೪. ಭೂಧಾತುಮಯನಾಮಿಕರೂಪವಿಭಾಗ
‘‘ಭೂ ಸತ್ತಾಯ’’ನ್ತಿ ಧಾತುಸ್ಸ, ರೂಪಮಾಖ್ಯಾತಸಞ್ಞಿತಂ।
ತ್ಯಾದ್ಯನ್ತಂ ಲಪಿತಂ ನಾನ-ಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಅನಾಕುಲಂ॥
ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಂ, ದಾನಿ ತಸ್ಸೇವ, ರೂಪಂ ನಾಮಿಕಸವ್ಹಯಂ।
ಭಾಸಿಸ್ಸಂ ಭಾಸಿತತ್ಥೇಸು, ಪಟುಭಾವಾಯ ಸೋತುನಂ॥
ಯದತ್ಥೇ’ತ್ತನಿ ನಾಮೇತಿ, ಪರ’ಮತ್ಥೇಸು ವಾ ಸಯಂ।
ನಮತೀತಿ ತದಾಹಂಸು, ನಾಮಂ ಇತಿ ವಿಭಾವಿನೋ॥
ನಾಮಂ ನಾಮಿಕಮಿಚ್ಚತ್ರ, ಏಕಮೇವೇತ್ಥತೋ ಭವೇ।
ತದೇವಂ ನಾಮಿಕಂ ಞೇ ಯ್ಯಂ, ಸಲಿಙ್ಗಂ ಸವಿಭತ್ತಿಕಂ॥
ಸತ್ವಾಭಿಧಾನಂ ಲಿಙ್ಗನ್ತಿ, ಇತ್ಥಿಪುಮನಪುಂಸಕಂ।
ವಿಭತ್ತೀತಿಧ ಸತ್ತೇವ, ತತ್ಥ ಚಟ್ಠ ಪವುಚ್ಚರೇ॥
ಪಠಮಾ ದುತಿಯಾ ತತಿಯಾ, ಚತುತ್ಥೀ ಪಞ್ಚಮೀ ತಥಾ।
ಛಟ್ಠೀ ಚ ಸತ್ತಮೀ ಚಾತಿ, ಹೋನ್ತಿ ಸತ್ತ ವಿಭತ್ತಿಯೋ॥
ಲಿಙ್ಗತ್ಥೇ ಪಠಮಾ ಸಾಯಂ, ಭಿನ್ನಾ ದ್ವೇಧಾ ಸಿಯೋ ಇತಿ।
ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ದುತಿಯಾ ಸಾಪಿ, ಭಿನ್ನಾ ಅಂ ಯೋ ಇತಿ ದ್ವಿಧಾ॥
ಕರಣೇ ನಾ ಹಿ ಇತಿ ದ್ವಿಧಾ।
ಸಮ್ಪದಾನೇ ಚತುತ್ಥೀ ಸಾ, ಭಿನ್ನಾ ದ್ವೇಧಾ ಸ ನಂ ಇತಿ॥
ಅಪಾದಾನೇ ಪಞ್ಚಮೀ ಸಾ, ಭಿನ್ನಾ ದ್ವೇಧಾ ಸ್ಮಾ ಹಿ ಇತಿ।
ಛಟ್ಠೀ ಸಾಮಿಮ್ಹಿ ಸಾ ಚಾಪಿ, ಭಿನ್ನಾ ದ್ವೇಧಾ ಸ ನಂ ಇತಿ॥
ಓಕಾಸೇ ಸತ್ತಮೀ ಸಾಪಿ, ಭಿನ್ನಾ ದ್ವೇಧಾ ಸ್ಮಿಂಸು ಇತಿ।
ಆಮನ್ತನಟ್ಠಮೀ ಸಾಯಂ, ಸಿಯೋಯೇವಾತಿ ಚುದ್ದಸ॥
ವಚನದ್ವಯಸಂಯುತ್ತಾ, ಏಕೇಕಾ ತಾ ವಿಭತ್ತಿಯೋ।
ಸತ್ವಮಿತಿಹ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ಅತ್ಥೋ ಸೋ ದಬ್ಬಸಞ್ಞಿತೋ॥
ಯೋ ಕರೋತಿಸ ಕತ್ತಾತು, ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಯಂ ಕರೋತಿ ವಾ।
ಕುಬ್ಬತೇ ಯೇನ ವಾ ತನ್ತು, ಕರಣಂ ಇತಿ ಸಞ್ಞಿತಂ॥
ದೇತಿ ರೋಚತಿ ವಾ ಯಸ್ಸ, ಸಮ್ಪದಾನನ್ತಿ ತಂ ಮತಂ।
ಯತೋಪೇತಿ ಭಯಂ ವಾ ತಂ, ಅಪಾದಾನನ್ತಿ ಕಿತ್ತಿತಂ॥
ಯಸ್ಸಾಯತ್ತೋ ಸಮೂಹೋವಾ, ತಂ ವೇ ಸಾಮೀತಿ ದೇಸಿತಂ।
ಯಸ್ಮಿಂ ಕರೋತಿ ಕಿರಿಯಂ, ತದೋಕಾಸನ್ತಿ ಸದ್ದಿತಂ॥
ಯದಾಲಪತಿ ತಂ ವತ್ಥು, ಆಮನ್ತನಮುದೀರಿತಂ।
ಸದ್ದೇನಾಭಿಮುಖೀಕಾರೋ, ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ವಾ ಪನ॥
ವಿನಾ ಆಲಪನತ್ಥಂ ಲಿಙ್ಗತ್ಥಾದೀಸು ಪಠಮಾದಿವಿಭತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿ ಉಪಲಕ್ಖಣವಸೇನ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಇದಮೇತ್ಥ ನಿರುತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ – ಪಚ್ಚತ್ತವಚನೇ ಪಠಮಾ ವಿಭತ್ತಿ ಭವತಿ, ಉಪಯೋಗವಚನೇ ದುತಿಯಾ ವಿಭತ್ತಿ ಭವತಿ, ಕರಣವಚನೇ ತತಿಯಾ ವಿಭತ್ತಿ ಭವತಿ, ಸಮ್ಪದಾನವಚನೇ ಚತುತ್ಥೀ ವಿಭತ್ತಿ ಭವತಿ, ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನೇ ಪಞ್ಚಮೀ ವಿಭತ್ತಿ ಭವತಿ, ಸಾಮಿವಚನೇ ಛಟ್ಠೀ ವಿಭತ್ತಿ ಭವತಿ, ಭುಮ್ಮವಚನೇ ಸತ್ತಮೀ ವಿಭತ್ತಿ ಭವತಿ, ಆಮನ್ತನವಚನೇ ಅಟ್ಠಮೀ ವಿಭತ್ತಿ ಭವತಿ। ತತ್ರುದ್ದಾನಂ –
ಪಚ್ಚತ್ತಮುಪಯೋಗಞ್ಚ, ಕರಣಂ ಸಮ್ಪದಾನಿಯಂ।
ನಿಸ್ಸಕ್ಕಂ ಸಾಮಿವಚನಂ, ಭುಮ್ಮಮಾಲಪನಟ್ಠಮಂ॥
ತತ್ರ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ನಾಮ ತಿವಿಧಲಿಙ್ಗವವತ್ಥಾನಗತಾನಂ ಇತ್ಥಿಪುಮನಪುಂಸಕಾನಂ ಪಚ್ಚತ್ತಸಭಾವನಿದ್ದೇಸತ್ಥೋ। ಉಪಯೋಗವಚನಂ ನಾಮ ಯೋ ಯಂ ಕರೋತಿ, ತೇನ ತದುಪಯುತ್ತಪರಿದೀಪನತ್ಥೋ। ಕರಣವಚನಂ ನಾಮ ತಜ್ಜಾಪಕತನಿಬ್ಬತ್ತಕಪರಿದೀಪನತ್ಥೋ। ಸಮ್ಪದಾನವಚನಂ ನಾಮ ತಪ್ಪದಾನಪರಿದೀಪನತ್ಥೋ। ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ನಾಮ ತನ್ನಿಸ್ಸಟತದಪಗಮಪರಿದೀಪನತ್ಥೋ। ಸಾಮಿವಚನಂ ನಾಮ ತದಿಸ್ಸರಪರಿದೀಪನತ್ಥೋ। ಭುಮ್ಮವಚನಂ ನಾಮ ತಪ್ಪತಿಟ್ಠಾಪರಿದೀಪನತ್ಥೋ। ಆಮನ್ತನವಚನಂ ನಾಮ ತದಾಮನ್ತನಪರಿದೀಪನತ್ಥೋ। ಏವಂ ಞತ್ವಾ ಪಯೋಗಾನಿ ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನ್ತೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಭೂತೋ, ಭಾವಕೋ, ಭವೋ, ಅಭವೋ, ಭಾವೋ, ಅಭಾವೋ, ಸಭಾವೋ, ಸಬ್ಭಾವೋ, ಸಮ್ಭವೋ, ಪಭವೋ, ಪಭಾವೋ, ಅನುಭವೋ, ಆನುಭಾವೋ, ಪರಾಭವೋ, ವಿಭವೋ, ಪಾತುಭಾವೋ, ಆವಿಭಾವೋ, ತಿರೋಭಾವೋ, ವಿನಾಭಾವೋ, ಸೋತ್ಥಿಭಾವೋ, ಅತ್ಥಿಭಾವೋ, ನತ್ಥಿಭಾವೋತಿ ಓಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ।
ಅಭಿಭವಿತಾ, ಪರಿಭವಿತಾ, ಅನುಭವಿತಾ, ಸಮನುಭವಿತಾ, ಭಾವಿತಾ, ಪಚ್ಚನುಭವಿತಾತಿ ಆಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ।
ಭವಂ, ಪರಾಭವಂ, ಪರಿಭವಂ, ಅಭಿಭವಂ, ಅನುಭವಂ, ಸಮನುಭವಂ, ಪಚ್ಚನುಭವಂ, ಪಭವಂ, ಅಪ್ಪಭವನ್ತಿ ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ।
ಧನಭೂತಿ, ಸಿರಿಭೂತಿ, ಸೋತ್ಥಿಭೂತಿ, ಸುವತ್ಥಿಭೂತೀತಿ ಇಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ।
ಭಾವೀ, ವಿಭಾವೀ, ಸಮ್ಭಾವೀ, ಪರಿಭಾವೀತಿ ಈಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ।
ಸಯಮ್ಭೂ, ಪಭೂ, ಅಭಿಭೂ, ವಿಭೂ, ಅಧಿಭೂ, ಪತಿಭೂ, ಗೋತ್ರಭೂ, ವತ್ರಭೂ, ಪರಾಭಿಭೂ, ರೂಪಾಭಿಭೂ, ಸದ್ದಾಭಿಭೂ, ಗನ್ಧಾಭಿಭೂ, ರಸಾಭಿಭೂ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಭಿಭೂ, ಧಮ್ಮಾಭಿಭೂ, ಸಬ್ಬಾಭಿಭೂತಿ ಊಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ।
ಇಮಾನೇತ್ಥ ಛಬ್ಬಿಧಾನಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭೂಧಾತುಮಯಾನಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ।
ಉಕಾರನ್ತಂ ಭೂಧಾತುಮಯಮಪ್ಪಸಿದ್ಧಂ, ಅಞ್ಞಧಾತುಮಯಂ ಪನುಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಪಸಿದ್ಧಂ ‘‘ಭಿಕ್ಖು, ಹೇತು’’ಇತಿ। ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ತವಿಧಾನಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಾನೇತಾನಿ ಸಭಾವತೋಯೇವ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ। ಏತ್ಥ ಸತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥವಾಚಕೋ ಭೂತಸದ್ದೋಯೇವ ನಿಯೋಗಾ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನ್ತಿಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಯೇ ಪನ ‘‘ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಭೂತೋ, ಯಾ ಧಮ್ಮಜಾತಿ ಭೂತಾ, ಯಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಭೂತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯೇ ಯೋಜನಾರಹತ್ತಾ ಅನಿಯತಲಿಙ್ಗಾ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಭೂತಪರಾಭೂತಸಮ್ಭೂತಸದ್ದಾದಯೋ ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಪಾವಚನವರೇ, ತೇಪಿ ನಾನೋಪಸಗ್ಗನಿಪಾತಪದೇಹಿ ಯೋಜನವಸೇನ ಸದ್ದರಚನಾಯಂ ಸುಖುಮತ್ಥಗ್ಗಹಣೇ ಚ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಕೋಸಲ್ಲಜನನತ್ಥಂ ನಿಯತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮ।
ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ಭೂತೋ, ಪರಾಭೂತೋ, ಸಮ್ಭೂತೋ, ವಿಭೂತೋ, ಪಾತುಭೂತೋ, ಆವಿಭೂತೋ, ತಿರೋಭೂತೋ, ವಿನಾಭೂತೋ, ಭಬ್ಬೋ, ಪರಿಭೂತೋ, ಅಭಿಭೂತೋ, ಅಧಿಭೂತೋ, ಅದ್ಧಭೂತೋ, ಅನುಭೂತೋ, ಸಮನುಭೂತೋ, ಪಚ್ಚನುಭೂತೋ, ಭಾವಿತೋ, ಸಮ್ಭಾವಿತೋ, ವಿಭಾವಿತೋ, ಪರಿಭಾವಿತೋ, ಅನುಪರಿಭೂತೋ, ಪರಿಭವಿತಬ್ಬೋ, ಪರಿಭೋತಬ್ಬೋ, ಪರಿಭವನೀಯೋ, ಅಭಿಭವಿತಬ್ಬೋ, ಅಭಿಭೋತಬ್ಬೋ, ಅಭಿಭವನೀಯೋ, ಅಧಿಭವಿತಬ್ಬೋ, ಅಧಿಭೋತಬ್ಬೋ, ಅಧಿಭವನೀಯೋ, ಅನುಭವಿತಬ್ಬೋ, ಅನುಭೋತಬ್ಬೋ, ಅನುಭವನೀಯೋ, ಸಮನುಭವಿತಬ್ಬೋ, ಸಮನುಭೋತಬ್ಬೋ, ಸಮನುಭವನೀಯೋ, ಪಚ್ಚನುಭವಿತಬ್ಬೋ, ಪಚ್ಚನುಭೋತಬ್ಬೋ, ಪಚ್ಚನುಭವನೀಯೋ, ಭಾವೇತಬ್ಬೋ, ಭಾವನೀಯೋ, ಸಮ್ಭಾವೇತಬ್ಬೋ, ಸಮ್ಭಾವನೀಯೋ, ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ, ವಿಭಾವನೀಯೋ, ಪರಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ, ಪರಿಭಾವನೀಯೋ, ಭವಮಾನೋ, ವಿಭವಮಾನೋ, ಪರಿಭವಮಾನೋ, ಅಭಿಭವಮಾನೋ, ಅನುಭವಮಾನೋ, ಸಮನುಭವಮಾನೋ, ಪಚ್ಚನುಭವಮಾನೋ, ಅನುಭೋನ್ತೋ, ಸಮನುಭೋನ್ತೋ, ಪಚ್ಚನುಭೋನ್ತೋ, ಸಮ್ಭೋನ್ತೋ, ಅಭಿಸಮ್ಭೋನ್ತೋ, ಭಾವೇನ್ತೋ, ಸಮ್ಭಾವೇನ್ತೋ, ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಮೋಕಾರನ್ತಾದಿವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧಾನಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭೂಧಾತುಮಯಾನಿ ಪಕಾಸಿತಾನಿ। ಅಯಂ ತಾವ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಉದಾಹರಣುದ್ದೇಸೋ।
ಭಾವಿಕಾ, ಭಾವನಾ, ವಿಭಾವನಾ, ಸಮ್ಭಾವನಾ, ಪರಿಭಾವನಾತಿ ಆಕಾರನ್ತಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ।
ಭೂಮಿ, ಭೂತಿ, ವಿಭೂತಿ। ಇಕಾರನ್ತಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ।
ಭೂರೀ, ಭೂತೀ, ಭೋತೀ, ವಿಭಾವಿನೀ, ಪರಿವಿಭಾವಿನೀ, ಸಮ್ಭಾವಿನೀ, ಪಾತುಭವನ್ತೀ, ಪಾತುಭೋನ್ತೀ, ಪರಿಭವನ್ತೀ, ಪರಿಭೋನ್ತೀ, ಅಭಿಭವನ್ತೀ, ಅಭಿಭೋನ್ತೀ, ಅಧಿಭವನ್ತೀ, ಅಧಿಭೋನ್ತೀ, ಅನುಭವನ್ತೀ, ಅನುಭೋನ್ತೀ, ಸಮನುಭವನ್ತೀ, ಸಮನುಭೋನ್ತೀ, ಪಚ್ಚನುಭವನ್ತೀ, ಪಚ್ಚನುಭೋನ್ತೀ, ಅಭಿಸಮ್ಭವನ್ತೀ, ಅಭಿಸಮ್ಭೋನ್ತೀತಿ ಈಕಾರನ್ತಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ।
ಭೂ, ಅಭೂ। ಊಕಾರನ್ತಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ।
ಇಮಾನೇತ್ಥ ಚತುಬ್ಬಿಧಾನಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭೂಧಾತುಮಯಾನಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ।
ಉಕಾರನ್ತಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ಭೂಧಾತುಮಯಮಪ್ಪಸಿದ್ಧಂ, ಅಞ್ಞಧಾತುಮಯಂ ಪನ ಉಕಾರನ್ತಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ಪಸಿದ್ಧಂ ‘‘ಧಾತು, ಧೇನು’’ಇತಿ। ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಞ್ಚವಿಧಾನಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಓಕಾರನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಗೋಸದ್ದಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಭಾವೇ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಛಬ್ಬಿಧಾನಿಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಾನೇತಾನಿ ಸಭಾವತೋಯೇವಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ। ಏತ್ಥಾಪಿ ಅನಿಯತಲಿಙ್ಗಾ ಭೂತಪರಾಭೂತಸಮ್ಭೂತಸದ್ದಾದಯೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಯುಜ್ಜನ್ತೇ।
