೫. ಓಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ
ಭೂ ಧಾತುತೋ ಪವತ್ತಾನಂ, ನಾಮಿಕಾನಮಿತೋ ಪರಂ।
ನಾಮಮಾಲಂ ಪಕಾಸಿಸ್ಸಂ, ನಾಮಮಾಲನ್ತರಮ್ಪಿ ಚ॥
ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಕಥಾ ಏತ್ಥ, ಏವಂ ವುತ್ತೇ ನ ಹೇಸ್ಸತಿ।
ಪಭೇದೋ ನಾಮಮಾಲಾನಂ, ಪರಿಪುಣ್ಣೋವ ಹೇಹಿತಿ॥
ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಸೀಹಾನಂ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಮತಂ ಸುತಂ।
ಪುರೇಚರಂ ಕರಿತ್ವಾನ, ವಕ್ಖಾಮಿ ಸವಿನಿಚ್ಛಯಂ॥
ಪುರಿಸೋ, ಪುರಿಸಾ। ಪುರಿಸಂ, ಪುರಿಸೇ। ಪುರಿಸೇನ, ಪುರಿಸೇಹಿ, ಪುರಿಸೇಭಿ। ಪುರಿಸಸ್ಸ, ಪುರಿಸಾನಂ। ಪುರಿಸಾ, ಪುರಿಸಸ್ಮಾ, ಪುರಿಸಮ್ಹಾ, ಪುರಿಸೇಹಿ, ಪುರಿಸೇಭಿ। ಪುರಿಸಸ್ಸ, ಪುರಿಸಾನಂ। ಪುರಿಸೇ, ಪುರಿಸಸ್ಮಿಂ, ಪುರಿಸಮ್ಹಿ, ಪುರಿಸೇಸು। ಭೋ ಪುರಿಸ, ಭವನ್ತೋ ಪುರಿಸಾ।
ಅಯಮಾಯಸ್ಮತಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೇನ ಪಭಿನ್ನಪಟಿಸಮ್ಭಿದೇನ ಕತಸ್ಮಾ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕತೋ ಉದ್ಧರಿತೋ ಪುರಿಸಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಪಕತಿರೂಪಸ್ಸ ಪುರಿಸೋತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಏಕವಚನೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ಭವತಿ, ಪುರಿಸಾತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಪುಥುವಚನೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ಭವತಿ।
ಪುರಿಸಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಪುರಿಸೇ ಪಸ್ಸತಿ। ತತ್ರ ಪುರಿಸನ್ತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಏಕವಚನೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಭವತಿ, ಪುರಿಸೇತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಪುಥುವಚನೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಭವತಿ।
ಪುರಿಸೇನ ಕತಂ, ಪುರಿಸೇಹಿ ಕತಂ, ಪುರಿಸೇಭಿ ಕತಂ। ತತ್ರ ಪುರಿಸೇನಾತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಏಕವಚನೇ ಕರಣವಚನಂ ಭವತಿ, ಪುರಿಸೇಹಿ, ಪುರಿಸೇಭೀತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಪುಥುವಚನೇ ಕರಣವಚನಂ ಭವತಿ।
ಪುರಿಸಸ್ಸ ದೀಯತೇ, ಪುರಿಸಾನಂ ದೀಯತೇ। ತತ್ರ ಪುರಿಸಸ್ಸಾತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಏಕವಚನೇ ಸಮ್ಪದಾನವಚನಂ ಭವತಿ, ಪುರಿಸಾನನ್ತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಪುಥುವಚನೇ ಸಮ್ಪದಾನವಚನಂ ಭವತಿ।
ಪುರಿಸಾ ನಿಸ್ಸಟಂ, ಪುರಿಸಸ್ಮಾ ನಿಸ್ಸಟಂ, ಪುರಿಸಮ್ಹಾ ನಿಸ್ಸಟಂ, ಪುರಿಸೇಹಿ ನಿಸ್ಸಟಂ, ಪುರಿಸೇಭಿ ನಿಸ್ಸಟಂ। ತತ್ರ ಪುರಿಸಾತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಏಕವಚನೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ಭವತಿ। ಪುರಿಸಸ್ಮಾತಿ…ಪೇ॰… ಪುರಿಸಮ್ಹಾತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಏಕವಚನೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ಭವತಿ, ಪುರಿಸೇಹಿ, ಪುರಿಸೇಭೀತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಪುಥುವಚನೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ಭವತಿ।
ಪುರಿಸಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಹೋ, ಪುರಿಸಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹೋ। ತತ್ರ ಪುರಿಸಸ್ಸಾತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಏಕವಚನೇ ಸಾಮಿವಚನಂ ಭವತಿ, ಪುರಿಸಾನನ್ತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಪುಥುವಚನೇ ಸಾಮಿವಚನಂ ಭವತಿ।
ಪುರಿಸೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ, ಪುರಿಸಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ, ಪುರಿಸಮ್ಹಿ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ, ಪುರಿಸೇಸು ಪತಿಟ್ಠಿತಂ। ತತ್ರ ಪುರಿಸೇತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಏಕವಚನೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ ಭವತಿ, ಪುರಿಸಸ್ಮಿನ್ತಿ…ಪೇ॰… ಪುರಿಸಮ್ಹೀತಿ…ಪೇ॰… ಪುರಿಸೇಸೂತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಪುಥುವಚನೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ ಭವತಿ।
ಭೋ ಭೋ ಪುರಿಸಇತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಏಕವಚನೇ ಆಲಪನಂ ಭವತಿ, ಭವನ್ತೋ ಪುರಿಸಾಇತಿ ಪುರಿಸವಚನೇ ಪುಥುವಚನೇ ಆಲಪನಂ ಭವತೀತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಯೋ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬೋ।
ಯಮಕಮಹಾಥೇರೇನ ಕತಾಯ ಪನ ಚೂಳನಿರುತ್ತಿಯಂ ‘‘ಭೋ ಪುರಿಸ’’ಇತಿ ರಸ್ಸವಸೇನ ಆಲಪನೇಕವಚನಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಭೋ ಪುರಿಸಾ’’ಇತಿ ದೀಘವಸೇನ ಆಲಪನಬಹುವಚನಂ ವುತ್ತಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತಾದಿಸೋ ನಯೋ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ಬಹೂನಮಾಲಪನವಿಸಯೇ ‘‘ಭೋ ಯಕ್ಖಾ’’ಇತಿಆದೀನಂ ಆಲಪನಬಹುವಚನಾನಂ ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾದೀಸು ದಿಸ್ಸನತೋ ಪಸತ್ಥತರೋವ ಹೋತಿ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಪಮಾಣಞ್ಚ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಿನಾ ಯಮಕಮಹಾಥೇರಮತೇನಪಿ ‘‘ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸಾ ಪುರಿಸ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ವತ್ವಾ ಆಮನ್ತನೇ ‘‘ಭೋ ಪುರಿಸ, ಭೋ ಪುರಿಸಾ, ಭವನ್ತೋ ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
ತತ್ಥ ಪುರಿಸೋತಿ ಪಠಮಾಯ ಏಕವಚನಂ। ಪುರಿಸಾತಿ ಬಹುವಚನಂ। ಪುರಿಸನ್ತಿ ದುತಿಯಾಯ ಏಕವಚನಂ। ಪುರಿಸೇತಿ ಬಹುವಚನಂ। ಪುರಿಸೇನಾತಿ ತತಿಯಾಯ ಏಕವಚನಂ। ಪುರಿಸೇಹಿ, ಪುರಿಸೇಭೀತಿ ದ್ವೇ ಬಹುವಚನಾನಿ। ಪುರಿಸಸ್ಸಾತಿ ಚತುತ್ಥಿಯಾ ಏಕವಚನಂ। ಪುರಿಸಾನನ್ತಿ ಬಹುವಚನಂ। ಪುರಿಸಾ, ಪುರಿಸಸ್ಮಾ, ಪುರಿಸಮ್ಹಾತಿ ತೀಣಿ ಪಞ್ಚಮಿಯಾ ಏಕವಚನಾನಿ। ಪುರಿಸೇಹಿ, ಪುರಿಸೇಭೀತಿ ದ್ವೇ ಬಹುವಚನಾನಿ। ಪುರಿಸಸ್ಸಾತಿ ಛಟ್ಠಿಯಾ ಏಕವಚನಂ। ಪುರಿಸಾನನ್ತಿ ಬಹುವಚನಂ। ಪುರಿಸೇ, ಪುರಿಸಸ್ಮಿಂ, ಪುರಿಸಮ್ಹೀತಿ ತೀಣಿ ಸತ್ತಮಿಯಾ ಏಕವಚನಾನಿ। ಪುರಿಸೇಸೂತಿ ಬಹುವಚನಂ। ಭೋ ಪುರಿಸಾತಿ ಅಟ್ಠಮಿಯಾ ಏಕವಚನಂ। ಭೋ ಪುರಿಸಾ, ಭವನ್ತೋ ಪುರಿಸಾತಿ ದ್ವೇ ಬಹುವಚನಾನಿ।
ಕಿಞ್ಚಾಪೇತೇಸು ‘‘ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪಠಮಾಪಞ್ಚಮೀಅಟ್ಠಮೀನಂ, ‘‘ಪುರಿಸೇ’’ತಿ ಇದಂ ದುತಿಯಾಸತ್ತಮೀನಂ, ‘‘ಪುರಿಸೇಹಿ, ಪುರಿಸೇಭೀ’’ತಿ ತತಿಯಾಪಞ್ಚಮೀನಂ, ‘‘ಪುರಿಸಾನ’’ನ್ತಿ ಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೀನಂ ಏಕಸದಿಸಂ, ತಥಾಪಿ ಅತ್ಥವಸೇನ ಅಸಙ್ಕರಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕಥಂ? ‘‘ಪುರಿಸೋ
ತತ್ಥ ಚ ಭೋತಿ ಆಮನ್ತನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ಸೋ ನ ಕೇವಲಂ ಏಕವಚನಂಯೇವ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಬಹುವಚನಮ್ಪಿ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಭೋ ಪುರಿಸಾ’’ಇತಿ ಬಹುವಚನಪ್ಪಯೋಗೋಪಿ ಗಹಿತೋ। ‘‘ಭವನ್ತೋ’’ತಿದಂ ಪನ ಬಹುವಚನಮೇವ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ಪುನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇತಿ ಯಮಕಮಹಾಥೇರೇನ ‘‘ಭೋ ಪುರಿಸ’’ಇತಿ ರಸ್ಸವಸೇನ ಆಲಪನೇಕವಚನಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಭೋ ಪುರಿಸಾ’’ಇತಿ ದೀಘವಸೇನ ಆಲಪನಬಹುವಚನಂ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಚ ನಿಪಾತಭೂತೋ ಭೋಸದ್ದೋ ಏಕವಚನಬಹುವಚನವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಭಿಜ್ಜತಿ। ಅತ್ರಿಮಾನಿ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ – ‘‘ಅಪಿ ನು ಖೋ ಸಪರಿಗ್ಗಹಾನಂ ತೇವಿಜ್ಜಾನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಅಪರಿಗ್ಗಹೇನ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದತಿ ಸಮೇತೀತಿ, ನೋ ಹಿದಂ ಭೋ ಗೋತಮ। ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಭೋ ಆನನ್ದ, ಅಬ್ಭುತಂ ಭೋ ಆನನ್ದ, ಏಹಿ ಭೋ ಸಮಣ, ಭೋ ಪಬ್ಬಜಿತ’’ಇಚ್ಚಾದಿಪಾಳಿತೋ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ ಚ ಭೋಸದ್ದಸ್ಸ ಏಕವಚನಪ್ಪಯೋಗೇ ಪವತ್ತಿನಿದಸ್ಸನಂ, ‘‘ತೇನ ಹಿ ಭೋ ಮಮಪಿ ಸುಣಾಥ। ಯಥಾ ಮಯಮೇವ ಅರಹಾಮ ತಂ ಭವನ್ತಂ ಗೋತಮಂ ದಸ್ಸನಾಯ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತುಂ, ನಾಹಂ ಭೋ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಸುಭಾಸಿತಂ ಸುಭಾಸಿತತೋ ನಾಬ್ಭನುಮೋದಾಮಿ, ಪಸ್ಸಥ ಭೋ ಇಮಂ ಕುಲಪುತ್ತಂ। ಭೋ ಯಕ್ಖಾ ಅಹಂ ಇಮಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಭಾಜೇತ್ವಾ ದದೇಯ್ಯಂ। ಅಪರಿಸುದ್ಧೋ ಪನಮ್ಹಿ, ಭೋ ಧುತ್ತಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಕ್ರಿಯಾ ಮಯ್ಹಂ ನ ರುಚ್ಚತಿ। ಸೋ ತೇ ಪುರಿಸೇ ಆಹ ಭೋ ತುಮ್ಹೇ ಮಂ ಮಾರೇನ್ತಾ ರಞ್ಞೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾವ ಮಾರೇಥಾ’’ತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ ಪನ ಪಾಳಿತೋ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ ಚ ಭೋಸದ್ದಸ್ಸ ಬಹುವಚನಪ್ಪಯೋಗೇ ಪವತ್ತಿನಿದಸ್ಸನಂ। ಕಚ್ಚಾಯನಪ್ಪಕರಣೇ ಪನ ‘‘ಭೋ ಪುರಿಸ, ಭೋ ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ಪದದ್ವಯಂ ಆಲಪನೇಕವಚನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತಂ ಯಥಾ ಆಗಮೇಹಿ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ತಥಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಕೇಚಿ
