಯಥಾ ಅಸದ್ಧಮ್ಮ-ಪೂರಣಾ ಪೂರಣಾದಯೋ॥
ತಥಾ ತಥಾಗತಾದಾಯಾ-ನುಗಾಯಂ ಸದ್ದನೀತಿಯಂ।
ಕತಯೋಗೇಹಿಪಿ ಜಿತಾ, ಸವನ್ತಿ ಪರವಾದಿನೋತಿ॥
ಅಯಂ ಪಞ್ಚಮೀಸತ್ತಮೀನಂ ಪಟಿಪಾಟಿಟ್ಠಪನೇ ಪಕರಣಸಂಸನ್ದನಾ।
ಅಥ ವತ್ತಮಾನಾದೀನಂ ವಚನತ್ಥಂ ಕಥಯಾಮ – ತತ್ಥ ವತ್ತಮಾನಾತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ವತ್ತಮಾನಾ? ವತ್ತಮಾನಕಾಲವಚನಟ್ಠೇನ। ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಹಿ ವತ್ತತೀತಿ ವತ್ತಮಾನೋ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕ್ರಿಯಾಸಙ್ಖಾತೋ ಕಾಲೋ। ತಬ್ಬಾಚಕವಸೇನ ವತ್ತಮಾನೋ ಕಾಲೋ ಏತಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಯಂ ತಿ ಅನ್ತಿಆದಿವಿಭತ್ತಿ ವತ್ತಮಾನಾ। ತಥಾ ತಿಸದ್ದೋಯೇವ ವದತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಬ್ಬಾಚಕವಸೇನ ವತ್ತಮಾನೋ ಕಾಲೋ ಏತಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ವತ್ತಮಾನಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಞ್ಚಮೀತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಚಮೀ? ಪಞ್ಚಮಂ ವತ್ತಮಾನಟ್ಠಾನಂ ಗಮನಟ್ಠೇನ, ಪಞ್ಚನ್ನಞ್ಚ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಂ ಪೂರಣಟ್ಠೇನ। ತಥಾ ಹಿ ನಿಯೋಗಾ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲಿಕಾನಂ ಪರೋಕ್ಖಾಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀಭವಿಸ್ಸನ್ತೀವತ್ತಮಾನಾಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಿಭತ್ತೀನಮನ್ತರೇ ಪಞ್ಚಮೀಭೂತಾಯ ವತ್ತಮಾನಾಯ ಸಯಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲಿಕಭಾವೇನ ಸಮಾನಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಪಞ್ಚಮಂ ವತ್ತಮಾನಟ್ಠಾನಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪಞ್ಚಮೀ। ಯಥಾ ನದನ್ತೀ ಗಚ್ಛತೀತಿ ನದೀ। ತಥಾ ನಿಯೋಗಾ ಅತೀತಾನಾಗತಕಾಲಿಕಾ ಪರೋಕ್ಖಾಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀಭವಿಸ್ಸನ್ತೀಸಙ್ಖಾತಾ ಚತಸ್ಸೋ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಉಪಾದಾಯ ಸಯಮ್ಪಿ ವತ್ತಮಾನಾವಿಭತ್ತಿ ವಿಯ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಂ ಪೂರಣೀತಿ ಪಞ್ಚಮೀ। ಸತ್ತಮೀತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಸತ್ತಮೀ? ಸತ್ತನ್ನಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಂ ಪೂರಣಟ್ಠೇನ। ತಥಾ ಹಿ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲಿಕಾ ಪರೋಕ್ಖಾಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀಭವಿಸ್ಸನ್ತೀವತ್ತಮಾನಾಪಞ್ಚಮೀಸಙ್ಖಾತಾ ಛ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಉಪಾದಾಯ ಸಯಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲಿಕಾ ಹುತ್ವಾ ಸತ್ತನ್ನಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಂ ಪೂರಣೀತಿ ಸತ್ತಮೀ।
ಪರೋಕ್ಖಾತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಪರೋಕ್ಖಾ? ಪರೋಕ್ಖೇ ಭವಾತಿ ಅತ್ಥೇನ। ತಥಾ ಹಿ ಚಕ್ಖಾದಿನ್ದ್ರಿಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅಕ್ಖಸ್ಸ ಪರೋ ತಿರೋಭಾವೋ ಪರೋಕ್ಖಂ, ತಬ್ಬಾಚಕಭಾವೇನ ಪರೋಕ್ಖೇ ಭವಾತಿ ಪರೋಕ್ಖಾ। ಹಿಯ್ಯತ್ತನೀತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಹಿಯ್ಯತ್ತನೀ? ಹಿಯ್ಯೋ ಪಭುತಿ ಅತೀತೇ ಕಾಲೇ ಭವಾ ತಬ್ಬಾಚಕಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೇನ। ಅಜ್ಜತನೀತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಅಜ್ಜತನೀ? ಅಜ್ಜ ಪಭುತಿ ಅತೀತೇ ಕಾಲೇ ಭವಾ ತಬ್ಬಾಚಕಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೇನ। ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ? ‘‘ಏವಂ ಅನಾಗತೇ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೀ ಏತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೇನ। ಕಾಲಾತಿಪತ್ತೀತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿ? ಕಾಲಸ್ಸಾತಿಪತನವಚನಟ್ಠೇನ। ತಥಾ ಹಿ ಕಾಲಸ್ಸ ಅತಿಪತನಂ ಅಚ್ಚಯೋ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಿ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿ, ಲಭಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿಪ್ಫತ್ತಿರಹಿತಂ ಕ್ರಿಯಾತಿಕ್ಕಮನಂ ಕಾಲೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಕ್ರಿಯಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಕರಣಂ ಕಾರೋ, ಕಾರೋ ಏವ ಕಾಲೋ ರಕಾರಸ್ಸ ಲಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರಣವಸೇನ। ಅಯಂ ಪನ ವಿಭತ್ತಿ ತಬ್ಬಾಚಕತ್ತಾ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತೀತಿ। ಅಯಂ ಪನ ವತ್ತಮಾನಾದೀನಂ ವಚನತ್ಥವಿಭಾವನಾ।
ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣವಿವಿಧನಯೇ, ಸಂಕಿಣ್ಣಲಕ್ಖಣಧರವರಸಾಸನೇ।
ಸುಮತಿಮತಿವಡ್ಢನತ್ಥಂ, ಕಥಿತೋ ಪಕಿಣ್ಣಕವಿನಿಚ್ಛಯೋ॥
ಇತಿ ನವಙ್ಗೇ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ ಬ್ಯಪ್ಪಥಗತೀಸು ವಿಞ್ಞೂನಂ
ಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಾಯ ಕತೇ ಸದ್ದನೀತಿಪ್ಪಕರಣೇ
ಪಕಿಣ್ಣಕವಿನಿಚ್ಛಯೋ ನಾಮ
ತತಿಯೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।