ಕಥಂ? ಭೂತಾ, ಪರಾಭೂತಾ, ಸಮ್ಭೂತಾತಿ ಸಬ್ಬಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ‘‘ಅನುಭೋನ್ತೋ ಸಮನುಭೋನ್ತೋ’’ತಿಆದೀನಿ ನವ ಪದಾನಿ ಈಕಾರನ್ತವಸೇನ ಯೋಜಿತಾನಿ। ಇಮಾನಿ ನಿಯತಲಿಙ್ಗೇಸು ಪಕ್ಖಿತ್ತಲಿಙ್ಗಾನಿ। ಏವಂ ಆಕಾರನ್ತಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾನಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭೂಧಾತುಮಯಾನಿ ಪಕಾಸಿತಾನಿ। ಅಯಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಉದಾಹರಣುದ್ದೇಸೋ।
ಭೂತಂ, ಮಹಾಭೂತಂ, ಭವಿತ್ತಂ, ಭೂನಂ, ಭವನಂ, ಪರಾಭವನಂ, ಸಮ್ಭವನಂ, ವಿಭವನಂ, ಪಾತುಭವನಂ, ಆವಿಭವನಂ, ತಿರೋಭವನಂ, ವಿನಾಭವನಂ, ಸೋತ್ಥಿಭವನಂ, ಪರಿಭವನಂ, ಅಭಿಭವನಂ, ಅಧಿಭವನಂ, ಅನುಭವನಂ, ಸಮನುಭವನಂ, ಪಚ್ಚನುಭವನನ್ತಿ ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ।
ಅತ್ಥವಿಭಾವಿ, ಧಮ್ಮವಿಭಾವಿ। ಇಕಾರನ್ತನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ।
ಗೋತ್ರಭು, ಚಿತ್ತಸಹಭು, ನಚಿತ್ತಸಹಭು। ಉಕಾರನ್ತನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ।
ಸಬ್ಬಾನೇತಾನಿ ಸಭಾವತೋಯೇವ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ। ಏತ್ಥ ಸತ್ತಭೂತರೂಪವಾಚಕೋ ಭೂತಸದ್ದೋಯೇವ ನಿಯೋಗಾ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋತಿಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥಾಪಿ ಅನಿಯತಲಿಙ್ಗಾ ಭೂತ ಪರಾಭೂತ ಸಮ್ಭೂತಸದ್ದಾದಯೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಯುಜ್ಜನ್ತೇ।
ಕಥಂ? ಭೂತಂ, ಪರಾಭೂತಂ, ಸಮ್ಭೂತಂ, ವಿಭೂತಂ। ಪೇಯ್ಯಾಲೋ। ಸಮನುಭವಮಾನಂ, ಪಚ್ಚನುಭವಮಾನಂ, ಅನುಭೋನ್ತಂ, ಅನುಭವನ್ತಂ, ಸಮನುಭೋನ್ತಂ, ಸಮನುಭವನ್ತಂ, ಪಚ್ಚನುಭೋನ್ತಂ, ಪಚ್ಚನುಭವನ್ತಂ, ಸಮ್ಭೋನ್ತಂ, ಸಮ್ಭವನ್ತಂ, ಅಭಿಸಮ್ಭೋನ್ತಂ, ಅಭಿಸಮ್ಭವನ್ತಂ, ಪಾತುಭೋನ್ತಂ, ಪಾತುಭವನ್ತಂ, ಪರಿಭೋನ್ತಂ, ಪರಿಭವನ್ತಂ, ಅಭಿಭೋನ್ತಂ, ಅಭಿಭವನ್ತಂ, ಅಧಿಭೋನ್ತಂ, ಅಧಿಭವನ್ತಂ, ಭಾವೇನ್ತಂ, ಸಮ್ಭಾವೇನ್ತಂ, ವಿಭಾವೇನ್ತಂ, ಪರಿಭಾವೇನ್ತಂ, ಪರಿಭಾವಿಯಮಾನಂ, ಪರಿಭುಯ್ಯಮಾನಂ, ಪೇಯ್ಯಾಲೋ। ಪಚ್ಚನುಭವಿಯಮಾನಂ, ಪಚ್ಚನುಭುಯ್ಯಮಾನನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ನಿಯತನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇಸು ಪಕ್ಖಿತ್ತಲಿಙ್ಗಾನಿ। ಏವಂ ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತಾದಿವಸೇನ ತಿವಿಧಾನಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭೂಧಾತುಮಯಾನಿ ಪಕಾಸಿತಾನಿ ಭೂಧಾತುಮಯಮುದ್ದಿಟ್ಠಂ।
ಏತ್ಥ ಮೇ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಾತಿ, ಯೇ ಯೇ ಸದ್ದಾ ಪಕಾಸಿತಾ।
ತೇ ತೇ ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೇಸು, ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬಾ ವಿಭಾವಿನಾ॥
ಓ, ಆ, ಬಿನ್ದು, ಇ, ಈ, ಉ, ಊ-ಅನ್ತಿಮೇ ಸತ್ತಧಾ ಠಿತಾ।
ಞೇ ಯ್ಯಾ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಭೇದಾತಿ, ನಿರುತ್ತಞ್ಞೂಹಿ ಭಾಸಿತಾ॥
ಆ ಇವಣ್ಣೋ ಚುವಣ್ಣೋ ಚ, ಪಞ್ಚ ಅನ್ತಾ ಸರೂಪತೋ।
ಇತ್ಥಿಭೇದಾತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ಓಕಾರನ್ತೇನ ಛಾಪಿ ವಾ॥
ಬಿನ್ದು, ಇ, ಉ-ಇಮೇ ಅನ್ತಾ, ತಯೋ ಞೇಯ್ಯಾ ವಿಭಾವಿನಾ।
ನಪುಂಸಕಪ್ಪಭೇದಾತಿ, ನಿರುತ್ತಞ್ಞೂಹಿ ಭಾಸಿತಾ॥
ಅನ್ತಾ ಸತ್ತೇವ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೇ, ಇತ್ಥಿಯಂ ಪಞ್ಚ ವಾ ಛ ವಾ।
ನಪುಂಸಕೇ ತಯೋ ಏವಂ, ದಸ ಪಞ್ಚಹಿ ಛಬ್ಬಿಧಾ॥
ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಭೂತೋ’’ತಿಆದಯೋ ಸದ್ದಾ ನಿಬ್ಬಚನಾಭಿಧೇಯ್ಯಕಥನತ್ಥಸಾಧಕವಚನಪರಿಯಾಯವಚನತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಇಮೇಸಂ ನಿಬ್ಬಚನಾದೀನಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವಕ್ಖಾಮ ವಿಞ್ಞೂನಂ ತುಟ್ಠಿಜನನತ್ಥಞ್ಚೇವ ಸೋತಾರಾನಮತ್ಥೇಸು ಪಟುತರಬುದ್ಧಿಪಟಿಲಾಭಾಯ ಚ। ತತ್ರ ಭೂತೋತಿ ಖನ್ಧಪಾತುಭಾವೇನ ಭವತೀತಿ ಭೂತೋ, ಇದಂ ತಾವ ನಿಬ್ಬಚನಂ। ‘‘ಭೂತೋ’’ತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕವಸೇನ ಸತ್ತೋ ವುಚ್ಚತಿ, ಇದಮಭಿಧೇಯ್ಯಕಥನಂ। ‘‘ಯೋ ಚ ಕಾಲಘಸೋ ಭೂತೋ। ಸಬ್ಬೇವ ನಿಕ್ಖಿಪಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಭೂತಾ ಲೋಕೇ ಸಮುಸ್ಸಯ’’ನ್ತಿ ಚ ಇದಮೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕವಚನಂ। ಅಥ ವಾ ಭೂತೋತಿ ಏವಂನಾಮಕೋ ಅಮನುಸ್ಸಜಾತಿಯೋ ಸತ್ತವಿಸೇಸೋ, ಇದಮಭಿಧೇಯ್ಯಕಥನಂ। ‘‘ಭೂತವಿಜ್ಜಾ, ಭೂತವೇಜ್ಜೋ, ಭೂತವಿಗ್ಗಹಿತೋ’’ತಿ ಚ ಇದಮೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕವಚನಂ। ಯಞ್ಚ ಪನ ‘‘ಸತ್ತೋ ಮಚ್ಚೋ ಪಜಾ’’ತಿಆದಿಕಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆಗತಂ ವಚನಂ, ಇದಂ ಸತ್ತೋತಿ ಭೂತಸದ್ದಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ಯಞ್ಚ ನಿದ್ದೇಸಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಮಚ್ಚೋತಿ ಸತ್ತೋ ನರೋ ಮಾನವೋ ಪೋಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಜೀವೋ ಜಗು ಜನ್ತು ಹಿನ್ದಗು ಮನುಜೋ’’ತಿ ಆಗತಂ, ಇದಮ್ಪಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಮೇವ। ತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚನ್ತೇ –
ಸತ್ತೋ ಮಚ್ಚೋ ಜನೋ ಭೂತೋ, ಪಾಣೋ ಹಿನ್ದಗು ಪುಗ್ಗಲೋ।
ಜನ್ತು ಜೀವೋ ಜಗು ಯಕ್ಖೋ, ಪಾಣೀ ದೇಹೀ ತಥಾಗತೋ॥
ಸತ್ತವೋ ಮಾತಿಯೋ ಲೋಕೋ, ಮನುಜೋ ಮಾನವೋ ನರೋ।
ಪೋಸೋ ಸರೀರೀತಿ ಪುಮೇ, ಭೂತಮಿತಿ ನಪುಂಸಕೇ॥
ಪಜಾತಿ ಇತ್ಥಿಯಂ ವುತ್ತೋ, ಲಿಙ್ಗತೋ, ನ ಚ ಅತ್ಥತೋ।
ಏವಂ ತಿಲಿಙ್ಗಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸದ್ದಾ ಸತ್ತಾಭಿಧಾನಕಾ॥
ಯೋ ಸೋ ಜಙ್ಘಾಯ ಉಲತಿ, ಸೋ ಸತ್ತೋ ಜಙ್ಘಲೋ ಇಧ।
ಪಾಣದೇಹಾಭಿಧಾನೇಹಿ, ಸತ್ತನಾಮಂ ಪಪಞ್ಚಿತಂ॥
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕರಣೇ ‘‘ಪರಿಯಾಯವಚನ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಅಭಿಧಾನ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಸಙ್ಖಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಚ ಏಕತ್ಥಾನಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ, ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ಪನ ಭೂತಸದ್ದೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾಮನುಸ್ಸಧಾತುಸಸ್ಸತವಿಜ್ಜಮಾನಖೀಣಾಸವಸತ್ತರುಕ್ಖಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ, ತಪ್ಪಯೋಗೋ ಉಪರಿ ಅತ್ಥತ್ತಿಕವಿಭಾಗೇ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತಿ। ಭಾವಕೋತಿ ಭಾವೇತೀತಿ ಭಾವಕೋ, ಇದಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ। ಯೋ ಭಾವನಂ ಕರೋತಿ, ಸೋ ಭಾವಕೋ। ಇದಮಭಿಧೇಯ್ಯಕಥನಂ। ‘‘ಭಾವಕೋ ನಿಪಕೋ ಧೀರೋ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕವಚನಂ। ‘‘ಭಾವಕೋ ಭಾವನಾಪಸುತೋ ಭಾವನಾಪಯುತ್ತೋ ಭಾವನಾಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಇದಂ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ಇಮಾನಿ ‘‘ಭೂತೋ ಭಾವಕೋ’’ತಿ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಹೇತುಕತ್ತುವಸೇನ ವುತ್ತಾನೀತಿ। ಇತೋ ಪರಂ ನಯಾನುಸಾರೇನ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ‘‘ಇದಂ ನಿಬ್ಬಚನ’’ನ್ತಿ ಚ ಆದೀನಿ
ಭವನಂ ಭವೋ, ಭವೋ ವುಚ್ಚತಿ ವುದ್ಧಿ। ಭೂಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಾತಿಸಯಯೋಗತೋ ವಡ್ಢನೇಪಿ ದಿಸ್ಸಮಾನತ್ತಾ ಭವನಂ ವಡ್ಢನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ। ‘‘ಭವೋ ಚ ರಞ್ಞೋ ಅಭವೋ ಚ ರಞ್ಞೋ’’ತಿ ಇದಂ ವುದ್ಧಿಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ಅಥ ವಾ ಭವೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಸಸ್ಸತಂ। ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿ ಹಿ ಸಸ್ಸತವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ, ತಸ್ಮಾ ಭವದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ತಥಾ ಭವೋತಿ ಭವದಿಟ್ಠಿ, ಭವತಿ ಸಸ್ಸತಂ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಪವತ್ತನತೋ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ಭವದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ। ಭವದಿಟ್ಠಿ ಹಿ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ಭವೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಭವೇನ ಭವಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಮೋಕ್ಖಮಾಹಂಸೂ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ಏತ್ಥಾಯಂ ಪಾಳಿವಚನತ್ಥೋ – ಏಕಚ್ಚೇ ಸಮಣಾ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಾ ಭವದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಾ ಕಾಮಭವಾದಿನಾ ವಾ ಸಬ್ಬಭವತೋ ವಿಮುತ್ತಿಂ ಸಂಸಾರವಿಸುದ್ಧಿಂ ಕಥಯಿಂಸೂತಿ। ಅಥ ವಾ ಭವನ್ತಿ ವಡ್ಢನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಏತೇನಾತಿ ಭವೋತಿ ಅತ್ಥೇನ ಸಮ್ಪತ್ತಿಪುಞ್ಞಾನಿ ಭವೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ‘‘ಇತಿಭವಾಭವತಞ್ಚ ವೀತಿವತ್ತೋ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ಏತ್ಥ ಪನಾಯಂ ಪಾಳಿವಚನತ್ಥೋ – ಭವೋತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಅಭವೋತಿ ವಿಪತ್ತಿ। ತಥಾ ಭವೋತಿ ವುದ್ಧಿ, ಅಭವೋತಿ ಹಾನಿ। ಭವೋತಿ ಸಸ್ಸತಂ, ಅಭವೋತಿ ಉಚ್ಛೇದೋ। ಭವೋತಿ ಪುಞ್ಞಂ, ಅಭವೋತಿ ಪಾಪಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ವೀತಿವತ್ತೋತಿ।
ಸಹೋಕಾಸಾ
‘‘ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪಾಟಿ, ಧಾತುಆಯತನಾನ ಚ।
ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ವತ್ತಮಾನಾ, ಸಂಸಾರೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ
ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೋ ಸಂಸಾರೋಪಿ ಭವೋ। ‘‘ಭವೇ ದುಕ್ಖಂ ಭವದುಕ್ಖಂ, ಭವೇ ಸಂಸರನ್ತೋ’’ತಿ ಇಮಾನೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಾನಿ ವಚನಾನಿ। ತತ್ರ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಸಂಸಾರೋ ಭವೋತಿ ಕಥೀಯತಿ? ಭವತಿ ಏತ್ಥ ಸತ್ತಸಮ್ಮುತಿ ಖನ್ಧಾದಿಪಟಿಪಾಟಿಸಙ್ಖಾತೇ ಧಮ್ಮಪುಞ್ಜಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೇನ ಭವಸದ್ದಸ್ಸ ಭಾವಕತ್ತುಕರಣಾಧಿಕರಣಸಾಧನವಸೇನತ್ಥಕಥನಂ।