ನನು ‘‘ತಗ್ಘ ಭಗವಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ತಗ್ಘ ಸುಗತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ’’ತಿಆದೀಸು ಆಲಪನಪದಭೂತಂ ‘‘ಭಗವಾ’’ಇತಿ ದೀಘಪದಂ ಸಮೀಪೇ ಠಿತಕಾಲೇಪಿ ದೂರೇ ಠಿತಕಾಲೇಪಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸಾಲಪನಪದಂ ಭವಿತುಮರಹತೇವ, ತಥಾ ಆಲಪನಪದಭೂತಂ ‘‘ಸುಗತ’’ಇತಿ ರಸ್ಸಪದಮ್ಪಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತೇಸು ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಆಲಪನಪದಸ್ಸ ನ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ರಸ್ಸತ್ತಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ‘‘ಸುಗತಾ’’ತಿ ಆಲಪನಪದಸ್ಸ ಚ ನ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ದೀಘತ್ತಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ದೀಘರಸ್ಸಮತ್ತಾಭೇದಂ ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಪುರಿಸ’’ಇತಿ ರಸ್ಸವಸೇನ ವುತ್ತಪದಂ ಪಕತಿಸ್ಸರವಸೇನ ಸಮೀಪೇ ಠಿತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಆಮನ್ತನಕಾಲೇ ಅದೂರಟ್ಠಸ್ಸಾಲಪನಪದಂ ಭವತಿ, ಆಯತಸ್ಸರವಸೇನ ದೂರೇ ಠಿತಪುರಿಸಸ್ಸ ಆಮನ್ತನಕಾಲೇ ದೂರಟ್ಠಸ್ಸಾಲಪನಪದಂ ಭವತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ‘‘ಭವನ್ತೋ ಪುರಿಸಾ, ಭೋ ಯಕ್ಖಾ, ಭೋ ಧುತ್ತಾ’’ತಿಆದೀನಿ
ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ –
ತಸ್ಸ ತಂ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ, ರಞ್ಞೋ ಪುತ್ತಂ ಅದಸ್ಸಯುಂ।
ಪುತ್ತೋ ಚ ಪಿತರಂ ದಿಸ್ವಾ, ದೂರತೋವಜ್ಝಭಾಸಥ॥
ಆಗಚ್ಛು ದೋವಾರಿಕಾ ಖಗ್ಗಬನ್ಧಾ,
ಕಾಸಾವಿಯಾ ಹನ್ತು ಮಮಂ ಜನಿನ್ದ।
ಅಕ್ಖಾಹಿ ಮೇ ಪುಚ್ಛಿತೋ ಏತಮತ್ಥಂ,
ಅಪರಾಧೋ ಕೋ ನ್ವಿಧ ಮಮಜ್ಜ ಅತ್ಥಿ॥
ಏವಂ
ಸುದೇಸಿತೇ ಸೋಮನಸ್ಸ-ಜಾತಕೇ ಸಬ್ಬದಸ್ಸಿನಾ॥
ದೂರಟ್ಠಾನೇಪಿ ರಸ್ಸತ್ತಂ, ‘‘ಜನಿನ್ದ’’ಇತಿ ದಿಸ್ಸತಿ।
ನ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ದೀಘತ್ತಂ, ಇತಿ ನೀತಿ ಮಯಾ ಮತಾ॥
ಇದಮ್ಪೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘‘ಕುತೋ ನು ಭೋ ಇದಮಾಯಾತಂ ‘ದೂರಟ್ಠಸ್ಸಾಲಪನಂ ಅದೂರಟ್ಠಸ್ಸಾಲಪನಮಿ’ತಿ’’? ಸದ್ದಸತ್ಥತೋ। ಸದ್ದಸತ್ಥಂ ನಾಮ ನ ಸಬ್ಬಸೋ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸೋಪಕಾರಕಂ, ಏಕದೇಸೇನ ಪನ ಹೋತಿ।
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕರಣೇ ‘‘ಬಹುವಚನ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಪುಥುವಚನ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಅನೇಕವಚನ’’ನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ನಾನಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ‘‘ಬಹುವಚನ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಪುಥುವಚನ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಅನೇಕವಚನ’’ನ್ತಿ ವಾ ವೋಹಾರೋ ಕಾತಬ್ಬೋ, ಪುಥುವಚನಂ ಅನೇಕವಚನನ್ತಿ ಚ ಇದಂ ಸಾಸನೇ ನಿರುತ್ತಞ್ಞೂನಂ ವೋಹಾರೋ, ಇತರಂ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂನಂ।
ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕರಣೇ ದ್ವಿವಚನಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಯಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧವಚನೇ ದ್ವಿವಚನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ। ನನು ಬುದ್ಧವಚನೇ ವಚನತ್ತಯಂ ಅತ್ಥಿ, ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಆಯಸ್ಮಾ’’ತಿ ಇದಂ ಏಕವಚನಂ, ‘‘ಆಯಸ್ಮನ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ದ್ವಿವಚನಂ, ‘‘ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಬಹುವಚನನ್ತಿ? ತನ್ನ, ಯದಿ ‘‘ಆಯಸ್ಮನ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ದ್ವಿವಚನಂ ಭವೇಯ್ಯ, ‘‘ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸಾ’’ತಿಆದೀಸು ಕತರಂ ದ್ವಿವಚನನ್ತಿ ವದೇಯ್ಯಾಥ, ತಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧವಚನೇ ದ್ವಿವಚನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತೇನೇವ ಹಿ ಸಿ ಯೋ ಅಂ ಯೋ ನಾ ಹೀತಿಆದಿನಾ ಏಕವಚನಬಹುವಚನಾನೇವ ದಸ್ಸಿತಾನೀತಿ।
ನನು ಚ ಭೋ ‘‘ಸುಣನ್ತು ಮೇ ಆಯಸ್ಮನ್ತಾ, ಅಜ್ಜ ಉಪೋಸಥೋ ಪನ್ನರಸೋ। ಯದಾಯಸ್ಮನ್ತಾನಂ ಪತ್ತಕಲ್ಲಂ, ಮಯಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಉಪೋಸಥಂ ಕರೇಯ್ಯಾಮಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ದ್ವೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಆಯಸ್ಮನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಉದ್ದಿಟ್ಠಾ ಖೋ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ಚತ್ತಾರೋ ಪಾರಾಜಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಪಾಳೀಸು ಬಹವೋ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಚ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ‘‘ಯಥಾ ತಥಾ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ
ಅಪಿಚ ‘‘ಪುಥುವಚನ’’ನ್ತಿ ನಿರುತ್ತಿವೋಹಾರೋಪಿ ‘‘ಬುದ್ಧವಚನೇ ದ್ವಿವಚನಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ। ತಞ್ಹಿ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾಯಂ ವುತ್ತಾ ದ್ವಿವಚನತೋ ಬಹುವಚನತೋ ಚ ವಿಸುಂಭೂತಂ ವಚನಂ, ತತ್ಥ ವಾ ವುತ್ತೇಹಿ ಅತ್ಥೇಹಿ ವಿಸುಂಭೂತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಚನಂ ‘‘ಪುಥುವಚನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕಥಮಿದಂ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾಯಂ ವುತ್ತಾ ದ್ವಿವಚನತೋ ಬಹುವಚನತೋ ಚ ವಿಸುಂಭೂತಂ ವಚನನ್ತಿ ಚೇ? ಯಸ್ಮಾ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾಯಂ ‘‘ಪುಥುವಚನ’’ನ್ತಿ ವೋಹಾರೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಇದಂ ತೇಹಿ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾಯಂ ವುತ್ತೇಹಿ ದ್ವಿವಚನಬಹುವಚನೇಹಿ ವಿಸುಂಭೂತಅತ್ಥಸ್ಸ ವಚನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕಥಞ್ಚ ಪನ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾಯಂ ವುತ್ತೇಹಿ ವಿಸುಂಭೂತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಚನನ್ತಿ ಪುಥುವಚನನ್ತಿ ಚೇ? ಯಸ್ಮಾ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾಯಂ ದ್ವೇ ಉಪಾದಾಯ ದ್ವಿವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ನ ತಿಚತುಪಞ್ಚಾದಿಕೇ
ಇದಾನಿ ‘‘ಪುರಿಸೋ, ಪುರಿಸಾ, ಪುರಿಸ’’ನ್ತಿ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕತೋ ಉದ್ಧರಿತನಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಕತಿರೂಪಭೂತಸ್ಸ ಭೂತಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವುಚ್ಚತೇ –
ಭೂತೋ, ಭೂತಾ। ಭೂತಂ, ಭೂತೇ। ಭೂತೇನ, ಭೂತೇಹಿ, ಭೂತೇಭಿ। ಭೂತಸ್ಸ, ಭೂತಾನಂ। ಭೂತಾ, ಭೂತಸ್ಮಾ, ಭೂತಮ್ಹಾ, ಭೂತೇಹಿ, ಭೂತೇಭಿ। ಭೂತಸ್ಸ, ಭೂತಾನಂ। ಭೂತೇ, ಭೂತಸ್ಮಿಂ, ಭೂತಮ್ಹಿ, ಭೂತೇಸು। ಭೋ ಭೂತ, ಭವನ್ತೋ ಭೂತಾ।
ಅಥ ವಾ ‘‘ಭೋ ಭೂತಾ’’ಇತಿ ಬಹುವಚನಂ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ। ಯಥಾ ಪನೇತ್ಥ ಭೂತಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಪಕತಿರೂಪಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಪುರಿಸನಯೇನ ಯೋಜಿತಾ, ಏವಂ ಭಾವಕಾದೀನಞ್ಚ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ತಂಸದಿಸಾನಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಪುರಿಸನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥಞ್ಞಾನಿ ತಂಸದಿಸಾನಿ ನಾಮ ‘‘ಬುದ್ಧೋ’’ತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಂ ಬುದ್ಧಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಪಕತಿರೂಪಾನಿ।
ಬುದ್ಧೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಙ್ಘೋ ಮಗ್ಗೋ,
ಖನ್ಧೋ ಕಾಯೋ ಕಾಮೋ ಕಪ್ಪೋ।
ಮಾಸೋ ಪಕ್ಖೋ ಯಕ್ಖೋ ಭಕ್ಖೋ,
ನಾಗೋ ಮೇಘೋ ಭೋಗೋ ಯಾಗೋ॥
ರಾಗೋ ದೋಸೋ ಮೋಹೋ ಮಾನೋ,
ಮಕ್ಖೋ ಥಮ್ಭೋ ಕೋಧೋ ಲೋಭೋ।
ಹಾಸೋ ವೇರೋ ದಾಹೋ ತೇಜೋ,
ಛನ್ದೋ ಕಾಸೋ ಸಾಸೋ ರೋಗೋ॥
ಅಸ್ಸೋ
ಸೀಹೋ ಬ್ಯಗ್ಘೋ ರುಕ್ಖೋ ಸೇಲೋ।
ಇನ್ದೋ ಸಕ್ಕೋ ದೇವೋ ಗಾಮೋ,
ಚನ್ದೋ ಸೂರೋ ಓಘೋ ದೀಪೋ॥
ಪಸ್ಸೋ ಯಞ್ಞೋ ಚಾಗೋ ವಾದೋ,
ಹತ್ಥೋ ಪತ್ತೋ ಸೋಸೋ ಗೇಧೋ।
ಸೋಮೋ ಯೋಧೋ ಗಚ್ಛೋ ಅಚ್ಛೋ,
ಗೇಹೋ ಮಾಳೋ ಅಟ್ಟೋ ಸಾಲೋ॥
ನರೋ ನಗೋ ಮಿಗೋ ಸಸೋ,
ಸುಣೋ ಬಕೋ ಅಜೋ ದಿಜೋ।
ಹಯೋ ಗಜೋ ಖರೋ ಸರೋ,
ದುಮೋ ತಲೋ ಪಟೋ ಧಜೋ॥
ಉರಗೋ ಪಟಗೋ ವಿಹಗೋ ಭುಜಗೋ,
ಖರಭೋ ಸರಭೋ ಪಸದೋ ಗವಜೋ।
ಮಹಿಸೋ ವಸಭೋ ಅಸುರೋ ಗರುಳೋ,
ತರುಣೋ ವರುಣೋ ಬಲಿಸೋ ಪಲಿಘೋ॥
ಸಾಲೋ ಧವೋ ಚ ಖದಿರೋ,
ಗೋಧುಮೋ ಸಟ್ಠಿಕೋ ಯವೋ।
ಕಳಾಯೋ ಚ ಕುಲತ್ಥೋ ಚ,
ತಿಲೋ ಮುಗ್ಗೋ ಚ ತಣ್ಡುಲೋ॥
ಖತ್ತಿಯೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವೇಸ್ಸೋ,
ಸುದ್ದೋ ಧುತ್ತೋ ಚ ಪುಕ್ಕುಸೋ।
ಚಣ್ಡಾಲೋ ಪತಿಕೋ ಪಟ್ಠೋ,
ಮನುಸ್ಸೋ ರಥಿಕೋ ರಥೋ॥
ಪಬ್ಬಜಿತೋ
ಗೋಣೋ ಓಟ್ಠೋ ಚ ಗದ್ರಭೋ।
ಮಾತುಗಾಮೋ ಚ ಓರೋಧೋ,
ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ವಿಭಾವಯೇ॥
ಕೇಚೇತ್ಥ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ನನು ಭೋ ‘ಓರೋಧಾ ಚ ಕುಮಾರಾ ಚಾ’ತಿ ಪಾಠಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ಓರೋಧಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ’’ತಿ? ತನ್ನ, ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಓರೋಧಾ’’ತಿ ಇದಂ ಓಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಮೇವ, ನಾ’ಕಾರನ್ತಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ, ತುಮ್ಹೇ ಪನ ‘‘ಆಕಾರನ್ತಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ಏವಂ ವದಥ, ನ ಪನಿದಂ ಆಕಾರನ್ತಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಮಾತುಗಾಮಾ’’ತಿಪದಂ ವಿಯ ಬಹುವಚನವಸೇನ ವುತ್ತಮಾಕಾರನ್ತಪದನ್ತಿ। ನನು ಚ ಭೋ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಾದೀಸು ಓರೋಧಸದ್ದಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗತಾ ಪಾಕಟಾ, ಕಥನ್ತಿ ಚೇ? ‘‘ರುಕ್ಖೇ ಅಧಿವತ್ಥಾ ದೇವತಾ ಥೇರಸ್ಸ ಕುದ್ಧಾ ಪಠಮಮೇವ ಮನಂ ಪಲೋಭೇತ್ವಾ ‘ಇತೋ ತೇ ಸತ್ತದಿವಸಮತ್ಥಕೇ ಉಪಟ್ಠಾಕೋ ರಾಜಾ ಮರಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ಸುಪಿನೇ ಆರೋಚೇಸಿ। ಥೇರೋ ತಂ ಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ರಾಜೋರೋಧಾನಂ ಆಚಿಕ್ಖಿ। ತಾ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಮಹಾವಿರವಂ ವಿರವಿಂಸೂ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ರಾಜೋರೋಧಾನ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾವ ಓರೋಧಸದ್ದಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗತಾ ಪಾಕಟಾತಿ? ತನ್ನ, ಅತ್ಥಸ್ಸ ದುಗ್ಗಹಣತೋ। ದುಗ್ಗಹಿತೋ ಹಿ ಏತ್ಥ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಅತ್ಥೋ, ಏತ್ಥ ಪನ ಓರೋಧಸದ್ದೇನ ಇತ್ಥಿಪದತ್ಥಸ್ಸ ಕಥನತೋ ಇತ್ಥಿಪದತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ತಾ ಇತ್ಥಿಯೋ’’ತಿ ಅಯಮೇವತ್ಥೋ। ತುಮ್ಹೇ ಪನ ಅಮಾತಾಪಿತರಸಂವದ್ಧತ್ತಾ ಆಚರಿಯಕುಲೇ ಚ ಅನಿವುಟ್ಠತ್ತಾ ಏತಂ ಸುಖುಮತ್ಥಮಜಾನನ್ತಾ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಮುಖಾರೂಳ್ಹಂ ವದಥ।