ಏತ್ಥ ಭವಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಂ ವದಾಮ –
ವುದ್ಧಿಸಮ್ಪತ್ತಿಪುಞ್ಞಾನಿ, ಖನ್ಧಾ ಸೋಕಾಸಸಞ್ಞಿತಾ।
ಸಂಸಾರೋ ಸಸ್ಸತಞ್ಚೇತಂ, ಭವಸದ್ದೇನ ಸದ್ದಿತಂ॥
ಭವತಣ್ಹಾ ಭವದಿಟ್ಠಿ, ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ ತಥಾ।
ಕಮ್ಮಭವೋ ಚ ಸಬ್ಬನ್ತಂ, ಭವಸದ್ದೇನ ಸದ್ದಿತಂ॥
ಭವತಣ್ಹಾಭವದಿಟ್ಠಿ-ದ್ವಯಂ ಕತ್ಥಚಿ ಪಾಳಿಯಂ।
ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ, ಭವಸದ್ದೇನ ಸದ್ದಿತಂ॥
ಅಭವೋತಿ ನ ಭವೋ ಅಭವೋ।
ವಿಪತ್ತಿ ಹಾನಿ ಉಚ್ಛೇದೋ, ಪಾಪಞ್ಚೇವ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ।
ಇಮೇ ಅಭವಸದ್ದೇನ, ಅತ್ಥಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಸಾಸನೇ॥
ಭಾವೋತಿ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ, ಯೋ ‘‘ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಥೀನಂಭಾವೋ ದುರಾಜಾನೋ। ನಾಮಚ್ಚೋ ರಾಜಭರಿಯಾಸು, ಭಾವಂ ಕುಬ್ಬೇಥ ಪಣ್ಡಿತೋ। ಹದಯಙ್ಗತಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ ಏತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ಅಪಿಚ ವತ್ಥುಧಮ್ಮೋಪಿ ಭಾವೋ। ‘‘ಭಾವಸಙ್ಕೇತಸಿದ್ಧೀನ’’ನ್ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ, ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಭಾವೋ। ‘‘ಅಚ್ಚಾಹಿತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋಸಿ ಲುದ್ದಂ, ಭಾವೇ ಚ ತೇ ಕುಸಲಂ ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ಕ್ರಿಯಾಪಿಭಾವೋ। ‘‘ಭಾವಲಕ್ಖಣಂ ಭಾವಸತ್ತಮೀ’’ತಿ ಚ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ಅಪಿಚ ಭಾವೋತಿ ಸತ್ತವೇವಚನನ್ತಿ ಭಣನ್ತಿ, ಧಾತು ವಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ತತ್ಥ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಚ ವತ್ಥುಧಮ್ಮೋ ಚ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಸತ್ತೋ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಭವತೀತಿ ಭಾವೋ। ತಥಾ ಪನ ಭಾವೇತೀತಿ ಭಾವೋ, ಕ್ರಿಯಾ
ನತ್ತನೋಮತಿಯಾ ಏತಂ, ನಿಬ್ಬಚನಮುದಾಹಟಂ।
ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಸೀಹಾನಂ, ಮತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಾಹಟಂ॥
ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪೋರಾಣೇಹಿ ‘‘ಇತ್ಥಿಯಾ ಭಾವೋ ಇತ್ಥಿಭಾವೋ, ಇತ್ಥೀತಿ ವಾ ಭವತಿ ಏತೇನ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿಧಾನಞ್ಚಾತಿ ಇತ್ಥಿಭಾವೋ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುಮ್ಭಾವೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಪುಮಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪುಮ್ಭಾವೋ, ಪುಮಾತಿ ವಾ ಭವತಿ ಏತೇನ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿಧಾನಞ್ಚಾತಿ ಪುಮ್ಭಾವೋತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಸಮಧಿಗನ್ತಬ್ಬಂ। ಇದಂ ಭಾವಸದ್ದಸ್ಸ ಕತ್ತುಭಾವಕರಣಸಾಧನವಸೇನತ್ಥಕಥನಂ।
ಅಭಾವೋತಿ ನ ಭಾವೋತಿ ಅಭಾವೋ, ಕೋ ಸೋ? ಸುಞ್ಞತಾ ನತ್ಥಿತಾ। ಸಭಾವೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಭಾವೋ ಸಭಾವೋ, ಅತ್ತನೋ ಪಕತಿ ಇಚ್ಚೇವತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಸಭಾವೋತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸತಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವೇ ಯೋ ಕೋಚಿ ಸರೂಪಂ ಲಭತಿ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಲಕ್ಖಣಮಿತಿ ಸಞ್ಞಿತೋ ನಮನರುಪ್ಪನಕಕ್ಖಳಫುಸನಾದಿಆಕಾರೋ ಇಚ್ಚೇವತ್ಥೋ। ‘‘ಸಾಮಞ್ಞಂ ವಾ ಸಭಾವೋ ವಾ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಮತ’’ನ್ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ಅಪಿಚ ಸಭಾವೋತಿ ಸಲಕ್ಖಣೋ ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮೋ। ಕೇನಟ್ಠೇನ? ಸಹ ಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೇನ। ಸಬ್ಭಾವೋತಿ ಸತಂ ಭಾವೋ ಸಬ್ಭಾವೋ, ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೋ ಇಚ್ಚೇವತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಭಾವೋ ಸಬ್ಭಾವೋ। ‘‘ಗಾಹಾಪಯನ್ತಿ ಸಬ್ಭಾವ’’ನ್ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನೋ ವಾ ಭಾವೋ ಸಬ್ಭಾವೋ। ‘‘ಏವಂ ಗಹಣಸಬ್ಭಾವೋ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ಸಭಾವ ಸಬ್ಭಾವಸದ್ದಾನಂ ಭಾವಸಾಧನವಸೇನತ್ಥಕಥನಂ।
ಸಮ್ಭವೋತಿ ಸಮ್ಭವನಂ ಸಮ್ಭವೋ, ಸಮ್ಭವನಕ್ರಿಯಾ, ಯುತ್ತಿ ವಾ। ಯುತ್ತಿ ಹಿ ಸಮ್ಭವೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸಮ್ಭವೋ ಗಹಣಸ್ಸ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು। ಅಥ ವಾ ಸಮ್ಭವತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಸಮ್ಭವೋ। ಯತೋ ಹಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಮ್ಭವತಿ, ಸೋ ಸಮ್ಭವೋ। ಪಭವೋತಿ ಪಭವನಂ ಪಭವೋ, ಅಚ್ಛಿನ್ನತಾ, ಪಭವತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ವಾ ಪಭವೋ। ಯತೋ ಹಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಭವತಿ, ಸೋ ಪಭವೋ। ಇಮೇ ಪನ ಸಮ್ಭವಪಭವಸದ್ದಾ ಕತ್ಥಚಿ ಸಮಾನತ್ಥಾ ಕತ್ಥಚಿ ಭಿನ್ನತ್ಥಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕಥಂ? ಸಮ್ಭವಸದ್ದೋ ಹಿ ಭವನಕ್ರಿಯಮ್ಪಿ ವದತಿ ಯುತ್ತಿಮ್ಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮ್ಪಿ ಸಮ್ಭವರೂಪಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯತ್ಥಮ್ಪಿ, ಪಭವಸದ್ದೋ ಪನ ಭವನಕ್ರಿಯಮ್ಪಿ ವದತಿ ನದಿಪ್ಪಭವಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯತ್ಥಮ್ಪಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚಯತ್ಥಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಭಿನ್ನತ್ಥಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ಪಚ್ಚಯತ್ಥೇನ ಪನ ಸಮಾನತ್ಥಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಪಚ್ಚಯೋ ಹೇತು ನಿದಾನಂ ಕಾರಣಂ ಸಮ್ಭವೋ ಪಭವೋತಿಆದಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ನಾನ’’ನ್ತಿ।
‘‘ಮೂಲಂ ಹೇತು ನಿದಾನಞ್ಚ, ಸಮ್ಭವೋ ಪಭವೋ ತಥಾ।
ಸಮುಟ್ಠಾನಾಹಾರಾರಮ್ಮಣಂ, ಪಚ್ಚಯೋ ಸಮುದಯೇನ ಚಾ’’ತಿ
ಅಯಮ್ಪಿ ಗಾಥಾ ಏತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಿಕಾ। ಇದಂ ಸಮ್ಭವಪಭವಸದ್ದಾನಂ ಭಾವಾಪಾದಾನಸಾಧನವಸೇನತ್ಥಕಥನಂ।
ಏವಮೇತ್ಥ ಭಾವಕತ್ತುಕಮ್ಮಕರಣಾಪಾದಾನಾಧಿಕರಣವಸೇನ ಛ ಸಾಧನಾನಿ ಪಕಾಸಿತಾನಿ। ತಾನಿ ಸಮ್ಪದಾನಸಾಧನೇನ ಸತ್ತವಿಧಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ತಂ ಪನ ಉತ್ತರಿ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಧನಮಸ್ಸ ಭವತೂತಿ ಧನಭೂತೀ’’ತಿಆದಿನಾ। ಇಚ್ಚೇವಂ ಕಿತಕವಸೇನ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಸತ್ತವಿಧಾನಿ ಸಾಧನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಯಾನಿ ‘‘ಕಾರಕಾನೀ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಇತೋ ಅಞ್ಞಂ ಸಾಧನಂ ನತ್ಥಿ। ಇಧ ಪಯೋಗೇಸ್ವತ್ಥೇಸು ಚ ವಿಞ್ಞೂನಂ
ಪಭಾವೋತಿ ಪಕಾರತೋ ಭವತೀತಿ ಪಭಾವೋ, ಸೋಯಮಾನುಭಾವೋಯೇವ। ‘‘ಪಭಾವಂ ತೇ ನ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ಯೇನ ತ್ವಂ ಮಿಥಿಲಂ ವಜೇ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ಅನುಭವೋತಿ ಅನುಭವನಂ ಅನುಭವೋ, ಕಿಂ ತಂ? ಪರಿಭುಞ್ಜನಂ। ಆನುಭಾವೋತಿ ತೇಜುಸ್ಸಾಹಮನ್ತಪಭೂಸತ್ತಿಯೋ। ‘‘ತೇಜಸಙ್ಖತೋ ಉಸ್ಸಾಹಮನ್ತಪಭೂಸತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೋ ವಾ ಮಹನ್ತೋ ಆನುಭಾವೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಮಹಾನುಭಾವೋ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ।
ತೇಜೋ ಉಸ್ಸಾಹಮನ್ತಾ ಚ, ಪಭೂಸತ್ತೀತಿ ಪಞ್ಚಿಮೇ।
ಆನುಭಾವಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಪಭಾವಾತಿ ಚ ತೇ ವದೇ॥
ತೇಜಾದಿವಾಚಕತ್ತಮ್ಹಿ, ಆನುಭಾವಪದಸ್ಸ ತು।
ಅತ್ಥನಿಬ್ಬಚನಂ ಧೀರೋ, ಯಥಾಸಮ್ಭವಮುದ್ದಿಸೇ॥
ಅಥ ಆನುಭಾವೋತಿ ಅನುಭವಿತಬ್ಬಫಲಂ। ‘‘ಅನುಭವಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ ಮಹನ್ತತಾಯ ಮಹಾನುಭಾವೋ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ಪರಾಭವೋತಿ ಪರಾಭವನಂ ಪರಾಭವೋ, ಅಥ ವಾ ಪರಾಭವತೀತಿ ಪರಾಭವೋ। ‘‘ಸುವಿಜಾನೋ ಪರಾಭವೋ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ಅಪಿಚ ‘‘ಧಮ್ಮದೇಸ್ಸೀ ಪರಾಭವೋ’’ತಿ ಪಾಠಾನುರೂಪತೋ ಪರಾಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಪರಾಭವೋತಿ ಅನಾಗತಕಾಲವಸೇನಪಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ಪರಾಭವನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪರಾಭವೋ। ಕಿಂ ತಂ? ಧಮ್ಮದೇಸ್ಸಿತಾದಿ। ‘‘ಪಠಮೋ ಸೋ ಪರಾಭವೋ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ವಿಭವೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ತಞ್ಹಿ ಭವತೋ ವಿಗತತ್ತಾ ಭವತೋ ವಿಗತೋತಿ ವಿಭವೋ, ಭವಸ್ಸ ಚ ತಂಹೇತು ವಿಗತತ್ತಾ ವಿಗತೋ ಭವೋ ಏತಸ್ಮಾತಿ ವಿಭವೋ। ವಿಭವನ್ತಿ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ ವಿನಸ್ಸನ್ತಿ ಇತೋ ಅರಿಯಧನವಿಲೋಮಕಾ ಕಿಲೇಸಮಹಾಚೋರಾತಿಪಿ ವಿಭವೋ। ವಿಭವಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಾಭಿಧಾನತ್ತೇ ‘‘ಏವಂ ಭವೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ, ವಿಭವೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಕೋ’’ತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ಇಮಾನಿ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯವಚನಾನಿ –
ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿಭವೋ ಮೋಕ್ಖೋ, ನಿರೋಧೋ ಅಮತಂ ಸಮಂ।
ಸಙ್ಖಾರೂಪಸಮೋ ದುಕ್ಖ-ನಿರೋಧೋ ಅಚ್ಚುತ’ಕ್ಖಯೋ॥
ವಿವಟ್ಟ’ಮಕತಂ ಅತ್ಥಂ, ಸನ್ತಿಪದ’ಮಸಙ್ಖತಂ।
ಪಾರಂ ತಣ್ಹಾಕ್ಖಯೋ ದುಕ್ಖ-ಕ್ಖಯೋ ಸಞ್ಞೋಜನಕ್ಖಯೋ॥
ಯೋಗಕ್ಖೇಮೋ ವಿರಾಗೋ ಚ,
ಲೋಕನ್ತೋ ಚ ಭವಕ್ಖಯೋ।
ಅಪವಗ್ಗೋ ವಿಸಙ್ಖಾರೋ,
ಸಬ್ಭಿ ಸುದ್ಧಿ ವಿಸುದ್ಧಿ ಚ॥
ವಿಮುತ್ಯಾ’ಪಚಯೋ ಮುತ್ತಿ, ನಿಬ್ಬುತಿ ಉಪಧಿಕ್ಖಯೋ।
ಸನ್ತಿ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತು, ದಿಸಾ ಚ ಸಬ್ಬತೋಪಭಂ॥
ವಿನಾಪೇತಾನಿ
ನಿಬ್ಬಾನವಾಚಕಾನೀತಿ, ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಯ್ಯ ಸುಮೇಧಸೋ॥
‘‘ತಾಣಂ ಲೇಣ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ-ಪೇಕ್ಖಿಕಾನಿ ಭವನ್ತಿ ಹಿ।
ವಿಸೇಸಕಪದಾನನ್ತಿ, ಏತ್ಥೇತಾನಿ ಪಕಾಸಯೇ॥
ತಾಣಂ ಲೇಣ’ಮರೂಪಞ್ಚ, ಸನ್ತಂ ಸಚ್ಚ’ಮನಾಲಯಂ।
ಸುದುದ್ದಸಂ ಸರಣಞ್ಚ, ಪರಾಯಣ’ಮನೀತಿಕಂ॥
ಅನಾಸವಂ ಧುವಂ ನಿಚ್ಚಂ, ವಿಞ್ಞಾಣ’ಮನಿದಸ್ಸನಂ।
ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜಂ ಸಿವಂ ಖೇಮಂ, ನಿಪುಣಂ ಅಪಲೋಕಿಕಂ॥
ಅನನ್ತ’ಮಕ್ಖರಂ ದೀಪೋ, ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಕೇವಲಂ ಪದಂ।
ಪಣೀತಂ ಅಚ್ಚುತಞ್ಚಾತಿ, ಬಹುಧಾಪಿ ವಿಭಾವಯೇ॥
ಗೋತ್ರಭೂತಿ ಪದಸ್ಸತ್ಥಂ, ವದನ್ತೇಹಿ ಗರೂಹಿ ತು।
ಗೋತ್ತಂ ವುಚ್ಚತಿ ನಿಬ್ಬಾನ-ಮಿತಿ ಗೋತ್ತನ್ತಿ ಭಾಸಿತಂ॥
ವಿಭವೋತಿ ವಾ ವಿನಾಸಸಮ್ಪತ್ತಿಧನುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯೋಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತತ್ಥ ವಿನಾಸೋ ವಿಭವನಂ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನಂ ನಸ್ಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೇನ ವಿಭವೋ। ‘‘ವಿಭವೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ, ಇತ್ಥೇಕೇ ಸತೋ ಸತ್ತಸ್ಸ ಉಚ್ಛೇದಂ ವಿನಾಸಂ ವಿಭವಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀ’’ತಿ ಚ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಪನ ವಿಸೇಸತೋ ಭವತೀತಿ ವಿಭವೋ। ‘‘ರಞ್ಞೋ ಸಿರಿವಿಭವಂ ದಟ್ಠುಕಾಮಾ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ಧನಂ ಪನ ಭವನ್ತಿ ವಡ್ಢನ್ತಿ ವುದ್ಧಿಂ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಏತೇನಾತಿ ವಿಭವೋ। ‘‘ಅಸೀತಿಕೋಟಿವಿಭವಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೀ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ಇದಂ ಪನ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ –
ಧನಂ ಸಂ ವಿಭವೋ ದಬ್ಬಂ, ಸಾಪತೇಯ್ಯಂ ಪರಿಗ್ಗಹೋ।
ಓಡ್ಡಂ ಭಣ್ಡಂ ಸಕಂ ಅತ್ಥೋ, ಇಚ್ಚೇತೇ ಧನವಾಚಕಾ॥
ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ಪನ ವಿಭವತಿ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ‘‘ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚ ಪುನ ಚುತಿತೋ ಉದ್ಧಂ ನ ಜಾಯತೀ’’ತಿ ಗಹಣತೋ ವಿಭವೋತಿ। ‘‘ವಿಭವತಣ್ಹಾ’’ತಿ
ಧನನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಸುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯೋ।
ವುತ್ತಾ ವಿಭವಸದ್ದೇನ, ಇತಿ ವಿಞ್ಞೂ ವಿಭಾವಯೇ॥
ಪಾತುಭಾವೋತಿ ಪಾತುಭವನಂ ಪಾತುಭಾವೋ। ಆವಿಭಾವೋತಿ ಆವಿಭವನಂ ಆವಿಭಾವೋ, ಉಭಿನ್ನಮೇತೇಸಂ ಪಾಕಟತಾ ಇಚ್ಚೇವತ್ಥೋ। ತಿರೋಭಾವೋತಿ ತಿರೋಭವನಂ ತಿರೋಭಾವೋ, ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಭಾವೋ। ವಿನಾಭಾವೋತಿ ವಿನಾಭವನಂ ವಿನಾಭಾವೋ, ವಿಯೋಗೋ। ಸೋತ್ಥಿಭಾವೋತಿ ಸೋತ್ಥಿಭವನಂ ಸೋತ್ಥಿಭಾವೋ, ಸುವತ್ಥಿಭಾವೋ ಸುಖಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ನಿಬ್ಭಯತಾ ನಿರುಪದ್ದವತಾ ಏವ। ಅತ್ಥಿಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥಿತಾ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾ ಅವಿವಿತ್ತತಾ। ನತ್ಥಿಭಾವೋತಿ ನತ್ಥಿತಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತಾ ವಿವಿತ್ತತಾ ರಿತ್ತತಾ ತುಚ್ಛತಾ ಸುಞ್ಞತಾ। ಓಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ।
ಅಭಿಭವತೀತಿ ಅಭಿಭವಿತಾ, ಪರಂ ಅಭಿಭವನ್ತೋ ಯೋ ಕೋಚಿ। ಏವಂ ಪರಿಭವಿತಾ, ಅನುಭವತೀತಿ ಅನುಭವಿತಾ, ಸುಖಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ವಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವಾ ಅನುಭವನ್ತೋ ಯೋ ಕೋಚಿ। ಏವಂ ಸಮನುಭವಿತಾ। ಪಚ್ಚನುಭವಿತಾ, ಏತ್ಥ ಪನ ಯಥಾ ‘‘ಅಮತಸ್ಸ ದಾತಾ। ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೇತಾ’’ತಿಆದೀಸು ‘‘ದಾತಾ’’ತಿ ಪದಾನಂ ಕತ್ತುವಾಚಕಾನಂ ‘‘ಅಮತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಕಮ್ಮವಾಚಕೇಹಿ ಛಟ್ಠಿಯನ್ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜನಾ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಥಾ ಇಮೇಸಮ್ಪಿ ಪದಾನಂ ‘‘ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿಭವಿತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಏವಂ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಏವರೂಪಾನಂ ಪದಾನಂ। ಆಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ।
ಭವತೀತಿ ಭವಂ। ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ವಾ ಭವಂ, ವಡ್ಢಮಾನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ। ‘‘ಸುವಿಜಾನೋ ಭವಂ ಹೋತಿ, ಸುವಿಜಾನೋ ಪರಾಭವೋ। ಧಮ್ಮಕಾಮೋ ಪರಾಭವಂ। ಏವಂ ಪರಿಭವಂ। ಅಭಿಭವಂ। ಅನುಭವಂ। ಪಭವತಿ ಪಹೋತಿ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಪಭವಂ, ಪಹೋನ್ತೋ ಯೋ ಕೋಚಿ। ನ ಪಭವಂ ಅಪ್ಪಭವಂ, ‘‘ಅಪ್ಪಭವ’’ನ್ತಿ ಚ ಇದಂ ಜಾತಕೇ ದಿಟ್ಠಂ –
‘‘ಛಿನ್ನಬ್ಭಮಿವ ವಾತೇನ, ರುಣ್ಣೋ ರುಕ್ಖಮುಪಾಗಮಿಂ।
ಸೋಹಂ ಅಪ್ಪಭವಂ ತತ್ಥ, ಸಾಖಂ ಹತ್ಥೇಹಿ ಅಗ್ಗಹಿ’’ನ್ತಿ
ತತ್ಥ ಸಾಧಕವಚನಮಿದಂ। ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ।
ಧನಭೂತೀತಿ ಧನಮಸ್ಸ ಭವತೂತಿ ಧನಭೂತಿ। ಸಿರಿಭೂತೀತಿ ಸೋಭಾಯ ಚೇವ ಪಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಾನಞ್ಚ ಅಧಿವಚನಂ। ಸಾ ಅಸ್ಸ ಭವತೂತಿ ಸಿರಿಭೂತಿ। ಏವಂ ಸೋತ್ಥಿಭೂತಿ, ಸುವತ್ಥಿಭೂತಿ। ಇಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ।
ಭಾವೀತಿ ಭವನಸೀಲೋ ಭಾವೀ, ಭವನಧಮ್ಮೋ ಭಾವೀ, ಭವನೇ ಸಾಧುಕಾರೀ ಭಾವೀ। ಏವಂ ವಿಭಾವೀ। ಸಮ್ಭಾವೀ। ಪರಿಭಾವೀತಿ। ತತ್ರ ವಿಭಾವೀತಿ ಅತ್ಥವಿಭಾವನೇ ಸಮತ್ಥೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ವುಚ್ಚತಿ। ಏತ್ಥ ವಿದ್ವಾ, ವಿಜ್ಜಾಗತೋ, ಞಾಣೀತಿಆದಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಭವನ್ತಿ ಚತ್ರ –
ವಿದ್ವಾ ವಿಜ್ಜಾಗತೋ ಞಾಣೀ, ವಿಭಾವೀ ಪಣ್ಡಿತೋ ಸುಧೀ।
ಬುಧೋ ವಿಸಾರದೋ ವಿಞ್ಞೂ, ದೋಸಞ್ಞೂ ವಿದ್ದಸು ವಿದೂ॥
ವಿಪಸ್ಸೀ
ಕುಸಲೋ ವಿದುರೋ ಧೀಮಾ, ಗತಿಮಾ ಮುತಿಮಾ ಚಯಂ॥
ಚಕ್ಖುಮಾ ಕಣ್ಣವಾ ದಬ್ಬೋ, ಧೀರೋ ಭೂರಿ ವಿಚಕ್ಖಣೋ।
ಸಪ್ಪಞ್ಞೋ ಬುದ್ಧಿಮಾ ಪಞ್ಞೋ, ಏವಂನಾಮಾ ವಿಭಾವಿನೋತಿ॥
ಈಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ।
ಸಯಮ್ಭೂತಿ ಸಯಮೇವ ಭವತೀತಿ ಸಯಮ್ಭೂ। ಕೋ ಸೋ? ಅನ್ತರೇನ ಪರೋಪದೇಸಂ ಸಾಮಂಯೇವ ಸಬ್ಬಂ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಸಕ್ಯಮುನಿ ಭಗವಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –
‘‘ನ ಮೇ ಆಚರಿಯೋ ಅತ್ಥಿ, ಸದಿಸೋ ಮೇ ನ ವಿಜ್ಜತಿ।
ಸದೇವಕಸ್ಮಿಂ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ನತ್ಥಿ ಮೇ ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ॥
ಅಹಞ್ಹಿ ಅರಹಾ ಲೋಕೇ, ಅಹಂ ಸತ್ಥಾ ಅನುತ್ತರೋ।
ಏಕೋಮ್ಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಸೀತೀಭೂತೋಸ್ಮಿ ನಿಬ್ಬುತೋ’’ತಿ॥
ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಪಾರಮಿತಾಪರಿಭಾವಿತೋ ಸಯಮ್ಭೂಞಾಣೇನ ಸಹ ವಾಸನಾಯ ವಿಗತವಿದ್ಧಸ್ತನಿರವಸೇಸಕಿಲೇಸೋ ಮಹಾಕರುಣಾಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾದಿಅಪರಿಮೇಯ್ಯಗುಣಗಣಾಧಾರೋ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನೋ ಸಯಮ್ಭೂ। ಸೋ ಏವಂಭೂತೋ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನೋ ಲೋಕೇ ಅಗ್ಗಪುಗ್ಗಲೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಚ್ಛರಿಯಮನುಸ್ಸೋ, ಕತಮೋ ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ? ತಥಾಗತೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ। ಸೋ ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ ಏತರಹಿ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ, ಸುಗತೋ’’ತಿಆದೀಹಿ ಯಥಾಭುಚ್ಚಗುಣಾಧಿಗತನಾಮೇಹಿ ಚ ಪಸಿದ್ಧೋ, ‘‘ಗೋತಮೋ ಆದಿಚ್ಚಬನ್ಧೂ’’ತಿ ಗೋತ್ತತೋ ಚ ಪಸಿದ್ಧೋ, ಸಕ್ಯಪುತ್ತೋ ಸಕ್ಕೋ ಸಕ್ಯಮುನಿ ಸಕ್ಯಸೀಹೋ ಸಕ್ಯಪುಙ್ಗವೋತಿ ಕುಲತೋ ಚ ಪಸಿದ್ಧೋ, ಸುದ್ಧೋದನಿಮಾಯಾದೇವೀಸುತೋತಿ
ಯೋ ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ ಆಸಿ, ಬುದ್ಧೋ ಸೋ ವದತಂ ವರೋ।
ಗೋತ್ತತೋ ಗೋತಮೋ ನಾಮ, ತಥೇವಾದಿಚ್ಚಬನ್ಧು ಚ॥
ಸಕ್ಯಕುಲೇ ಪಸೂತತ್ತಾ, ಸಕ್ಯಪುತ್ತೋತಿ ವಿಸ್ಸುತೋ।
ಸಕ್ಕೋ ಇತಿ ಚ ಅವ್ಹಿತೋ, ತಥಾ ಸಕ್ಯಮುನೀತಿ ಚ॥
ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸೇಟ್ಠಭಾವೇನ, ಸಕ್ಯೇ ಚ ಸೇಟ್ಠಭಾವತೋ।
ಸಕ್ಯಸೀಹೋತಿ ಸೋ ಸಕ್ಯ-ಪುಙ್ಗವೋತಿ ಚ ಸಮ್ಮತೋ॥
ಸುದ್ಧೋದನೀತಿ ಪಿತಿತೋ, ನಭೇ ಚನ್ದೋವ ವಿಸ್ಸುತೋ।
ಮಾತಿತೋಪಿ ಚ ಸಞ್ಞಾತೋ, ಮಾಯಾದೇವೀಸುತೋ ಇತಿ॥
ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಸುಗತೋ ಬುದ್ಧೋ, ಧಮ್ಮರಾಜಾ ತಥಾಗತೋ।
ಸಮನ್ತಭದ್ದೋ ಭಗವಾ, ಜಿನೋ ದಸಬಲೋ ಮುನಿ॥
ಸತ್ಥಾ ವಿನಾಯಕೋ ನಾಥೋ,
ಮುನಿನ್ದೋ ಲೋಕನಾಯಕೋ।
ನರಾಸಭೋ ಲೋಕಜಿನೋ,
ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ದ್ವಿಪದುತ್ತಮೋ॥
ದೇವದೇವೋ ಲೋಕಗರು, ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಮೀ ಮಹಾಮುನಿ।
ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು ಪುರಿಸ-ದಮ್ಮಸಾರಥಿ ಮಾರಜಿ॥
ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರೋ ಚ ಅದ್ವೇಜ್ಝ-ವಚನೋ ಸತ್ಥವಾಹಕೋ।
ವಿಸುದ್ಧಿದೇವೋ ದೇವಾತಿ-ದೇವೋ ಚ ಸಮಣಿಸ್ಸರೋ॥
ಭೂರಿಪಞ್ಞೋ’ನಧಿವರೋ, ನರಸೀಹೋ ಚ ಚಕ್ಖುಮಾ।