ಭುಞ್ಜನತ್ಥಂ ಕಥನತ್ಥಂ, ಮುಖಂ ಹೋತೀತಿ ನೋ ವದೇ।
ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಮುಖಾರೂಳ್ಹಂ, ವಚನಂ ಪಣ್ಡಿತೋ ನರೋತಿ॥
ನ ಮಯಂಭೋ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಮುಖಾರೂಳ್ಹಂ ವದಾಮ, ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾನಞ್ಞೇವ ವಚನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವದಾಮ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯೇವ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪಟಿಸರಣಂ ‘‘ಓರೋಧಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನಮತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇ ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖಥ, ನ ಯುತ್ತಂ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಗರೂನಮಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖನಂ ಮಹತೋ ಅನತ್ಥಸ್ಸ ಲಾಭಾಯ ಸಂವತ್ತನತೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಅತ್ತನಾ ದುಗ್ಗಹಿತೇನ ಅಮ್ಹೇ ಚೇವ ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖತಿ, ಬಹುಞ್ಚ ಅಪುಞ್ಞಂ ಪಸವತಿ, ತತೋ ಅತ್ತಾನಞ್ಚ ಖಣತೀ’’ತಿ।
ಏವಂ ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖನಸ್ಸ ಅಯುತ್ತತಂ ಸಾವಜ್ಜತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನಪಿ ತೇ ಇದಂ ವತ್ತಬ್ಬಾ – ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಆಹಟಉದಾಹರಣಸದಿಸಂ ಉದಾಹರಣಮತ್ಥಿ, ತಂ ಸುಣಾಥ। ಕೋಸಿಯಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಹಿ ‘‘ಸತ್ಥಾ ಜೇತವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಏಕಂ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಮಾತುಗಾಮಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ। ಸಾ ಕಿರೇಕಸ್ಸ ಸದ್ಧಸ್ಸ ಪಸನ್ನಸ್ಸ ಉಪಾಸಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ದುಸ್ಸೀಲಾ ಪಾಪಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಮಾತುಗಾಮಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಮತೇನ ಮಾತುಗಾಮಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋಯೇವ ಸಿಯಾ, ನ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೋ, ಕಿಮಿದಂ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಮ್ಪಿ ನ ಪಸ್ಸಥ, ತದೇವ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಂ ಪಸ್ಸಥ, ಕಿಂ ಸಾ ಏವ ಅಟ್ಠಕಥಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಪಟಿಸರಣಂ, ನ ತದಞ್ಞಾತಿ।
ಯದಿ ತಾಸದ್ದಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಓರೋಧಸದ್ದಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗತ್ತಮಿಚ್ಛಥ, ಏತ್ಥಾಪಿ ಸಾಸದ್ದಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಮಾತುಗಾಮಸದ್ದಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗತ್ತಮಿಚ್ಛಥಾತಿ। ಏವಂ ವುತ್ತಾ ತೇ ನಿರುತ್ತರಾ ಅಪ್ಪಟಿಭಾನಾ ಮಙ್ಕುಭೂತಾ ಪತ್ತಕ್ಖನ್ಧಾ ಅಧೋಮುಖಾ ಪಜ್ಝಾಯೇಯ್ಯುಂ। ಏತ್ಥಾಪಿ ಮಾತುಗಾಮಸದ್ದೇನ ಇತ್ಥಿಪದತ್ಥಸ್ಸ ಕಥನತೋ ಇತ್ಥಿಪದತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಸಾ ಇತ್ಥೀ’’ತಿ ಅಯಮೇವತ್ಥೋ। ಕತ್ಥಚಿ
ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ಪಧಾನವಾಚಕೇನ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಸ್ಸ ಗುಣಸದ್ದಸ್ಸ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಲಿಙ್ಗಾನುವತ್ತಿತ್ತಾ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗವಸೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬತ್ತೇಪಿ ಲಿಙ್ಗಮನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪುರಿಸಪದತ್ಥಮೇವಾಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ತಂ ಯಥಾ? ‘‘ಪಞ್ಚ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸತಾನಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಇಸಿಗಿಲಿಸ್ಮಿಂ ಪಬ್ಬತೇ ಚಿರನಿವಾಸಿನೋ ಅಹೇಸುಂ। ತಂ ಖೋ ಪನ ರಞ್ಞೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸ್ಸ ಪರಿಣಾಯಕರತನಂ ಞಾತಾನಂ ಪವೇಸೇತಾ ಅಞ್ಞಾತಾನಂ ನಿವಾರೇತಾ’’ತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಪಧಾನವಾಚಕೇನ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಸ್ಸ ಗುಣಸದ್ದಸ್ಸ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಲಿಙ್ಗಾನುರೂಪಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ತಂ ಯಥಾ? ಸಾ ಇತ್ಥೀ ‘‘ಸೀಲವತೀ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮಾ। ಅಟ್ಠಹಿ ಖೋ ನಕುಲಮಾತೇ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಮಾತುಗಾಮೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಮ್ಮರಣಾ ಮನಾಪಕಾಯಿಕಾನಂ ದೇವಾನಂ
ಸೇಯ್ಯಇತಿ ಸದ್ದೋ ಪನ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಓಕಾರನ್ತಭಾವೇ ಠತ್ವಾ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯಾನುಕೂಲೋ ಭವತಿ ಏಕಾಕಾರೇನೇವ ತಿಟ್ಠನತೋ। ಕಥಂ? ಸೇಯ್ಯೋ ಅಮಿತ್ತೋ ಮತಿಯಾ ಉಪೇತೋ। ಏಸಾವ ಪೂಜನಾ ಸೇಯ್ಯೋ, ಏಕಾಹಂ ಜೀವಿತಂ ಸೇಯ್ಯೋ।
‘‘ಧಮ್ಮೇನ ಚ ಅಲಾಭೋ ಯೋ,
ಯೋ ಚ ಲಾಭೋ ಅಧಮ್ಮಿಕೋ।
ಅಲಾಭೋ ಧಮ್ಮಿಕೋ ಸೇಯ್ಯೋ,
ಯಞ್ಚೇ ಲಾಭೋ ಅಧಮ್ಮಿಕೋ॥
ಯಸೋ ಚ ಅಪ್ಪಬುದ್ಧೀನಂ, ವಿಞ್ಞೂನಂ ಅಯಸೋ ಚ ಯೋ।
ಅಯಸೋವ ಸೇಯ್ಯೋ ವಿಞ್ಞೂನಂ, ನ ಯಸೋ ಅಪ್ಪಬುದ್ಧಿನಂ॥
ದುಮ್ಮೇಧೇಹಿ ಪಸಂಸಾ ಚ, ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಗರಹಾ ಚ ಯಾ।
ಗರಹಾವ ಸೇಯ್ಯೋ ವಿಞ್ಞೂಹಿ, ಯಞ್ಚೇ ಬಾಲಪ್ಪಸಂಸನಾ॥
ಸುಖಞ್ಚ ಕಾಮಮಯಿಕಂ, ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಪವಿವೇಕಿಕಂ।
ಪವಿವೇಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಸೇಯ್ಯೋ, ಯಞ್ಚೇ ಕಾಮಮಯಂ ಸುಖಂ॥
ಜೀವಿತಞ್ಚ ಅಧಮ್ಮೇನ, ಧಮ್ಮೇನ ಮರಣಞ್ಚ ಯಂ।
ಮರಣಂ ಧಮ್ಮಿಕಂ ಸೇಯ್ಯೋ, ಯಞ್ಚೇ ಜೀವೇ ಅಧಮ್ಮಿಕ’’ನ್ತಿ॥
ಏವಮಯಂ ಸೇಯ್ಯ ಇತಿ ಸದ್ದೋ ಓಕಾರನ್ತಭಾವೇ ಠತ್ವಾ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯಾನುಕೂಲೋ ಭವತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ಆಕಾರನ್ತಭಾವೇ ಠತ್ವಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾನುಕೂಲೋ ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಇತ್ಥೀಪಿ ಹಿ ಏಕಚ್ಚಿಯಾ, ಸೇಯ್ಯಾ ಪೋಸ ಜನಾಧಿಪಾ’’ತಿ। ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತೋ ಪನ ಹುತ್ವಾ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಾನುಕೂಲೋ ಅಪಸಿದ್ಧೋ। ಏವಂಪಕಾರೇ ಪಯೋಗೇ ಕಿಂ ತುಮ್ಹೇ ನ ಪಸ್ಸಥಾತಿ। ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಚ ತೇ ನಿರುತ್ತರಾವ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ।
ಸಚೇಪಿ ಓಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಭಾವೇನ ಮಾತುಗಾಮಸದ್ದಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಭೂತಂ ಮಾತುಗಾಮಸದ್ದಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಇತ್ಥಿಪದತ್ಥಮೇವ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಸಾ ಇತ್ಥೀ’’ತಿ ಇತ್ಥೀಸದ್ದೇನ ಸಾಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಗ್ಗಹಣಂ ಮಯಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಮ, ‘ಓರೋಧೋ’ತಿ ವಾ ‘ಓರೋಧೇನಾ’ತಿ ವಾ ಓಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಭಾವೇನ ಠಿತಸ್ಸ ಓರೋಧಸದ್ದಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನತೋ ಪನ ತುಮ್ಹೇಹಿ ವುತ್ತಂ ಪುರಿಮತ್ಥಂ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಮಾ’’ತಿ। ತದಾ ತೇಸಂ ಇಮಾನಿ ವಿನಯಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಪದಾನಿ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾನಿ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ರಾಜಾ ಉದೇನೋ ಉಯ್ಯಾನೇ ಪರಿಚಾರೇಸಿ ಸದ್ಧಿಂ ಓರೋಧೇನ, ಅಥ ಖೋ ರಞ್ಞೋ ಉದೇನಸ್ಸ ಓರೋಧೋ ರಾಜಾನಂ ಉದೇನಂ ಏತದವೋಚಾ’’ತಿ। ಏವಂ ಇಮಾನಿ ಸುತ್ತಪದಾನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸುತ್ತನಿಪಾತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ರಾಮೋ ನಾಮ ರಾಜಾ ಕುಟ್ಠರೋಗೀ ಓರೋಧೇಹಿ ಚ ನಾಟಕೇಹಿ ಚ ಜಿಗುಚ್ಛಮಾನೋ’’ತಿ ವಚನಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಗಚ್ಛಥ ತುಮ್ಹೇ ಗರುಕುಲಮುಪಗನ್ತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚಿರಟ್ಠಿತತ್ಥಂ ಸಾಧುಕಂ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ಉಗ್ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ಉಯ್ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