ಮುನಿಮುನಿ ನರವರೋ, ಛಳಭಿಞ್ಞೋ ಜನೇ ಸುತೋ॥
ಅಙ್ಗೀರಸೋ ಯತಿರಾಜಾ, ಲೋಕಬನ್ಧು’ಮತನ್ದದೋ।
ವತ್ತಾ ಪವತ್ತಾ ಸದ್ಧಮ್ಮ-ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಯತಿಸ್ಸರೋ॥
ಲೋಕದೀಪೋ
ಲೋಕತ್ತಯವಿದೂ ಲೋಕ-ಪಜ್ಜೋತೋ ಪುರಿಸುತ್ತಮೋ॥
ಸಚ್ಚದಸೋ ಸತಪುಞ್ಞ-ಲಕ್ಖಣೋ ಸಚ್ಚಸವ್ಹಯೋ।
ರವಿಬನ್ಧಾ’ಸಮಸಮೋ, ಪಞ್ಚನೇತ್ತ’ಗ್ಗಪುಗ್ಗಲೋ॥
ಸಬ್ಬಾಭಿಭೂ ಸಬ್ಬವಿದೂ, ಸಚ್ಚನಾಮೋ ಚ ಪಾರಗೂ।
ಪುರಿಸಾತಿಸಯೋ ಸಬ್ಬ-ದಸ್ಸಾವೀ ನರಸಾರಥಿ॥
ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಇತಿ ಸೋ, ಞಾತೋ ಸತ್ತುತ್ತಮೋತಿ ಚ।
ತಾದೀ ವಿಭಜ್ಜವಾದೀತಿ, ಮಹಾಕಾರುಣಿಕೋತಿ ಚ॥
ಚಕ್ಖುಭೂತೋ ಧಮ್ಮಭೂತೋ, ಞಾಣಭೂತೋತಿ ವಣ್ಣಿತೋ।
ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೋತಿ ಪುರಿಸಾ-ಜಞ್ಞೋ ಇತಿ ಚ ಥೋಮಿತೋ॥
ಲೋಕಜೇಟ್ಠೋ ಸಯಮ್ಭೂ ಚ, ಮಹೇಸಿ ಮಾರಭಞ್ಜನೋ।
ಅಮೋಘವಚನೋ ಧಮ್ಮ-ಕಾಯೋ ಮಾರಾಭಿಭೂ ಇತಿ॥
ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ನಾಮಾನಿ, ಸಗುಣೇನ ಮಹೇಸಿನೋ।
ನಾಮಂ ಗುಣೇಹಿ ನಿಸ್ಸಿತಂ, ಕೋ ಕವಿನ್ದೋ ಕಥೇಸ್ಸತಿ॥
ತತ್ರ ಸಬ್ಬಞ್ಞು ಇಚ್ಚಾದಿ-ನಾಮಂ ಸಾಧಾರಣಂ ಭವೇ।
ಸಬ್ಬೇಸಾನಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧಾನಂ, ಗೋತಮೋ ಇತಿಆದಿ ನ॥
ಬುದ್ಧೋ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೋ ಚ, ‘‘ಸಯಮ್ಭೂ’’ಇತಿ ಸಾಸನೇ।
ಕೇಚಿ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಯಮ್ಭೂ’’ತಿ, ಸಾಸನಾವಚರಂ ನ ತಂ॥
‘‘ಬುದ್ಧೋ ತಥಾಗತೋ ಸತ್ಥಾ, ಭಗವಾ’’ತಿ ಪದಾನಿ ತು।
ಠಾನೇನೇಕಸಹಸ್ಸಮ್ಹಿ, ಸಞ್ಚರನ್ತಿ ಅಭಿಣ್ಹಸೋ॥
ತತ್ರ ಚಾದಿಪದಂ ಅನ್ತ-ಪದಞ್ಚೇವ ಇಮಾನಿ ತು।
ಏಕತೋಪಿ ಚರನ್ತೀತಿ, ವಿಭಾವೇಯ್ಯ ವಿಸಾರದೋ॥
ವಿಸೇಸಕಪದಾನಂ ತು, ಅಪೇಕ್ಖಕಪದಾನಿ ಚ।
ಅನಪೇಕ್ಖಪದಾನೀತಿ, ಪದಾನಿ ದುವಿಧಾ ಸಿಯುಂ॥
ತಥಾ
‘‘ಏವಂ ವಿಜಿತಸಙ್ಗಾಮಂ, ಸತ್ಥವಾಹಂ ಅನುತ್ತರಂ।
ಸಾವಕಾ ಪಯಿರುಪಾಸನ್ತಿ, ತೇವಿಜ್ಜಾ ಮಚ್ಚುಹಾಯಿನೋ॥
ಯಂ ಲೋಕೋ ಪೂಜಯತೇ,
ಸಲೋಕಪಾಲೋ ಸದಾ ನಮಸ್ಸತಿ ಚ।
ತಸ್ಸೇತ ಸಾಸನವರಂ,
ವಿದೂಹಿ ಞೇಯ್ಯಂ ನರವರಸ್ಸಾ’’ತಿ,
‘‘ಛಳಭಿಞ್ಞಸ್ಸ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ ಚ ಏವಂ ವಿಸೇಸಕಪದಾಪೇಕ್ಖಕಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಬುದ್ಧೋ ಜಿನೋ ಭಗವಾತಿ ಏವಂಪಕಾರಾನಿ ಪನ ನೋ ವಿಸೇಸಕಾಪೇಕ್ಖಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ಮುನಿನ್ದೋ ಸಮಣಿನ್ದೋ ಸಮಣಿಸ್ಸರೋ ಯತಿಸ್ಸರೋ ಆದಿಚ್ಚಬನ್ಧು ರವಿಬನ್ಧೂತಿ ಏವಂಪಕಾರಾನಂ ಇಧ ವುತ್ತಾನಮಭಿಧಾನಾನಂ ವಿಸೇಸತ್ಥಾಭಾವತೋ ಪುನರುತ್ತಿದೋಸೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ। ತನ್ನ, ಅಭಿಧಾನಾನಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣೀಯಾನಭಿಸಙ್ಖರಣೀಯವಸೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖತಾಭಿಧಾನಾನಿ ಅನಭಿಸಙ್ಖತಾಭಿಧಾನಾನೀತಿ ದ್ವೇಧಾ ದಿಸ್ಸನತೋ। ತಥಾ ಹಿ ಕತ್ಥಚಿ ಕೇಚಿ ‘‘ಸಕ್ಯಸೀಹೋ’’ತಿ ಅಭಿಧಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ‘‘ಸಕ್ಯಕೇಸರೀ ಸಕ್ಯಮಿಗಾಧಿಪೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಾನಾವಿವಿಧಮಭಿಧಾನಮಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ, ಪಾವಚನೇಪಿ ಹಿ ‘‘ದ್ವಿದುಗ್ಗಮವರಹನುತ್ತ’ಮಲತ್ಥಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ತಥಾ ಕೇಚಿ ‘‘ಧಮ್ಮರಾಜಾ’’ತಿ ಅಭಿಧಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ‘‘ಧಮ್ಮದಿಸಮ್ಪತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ। ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ’’ತಿ ಅಭಿಧಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ‘‘ಸಬ್ಬದಸ್ಸಾವೀ ಸಬ್ಬದಸ್ಸೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ, ‘‘ಸಹಸ್ಸಕ್ಖೋ’’ತಿ ಅಭಿಧಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ‘‘ದಸಸತಲೋಚನೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ। ‘‘ಆದಿಚ್ಚಬನ್ಧೂ’’ತಿ ಅಭಿಧಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ‘‘ಅರವಿನ್ದಸಹಾಯಬನ್ಧೂ’’ತಿಆದೀನಿ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ। ‘‘ಅಮ್ಬುಜ’’ನ್ತಿ ಅಭಿಧಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ‘‘ನೀರಜಂ ಕುಞ್ಜ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ। ಪಾವಚನೇಪಿ ಹಿ
‘‘ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಅಭಿಧಾನಾನಿ ಪನ ಅನಭಿಸಙ್ಖತಾಭಿಧಾನಾನಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ ಆಯಸ್ಮತಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೇನ ‘‘ಬುದ್ಧೋತಿ ನೇತಂ ನಾಮಂ ಮಾತರಾ ಕತಂ, ನ ಪಿತರಾ ಕತಂ, ನ ಭಗಿನಿಯಾ ಕತಂ, ನ ಞಾತಿಸಾಲೋಹಿತೇಹಿ ಕತಂ, ನ ದೇವತಾಹಿ ಕತಂ, ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕಮೇತಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಬೋಧಿಯಾ ಮೂಲೇ ಸಹ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪ್ಪಟಿಲಾಭಾ ಸಚ್ಛಿಕಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಯದಿದಂ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ, ತಥಾ ‘‘ಭಗವಾತಿ ನೇತಂ ನಾಮಂ ಮಾತರಾ ಕತಂ…ಪೇ॰… ಸಚ್ಛಿಕಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಯದಿದಂ ಭಗವಾ’’ತಿ। ಏವಂ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಅಭಿಧಾನಾನಿ ಅನಭಿಸಙ್ಖತಾಭಿಧಾನಾನಿ। ನ ಹಿ ತಾನಿ ಅಭಿಧಾನಾನಿ ಚೇವ ‘‘ಸತ್ಥಾ ಸುಗತೋ ಜಿನೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಚ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಭಿಧಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಭಿಸಙ್ಖತಾನಿ, ನಾಪಿ ಅಞ್ಞಾನಿ ಅಭಿಧಾನಾನಿ ಏತಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಭಿಸಙ್ಖತಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಅಭಿಧಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ‘‘ಬುಜ್ಝಿತಾ ಬೋಧೇತಾ ಬೋಧಕೋ’’ತಿಆದೀನಿ ನಾಮಾಭಿಧಾನಾನಿ ನ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ। ತಥಾ ‘‘ಭಗವಾ ಸತ್ಥಾ ಸುಗತೋ’’ತಿಆದೀನಿ ನಾಮಾಭಿಧಾನಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚ ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಭಗೋ ಅನುಸಾಸಕೋ ಸುನ್ದರವಚನೋ’’ತಿಆದೀನಿ ನಾಮಾಭಿಧಾನಾನಿ ನಾಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ। ಏವಂ ಇಮಂ ವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮುನಿನ್ದೋ ಸಮಣಿನ್ದೋ ಸಮಣಿಸ್ಸರೋ ಯತಿಸ್ಸರೋ ಆದಿಚ್ಚಬನ್ಧು ರವಿಬನ್ಧೂ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪುನರುತ್ತಿ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಕತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಏವಮಞ್ಞತ್ರಾಪಿ ನಯೋ ನೇತಬ್ಬೋ। ಅತ್ರಿದಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಅಭಿಸಙ್ಖತನಾಮಞ್ಚ, ನಾಮಞ್ಚಾನಭಿಸಙ್ಖತಂ।
ದ್ವಿದುಗ್ಗಮವರೋ ಬುದ್ಧೋ, ಇತಿ ನಾಮಂ ದ್ವಿಧಾ ಭವೇ’’ತಿ॥
ಪಭೂತಿ ಪರಂ ಪಸಯ್ಹ ಭವತೀತಿ ಪಭೂ, ಇಸ್ಸರೋ। ‘‘ಅರಞ್ಞಸ್ಸ ಪಭೂ ಅಯಂ ಲುದ್ದಕೋ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ಅಭಿಭೂತಿ
‘‘ರೋದನ್ತೇ ದಾರಕೇ ದಿಸ್ವಾ, ಉಬ್ಬಿಗ್ಗಾ ವಿಪುಲಾ ದುಮಾ।
ಸಯಮೇವೋನಮಿತ್ವಾನ, ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ ದಾರಕೇ’’ತಿ ಚ
‘‘ಅಙ್ಗಾರಿನೋ ದಾನಿ ದುಮಾ ಭದನ್ತೇ, ಫಲೇಸಿನೋ ಛದನಂ ವಿಪ್ಪಹಾಯಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಫಲಂ ತೋಸೇತಿ ಕಸ್ಸಕ’’ನ್ತಿ ಚ ಆದಿ। ಅಭಿಭೂಸದ್ದಸ್ಸ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾಭಿಧಾನತ್ತೇ ‘‘ಅಭಿಭುಂ ಅಭಿಭುತೋ ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ಅಥ ವಾ ಅಭಿಭವತೀತಿ ಅಭಿಭೂ, ಪರೇಸಮಭಿಭವಿತಾ ಯೋ ಕೋಚಿ। ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ತಥಾಗತೋಯೇವ ಅಭಿಭೂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ತಥಾಗತೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಅಭಿಭೂ ಅನಭಿಭೂತೋ ಅಞ್ಞದತ್ಥುದಸೋ ವಸವತ್ತೀ’’ತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಅಭಿಭೂ ನಾಮ ಸಹಸ್ಸೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
ವಿಭೂತಿ ವಿಸೇಸಭೂತೋತಿ ವಿಭೂ, ‘‘ಭವಸೋತಂ ಸಚೇ ಬುದ್ಧೋ, ತಿಣ್ಣೋ ಲೋಕನ್ತಗೂ ವಿಭೂ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಿಭೂತಿ ಹೇತ್ಥ ರೂಪಕಾಯಧಮ್ಮಕಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸೇಸಭೂತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆಹ ಚ –
‘‘ದಿಸ್ಸಮಾನೋಪಿ ತಾವಸ್ಸ, ರೂಪಕಾಯೋ ಅಚಿನ್ತಿಯೋ।
ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಟ್ಠೇ, ಧಮ್ಮಕಾಯೇ ಕಥಾವ ಕಾ’’ತಿ॥
ಅಧಿಭೂತಿ ಅಧಿಭವತೀತಿ ಅಧಿಭೂ, ಇಸ್ಸರೋ।
‘‘ತದಾ ಮಂ ತಪತೇಜೇನ, ಸನ್ತತ್ತೋ ತಿದಿವಾಧಿಭೂ।
ಧಾರೇನ್ತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಣ್ಣಂ, ಭಿಕ್ಖಾಯ ಮಂ ಉಪಾಗಮೀ’’ತಿ –
ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ಪತಿಭೂತಿ ಪತಿಭೂತೋತಿ ಪತಿಭೂ, ‘‘ಗೋಣಸ್ಸ ಪತಿಭೂ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ಗೋತ್ರಭೂತಿ ಗೋತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಅಮತಮಹಾನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಭೂತೋತಿ ಗೋತ್ರಭೂ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಕತಮೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ಗೋತ್ರಭೂ? ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮನನ್ತರಾ ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ ಹೋತಿ, ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಗೋತ್ರಭೂ’’ತಿ, ಇದಮೇವೇತ್ಥ ಅತ್ಥಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ಅಪಿಚ ಸಮಣೋತಿ ಗೋತ್ತಮತ್ತಮನುಭವಮಾನೋ ಕಾಸಾವಕಣ್ಠಸಮಣೋಪಿ ಗೋತ್ರಭೂ। ಸೋ ಹಿ ‘‘ಸಮಣೋ’’ತಿ ಗೋತ್ತಮತ್ತಂ ಅನುಭವತಿ ವಿನ್ದತಿ, ನ ಸಮಣಧಮ್ಮೇ ಅತ್ತನಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾತಿ ‘‘ಗೋತ್ರಭೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ‘‘ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಖೋ ಪನಾನನ್ದ ಅನಾಗತಮದ್ಧಾನಂ ಗೋತ್ರಭುನೋ ಕಾಸಾವಕಣ್ಠಾ ದುಸ್ಸೀಲಾ ಪಾಪಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ವತ್ರಭೂತಿ ಸಕ್ಕೋ। ಸೋ ಹಿ ಮಾತಾಪಿತಿಭರಣಾದೀಹಿ ಸತ್ತಹಿ ವತ್ತೇಹಿ ಸಕ್ಕತ್ತಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇ ದೇವೇ ವತ್ತೇನ ಅಭಿಭವತೀತಿ ವತ್ರಭೂ। ಆಗಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಭೂಧಾತುಮ್ಹಿ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಪತ್ತಿಅತ್ಥಮ್ಪಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ವತ್ತೇನ ಅಞ್ಞೇ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ದೇವಿಸ್ಸರಿಯಂ ಪತ್ತೋತಿ ವತ್ರಭೂ’’ತಿ ವತ್ರಭೂತಿ ವತ್ರನಾಮಕಸ್ಸ ಅಸುರಸ್ಸ ಅಭಿಭವಿತಾ। ಜಯತಂ ಪಿತಾತಿ ಜಯನ್ತಾನಂ ಪಿತಾ। ‘‘ಸಕ್ಕೋ ಇನ್ದೋ ಪುರಿನ್ದದೋ’’ ಇಚ್ಚಾದಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ಇದಂ ತು ಧಾತಾಧಿಕಾರೇ ಪಕಾಸೇಸ್ಸಾಮ। ಪರಾಭಿಭೂತಿ ಪರಮಭಿಭವತೀತಿ ಪರಾಭಿಭೂ। ಏವಂ ರೂಪಾಭಿಭೂತಿಆದೀಸುಪಿ। ಸಬ್ಬಾಭಿಭೂತಿ ಸಬ್ಬಮಭಿಭವಿತಬ್ಬಂ ಅಭಿಭವತೀತಿ ಸಬ್ಬಾಭಿಭೂ। ಸಬ್ಬಾಭಿಭೂತಿ ಚ ಇದಂ ನಾಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸೇವ ಯುಜ್ಜತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –
‘‘ಸಬ್ಬಾಭಿಭೂ ಸಬ್ಬವಿದೂಹಮಸ್ಮಿ,
ಸಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅನೂಪಲಿತ್ತೋ।
ಸಬ್ಬಞ್ಜಹೋ ತಣ್ಹಕ್ಖಯೇ ವಿಮುತ್ತೋ,
ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಕಮುದ್ದಿಸೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ॥
ಊಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ। ನಿಯತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋಯಂ।
ಇದಾನಿ ಅನಿಯತಲಿಙ್ಗಾನಂ ನಿಯತಲಿಙ್ಗೇಸು ಪಕ್ಖಿತ್ತಾನಂ ಭೂತಪರಾಭೂತ ಸಮ್ಭೂತಸದ್ದಾದೀನಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ವುಚ್ಚತಿ। ತತ್ರ ಭೂತೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಭವೀತಿ ಭೂತೋ, ಭೂತೋತಿ ಜಾತೋ ಸಞ್ಜಾತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಪಾತುಭೂತೋ, ಭೂತೋತಿ ವಾ ಲದ್ಧಸರೂಪೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕೋ ವಾ ಅವಿಞ್ಞಾಣಕೋ ವಾ। ಅಥ ವಾ ತಥಾಕಾರೇನ ಭವತೀತಿ ಭೂತೋ, ಭೂತೋತಿ ಸಚ್ಚೋ ತಥೋ ಅವಿತಥೋ ಅವಿಪರೀತೋ ಯೋ ಕೋಚಿ, ಏತ್ಥ ಯೋ ಭೂತಸದ್ದೋ ಸಚ್ಚತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ‘‘ಭೂತಟ್ಠೋ’’ತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ಪರಾಭೂತೋತಿ ಪರಾಭವೀತಿ ಪರಾಭೂತೋ। ಸುಟ್ಠು ಭೂತೋತಿ ಸಮ್ಭೂತೋ। ವಿಸೇಸೇನ ಭೂತೋತಿ ವಿಭೂತೋ। ವಿಸ್ಸುತೋ ಭೂತೋತಿ ವಾ ವಿಭೂತೋ, ‘‘ವಿಭೂತಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ವಿಭವೀತಿ ವಾ ವಿಭೂತೋ, ವಿನಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ‘‘ರೂಪೇ ವಿಭೂತೇ ನ ಫುಸನ್ತಿ ಫಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಾತುಭೂತೋ। ಆವಿ ಭವತೀತಿ ಆವಿಭೂತೋ। ಏವಂ ತಿರೋಭೂತೋ। ವಿನಾಭೂತೋ। ಭವಿತುಮನುಚ್ಛವಿಕೋತಿ ಭಬ್ಬೋ। ಪರಿಭವಿಯತೇ ಸೋತಿ ಪರಿಭೂತೋ। ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಯೋ ಪೀಳಿತೋ ಹೀಳಿತೋ ವಾ, ಸೋ ಪರಿಭೂತೋ। ಗಮ್ಯಮಾನತ್ಥೋ ಯಥಾಕಾಮಚಾರೀ। ಅಭಿಭವಿಯ್ಯತೇ ಸೋತಿ ಅಭಿಭೂತೋ। ಅಧಿಭವಿಯತೇ ಸೋತಿ ಅಧಿಭೂತೋ। ಏವಂ ಅದ್ಧಭೂತೋ। ಏತ್ಥ ಅಧಿಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥೋ ಅದ್ಧಸದ್ದೋ, ‘‘ಚಕ್ಖು ಭಿಕ್ಖವೇ ಅದ್ಧಭೂತಂ, ರೂಪಾ ಅದ್ಧಭೂತಾ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅದ್ಧಭೂತ’’ನ್ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ, ತಥಾ ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖವೇ ಭಿಕ್ಖು ನ ಹೇವ ಅನದ್ಧಭೂತಂ ಅತ್ತಾನಂ ನ ಅದ್ಧಭಾವೇತೀ’’ತಿ ಪದಮ್ಪಿ। ತತ್ಥ ಅನದ್ಧಭೂತನ್ತಿ ದುಕ್ಖೇನ ಅನಧಿಭೂತಂ। ದುಕ್ಖೇನ ಅನಧಿಭೂತೋ ನಾಮ ಮನುಸ್ಸತ್ತಭಾವೋ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ನ ಅದ್ಧಭಾವೇತಿ ನಾಭಿಭವತೀತಿ ಸುತ್ತಪದತ್ಥೋ।
ಅನುಭವಿಯತೇ ಸೋತಿ ಅನುಭೂತೋ। ಏವಂ ಸಮನುಭೂತೋ। ಪಚ್ಚನುಭೂತೋ। ಭಾವಿತೋ। ಏತ್ಥ ಭಾವಿತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಂ ‘‘ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಖೋ ಕಸ್ಸಪ ಮಯಾ ಸಮ್ಮದಕ್ಖಾತೋ ಭಾವಿತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಗುಣೀವಾಚಕಂ ಪಧಾನಪದಂ ಸಾಸನೇ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಿತ್ಥಿಯಸಮಯೇ ಪನ ಭಾವಿತೋತಿ ಕಾಮಗುಣೋ ವುಚ್ಚತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ನ ಭಾವಿತಮಾಸೀಸತೀ’’ತಿ। ತತ್ರ ಭಾವಿತಾ ನಾಮ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ, ತೇ ನ ಆಸೀಸತಿ ನ ಸೇವತೀತಿ ಸುತ್ತಪದತ್ಥೋ। ಸಮ್ಭಾವಿಯತೇ ಸೋತಿ ಸಮ್ಭಾವಿತೋ। ಏವಂ ವಿಭಾವಿತೋ। ಪರಿಭಾವಿತೋ। ಅನುಪರಿಭೂತೋ। ಮನಂಪರಿಭೂತೋತಿ ಮನಂ ಪರಿಭವಿಯಿತ್ಥ ಸೋತಿ ಮನಂಪರಿಭೂತೋ। ಏತ್ಥ ಮನಂಪರಿಭೂತೋತಿ ಈಸಕಂ ಅಪ್ಪತ್ತಪರಿಭವನೋ ವುಚ್ಚತಿ। ಮನನ್ತಿ ಹಿ ನಿಪಾತಪದಂ। ‘‘ಅತಿಪಣ್ಡಿತೇನ ಪುತ್ತೇನ, ಮನಮ್ಹಿ ಉಪಕೂಲಿತೋ, ದೇವದತ್ತೇನ ಅತ್ತನೋ ಅಬುದ್ಧಭಾವೇನ ಚೇವ ಖನ್ತಿಮೇತ್ತಾದೀನಞ್ಚ ಮನಂಸದ್ದಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಿ ಯುತ್ತಿಂ ವದಾಮ।
ಮನಂಸದ್ದೋ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ನೋ, ನಾಮಂ ನೇಪಾತಿಕಞ್ಚಿತಿ।
ಸನ್ತಂ ತಸ್ಸ ಮನಂ ಹೋತಿ, ಮನಮ್ಹಿ ಉಪಕೂಲಿತೋತಿ॥
ಪರಿಭವಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಞ್ಞೇನ ಪರಿಭವಿತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೋತಿ ಪರಿಭವಿತಬ್ಬೋ। ಏವಂ ಪರಿಭೋತ್ತಬ್ಬೋ ಪರಿಭವನೀಯೋ। ತಬ್ಬಪಚ್ಚಯಟ್ಠಾನೇ ಹಿ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಪದಯೋಜನಾ ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಅಲದ್ಧಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಲದ್ಧಬ್ಬಂ ಲಭನೀಯಂ ಲದ್ಧುಂ ವಾ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಪರಿಭವನಮರಹತೀತಿ ಪರಿಭವಿತಬ್ಬೋ। ಏವಂ ಪರಿಭೋತ್ತಬ್ಬೋ ಪರಿಭವನೀಯೋ। ತಥಾ ಹಿ ತಬ್ಬಪಚ್ಚಯಟ್ಠಾನೇ ಅರಹತಿಪದಯೋಜನಾ ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಪರಿಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ ಲಾಭಮರಹತೀತಿ ಲದ್ಧಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ಪರಿಭೋತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವೇ ‘‘ಖತ್ತಿಯೋ ಖೋ ಮಹಾರಾಜ ದಹರೋತಿ ನ ಉಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ನ ಪರಿಭೋತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ಅಭಿಅಧಿಪುಬ್ಬಾ ಭೂಧಾತುಯೋ ಸಮಾನತ್ಥಾ। ಸೇಸಾನಿ ದುಕಾನಿ ನಯಾನುಸಾರೇನ ಞೇಯ್ಯಾನಿ। ಭಮಾನೋತಿ ಭವತೀತಿ ಭಮಾನೋ, ಮಜ್ಝೇ ವಕಾರಲೋಪೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅತ್ರಿದಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ –
‘‘ಕಿಂ ಸೋ ಭಮಾನೋ ಸಚ್ಚಕೋ’’, ಇಚ್ಚತ್ರ ಪಾಳಿಯಂ ಪನ।
ರೂಪಂ ಭವತಿಧಾತುಸ್ಸ, ವಲೋಪೇನೇವ ದಿಸ್ಸತಿ॥
ಅತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ ‘‘ಕಿಂ ಸೋ ಭಮಾನೋ ಸಚ್ಚಕೋ ನಿಗಣ್ಠಪುತ್ತೋ, ಯೋ ಭಗವತೋ ವಾದಂ ಆರೋಪೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ವಿಭವಮಾನೋತಿ ವಿಭವತೀತಿ ವಿಭವಮಾನೋ। ಏವಂ ಪರಿಭವಮಾನೋತಿಆದೀಸು। ತತ್ಥ ‘‘ಅಭಿಸಮ್ಭೋನ್ತೋ’’ತಿಮಸ್ಸ ಕರೋನ್ತೋ ನಿಪ್ಫಾದೇನ್ತೋ ಇಚ್ಚೇವತ್ಥೋ। ‘‘ಸಬ್ಬಾನಿ ಅಭಿಸಮ್ಭೋನ್ತೋ, ಸ ರಾಜವಸತಿಂ ವಸೇ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನಿಮಾನಿ ತ್ವಾಪಚ್ಚಯನ್ತಪದಾನಿ ವಿಯಾತಿ।
ಪರಿಭವಿಯಮಾನೋತಿ ಪರಿಭವಿಯತೇ ಸೋತಿ ಪರಿಭವಿಯಮಾನೋ। ಏವಂ ಪರಿಭುಯ್ಯಮಾನೋತಿಆದೀಸುಪಿ। ಇಮಾನಿಪಿ ವಿಪ್ಪಕತಪಚ್ಚತ್ತವಚನಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ರಾಜಪುರಿಸೇಹಿ ನೀಯಮಾನೋ ಚೋರೋ ಏವಂ ಚಿನ್ತೇಸೀ’’ತಿಆದೀನಿ ವಿಯ ಪರಿಪುಣ್ಣುತ್ತರಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ಕತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಪರಿಭವಿಯಮಾನೋ ತಾಣಂ ಗವೇಸತಿ। ಭೋಗೋ ಪುಗ್ಗಲೇನಾನುಭವಿಯಮಾನೋ ಪರಿಕ್ಖಯಂ ಗಚ್ಛತೀತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ರ ಈದಿಸೇಸು ವಿಪ್ಪಕತವಚನೇಸು ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ಅಯಂ ಅನಿಯತಲಿಙ್ಗಾನಂ ನಿಯತಲಿಙ್ಗೇಸು ಪಕ್ಖಿತ್ತಾನಂ ಭೂತ ಪರಾಭೂತ ಸಮ್ಭೂತಸದ್ದಾನಂ ನಿದ್ದೇಸೋ। ಇಚ್ಚೇವಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಾನಂ ಭೂಧಾತುಮಯಾನಂ ಯಥಾರಹಂ ನಿಬ್ಬಚನಾದಿವಸೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ವಿಭಾವಿತೋ।
ಇದಾನಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ ವುಚ್ಚತಿ – ತತ್ರ ಭಾವಿಕಾತಿ ಭಾವೇತೀತಿ ಭಾವಿಕಾ। ಯಾ ಭಾವನಂ ಕರೋತಿ, ಸಾ ಭಾವಿಕಾ। ಭಾವನಾತಿ ವಡ್ಢನಾ ಬ್ರೂಹನಾ ಫಾತಿಕರಣಂ ಆಸೇವನಾ ಬಹುಲೀಕಾರೋ। ವಿಭಾವನಾತಿ ಪಕಾಸನಾ ಸನ್ದಸ್ಸನಾ। ಅಥ ವಾ ವಿಭಾವನಾತಿ ಅಭಾವನಾ ಅನ್ತರಧಾಪನಾ। ಸಮ್ಭಾವನಾತಿ ಉಕ್ಕಂಸನಾ ಥೋಮನಾ। ಪರಿಭಾವನಾತಿ ವಾಸನಾ, ಸಮನ್ತತೋ ವಾ ವಡ್ಢನಾ। ಆಕಾರನ್ತಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ।
ಭೂಮೀತಿ ಸತ್ತಾಯಮಾನಾ ಭವತೀತಿ ಭೂಮಿ, ಅಥ ವಾ ಭವನ್ತಿ ಜಾಯನ್ತಿ ವಡ್ಢನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಥಾವರಾ ಚ ಜಙ್ಗಮಾ ಚಾತಿ ಭೂಮಿ। ಭೂಮಿ ವುಚ್ಚತಿ
‘‘ಪಥವೀ ಮೇದನೀ ಭೂಮಿ, ಭೂರೀ ಭೂ ಪುಥುವೀ ಮಹೀ।
ಛಮಾ ವಸುಮತೀ ಉಬ್ಬೀ, ಅವನೀ ಕು ವಸುನ್ಧರಾ।
ಜಗತೀ ಖಿತಿ ವಸುಧಾ, ಧರಣೀ ಗೋ ಧರಾ’’ಇತಿ॥
ಅತ್ರ ಭೂ ಕು ಗೋಸದ್ದಾ ಪಥವೀಪದತ್ಥೇ ವತ್ತನ್ತೀತಿ ಕುತ್ರ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಾತಿ ಚೇ?