ಇದಾನಿ ಮಾತುಗಾಮಸದ್ದಾದೀಸು ಕಿಞ್ಚಿ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ವದಾಮ – ಮಾತುಗಾಮಸದ್ದೋ ಚ ಓರೋಧಸದ್ದೋ ಚ ದಾರಸದ್ದೋ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಇತ್ಥಿಪದತ್ಥವಾಚಕಾಪಿ ಸಮಾನಾ ಏಕನ್ತೇನ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಾ ಭವನ್ತಿ। ತೇಸು ದಾರಸದ್ದಸ್ಸ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸಾಪಿ ಬಹುವಚನಕತ್ತಮೇವ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ನ ಏಕವಚನಕತ್ತಂ। ಮಯಂ ಪನ ದಾರಸದ್ದಸ್ಸ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಏಕವಚನಕತ್ತಂ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪನ ಬಹುವಚನಕತ್ತಂ ಅನುಜಾನಾಮ, ಬವ್ಹತ್ಥೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ಪಾಳಿಯಞ್ಹಿ ದಾರಸದ್ದೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಬಹುವಚನಕೋ ಭವತಿ, ಏಕವಚನಕೋ ಅಪ್ಪೋ। ತತ್ರಿಮೇ ಪಯೋಗಾ –
‘‘ದಾಸಾ
ಪುತ್ತಾ ಚ ದಾರಾ ಚ ಮಯಞ್ಚ ಸಬ್ಬೇ।
ಧಮ್ಮಞ್ಚರಾಮಪ್ಪರಲೋಕಹೇತು,
ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಅಮ್ಹಂ ದಹರಾ ನ ಮಿಯ್ಯರೇ’’ತಿ ಚ,
‘‘ಯೋ ಞಾತೀನಂ ಸಖೀನಂ ವಾ, ದಾರೇಸು ಪಟಿದಿಸ್ಸತಿ।
ಸಹಸಾ ಸಮ್ಪಿಯಾಯೇನ, ತಂ ಜಞ್ಞಾವಸಲೋ ಇತೀ’’ತಿ ಚ,
‘‘ಸೇಹಿ ದಾರೇಹಿ’ಸನ್ತುಟ್ಠೋ, ವೇಸಿಯಾಸು ಪದಿಸ್ಸತಿ।
ದಿಸ್ಸತಿ ಪರದಾರೇಸು, ತಂ ಪರಾಭವತೋ ಮುಖ’’ನ್ತಿ ಚ,
‘‘ಪುತ್ತೇಸು ದಾರೇಸು ಚ ಯಾ ಅಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ಚ ಬ್ಯಾಸೇ, ಸಮಾಸೇ ಪನ ‘‘ಪುತ್ತದಾರಾ ದಿಸಾ ಪಚ್ಛಾ, ಪುತ್ತದಾರೇಹಿ ಮತ್ತನೋ’’ತಿ ಚ ಏವಮಾದಯೋ ಬಹುವಚನಪ್ಪಯೋಗಾ ಬಹವೋ ಭವನ್ತಿ।
ಏಕವಚನಪ್ಪಯೋಗಾ ಪನ ಅಪ್ಪಾ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ‘‘ಗರೂನಂ ದಾರೇ, ಧಮ್ಮಂ ಚರೇ ಯೋಪಿ ಸಮುಞ್ಜಕಂ ಚರೇ, ದಾರಞ್ಚ ಪೋಸಂ ದದಮಪ್ಪಕಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ಚ,
‘‘ಯೇ ಗಹಟ್ಠಾ ಪುಞ್ಞಕರಾ, ಸೀಲವನ್ತೋ ಉಪಾಸಕಾ।
ಧಮ್ಮೇನ ದಾರಂ ಪೋಸೇನ್ತಿ, ತೇ ನಮಸ್ಸಾಮಿ ಮಾತಲೀ’’ತಿ ಚ,
‘‘ಪರದಾರಂ ನ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಂ, ಸದಾರಪಸುತೋ ಸಿಯ’’ನ್ತಿ ಚ,
‘‘ಯೋ ಇಚ್ಛೇ ಪುರಿಸೋ ಹೋತುಂ, ಜಾತಿಂ ಜಾತಿಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ।
ಪರದಾರಂ ವಿವಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಧೋತಪಾದೋವ ಕದ್ದಮ’’ನ್ತಿ ಚ
ಏವಮಾದಯೋ ಏಕವಚನಪ್ಪಯೋಗಾ ಅಪ್ಪಾ।
ಸಮಾಹಾರಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಪನೇಸ ದಾರಸದ್ದೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇಕವಚನೋಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಭವತಿ। ‘‘ಆದಾಯ ಪುತ್ತದಾರಂ। ಪುತ್ತದಾರಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ’’ಇತಿ ಏವಂ ಇಧ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಲಿಙ್ಗಞ್ಚ ಅತ್ಥಞ್ಚ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ‘‘ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ಪವತ್ತಂ ಪುರಿಸಸದ್ದನಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಭೂಧಾತುಮಯಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚೋಕಾರನ್ತಪದಾನಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾಸು ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನೇಹಿ ಕುಲಪುತ್ತೇಹಿ ಸದ್ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಾ ಕೋಸಲ್ಲಮುಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಂ।
ಕಿಂ ಪನ ಸಬ್ಬಾನಿ ಓಕಾರನ್ತಪದಾನಿ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ಏಕಸದಿಸಾನೇವ ಹುತ್ವಾ ಪವಿಟ್ಠಾನೀತಿ? ನ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ। ಕಾನಿಚಿ ಹಿ ಓಕಾರನ್ತಪದಾನಿ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ಚ, ಕಾನಿಚಿ ಓಕಾರನ್ತಪದಾನಿ ಪುರಿಸನಯೇ ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ಏಕದೇಸೇನ ನ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ಚ, ಕಾನಿಚಿ ಓಕಾರನ್ತಪದಾನಿ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಅಪ್ಪವಿಟ್ಠಾನೇವ। ತತ್ರ ಕತಮಾನಿ ಕಾನಿಚಿ ಓಕಾರನ್ತಪದಾನಿ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ಚ? ‘‘ಸರೋ ವಯೋ ಚೇತೋ’’ತಿಆದೀನಿ। ಸರೋಇತಿ ಹಿ ಅಯಂಸದ್ದೋ ಉಸುಸದ್ದಸರವನಅಕಾರಾದಿಸರವಾಚಕೋ ಚೇ, ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಪವಿಟ್ಠೋ। ರಹದವಾಚಕೋ ಚೇ, ಮನೋಗಣಪಕ್ಖಿಕತ್ತಾ ಪುರಿಸನಯೇ ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠೋ। ವಯೋಇತಿ ಸದ್ದೋ ಪರಿಹಾನಿವಾಚಕೋ ಚೇ, ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಪವಿಟ್ಠೋ। ಆಯುಕೋಟ್ಠಾಸವಾಚಕೋ ಚೇ, ಮನೋಗಣಪಕ್ಖಿಕತ್ತಾ ಪುರಿಸನಯೇ ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠೋ। ಚೇತೋ ಇತಿ ಸದ್ದೋ ಯದಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾಚಕೋ, ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಪವಿಟ್ಠೋ। ಯದಿ ಪನ ಚಿತ್ತವಾಚಕೋ, ಮನೋಗಣಪಕ್ಖಿಕತ್ತಾ ಪುರಿಸನಯೇ ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠೋ। ಮನೋಗಣೋ ಚ ನಾಮ –
ಮನೋ ವಚೋ ವಯೋ ತೇಜೋ,
ತಪೋ ಚೇತೋ ತಮೋ ಯಸೋ।
ಅಯೋ ಪಯೋ ಸಿರೋ ಛನ್ದೋ,
ಸರೋ ಉರೋ ರಹೋ ಅಹೋ –
ಇಮೇ ಸೋಳಸ।
ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪಾಕಟೀಕರಣತ್ಥಂ ಮನಸದ್ದಾದೀನಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಂ ಕಥಯಾಮ –
ಮನೋ
ಅಥ ವಾ ‘‘ಭೋ ಮನಾ’’ಇತಿ ಬಹುವಚನಮ್ಪಿ ಞೇಯ್ಯಂ। ಏವಂ ವಚೋ, ವಚಾ। ವಚಂ, ವಚೋ, ವಚೇ। ವಚಸಾತಿಆದಿನಾ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಅಹಸದ್ದಸ್ಸ ಪನ ಭುಮ್ಮೇಕವಚನಟ್ಠಾನೇ ಅಹಸಿ, ಅಹೇ, ಅಹಸ್ಮಿಂ, ಅಹಮ್ಹಿ, ಅಹು, ಅಹನೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
ಇದಾನಿ ರೂಪನ್ತರವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಮನಸದ್ದಸ್ಸಪಿ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಂ ವದಾಮ, ಅಟ್ಠಾನೇ ಅಯಂ ಕಥಿತಾತಿ ನ ಚೋದೇತಬ್ಬಂ।
ಮನಂ, ಮನಾನಿ, ಮನಾ। ಮನಂ, ಮನಾನಿ, ಮನೇ। ಮನೇನ, ಮನೇಹಿ, ಮನೇಭಿ। ಮನಸ್ಸ, ಮನಸೋ, ಮನಾನಂ। ಮನಾ, ಮನಸ್ಮಾ, ಮನಮ್ಹಾ, ಮನೇಹಿ, ಮನೇಭಿ। ಮನಸ್ಸ, ಮನಸೋ, ಮನಾನಂ। ಮನೇ, ಮನಸ್ಮಿಂ, ಮನಮ್ಹಿ, ಮನೇಸು। ಭೋ ಮನ, ಭವನ್ತೋ ಮನಾ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಭೋ ಮನಾನಿ, ಭೋ ಮನಾ’’ಏವಮ್ಪಿ ಬಹುವಚನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏವಮುತ್ತರತ್ರಾಪಿ ನಯೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಮನಸದ್ದಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ತಕರಣಸಮ್ಪದಾನಸಾಮಿಭುಮ್ಮವಚನಾನಿ ಮನೋ ಮನಸಾ ಮನಸೋ ಮನಸೀತಿ ರೂಪಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಯಾನಿ ಸೇಸಾನಿ, ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಚ ಮನಸದ್ದಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಾನಿ ‘‘ಮನಂ ಮನಾನೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ಚ, ಅಟ್ಠಮ್ಯೋಪಯೋಗವಚನಾನಂ ‘‘ಮನಂ ಮನಾನೀ’’ತಿ ರೂಪದ್ವಯಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಯಾನಿ ಸೇಸಾನಿ, ತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಕಮತೋ ಸಮಸಮಾನಿ।
ಕೇಚಿ ಓಕಾರನ್ತೋ ಮನೋಇತಿ ಸದ್ದೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇ ವತ್ತಬ್ಬಾ – ಯದಿ ಸೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಸದಿಸೇಹಿ ವಚೋ ವಯೋತಿಆದಿಸದ್ದೇಹಿಪಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇಹೇವ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ನ ‘‘ತೇ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಾ’’ತಿ ಗರೂ ವದನ್ತಿ, ‘‘ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವದನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಕಾಯೋ ಅನಿಚ್ಚೋ; ಮನೋ ಮನೋಸದ್ದೋ ಏಕನ್ತೇನ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೋತಿ। ಯದಿ ಪನ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋಸಿಯಾ, ‘‘ಅನಿಚ್ಚೋ ದುಕ್ಖೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ತಂಸಮಾನಾಧಿಕರಣಾನಿ ಅನೇಕಪದಸತಾನಿಪಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಾನೇವ ಸಿಯುಂ। ನ ಹಿ ತಾನಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಾನಿ, ಅಥ ಖೋ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಲಿಙ್ಗಾನುವತ್ತಕಾನಿ ವಾಚ್ಚಲಿಙ್ಗಾನಿ। ಏವಂ ಮನೋಸದ್ದಸ್ಸ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗತಾ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಾತಿ, ಸಚೇ ಮನೋಸದ್ದೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ ನ ಹೋತಿ, ಕಥಂ ‘‘ಮನಾನೀ’’ತಿ ನಪುಂಸಕರೂಪಂ ದಿಸ್ಸತೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ‘‘ಮನಾನೀ’’ತಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಮೇವ, ತಥಾಪಿ ಮನೋಗಣೇ ಪಮುಖಭಾವೇನ ಗಹಿತಸ್ಸೋಕಾರನ್ತಸ್ಸ ಮನಸದ್ದಸ್ಸ ರೂಪಂ ನ ಹೋತಿ। ಅಥ ಕಿಞ್ಚರಹೀತಿ ಚೇ? ಚಿತ್ತಸದ್ದೇನ ಸಮಾನಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಸಮಾನಸುತಿತ್ತೇಪಿ ಮನೋಗಣೇ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತಸ್ಸೇವ ಮನಸದ್ದಸ್ಸ ರೂಪಂ। ಮನಸದ್ದೋ ಹಿ ಪುನ್ನಪುಂಸಕವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಭಿಜ್ಜತಿ ‘‘ಮನೋ ಮನಂ’’ಇತಿ ಯಥಾ ‘‘ಅಜ್ಜವೋಅಜ್ಜವ’’ನ್ತಿ। ‘‘ಮನೋ ಚೇ ನಪ್ಪದುಸ್ಸತಿ। ಸನ್ತಂ ತಸ್ಸ ಮನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಹಿ ಪಾಳಿ। ಯದಿ ಚ ಸೋ ಮನೋಸದ್ದೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ ನ ಹೋತಿ।
‘‘ಗರು ಚೇತಿಯಪಬ್ಬತವತ್ತನಿಯಾ,
ಪಮದಾ ಪಮದಾ ಪಮದಾ ವಿಮದಂ।
ಸಮಣಂ ಸುನಿಸಮ್ಮ ಅಕಾ ಹಸಿತಂ,
ಪತಿತಂ ಅಸುಭೇಸು ಮುನಿಸ್ಸ ಮನೋ’’ತಿ
ಏತ್ಥ ಮನೋಸದ್ದೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೋ ‘‘ಪತಿತ’’ನ್ತಿ ಸದ್ದೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಭಾವೇನ ಕಸ್ಮಾ ಸನ್ನಿಹಿತೋ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಂ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಭಾವೇನ ಸನ್ನಿಹಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸದ್ದನ್ತರಸನ್ನಿಧಾನವಸೇನ ಮನೋಸದ್ದೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋತಿ ಞಾಯತೀತಿ? ತನ್ನ, ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಸ್ಸ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಲಿಙ್ಗವಿಸೇಸಾಜೋತನತೋ। ಯದಿ ಹಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಲಿಙ್ಗವಿಸೇಸಂ ಜೋತೇಯ್ಯ, ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ’’ತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸದ್ದಸ್ಸ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗತ್ತಂ ಕರೇಯ್ಯ, ನ ಚ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಇನ್ದ್ರಿಯಸದ್ದೋ ಹಿ ಏಕನ್ತೇನ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ। ಯದಿ ತುಮ್ಹೇ ‘‘ಪತಿತ’’ನ್ತಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮನೋಸದ್ದಸ್ಸ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಮಿಚ್ಛಥ, ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಪಿ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ’’ತಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಸದ್ದಸ್ಸ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗತ್ತಂ ಇಚ್ಛಥಾತಿ। ನ ಮಯಂ ಭೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಸದ್ದಸ್ಸ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗತ್ತಂ ಇಚ್ಛಾಮ, ಅಥ ಖೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಂಯೇವ ಇಚ್ಛಾಮ, ‘‘ಚತ್ತಾರೋ’’ತಿ ಪದಂ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಠಿತತ್ತಾ ‘‘ಚತ್ತಾರೀ’’ತಿ ಗಣ್ಹಾಮ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ಧಾರೇಮಾತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಪತಿತಂ ಅಸುಭೇಸು ಮುನಿಸ್ಸ ಮನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಪತಿತ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಠಿತನ್ತಿ ಮನ್ತ್ವಾ ‘‘ಪತಿತೋ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ಧಾರೇಥಾತಿ। ನ ಧಾರೇಮ ಏತ್ಥ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಛಿತಬ್ಬತೋ। ಯದಿ ಹಿ ಮನೋಸದ್ದೋ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೋ ಸಿಯಾ, ತಂಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಂ ‘‘ಪತಿತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ। ಕಿಮಾಚರಿಯೋ ಏವಂ ವತ್ತುಂ ನ ಜಾನಿ, ಜಾನಮಾನೋ ಏವ ಸೋ ‘‘ಪತಿತೋ’’ತಿ ನಾವೋಚ, ‘‘ಪತಿತ’’ನ್ತಿ ಪನಾವೋಚ, ತೇನ ಞಾಯತಿ ‘‘ಮನೋಸದ್ದೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ’’ತಿ। ಮಾ ತುಮ್ಹೇ ಏವಂ ವದೇಥ, ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಂ ನಾಮ ಕತ್ಥಚಿ ಪಧಾನಲಿಙ್ಗಮನುವತ್ತತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ನಾನುವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ತಂ ಲಿಙ್ಗವಿಸೇಸಜೋತನೇ ಏಕನ್ತತೋ ಪಮಾಣಂ। ‘‘ಮಾತುಗಾಮೋ, ಓರೋಧೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಏಹಿ ವಿಸಾಖೇ, ಚಿತ್ತಾನಿ ಅಟ್ಠೀನೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿರೂಪವಿಸೇಸೋಯೇವ ಪಮಾಣಂ। ಯದಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದೇಯೇವ ಲಿಙ್ಗವಿಸೇಸೋ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಚ ಮಹಾಭೂತಾ’’ತಿಆದೀಸು ಲಿಙ್ಗವವತ್ಥಾನಂ ನ ಸಿಯಾ। ಯಸ್ಮಾ ಏವಮಾದೀಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ಲಿಙ್ಗವವತ್ಥಾನಂ ಹೋತಿಯೇವ। ಕಥಂ? ‘‘ಚತ್ತಾರೋ’’ತಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ‘‘ಮಹಾಭೂತಾ’’ತಿ ನಪುಂಸಕನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪತಿತಂ ಅಸುಭೇಸು ಮುನಿಸ್ಸ ಮನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಪತಿತ’’ನ್ತಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ ‘‘ಮನೋ’’ತಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನ್ತಿ ವವತ್ಥಾನಂ ಭವತೀತಿ। ಇದಂ ಸುತ್ವಾ ತೇ ತುಣ್ಹೀ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ। ತತೋ ಮನೋಗಣೇ ಪವತ್ತಾನಂ ಪದಾನಂ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಾನಿ ಕತ್ಥಚಿ ನಪುಂಸಕವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಮನೋಗಣೇ ಪಮುಖಸ್ಸ ಮನೋಸದ್ದಸ್ಸಪಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಾನಿ ಕತ್ಥಚಿ ನಪುಂಸಕವಸೇನ ಯೋಜಿತಾನಿ। ತಥಾ ಹಿ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾ ‘‘ಸದ್ಧಮ್ಮತೇಜವಿಹತಂ ವಿಲಯಂ ಖಣೇನ, ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಹದಯೇಸು ತಮೋ’ಪಯಾತಿ। ದುಕ್ಖಂ ವಚೋ ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ದುಬ್ಬಚೋ। ಅವನತಂ ಸಿರೋ ಯಸ್ಸ ಸೋಯಂ ಅವಂಸಿರೋ, ಅಪ್ಪಕಂ ರಾಗಾದಿ ರಜೋ ಯೇಸಂ ಪಞ್ಞಾಮಯೇ ಅಕ್ಖಿಮ್ಹಿ ತೇ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸದ್ದರಚನಂ ಕುಬ್ಬಿಂಸು, ನ ಪನ ತೇಹಿ ವಚೋ ಸಿರೋ ರಜೋಸದ್ದಾದೀನಂ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ಈದಿಸೀ ಸದ್ದರಚನಾ ಕತಾ, ಅಥ ಖೋ ಸಿರೋಮನೋಸದ್ದಾನಂ ಮನೋಗಣೇ ಪವತ್ತಾನಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಸದ್ದಾನಂ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಈದಿಸಾನಿಪಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಠಿತಾನಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪರೇಸಂ ಜಾನಾಪನಾಧಿಪ್ಪಾಯವತಿಯಾ ಅನುಕಮ್ಪಾಯ ವಿರಚಿತಾ। ಏತ್ಥಾಪಿ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಮತೇನ ಮನೋಸದ್ದಸ್ಸ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತೇ ಸತಿ ವಚೋ ಸಿರೋ ಇಚ್ಚಾದಯೋಪಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಾನಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ। ಕಿಂ ಪನೇತೇಸಮ್ಪಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಂ ಇಚ್ಛಥಾತಿ। ಅದ್ಧಾ ತೇ ಇದಮ್ಪಿ ಸುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬೇಠೇತುಮಸಕ್ಕೋನ್ತಾ ತುಣ್ಹೀ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತೇ ಅಞ್ಞಂ ಗಹೇತಬ್ಬಕಾರಣಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತಾ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ಯದಿ ಭೋ ಮನೋ ಸದ್ದೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋನ ಹೋತಿ, ಕಸ್ಮಾ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಾ ‘ಮನೋಸದ್ದೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ’ತಿ ವದನ್ತೀ’’ತಿ? ತೇ ವತ್ತಬ್ಬಾ – ಯದಿ ತುಮ್ಹೇ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಮತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಮನೋಸದ್ದಸ್ಸ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಂ ರೋಚೇಥ, ನನು ಭಗವಾಯೇವ ಲೋಕೇ ಅಸದಿಸೋ ಮಹಾವೇಯ್ಯಾಕರಣೋ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ವಿಸಾರದೋ ಪರಪ್ಪವಾದಮದ್ದನೋ। ಭಗವನ್ತಞ್ಹಿ ಪದಕಾ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಾ ಅಮ್ಬಟ್ಠಮಾಣವಪೋಕ್ಖರಸಾತಿಸೋಣದಣ್ಡಾದಯೋ ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಸಚ್ಚಕನಿಗಣ್ಠಾದಯೋ ಚ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾ ಮನೋಸದ್ದಸ್ಸ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಭಾವಸೂಚನಿಕಾ ಬಹೂ ಪಾಳಿಯೋ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮನೋಸದ್ದೋ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೋಯೇವಾತಿ ಸಾರತೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬೋತಿ। ಏವಂ ವುತ್ತಾ ತೇ ನಿರುತ್ತರಾ ಅಪ್ಪಟಿಭಾನಾ ಮಙ್ಕುಭೂತಾ ಪತ್ತಕ್ಖನ್ಧಾ ಅಧೋಮುಖಾ ಪಜ್ಝಾಯಿಸ್ಸನ್ತಿ।
ಇದಾನಿ ಸರಸದ್ದಾದೀನಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವಿಸೇಸತೋ ವುಚ್ಚತೇ –
ಸರೋ, ಸರಾ। ಸರಂ, ಸರೇ। ಸರೇನ, ಸರೇಹಿ, ಸರೇಭಿ। ಸರಸ್ಸ, ಸರಾನಂ। ಸರಾ, ಸರಸ್ಮಾ, ಸರಮ್ಹಾ, ಸರೇಹಿ, ಸರೇಭಿ। ಸರಸ್ಸ, ಸರಾನಂ। ಸರೇ, ಸರಸ್ಮಿಂ, ಸರಮ್ಹಿ, ಸರೇಸು। ಭೋ ಸರ, ಭವನ್ತೋ ಸರಾ।
ಅಯಂ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಉಸುಸದ್ದಸರವನಅಕಾರಾದಿಸರವಾಚಕಸ್ಸ ಸರಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ।
ಅಯಂ ಪನ ಪುರಿಸನಯೇ ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಮನೋಗಣಪಕ್ಖಿಕಸ್ಸ ರಹದವಾಚಕಸ್ಸ ಸರಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ –
ಸರೋ, ಸರಾ। ಸರಂ, ಸರೋ, ಸರೇ। ಸರಸಾ, ಸರೇನ, ಸರೇಹಿ, ಸರೇಭಿ। ಸರಸೋ, ಸರಸ್ಸ, ಸರಾನಂ। ಸರಾ, ಸರಸ್ಮಾ, ಸರಮ್ಹಾ, ಸರೇಹಿ, ಸರೇಭಿ। ಸರಸೋ, ಸರಸ್ಸ, ಸರಾನಂ। ಸರಸಿ, ಸರೇ, ಸರಸ್ಮಿಂ, ಸರಮ್ಹಿ, ಸರೇಸು। ಭೋ ಸರ, ಭವನ್ತೋ ಸರಾ, ಭೋ ಸರಾ ಇತಿ ವಾ।
ವಯೋ, ವಯಾ। ವಯಂ, ವಯೇ। ವಯೇನ, ವಯೇಹಿ, ವಯೇಭೀತಿ ಪುರಿಸನಯೇನ ಞೇ ಯ್ಯೋ। ಅಯಂ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪರಿಹಾನಿವಾಚಕಸ್ಸ ವಯಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ।
ಅಯಂ ಪುರಿಸನಯೇ ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಮನೋಗಣಪಕ್ಖಿಕಸ್ಸ ಆಯುಕೋಟ್ಠಾಸವಾಚಕಸ್ಸ ವಯಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ – ವಯೋ, ವಯಾ। ವಯಂ, ವಯೋ, ವಯೇ। ವಯಸಾ, ವಯೇನ, ವಯೇಹಿ, ವಯೇಭೀತಿ ಮನನಯೇನ ಞೇಯ್ಯೋ। ತಸ್ಸ ಚೇತೋ ಪಟಿಸ್ಸೋಸಿ, ಅರಞ್ಞೇ ಲುದ್ದಗೋಚರೋ। ಚೇತಾ ಹನಿಂಸು ವೇದಬ್ಬಂ।
ಚೇತೋ, ಚೇತಾ। ಚೇತಂ, ಚೇತೇ। ಚೇತೇನ, ಚೇತೇಹಿ, ಚೇತೇಭೀತಿ ಪುರಿಸನಯೇನ ಞೇಯ್ಯೋ। ಅಯಂ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾಚಕಸ್ಸ ಚೇತಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ।