ವಿದ್ವಾ ಭೂಪಾಲ ಕುಮುದ-ಗೋರಕ್ಖಾದಿಪದೇಸು ವೇ।
ಭೂ ಕು ಗೋಇತಿ ಪಥವೀ, ವುಚ್ಚತೀತಿ ವಿಭಾವಯೇ॥
ಭೂತೀತಿ ಭವನಂ ಭೂತಿ। ವಿಭೂತೀತಿ ವಿನಾಸೋ, ವಿಸೇಸತೋ ಭವನಂ ವಾ, ಅಥ ವಾ ವಿಸೇಸತೋ ಭವನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಏತಾಯಾತಿ ವಿಭೂತಿ, ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೇವ, ‘‘ರಞ್ಞೋ ವಿಭೂತಿ। ಪಿಹನೀಯಾ ವಿಭೂತಿಯೋ’’ತಿ ಚ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ಇಕಾರನ್ತಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ।
ಭೂರೀತಿ ಪಥವೀ। ಸಾ ಹಿ ಭವನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಭೂರೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಭವತಿ ವಾ ಪಞ್ಞಾಯತಿ ವಡ್ಢತಿ ಚಾತಿ ಭೂರೀ, ಅಥ ವಾ ಭೂತಾಭೂತಾ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ಸತ್ತಾ ರಮನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಭೂರೀ। ಪಥವೀನಿಸ್ಸಿತಾ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಪಥವಿಯಂಯೇವ ರಮನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಇಮಿನಾಪಿ ಅತ್ಥೇನ ಭೂರೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಭೂರೀಸದ್ದಸ್ಸ ಪಥವೀವಚನೇ ‘‘ಭೂರಿಪಞ್ಞೋ’’ತಿ ಅತ್ಥಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ಅಪಿಚ ಭೂರೀ ವಿಯಾತಿ ಭೂರೀ, ಪಞ್ಞಾ, ಭೂರೀತಿ ಪಥವೀಸಮಾಯ ವಿತ್ಥತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ನಾಮಂ, ‘‘ಯೋಗಾ ವೇ ಜಾಯತೀ ಭೂರೀ, ಅಯೋಗಾ ಭೂರಿಸಙ್ಖಯೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಂ ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ। ಅಥ ವಾ ಭೂತೇ ಅತ್ಥೇ ರಮತೀತಿ ಭೂರೀ, ಪಞ್ಞಾಯೇತಂ ನಾಮಂ, ‘‘ಭೂರೀ ಮೇಧಾ ಪರಿಣಾಯಿಕಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ ಆಯಸ್ಮತಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ರಾಗಂ ಅಭಿಭೂಯತೀತಿ ಭೂರೀ, ಪಞ್ಞಾ। ದೋಸಂ ಮೋಹಂ…ಪೇ॰… ರಾಗೋ ಅರಿ, ತಂ ಅರಿಂ ಮದ್ದತೀತಿ ಭೂರೀ, ಪಞ್ಞಾ। ದೋಸೋ। ಮೋಹೋ…ಪೇ॰… ಸಬ್ಬೇ ಭವಗಾಮಿನೋ ಕಮ್ಮಾ ಅರಿ, ತಂ ಅರಿಂ ಮದ್ದತೀತಿ ಭೂರೀ, ಪಞ್ಞಾ’’। ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಗೋತ್ರಭೂ’’ತಿ ಪದಮಿವ ‘‘ಅರಿಭೂ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇಪಿ ಭೂಸದ್ದಂ ಪುಬ್ಬನಿಪಾತಂ ಕತ್ವಾ ಸನ್ಧಿವಸೇನ ಭೂರೀತಿ ಪದಮುಚ್ಚಾರಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಪಿಚ ಈದಿಸೇಸು ನಾಮಿಕಪದೇಸು ವಿನಾಪಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ಅಭಿಭವನಾದಿಅತ್ಥಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿಯೇವ, ನಾಖ್ಯಾತಿಕಪದೇಸೂತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇದಂ ಪನ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ –
ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ ಚಿನ್ತಾ, ವಿಚಯೋ ಉಪಲಕ್ಖಣಾ।
ಪವಿಚಯೋ ಚ ಪಣ್ಡಿಚ್ಚಂ, ಧಮ್ಮವಿಚಯಮೇವ ಚ॥
ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾ ಚ ಕೋಸಲ್ಲಂ, ಭೂರೀ ಪಚ್ಚುಪಲಕ್ಖಣಾ।
ನೇಪುಞ್ಞಞ್ಚೇವ ವೇಭಬ್ಯಾ, ಮೇಧಾ ಚುಪಪರಿಕ್ಖಕಾ॥
ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಞ್ಚ ಪರಿಣಾ-ಯಿಕಾ ಚೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾ।
ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಞ್ಞಾಬಲಂ, ಅಮೋಹೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಚ।
ಪತೋದೋ ಚಾಭಿಧಮ್ಮಸ್ಮಾ, ಇಮಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ ಮೇ॥
ಞಾಣಂ ಪಞ್ಞಾಣಮುಮ್ಮಙ್ಗೋ, ಸತ್ಥೋ ಸೋತೋ ಚ ದಿಟ್ಠಿ ಚ।
ಮನ್ತಾ ಬೋಧೋ ಬುದ್ಧಿ ಬುದ್ಧಂ, ಪಟಿಭಾನಞ್ಚ ಬೋಧಿತಿ॥
ಧಮ್ಮೋ ವಿಜ್ಜಾ ಗತಿ ಮೋನಂ, ನೇಪಕ್ಕಂ ಗೋ ಮತೀ ಮುತಿ।
ವೀಮಂಸಾ ಯೋನಿ ಧೋನಾ ಚ, ಪಣ್ಡಾ ಪಣ್ಡಿಚ್ಚಯಮ್ಪಿ ಚ।
ವೇದೋ ಪಣ್ಡಿತಿಯಞ್ಚೇವ, ಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಮಿರಿಯಾಪಿ ಚ॥
‘‘ಸೋತೋ ಬೋಧೀ’’ತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ಞಾಣನಾಮದ್ವಯಂ ಇದಂ।
ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಸಮ್ಬುದ್ಧ-ಸಾವಕಾನಮ್ಪಿ ರೂಹತಿ॥
‘‘ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿ
ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸಬ್ಬಞ್ಞು-ಬುದ್ಧಾನಂಯೇವ ರೂಹತಿ॥
ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಸಙ್ಖಾತಾ, ಪರಮೋಪಪದಾ ಪನ।
ಞಾಣಪಣ್ಣತ್ತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞು-ಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸೇವ ರೂಹತಿ॥
ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಸಙ್ಖಾತಾ, ಅನುತ್ತರಪದಾದಿಕಾ।
ಬುದ್ಧಾ ವಾ ಞಾಣಪಣ್ಣತ್ತಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುಸ್ಸೇವ ರೂಹತಿ॥
‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾ’’ತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ಞಾಣಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುನೋವ ತಂ।
ಯುಜ್ಜತೇ ಅವಸೇಸಾ ತು, ಞಾಣಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಬ್ಬಗಾ॥
ಞಾಣಭಾವಮ್ಹಿ ಸನ್ತೇಪಿ, ಧಮ್ಮಚಕ್ಖಾದಿಕಂ ಪನ।
ಪಯೋಜನನ್ತರಾಭಾವಾ, ನಾತ್ರ ಸನ್ದಸ್ಸಿತಂ ಮಯಾತಿ॥
ಭೂತೀತಿ ಭೂತಸ್ಸ ಭರಿಯಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಪೇತಸ್ಸ ಭರಿಯಾ ‘‘ಪೇತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಮೇವ ಭೂತಸ್ಸ ಭರಿಯಾ ‘‘ಭೂತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಭೋತೀತಿ ಯಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಕಥೇನ್ತೇನ ಸಾ ಇತ್ಥೀ ‘‘ಭೋತೀ’’ ಇತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಇತ್ಥೀ ವೋಹರಿಯತೀತಿ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಪುರಿಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಕಥೇನ್ತೇನ ಪುರಿಸೋ ‘‘ಭವಂ’’ ಇತಿ ವೋಹರಿಯತಿ, ಏವಮೇವ ಇತ್ಥಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಕಥೇನ್ತೇನ ಇತ್ಥೀ ‘‘ಭೋತೀ’’ಇತಿ ವೋಹರಿಯತಿ। ‘‘ಕುತೋ ನು ಭವಂ ಭಾರದ್ವಾಜೋ, ಇಮೇ ಆನೇಸಿ ದಾರಕೇ’’ತಿ, ‘‘ಅಹಂ ಭೋತಿಂ ಉಪಟ್ಠಿಸ್ಸಂ, ಮಾ ಭೋತೀ ಕುಪಿತಾ ಅಹೂ’’ತಿ ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ। ಅಥ ವಾ ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಸತ್ತೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಲದ್ಧನಾಮೋ, ಸೋ ‘‘ಭೋತೀ’’ಇತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಇತ್ಥೀಪಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇನ ಲದ್ಧನಾಮಾ ಅನಿತ್ಥೀಪಿ ವೋಹರಿಯತೀತಿ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಹಿ ದೇವಪುತ್ತೋಪಿ ‘‘ದೇವತಾ’’ತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವೋಹರಿತಬ್ಬತ್ತಾ ದೇವತಾಸದ್ದಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಭೋತೀ’’ಇತಿ ವೋಹರಿತೋ, ಪಗೇವ ದೇವಧೀತಾ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಭೋತೀ ಚರಹಿ ಜಾನಾತಿ, ತಂ ಮೇ ಅಕ್ಖಾಹಿ ಪುಚ್ಛಿತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ದೇವತಾಸದ್ದಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಭೋತೀ’’ಇತಿ ಇತ್ಥಿ ಲಿಙ್ಗವೋಹಾರೋ ಕತೋ। ಅತ್ರಾಯಂ
‘‘ಅತ್ಥಕಾಮೋಸಿ ಮೇ ಯಕ್ಖ, ಹಿತಕಾಮಾಸಿ ದೇವತೇ।
ಕರೋಮಿ ತೇ ತಂ ವಚನಂ, ತ್ವಂಸಿ ಆಚರಿಯೋ ಮಮಾ’’ತಿ –
ಮಟ್ಠಕುಣ್ಡಲೀವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಯಕ್ಖಸದ್ದಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ಥಕಾಮೋ’’ತಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಞ್ಚ ದೇವತಾಸದ್ದಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಹಿತಕಾಮಾ’’ತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಪುರಿಸಭೂತೋ ಮಟ್ಠಕುಣ್ಡಲೀ ವೋಹರಿತೋ। ಅಞ್ಞತ್ರಾಪಿ ದೇವತಾಸದ್ದಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ದೇವಪುತ್ತೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವೋಹರಿತೋ –
‘‘ನ ತ್ವಂ ಬಾಲೇ ವಿಜಾನಾಸಿ, ಯಥಾ ಅರಹತಂ ವಚೋ’’ತಿ।
‘‘ಅತ್ಥಕಾಮಾಸಿ ಮೇ ಅಮ್ಮ, ಹಿತಕಾಮಾಸಿ ದೇವತೇ’’ತಿ॥
ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಏಹಿ ಬಾಲೇ ಖಮಾಪೇಹಿ, ಕುಸರಾಜಂ ಮಹಬ್ಬಲ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಇತ್ಥೀಯೇವ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವೋಹರಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ಕತ್ಥಚಿ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಪದತ್ಥಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಲಿಙ್ಗಮತ್ತಮೇವಾಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಭೋತೀ ದೇವತಾ, ಭೋತೀ ಸಿಲಾ, ಭೋತೀ ಜಮ್ಬೂ, ಭೋತಿಂ ದೇವತನ್ತಿಆದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಾದೀನಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ಲಿಙ್ಗಞ್ಚ ಅತ್ಥಞ್ಚ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಭೋತೀ ಇತ್ಥೀ, ಭೋತಿಂ ದೇವ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ವಿಭಾವಿನೀತಿ ವಿಭಾವೇತೀತಿ ವಿಭಾವಿನೀ। ಏವಂ ಪರಿಭಾವಿನೀತಿಆದೀಸುಪಿ। ಈಕಾರನ್ತಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ।