ಅಯಂ ಪನ ಪುರಿಸನಯೇ ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಚಿತ್ತವಾಚಕಸ್ಸ ಚೇತಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ – ಚೇತೋ, ಚೇತಾ। ಚೇತಂ, ಚೇತೋ, ಚೇತೇ। ಚೇತಸಾ, ಚೇತೇನ, ಚೇತೇಹಿ, ಚೇತೇಭೀತಿ ಮನನಯೇನ ಞೇಯ್ಯೋ। ಯಸೋ ಕುಲಪುತ್ತೋ, ಯಸಂ ಕುಲಪುತ್ತಂ, ಯಸೇನ ಕುಲಪುತ್ತೇನಾತಿ ಏಕವಚನವಸೇನ ಪುರಿಸನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ, ಏಕವಚನಪುಥುವಚನವಸೇನ ವಾ। ಏವಂ ಕಾನಿಚಿ ಓಕಾರನ್ತಪದಾನಿ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ಚಾತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಪದಾನಿ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅವಿಸೇಸಞ್ಞುನೋ ಹಿ ಏವಮಾದಿವಿಭಾಗಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ರೋಪೇನ್ತಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ಅತ್ಥಂ ವಿರಾಧೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯೋ ಏತ್ಥ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಪಕಾಸಿತೋ ವಿಭಾಗೋ, ಸೋ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನೇಹಿ ಕುಲಪುತ್ತೇಹಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಮುಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಕತಮಾನಿ ಕಾನಿಚಿ ಓಕಾರನ್ತಪದಾನಿ ಪುರಿಸನಯೇ ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ಚ ಏಕದೇಸೇನ ನ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ಚ? ಮನೋ ವಚೋ ತೇಜೋಸದ್ದಾದಯೋ ಚೇವ ಅಯ್ಯಸದ್ದೋ ಚ, ತತ್ರ ಮನಸದ್ದಾದೀನಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಭಾವಿತಾ।
ಅಯ್ಯಸದ್ದಸ್ಸ ಪುರಿಸನಯೇನ ವತ್ವಾ ಆಲಪನಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಭೋ ಅಯ್ಯ, ಭೋ ಅಯ್ಯೋ’’ತಿ ದ್ವೇ ಏಕವಚನಾನಿ, ‘‘ಭವನ್ತೋ ಅಯ್ಯಾ, ಭವನ್ತೋ ಅಯ್ಯೋ’’ತಿ ದ್ವೇ ಬಹುವಚನಾನಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ। ಏತ್ಥ ಅಯ್ಯೋ ಇತಿ ಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಭಾವೇ ಏಕವಚನಂ, ಆಲಪನವಚನಭಾವೇ ಏಕವಚನಞ್ಚೇವ ಬಹುವಚನಞ್ಚ। ತತ್ರಿಮೇ ಪಯೋಗಾ ‘‘ಅಯ್ಯೋ ಕಿರ ಸಾಗತೋ ಅಮ್ಬತಿತ್ಥಿಕೇನ ನಾಗೇನ ಸಙ್ಗಾಮೇಸಿ, ಪಿವತು ಭನ್ತೇ ಅಯ್ಯೋ ಸಾಗತೋ ಕಾಪೋತಿಕಂ ಪಸನ್ನ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ಅಯ್ಯೋಸದ್ದಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ತೇಕವಚನಪ್ಪಯೋಗಾನಿ, ‘‘ಅಥ ಖೋ ಸಾ ಇತ್ಥೀ ತಂ ಪುರಿಸಂ ಏತದವೋಚ ‘ನಾಯ್ಯೋ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಮಂ ನಿಪ್ಪಾಟೇಸಿ, ಅಪಿಚ ಅಹಮೇವ ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಗಚ್ಛಾಮಿ, ಅಕಾರಕೋ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು, ಗಚ್ಛ ಖಮಾಪೇಹೀ’ತಿ’’ ಏವಮಾದೀನಿ ಅಯ್ಯೋಸದ್ದಸ್ಸ ಆಲಪನೇಕವಚನಪ್ಪಯೋಗಾನಿ, ‘‘ಏಥ’ಯ್ಯೋ ರಾಜವಸತಿಂ, ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಸುಣಾಥ ಮೇ। ಏಥ ಮಯಂ ಅಯ್ಯೋ ಸಮಣೇಸು ಸಕ್ಯಪುತ್ತಿಯೇಸು ಪಬ್ಬಜಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ಅಯ್ಯೋಸದ್ದಸ್ಸ ಆಲಪನಬಹುವಚನಪ್ಪಯೋಗಾನಿ। ಭವತಿ ಚತ್ರ –
ಅಯ್ಯೋ ಇತಿ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ, ಪಚ್ಚತ್ತೇಕವಚೋ ಭವೇ।
ಆಲಪನೇ ಬಹುವಚೋ, ಭವೇ ಏಕವಚೋಪಿ ಚ –
ಏವಂ ಕಾನಿಚಿ ಓಕಾರನ್ತಪದಾನಿ ಪುರಿಸನಯೇ ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ ಏಕದೇಸೇನ ನ ಪವಿಟ್ಠಾನಿ ಚ।
ಕತಮಾನಿ ಕಾನಿಚಿ ಓಕಾರನ್ತಪದಾನಿ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಅಪ್ಪವಿಟ್ಠಾನಿ? ಗೋಸದ್ದೋಯೇವ। ಗೋಸದ್ದಸ್ಸ ಹಿ ಅಯಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ –
ಗೋ, ಗಾವೋ, ಗವೋ। ಗಾವುಂ, ಗಾವಂ, ಗವಂ, ಗಾವೋ, ಗವೋ। ಗಾವೇನ, ಗವೇನ, ಗೋಹಿ, ಗೋಭಿ। ಗಾವಸ್ಸ, ಗವಸ್ಸ, ಗವಂ, ಗುನ್ನಂ, ಗೋನಂ। ಗಾವಾ, ಗಾವಸ್ಮಾ, ಗಾವಮ್ಹಾ, ಗವಾ, ಗವಸ್ಮಾ, ಗವಮ್ಹಾ, ಗೋಹಿ, ಗೋಭಿ। ಗಾವಸ್ಸ, ಗವಸ್ಸ, ಗವಂ, ಗುನ್ನಂ, ಗೋನಂ। ಗಾವೇ, ಗಾವಸ್ಮಿಂ, ಗಾವಮ್ಹಿ, ಗವೇ, ಗವಸ್ಮಿಂ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಅಪ್ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಗೋಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ।
ನನು ಚ ಭೋ ಗೋಸದ್ದೋ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಭೂತಗೋಣಸದ್ದಮಾಲಾವಸೇನ ಪುರಿಸನಯೇ ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠೋ ಚೇವ ಏಕದೇಸೇನ ನ ಪವಿಟ್ಠೋ ಚಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ। ಗೋಣಸದ್ದೋ ಗೋಸದ್ದವಸೇನ ಸಮ್ಭೂತೋಪಿ ‘‘ವತ್ತಿಚ್ಛಾನುಪುಬ್ಬಿಕಾ ಸದ್ದಪಟಿಪತ್ತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಗೋಸದ್ದತೋ ವಿಸುಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುರಿಸನಯೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತೋ। ತಸ್ಸ ಹಿ ವಿಸುಂ ಗಹಣೇ ಯುತ್ತಿ ದಿಸ್ಸತಿ ಸ್ಯಾದೀಸು ಏಕಾಕಾರೇನೇವ ತಿಟ್ಠನತೋ, ತಸ್ಮಾ ಗೋಸದ್ದತೋ ಸಮ್ಭೂತಮ್ಪಿ ಗೋಣಸದ್ದಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸುದ್ಧಂ ಗೋಸದ್ದಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಗೋಸದ್ದಸ್ಸ ಅಪ್ಪವಿಟ್ಠತಾ ವುತ್ತಾ।
ನನು ಚ ಭೋ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಭೂತೋ ಗೋಇತಿ ಸದ್ದೋ ಪುರಿಸೋತಿ ಸದ್ದೇನ ಸದಿಸತ್ತಾ ಪುರಿಸನಯೇ ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠೋತಿ? ತನ್ನ, ಗೋಸದ್ದೋ ಹಿ ನಿಚ್ಚಮೋಕಾರನ್ತೋ, ನ ಪುರಿಸಸದ್ದಾದಯೋ ವಿಯ ಪಠಮಂ ಅಕಾರನ್ತಭಾವೇ ಠತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಪಟಿಲದ್ಧೋಕಾರನ್ತಟ್ಠೋ। ತೇನೇವ ಹಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಟ್ಠಾನೇಪಿ ಆಲಪನವಚನಟ್ಠಾನೇಪಿ ಗೋಇಚ್ಚೇವ ತಿಟ್ಠತಿ। ಯದಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನತ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಗೋಸದ್ದಸ್ಸ ಪುರಿಸನಯೇ ಏಕದೇಸೇನ ಪವಿಟ್ಠತಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ, ‘‘ಕಾನಿಚಿ ಓಕಾರನ್ತಪದಾನೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾ ಓಕಾರನ್ತಕಥಾ ಕಮತ್ಥಂ ದೀಪೇಯ್ಯ, ನಿಪ್ಫಲಾವ ಸಾ ಕಥಾ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಯಥಾವುತ್ತೋ ನಯೋಯೇವ ಆಯಸ್ಮನ್ತೇಹಿ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬೋ। ಏವಂ ಗೋಸದ್ದಸ್ಸ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಅಪ್ಪವಿಟ್ಠತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಕೇಚೇತ್ಥ ಏವಂ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯುಂ ‘‘ಗೋಸದ್ದಸ್ಸ ತಾವ ‘ಗೋ, ಗಾವೋ, ಗವೋ। ಗಾವುಂ, ಗಾವಂ, ಗವಂ’ ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ನಯೇನ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಅಪ್ಪವಿಟ್ಠತಾ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಞಾತಾ, ಜರಗ್ಗವ ಪುಙ್ಗವಾದಿಸದ್ದಾ ಪನ ಕುತ್ರ ನಯೇ ‘‘ಜರಗ್ಗವ ಪುಙ್ಗವಾದಿಸದ್ದಾ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಪುರಿಸನಯೇ ಪವಿಟ್ಠಾ’’ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ತೇಸಂ ಗೋಸದ್ದತೋ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ, ಜರನ್ತೋ ಚ ಸೋ ಗೋ ಚಾತಿ ಜರಗ್ಗವೋ। ಏತ್ಥ ನಕಾರಲೋಪೋ ತಕಾರಸ್ಸ ಚ ಗಕಾರತ್ತಂ ಭವತಿ ಸಮಾಸಪದತ್ತಾ, ಸಮಾಸೇ ಚ ಸಿಮ್ಹಿ ಪರೇ ಗೋಸದ್ದಸ್ಸೋಕಾರಸ್ಸ ಅವಾದೇಸೋ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ವಿಸಾಣೇನ ಜರಗ್ಗವೋ’’ತಿ ಏಕವಚನರೂಪಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅನುಪಪದತ್ತಾ ಗವೋಇತಿ ಬಹುವಚನಪದಂಯೇವ ದಿಸ್ಸತಿ। ಇಧ ಪನ ಸೋಪಪದತ್ತಾ ಸಮಾಸಪದಭಾವಮಾಗಮ್ಮ ‘‘ಜರಗ್ಗವೋ’’ತಿ ಏಕವಚನಪದಂಯೇವ ದಿಸ್ಸತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಜರಗ್ಗವೋತಿ ಏತ್ಥ ಜರನ್ತಾ ಚ ತೇ ಗವೋ ಚಾತಿ ಏವಂ ಬಹುವಚನವಸೇನ ನಿಬ್ಬಚನೀಯತಾ ನ ಲಬ್ಭತಿ ಲೋಕಸಙ್ಕೇತವಸೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ನಿರೂಳ್ಹತ್ತಾತಿ। ‘‘ಜರಗ್ಗವೋ, ಜರಗ್ಗವಾ। ಜರಗ್ಗವಂ, ಜರಗ್ಗವೇ। ಜರಗ್ಗವೇನಾ’’ತಿ ಪುರಿಸನಯೇನ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಏಸ ನಯೋ ಪುಙ್ಗವೋ ಸಕ್ಯಪುಙ್ಗವೋತಿಆದೀಸುಪಿ।
ತತ್ರ ಪುಙ್ಗವೋತಿ ಗುನ್ನಂ ಯೂಥಪತಿ ನಿಸಭಸಙ್ಖಾತೋ ಉಸಭೋ। ಯೋ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಮುಹುತ್ತಜಾತೋವ ಯಥಾ ಗವಂಪತಿ, ಸಮೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಫುಸೀ ವಸುನ್ಧರ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಗವಞ್ಚೇ ತರಮಾನಾನಂ, ಉಜುಂ ಗಚ್ಛತಿ ಪುಙ್ಗವೋ’’ತಿ ಚ ಆಗತೋ। ಈದಿಸೇಸು ಪನ ಠಾನೇಸು ಕೇಚಿ ‘‘ಪುಮಾ ಚ ಸೋ ಗೋ ಚಾತಿ ಪುಙ್ಗವೋ’’ತಿ ವಚನತ್ಥಂ ಭಣನ್ತಿ। ಮಯಂ ಪನ ಪಧಾನೇ ನಿರೂಳ್ಹೋ ಅಯಂ ಸದ್ದೋತಿ ವಚನತ್ಥಂ ನ ಭಣಾಮ। ನ ಹಿ ಪುಙ್ಕೋಕಿಲೋತಿಆದಿಸದ್ದಾನಂ ಕೋಕಿಲಾದೀನಂ ಪುಮ್ಭಾವಪ್ಪಕಾಸನಮತ್ತೇ ಸಮತ್ಥತಾ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸ ಪುಮ್ಭಾವಪ್ಪಕಾಸನಮತ್ತೇ ಸಮತ್ಥತಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪಧಾನಭಾವಪ್ಪಕಾಸನೇ ಚ ಸಮತ್ಥತಾ ಸಮ್ಭವತಿ। ತೇನ ‘‘ಸಕ್ಯಪುಙ್ಗವೋ’’ತಿಆದೀಸು ನಿಸಭಸಙ್ಖಾತೋ ಪುಙ್ಗವೋ ವಿಯಾತಿ ಪುಙ್ಗವೋ, ಸಕ್ಯಾನಂ, ಸಕ್ಯೇಸು ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘನಾಗಾದಿಸದ್ದಾನಂ ಸೇಟ್ಠವಾಚಕತ್ತಾ ‘‘ಸಕ್ಯಪುಙ್ಗವೋ’’ತಿಆದೀನಂ ‘‘ಸಕ್ಯಸೇಟ್ಠೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಇತಿ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಪುರಿಸನಯೇ ಪವತ್ತನತೋ ಜರಗ್ಗವ ಪುಙ್ಗವಾದಿಸದ್ದಾನಂ ಗೋಸದ್ದಸ್ಸ ಪದಮಾಲತೋ ವಿಸದಿಸಪದಮಾಲತಾ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬಾ। ಗೋಸದ್ದಸ್ಸ ಪನ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಅಪ್ಪವಿಟ್ಠತಾ ಚ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬಾ।
ಆಪಸದ್ದೇ ಆಚರಿಯಾನಂ ಲಿಙ್ಗವಚನವಸೇನ ಮತಿಭೇದೋ ವಿಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂಮತೇನ ತಸ್ಸ ಪುರಿಸನಯೇ ಸಬ್ಬಥಾ ಅಪ್ಪವಿಟ್ಠತಾ ಭವತಿ। ‘‘ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಪೇಸೂ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಮಹಿಯಾ ಪನ ನದಿಯಾ ಉತ್ತರೇನ ಆಪೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಟೀಕಾಯಂ ಪನ ತಂ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗಿತ್ವಾ ‘‘ಮಹಿಯಾ ನದಿಯಾ ಆಪೋ ತಸ್ಸ ಜನಪದಸ್ಸ ಉತ್ತರೇನ ಹೋನ್ತಿ, ತಾಸಂ ಅವಿದೂರತ್ತಾ ಸೋ ಜನಪದೋ ಉತ್ತರಾಪೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಆಪಸದ್ದಸ್ಸ ಏಕನ್ತೇನ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗತಾ ಬಹುವಚನತಾ ಚ ಆಚರಿಯೇಹಿ ಇಚ್ಛಿತಾ, ತೇಸಂ ಮತೇ ಆಪೋಇತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇ ಪಠಮಾಬಹುವಚನರೂಪೇ ಹೋನ್ತೇ ದುತಿಯಾತತಿಯಾಪಞ್ಚಮೀಸತ್ತಮೀನಂ ಬಹುವಚನರೂಪಾನಿ ಕೀದಿಸಾನಿ ಸಿಯುಂ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಪುರಿಸೇ, ಪುರಿಸೇಹಿ ಪುರಿಸೇಭಿ ಪುರಿಸೇಸೂ’’ತಿ ರೂಪವತೋ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ವಿಯ ಓಕಾರನ್ತಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಏಕಾರಏಹಿ ಕಾರಾದಿಯುತ್ತಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಅತೋ ತೇಸಂ ಮತೇ ಪದಮಾಲಾನಯೋ ಅತೀವ ದುಕ್ಕರೋ।
ಆಪಸದ್ದಸ್ಸ ಗರವೋ, ಸದ್ದಸತ್ಥನಯಂ ಪತಿ।
ಬಹುವಚನತಞ್ಚಿತ್ಥಿ-ಲಿಙ್ಗಭಾವಞ್ಚ ಅಬ್ರವುಂ॥
ಇಚ್ಚಾಪಸದ್ದಸ್ಸ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ಪನ ಆಪೋ ಇತಿ ಸದ್ದಸ್ಸ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇಕವಚನವಸೇನ ವುತ್ತೋ ಪಯೋಗೋ ದಿಟ್ಠೋ ‘‘ಓಮತ್ತಂ ಪನ ಆಪೋ ಅಧಿಮತ್ತಪಥವೀಗತಿಕಂ ಜಾತ’’ನ್ತಿ। ಜಾತಕಪಾಳಿಯಂ ತು ತಸ್ಸೇಕವಚನನ್ತತಾ ದಿಟ್ಠಾ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸುಚಿಂ ಸುಗನ್ಧಂ ಸಲಿಲಂ, ಆಪೋ ತತ್ಥಾಭಿಸನ್ದತೀ’’ತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಆಪೋ ಇತಿ ಸದ್ದೋ ಏಕವಚನಟ್ಠಾನೇ ಠಿತೋ ದಿಟ್ಠೋ। ಕೇಚೇತ್ಥ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ಆಪೋತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತಂ ಸಲಿಲಂ ಸುಚಿ ಸುಗನ್ಧಂ ಹುತ್ವಾ ತತ್ಥ ಅಭಿಸನ್ದತೀತಿ ಸಲಿಲಂಸದ್ದವಸೇನ ಏಕವಚನಪ್ಪಯೋಗೋ ಕತೋ, ನ ನಾಮಸದ್ದವಸೇನ। ಆಪಸದ್ದೋ ಹಿ ಏಕನ್ತೇನಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ ಚೇವ ಬಹುವಚನನ್ತೋ ಚ। ತಥಾ ಹಿ ‘ಆಪೋ ತತ್ಥಾಭಿಸನ್ದನ್ತೀ’ತಿ ಬಹುವಚನವಸೇನ ತಪ್ಪಯೋಗೋ ವತ್ತಬ್ಬೋಪಿ ಛನ್ದಾನುರಕ್ಖಣತ್ಥಂ ವಚನವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿ। ತನ್ನ, ‘‘ಆಪೋ ತತ್ಥಾಭಿಸನ್ದರೇ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ‘‘ತಾನಿ ಅಜ್ಜ ಪದಿಸ್ಸರೇ’’ತಿ ಬಹುವಚನಪ್ಪಯೋಗಾ ವಿಯ। ಯಸ್ಮಾ ಏವಂ ನ ವುತ್ತಂ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಆಪೋ ಲಬ್ಭತಿ, ತೇಜೋ ಲಬ್ಭತಿ, ವಾಯೋ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಏಕವಚನಪ್ಪಯೋಗೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆಪೋ’’ತಿ ಸದ್ದಸ್ಸ ಏಕವಚನನ್ತತಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಿಟ್ಠಾತಿ।
ಅಥಾಪಿ ಚೇ ವದೇಯ್ಯುಂ – ನನು ಪಾಳಿಯಂಯೇವ ತಸ್ಸ ಬಹುವಚನನ್ತತಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಿಟ್ಠಾ ‘‘ಆಪೋ ಚ ದೇವಾ ಪಥವೀ ಚ, ತೇಜೋ ವಾಯೋ ತದಾಗಮು’’ನ್ತಿ? ತಮ್ಪಿ ನ। ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ದೇವಾ’’ತಿ ಸದ್ದಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಆಗಮು’’ನ್ತಿ ಬಹುವಚನಪ್ಪಯೋಗೋ ಕತೋ, ನ ‘‘ಆಪೋ’’ತಿ ಸದ್ದಂ। ಯದಿ ‘‘ಆಪೋ’’ತಿ ಸದ್ದಂ ಸನ್ಧಾಯ ಬಹುವಚನಪ್ಪಯೋಗೋ ಕತೋ ಸಿಯಾ, ‘‘ಪಥವೀ’’ತಿ ‘‘ತೇಜೋ’’ತಿ ‘‘ವಾಯೋ’’ತಿ ಚ ಸದ್ದಮ್ಪಿ ಸನ್ಧಾಯ ಬಹುವಚನಪ್ಪಯೋಗೋ ಕತೋ ಸಿಯಾ ಪಥವೀ ತೇಜೋ ವಾಯೋಸದ್ದಾಪಿ ಬಹುವಚನಕಭಾವಮಾಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ನ ಪನ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ। ನ ಹೇತೇ ಬಹುವಚನಕಾ, ಅಥ ಖೋ ಏಕವಚನಕಾ ಏವ। ರೂಳ್ಹೀವಸೇನ ತೇ ಪವತ್ತಾ ಪಕತಿಆಪಾದೀಸು ಅತ್ಥೇಸು ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ। ತಥಾ ಹಿ ಆಪೋಕಸಿಣಾದೀಸು ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ದೇವಾ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ‘‘ಆಪೋ’’ತಿಆದಿನಾಮಂ ಲಭನ್ತೀತಿ। ಏವಂ ವುತ್ತಾಪಿ ತೇ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ನನು ಚ ಭೋ ‘ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಪೇಸೂ’ತಿ ಬಹುವಚನಪಾಳಿ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ? ತೇ ವತ್ತಬ್ಬಾ – ಅಸಮ್ಪಥಮವತಿಣ್ಣಾ ತುಮ್ಹೇ, ನ ಹಿ ತುಮ್ಹೇ ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಜಾನಾಥ, ‘‘ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಪೇಸೂ’’ತಿ ಬಹುವಚನಂ ಪನ ‘‘ಕುರೂಸು ಅಙ್ಗೇಸು ಅಙ್ಗಾನಂ ಮಗಧಾನ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ಬಹುವಚನಾನಿ ವಿಯ ರೂಳ್ಹೀವಸೇನ ಏಕಸ್ಸಾಪಿ ಜನಪದಸ್ಸ ವುತ್ತಂ, ನ ಆಪಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ। ‘‘ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಪೇಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಆಪಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ ಉಪಸಜ್ಜನೀಭೂತೋ, ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಬಹುವಚನೇನ ಪನ ವುತ್ತೋ ಜನಪದಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋಯೇವ ಪಧಾನೋ ‘‘ಆಗತಸಮಣೋ ಸಙ್ಘಾರಾಮೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಣಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ ಉಪಸಜ್ಜನಕಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಆಗತಸಮಣಸದ್ದಸ್ಸ ಸಙ್ಘಾರಾಮಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ಆಪಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋ ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಪೋ ನಾಮ ಜನಪದೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಪೇಸು ಜನಪದೇತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಪೇಸು ವಿಹರತಿ ಆಪಣಂ ನಾಮ ಅಙ್ಗಾನಂ ನಿಗಮೋ’’ತಿ ಪಾಳಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ತತ್ಥ ಉತ್ತರೇನ ಮಹಾಮಹಿಯಾ ನದಿಯಾ ಆಪೋ ಯೇಸಂ ತೇ ಉತ್ತರಾಪಾ, ಅಙ್ಗಾ ಚ ತೇ ಉತ್ತರಾಪಾ ಚಾತಿ ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಪಾ, ತೇಸು ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಪೇಸು। ಏವಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಜನಪದೇಯೇವ ಬಹುವಚನಂ ನ ಆಪಸಙ್ಖಾತೇ ಅತ್ಥೇ, ತೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಅಙ್ಗುತ್ತರಾಪೇಸು ಜನಪದೇ’’ತಿ। ಏವಂ ವುತ್ತಾ ತೇ ನಿರುತ್ತರಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ।
ತಥಾಪಿ ಯೇ ಏವಂ ವದನ್ತಿ ‘‘ಆಪಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ ಚೇವ ಬಹುವಚನಕೋಚಾ’’ತಿ। ತೇ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ ‘‘ಕಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತುಮ್ಹೇ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ‘ಆಪಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ ಚೇವ ಬಹುವಚನಕೋ ಚಾ’ತಿ ವದಥಾ’’ತಿ
ಯದಿ ಚ ಆಪಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಬಹುವಚನಕೋ, ಕಥಂ ಆಪೋತಿ ಪದಂ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ? ಆಪಸದ್ದತೋ ಪಠಮಾಯೋವಚನಂ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಸೋಕಾರಾದೇಸಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಆಪೋತಿ ಪದಂ ಸಿಜ್ಝತಿ ‘‘ಗಾವೋ’’ತಿ ಪದಮಿವಾತಿ। ವಿಸಮಮಿದಂ ನಿದಸ್ಸನಂ, ‘‘ಗಾವೋ’’ತಿ ಪದಞ್ಹಿ ನಿಚ್ಚೋಕಾರನ್ತೇನ ಗೋಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಭೂತಂ। ತಥಾ ಹಿ ಯೋಮ್ಹಿ ಪರೇ ಗೋಸದ್ದನ್ತಸ್ಸಾವಾದೇಸಂ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಯೋನಮೋಕಾರಾದೇಸಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಗಾವೋ’’ತಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ, ಆಪಸದ್ದೇ ಪನ ದ್ವೇ ಆದೇಸಾ ನ ಸನ್ತಿ। ಬುದ್ಧವಚನಞ್ಹಿ ಪತ್ವಾ ಆಪಸದ್ದೋ ಅಕಾರನ್ತತಾಪಕತಿಕೋ ಜಾತೋ, ನ ಅಞ್ಞಥಾಪಕತಿಕೋತಿ।
ಏವಂ ವುತ್ತಾಪಿ ತೇ ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ, ನಾಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಚೇತಸಿ ಸನ್ನಿಧಾಯ ಆಧಾನಗ್ಗಾಹಿದುಪ್ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಭಾವೇ, ‘‘ನ ವಚನಪಚ್ಚನೀಕಸಾತೇನ ಸುವಿಜಾನಂ ಸುಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಪಚ್ಚನೀಕಸಾತಭಾವೇ ಚ ಠತ್ವಾ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ಯಥೇವ ಗಾವೋಸದ್ದೋ, ತಥೇವ ಆಪೋಸದ್ದೋ ಕಿಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಬಹುವಚನಕೋ ಚಾ’’ತಿ? ತತೋ ತೇಸಂ ಇಮಾನಿ ಸುತ್ತಪದಾನಿ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾನಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ‘‘ಆಪಂ ಆಪತೋ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಆಪಂ ಆಪತೋ ಆಪಸದ್ದಸ್ಸ ಬಹುವಚನನ್ತಭಾವಮೇವ ಇಚ್ಛಮಾನಾ ವಕ್ಖನ್ತಿ ‘‘ದುತಿಯಾಬಹುವಚನ’’ನ್ತಿ। ತೇ ವತ್ತಬ್ಬಾ ‘‘ನನು ಯೋವಚನಂ ನ ಸುಯ್ಯತೀ’’ತಿ? ತೇ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ಯೋವಚನಂ ಕತಅಮಾದೇಸತ್ತಾ ನ ಸುಯ್ಯತೀ’’ತಿ। ಯಂ ಯಂ ಭೋನ್ತೋ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ತಂ ತಂ ಮುಖಾರೂಳ್ಹಂ ವದನ್ತಿ।