ಭೂತಿ ಸತ್ತಾಯಮಾನಾ ಭವತೀತಿ ಭೂ। ಅಥ ವಾ ಭವನ್ತಿ ಜಾಯನ್ತಿ ವಡ್ಢನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಭೂ। ಭೂ ವುಚ್ಚತಿ ಪಥವೀ। ಅಭೂತಿ ವಡ್ಢಿವಿರಹಿತಾ ಕಥಾ, ನ ಭೂತಪುಬ್ಬಾತಿ ವಾ ಅಭೂ, ಅಭೂತಪುಬ್ಬಾ ಕಥಾ। ನ ಭೂತಾತಿ ವಾ ಅಭೂ, ಅಭೂತಾ ಕಥಾ। ‘‘ಅಭುಂ ಮೇ ಕಥಂ ನು ಭಣಸಿ, ಪಾಪಕಂ ವತ ಭಾಸಸೀ’’ತಿ ಇದಮೇತೇಸಮತ್ಥಾನಂ ಊಕಾರನ್ತಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ। ನಿಯತಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋಯಂ।
ಅನಿಯತಲಿಙ್ಗಾನಂ ಪನ ನಿಯತಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇಸು ಪಕ್ಖಿತ್ತಾನಂ ಭೂತಪರಾಭೂತಸಮ್ಭೂತಸದ್ದಾದೀನಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ನಯಾನುಸಾರೇನ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋವ। ಇಚ್ಚೇವಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾನಂ ಭೂಧಾತುಮಯಾನಂ ಯಥಾರಹಂ ನಿಬ್ಬಚನಾದಿವಸೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ವಿಭಾವಿತೋ।
ಇದಾನಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ ವುಚ್ಚತಿ – ತತ್ರ ಭೂತನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಪಥವೀಧಾತುಆದಿಕಂ ಮಹಾಭೂತರೂಪಂ। ತಞ್ಹಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನ ಭವತೀತಿ ಭೂತಂ, ಭವತಿ ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ತದಧೀನವುತ್ತಿತಾಯ ಉಪಾದಾರೂಪನ್ತಿ ಭೂತಂ। ಅಥ ವಾ ಭೂತನ್ತಿ ಸತ್ತೋ ಭೂತನಾಮಕೋ ವಾ। ಭೂತನ್ತಿ ಹಿ ನಪುಂಸಕವಸೇನ ಸಕಲೋ ಸತ್ತೋ ಏವಂನಾಮಕೋ ಚ ಯಕ್ಖಾದಿಕೋ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಕಾಲೋ ಘಸತಿ ಭೂತಾನಿ, ಸಬ್ಬಾನೇವ ಸಹತ್ತನಾ। ಯಾನೀಧ ಭೂತಾನಿ ಸಮಾಗತಾನಿ, ಉಜ್ಝಾಪೇತ್ವಾನ ಭೂತಾನಿ, ತಮ್ಹಾ ಠಾನಾ ಅಪಕ್ಕಮೀ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ನಪುಂಸಕಪ್ಪಯೋಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಗಾತಾಬನ್ಧಸುಖತ್ಥಂ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೋತಿ ಚೇ? ತನ್ನ, ‘‘ಯಕ್ಖಾದೀನಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಯಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ನೇವ ತೇಸಂ ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋ, ನ ಬಹಿ ಠಾನಂ ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಚುಣ್ಣಿಯಪದರಚನಾಯಮ್ಪಿ ಭೂತಸದ್ದಸ್ಸ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತದಸ್ಸನತೋತಿ ಅವಗನ್ತಬ್ಬಂ। ಮಹಾಭೂತನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಮಹಾಭೂತರೂಪಂ। ತಸ್ಸ ಮಹನ್ತಪಾತುಭಾವಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಮಹಾಭೂತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕಥಂ? ಮಹನ್ತಂ ಭೂತನ್ತಿ ಮಹಾಭೂತಂ, ಮಾಯಾಕಾರಸಙ್ಖಾತೇನ ಮಹಾಭೂತೇನ ಸಮನ್ತಿಪಿ ಮಹಾಭೂತಂ, ಯಕ್ಖಾದೀಹಿ ಮಹಾಭೂತೇಹಿ ಸಮನ್ತಿಪಿ ಮಹಾಭೂತಂ, ಮಹನ್ತೇಹಿ ಘಾಸಚ್ಛಾದನಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಭೂತಂ ಪವತ್ತನ್ತಿಪಿ ಮಹಾಭೂತಂ, ಮಹಾವಿಕಾರಭೂತನ್ತಿಪಿ ಮಹಾಭೂತಂ। ಏವಂ ಮಹನ್ತಪಾತುಭಾವಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಮಹಾಭೂತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಅತ್ರಿದಂ ಸುಟ್ಠುಪಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ –
ಪುನ್ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ ಭೂತಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ।
ಪಣ್ಣತ್ತಿಯಂ ಗುಣೇ ಚೇವ, ಗುಣೇಯೇವಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಕೋ॥
ಭೂತ ಸಮ್ಭೂತಸದ್ದಾದಿ-ನಯೇ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾಚಕಾ।
ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ ತಿಲಿಙ್ಗೇ ತೇ, ಇತಿ ಞೇ ಯ್ಯಂ ವಿಸೇಸತೋ॥
‘‘ಭೂತೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ಭೂತಾನಿ, ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಸಮಣೋ ಅಯಂ।
ಇದಾನಿ ಭೂತೋ, ಚಿತ್ತಾನಿ, ಭೂತಾನಿ ವಿಮಲಾನಿ ತು॥
ವಞ್ಝಾ ಭೂತಾ ವಧೂ ಏಸಾ’’, ಇಚ್ಚುದಾಹರಣಾನಿಮೇ।
ವುತ್ತಾನಿ ಸುಟ್ಠು ಲಕ್ಖೇಯ್ಯ, ಸಾಸನತ್ಥಗವೇಸಕೋ॥
ಭವಿತ್ತನ್ತಿ ವಡ್ಢಿತಟ್ಠಾನಂ। ತಞ್ಹಿ ಭವನ್ತಿ ವಡ್ಢನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಭವಿತ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ‘‘ಜನಿತ್ತಂ ಮೇ ಭವಿತ್ತಂ ಮೇ, ಇತಿ ಪಙ್ಕೇ ಅವಸ್ಸಯಿ’’ನ್ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ।
‘‘ಭವಿತ್ತಂ’’ ಇತಿ ‘‘ಭಾವಿತ್ತ’’-ನ್ತಿ ಚ ಪಾಠೋ ದ್ವಿಧಾ ಮಯಾ।
ರಸ್ಸತ್ತದೀಘಭಾವೇನ, ದಿಟ್ಠೋ ಭಗ್ಗವಜಾತಕೇ॥
ಭೂನನ್ತಿ ಭವನಂ ಭೂನಂ ವದ್ಧಿ। ‘‘ಅಹಮೇವ ದೂಸಿಯಾ ಭೂನಹತಾ, ರಞ್ಞೋ ಮಹಾಪತಾಪಸ್ಸಾ’’ತಿ, ‘‘ಭೂನಹಚ್ಚಂ ಕತಂ ಮಯಾ’’ತಿ ಚ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ।
ಭವನನ್ತಿ ಭವನಕ್ರಿಯಾ। ಅಥ ವಾ ಭವನ್ತಿ ವಡ್ಢನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸತ್ತಾ ಪುತ್ತಧೀತಾಹಿ ನಾನಾಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ಚಾತಿ ಭವನಂ ವುಚ್ಚತಿ ಗೇಹೋ, ‘‘ಪೇತ್ತಿಕಂ ಭವನಂ ಮಮಾ’’ತಿ ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ‘‘ಗೇಹೋ ಘರಞ್ಚ ಆವಾಸೋ, ಭವನಞ್ಚ ನಿಕೇತನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ। ಪರಾಭವನನ್ತಿ ಅವದ್ಧಿಮಾಪಜ್ಜನಂ। ಸಮ್ಭವನನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ಭವನಂ। ವಿಭವನನ್ತಿ ಉಚ್ಛೇದೋ ವಿನಾಸೋ ವಾ। ಪಾತುಭವನನ್ತಿ ಪಾಕಟತಾ ಸರೂಪಲಾಭೋ ಇಚ್ಚೇವತ್ಥೋ। ಆವಿಭವನನ್ತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವೋ। ತಿರೋಭವನನ್ತಿ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಭಾವೋ। ವಿನಾಭವನನ್ತಿ ವಿನಾಭಾವೋ। ಸೋತ್ಥಿಭವನನ್ತಿ ಸುವತ್ಥಿತಾ। ಪರಿಭವನನ್ತಿ ಪೀಳನಾ ಹೀಳನಾ ವಾ। ಅಭಿಭವನನ್ತಿ ವಿಧಮನಂ। ಅಧಿಭವನನ್ತಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಣಂ ಅನುಭವನನ್ತಿ ಪರಿಭುಞ್ಜನಂ। ಸಮನುಭವನನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ಪರಿಭುಞ್ಜನಂ। ಪಚ್ಚನುಭವನನ್ತಿ ಅಧಿಪತಿಭಾವೇನಪಿ ಸುಟ್ಠು ಪರಿಭುಞ್ಜನಂ। ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ।
ಅತ್ಥವಿಭಾವೀತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಭಾವನಸೀಲಂ ಚಿತ್ತಂ ವಾ ಞಾಣಂ ವಾ ಕುಲಂ ವಾ ಅತ್ಥವಿಭಾವಿ। ಏವಂ ಧಮ್ಮವಿಭಾವಿ। ಇಕಾರನ್ತನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ।
ಗೋತ್ರಭೂತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ ಗೋತ್ರಭುಚಿತ್ತಂ। ತಞ್ಹಿ ಕಾಮಾವಚರಗೋತ್ತಮಭಿಭವತಿ, ಮಹಗ್ಗತಗೋತ್ತಞ್ಚ ಭಾವೇತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ‘‘ಗೋತ್ರಭೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಪಿಚ ಗೋತ್ರಭೂತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಮಗ್ಗವೀಥಿಯಂ ಪವತ್ತಂ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಂ ವಾ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವೀಥಿಯಂ ಪವತ್ತಂ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಂ। ತೇಸು ಹಿ ಪಠಮಂ ಪುಥುಜ್ಜನಗೋತ್ತಮಭಿಭವತಿ, ಅರಿಯಗೋತ್ತಞ್ಚ ಭಾವೇತಿ, ಗೋತ್ತಾಭಿಧಾನಾ ಚ ನಿಬ್ಬಾನತೋ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಭವತೀತಿ ‘‘ಗೋತ್ರಭೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ದುತಿಯಂ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಫಲಚಿತ್ತಾನಿ ಗೋತ್ತಾಭಿಧಾನೇ ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಹಿ ಭಾವೇತೀತಿ ‘‘ಗೋತ್ರಭೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಇದಂ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಂ –
‘‘ಗೋತ್ರಭು’’ಇತಿ ರಸ್ಸತ್ತ-ವಸೇನ ಕಥಿತಂ ಪದಂ।
ನಪುಂಸಕನ್ತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ, ಞಾಣಚಿತ್ತಾದಿಪೇಕ್ಖಕಂ॥
‘‘ಗೋತ್ರಭೂ’’ಇತಿ ದೀಘತ್ತ-ವಸೇನ ಕಥಿತಂ ಪನ।
ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ, ಪುಗ್ಗಲಾದಿಕಪೇಕ್ಖಕಂ॥
ದೀಘಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ ತು, ನಪುಂಸಕನ್ತಿ ನೋ ವದೇ।
ಬಿನ್ದುವನ್ತೀ’ತರೇ ಭೇದಾ, ತಯೋ ಇತಿ ಹಿ ಭಾಸಿತಾ॥
ಈಕಾರನ್ತಾ ಚ ಊದನ್ತಾ, ರಸ್ಸತ್ತಂ ಯನ್ತಿ ಸಾಸನೇ।
ನಪುಂಸಕತ್ತಂ ಪತ್ವಾನ, ಸಹಭು ಸೀಘಯಾಯಿತಿ॥
ಚಿತ್ತೇನ ಸಹ ಭವತೀತಿ ಚಿತ್ತಸಹಭು, ಚಿತ್ತೇನ ಸಹ ನ ಭವತೀತಿ ನಚಿತ್ತಸಹಭು, ರೂಪಂ। ಉಕಾರನ್ತನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ। ನಿಯತನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋಯಂ।
ಅನಿಯತಲಿಙ್ಗಾನಂ ಭೂತಪರಾಭೂತಸದ್ದಾದೀನಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ನಯಾನುಸಾರೇನ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋವ। ಇಚ್ಚೇವಂ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಾನಂ ಭೂಧಾತುಮಯಾನಂ ಯಥಾರಹಂ ನಿಬ್ಬಚನಾದಿವಸೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ವಿಭಾವಿತೋ। ಇಚ್ಚೇವಂ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯನಿದ್ದೇಸೋ ಸಮತ್ತೋ।
ಉಲ್ಲಿಙ್ಗನೇನ ವಿವಿಧೇನ ನಯೇನ ವುತ್ತಂ,
ಭೂಧಾತುಸದ್ದಮಯಲಿಙ್ಗತಿಕಂ ಯದೇತಂ।
ಆಲಿಙ್ಗಿಯಂ ಪಿಯತರಞ್ಚ ಸುತಂ ಸುಲಿಙ್ಗಂ,
ಪೋಸೋ ಕರೇ ಮನಸಿ ಲಿಙ್ಗವಿದುತ್ತಮಿಚ್ಛಂ॥
ಇತಿ ನವಙ್ಗೇ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ ಬ್ಯಪ್ಪಥಗತೀಸು ವಿಞ್ಞೂನಂ
ಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಾಯ ಕತೇ ಸದ್ದನೀತಿಪ್ಪಕರಣೇ
ಭೂಧಾತುಮಯಾನಂ ತಿವಿಧಲಿಙ್ಗಿಕಾನಂ ನಾಮಿಕರೂಪಾನಂ ವಿಭಾಗೋ
ಚತುತ್ಥೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।