‘‘ಆಪತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ಕಿಂ ಭೋನ್ತೋ ವದನ್ತೀತಿ? ‘‘ಆಪತೋ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ‘‘ಬಹುವಚನಕಂ ತೋಪಚ್ಚಯನ್ತ’’ನ್ತಿ ವದಾಮ ತೋಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಏಕತ್ಥೇ ಚ ಬವ್ಹತ್ಥೇ ಚ ಪವತ್ತನತೋ। ಇತಿ ತುಮ್ಹೇ ಬಹುವಚನಕತ್ತಂಯೇವ ಇಚ್ಛಮಾನಾ ‘‘ಆಪೋಸದ್ದೋ ಚ ಯೋವಚನನ್ತೋ’’ತಿ ಭಣಥ, ‘‘ಆಪತೋ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ‘‘ಬಹುವಚನಕಂ ತೋಪಚ್ಚಯನ್ತ’’ನ್ತಿ ಭಣಥ, ‘‘ಆಪಸ್ಮಿಂ ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಆಪಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿದಂ ಕತರವಚನನ್ತಂ ಕತರಾದೇಸೇನ ಸಮ್ಭೂತನ್ತಿ? ಅದ್ಧಾ ತೇ ಏವಂ ಪುಟ್ಠಾ ನಿರುತ್ತರಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ। ತಥಾ ಯೇಸಂ ಏವಂ ಹೋತಿ ‘‘ಆಪಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ ಚೇವ ಬಹುವಚನಕೋ ಚಾ’’ತಿ, ತೇ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ ‘‘ಯಂ ಆಚರಿಯೇಹಿ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಮತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘ಯಾ ಆಪೋ’ತಿ ಚ ‘ತಾಸ’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ‘ಕಿಂ ತಾಸ’ನ್ತಿ ವಚನೇ ‘ಆಪಾನ’ನ್ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಉದಾಹು ಆಪಸ್ಸಾ’’ತಿ? ‘‘ಆಪಾನ’ನ್ತಿ ಪದಮಾನೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಚೇ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ‘‘ಯಾ ಆಪಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘‘ಯಾ ಕಞ್ಞಾ ತಿಟ್ಠನ್ತೀ’’ತಿ ಪದಮಿವ। ಅಥ ‘‘ಆಪಾ’’ತಿ ಪದಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ‘‘ಆಪೋ’’ತಿ ಪದಂಯೇವ ಬಹುವಚನಕನ್ತಿ ಚೇ, ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ತಾಸ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಆಪಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಆಪೋ’’ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತೇಕವಚನಸ್ಸ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಮತೇನ ಬಹುವಚನತ್ತೇ ಸತಿ ‘‘ಆಪಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದಮ್ಪಿ ಬಹುವಚನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ತಾಸಂಸದ್ದೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಿತೋತಿ। ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಆಪಾನ’’ನ್ತಿ ‘‘ಆಪಸದ್ದೋ ಬಹುವಚನಕೋಯೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
ಯೇ ಏವಂ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಚನಂ ಸದೋಸಂ ದುಪ್ಪರಿಹರಣೀಯಂ ಮೂಲಪರಿಯಾಯಸುತ್ತೇ ‘‘ಆಪಂ ಮಞ್ಞತಿ ಆಪಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ಏಕವಚನಪಾಳೀನಂ ದಸ್ಸನತೋ, ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಾದೀಸು ಚ ‘‘ವಿಸ್ಸನ್ದನಭಾವೇನ ತಂ ತಂ ಠಾನಂ ಆಪೋತಿ ಅಪ್ಪೋತೀತಿ ಆಪೋ’’ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಏಕವಚನವಸೇನ ವುತ್ತನಿಬ್ಬಚನಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ। ಯಥಾ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇಪಿ ಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಗೋಸದ್ದೋ ‘‘ತಾ ಗಾವೋ ತತೋ ತತೋ ದಣ್ಡೇನ ಆಕೋಟೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಅನ್ನದಾ ಬಲದಾ ಚೇತಾ’’ತಿ ಚ ಆದಿನಾ ಬವ್ಹತ್ಥದೀಪಕೇಹಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಭೂತೇಹಿ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕಪದೇಹಿ ಚ ಅಸಬ್ಬನಾಮಿಕಪದೇಹಿ ಚ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ತಥಾ ಪಾಳಿಯಂ ಬವ್ಹತ್ಥದೀಪಕೇಹಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಭೂತೇಹಿ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕಪದೇಹಿ ವಾ ಅಸಬ್ಬನಾಮಿಕಪದೇಹಿ ವಾ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ ಆಪಸದ್ದೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ಯದಿ ಹಿ ಆಪಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ ಸಿಯಾ, ಕಞ್ಞಸದ್ದತೋ ಆಪಚ್ಚಯೋ ವಿಯ ಆಪಸದ್ದತೋ ಆಪಚ್ಚಯೋ ವಾ ಸಿಯಾ, ನದಸದ್ದತೋ ವಿಯ ಚ ಈಪಚ್ಚಯೋ ವಾ ಸಿಯಾ, ಉಭಯಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ, ಉಭಯಾಭಾವತೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇ ವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಿಧಾನಂ ತತ್ಥ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ತೇನ ಞಾಯತಿ ‘‘ಆಪಸದ್ದೋ ಅನಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ’’ತಿ। ನನು ಚ ಭೋ ಗೋಸದ್ದತೋಪಿ ಆಪಚ್ಚಯೋ ನತ್ಥಿ, ತದಭಾವತೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇ ವುತ್ತವಿಧಾನಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಕಸ್ಮಾ ಸೋಯೇವ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ ಹೋತಿ, ನ ಪನಾಯಂ ಆಪಸದ್ದೋತಿ?
ಏತ್ಥ ವುಚ್ಚತೇ – ಗೋಸದ್ದೋ ನ ನಿಯೋಗಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ, ಅಥ ಖೋ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೋವ। ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಭಾವೇ ಪನ ತಮ್ಹಾ ಆಪಚ್ಚಯೇ ಈಪಚ್ಚಯೋ ವಿಕಪ್ಪೇನ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇ ವುತ್ತವಿಧಾನಂ ಲಬ್ಭತಿ। ಸೋ ಹಿ ನಿಚ್ಚಮೋಕಾರನ್ತತಾಪಕತಿಯಂ ಠತ್ವಾ ‘‘ಗೋ, ಗಾವೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ತನೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗರೂಪಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಾರಣಭೂತೋ, ತೇನ ಸೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ ಭವತಿ। ಆಪಸದ್ದೇ ಪನ ಈಪಚ್ಚಯಾದಿ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ತೇನ ಸೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಯಥಾ ವಾ ಗೋಸದ್ದಸ್ಸ ಅವಿಸದಾಕಾರವೋಹಾರತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಭಾವೋ ಉಪಪಜ್ಜತಿ, ನ ತಥಾ ಆಪಸದ್ದಸ್ಸ। ಆಪಸದ್ದಸ್ಸ ಹಿ ಅನಾಕುಲರೂಪಕ್ಕಮತ್ತಾ ಅವಿಸದಾಕಾರವೋಹಾರತಾ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಯಾಯ ಏಸೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ ಸಿಯಾ। ಏವಂ ವುತ್ತಾ ತೇ ನಿರುತ್ತರಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ।
ತಥಾ ಯೇಸಂ ಏವಂ ಹೋತಿ ‘‘ಆಪಸದ್ದೋ ಸಬ್ಬದಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ ಚೇವ ಬಹುವಚನಕೋ ಚಾ’’ತಿ, ತೇ ವತ್ತಬ್ಬಾ – ಯಥಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಭೂತಸ್ಸ ಕಞ್ಞಾಸದ್ದಸ್ಸ ಪಠಮಂ ಕಞ್ಞಇತಿ ರಸ್ಸವಸೇನ ಠಪಿತಸ್ಸ ಆಪಚ್ಚಯತೋ ಪರಂ ಸ್ಮಿಂವಚನಂ ಸರೂಪತೋ ನ ತಿಟ್ಠತಿ, ಯಂಭಾವೇನ ಚ ಯಾಭಾವೇನ ಚ ತಿಟ್ಠತಿ ‘‘ಕಞ್ಞಾಯಂ, ಕಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ, ನ ತಥಾ ‘‘ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಗಹಿತಸ್ಸ ಆಪೋಸದ್ದಸ್ಸ ಪಠಮಂ ಆಪಇತಿ ರಸ್ಸವಸೇನ ಠಪಿತಸ್ಸ ಪರಂ ಸ್ಮಿಂವಚನಂ ಯಂಭಾವೇನ ಚ ಯಾಭಾವೇನ ಚ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅಥ ಖೋ ಸರೂಪತೋಯೇವ ತಿಟ್ಠತಿ ‘‘ಆಪಸ್ಮಿಂ ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿ। ಯದಿ ಪನ ಆಪಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ ಸಿಯಾ, ಸ್ಮಿಂವಚನಂ ಸರೂಪತೋ ನ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಸ್ಮಿಂವಚನಂ ಸರೂಪತೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಪಸದ್ದೋ ನ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ। ನ ಹಿ ಚತುರಾಸೀತಿಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸಹಸ್ಸಸಙ್ಗಹೇಸು ಅನೇಕಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸೇಸು ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೇಸು ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೇ ಪಠಮಂ ಅಕಾರನ್ತಭಾವೇನ ಠಪೇತಬ್ಬಾನಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಸದ್ದಾನಂ ಪರತೋ ಠಿತಂ ಸ್ಮಿಂವಚನಂ ಸರೂಪತೋ ತಿಟ್ಠತೀತಿ। ಏವಂ ವುತ್ತಾ ತೇ ನಿರುತ್ತರಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ।
ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ಆಪಸದ್ದೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ, ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ‘ಓಮತ್ತಂ ಪನ ಆಪೋ ಅಧಿಮತ್ತಪಥವೀಗತಿಕಂ ಮನೋಗಣೇ ಪವತ್ತೇಹಿ ತಮ ವಚ ಸಿರಸದ್ದಾದೀಹಿ ವಿಯ ಆಪಸದ್ದೇನಪಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಾನಂ ಕತ್ಥಚಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಭಾವೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ। ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾನಞ್ಹಿ ಸದ್ದರಚನಾಸು ‘‘ಸದ್ಧಮ್ಮತೇಜವಿಹತಂ ವಿಲಯಂ ಖಣೇನ, ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಹದಯೇಸು ತಮೋ ಪಯಾತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ತಮೋ’’ತಿಪದೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಂ ‘‘ವಿಹತ’’ನ್ತಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಥಾ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ವಚೋ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಿಪಚ್ಚನೀಕಸಾತೇ ಪುಗ್ಗಲೇತಿ ದುಬ್ಬಚೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ವಚೋ’’ತಿ ಪದೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಂ ‘‘ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ, ‘‘ಅವನತಂ ಸಿರೋ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಅವನತಸಿರೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸಿರೋ’’ತಿ ಪದೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಂ ‘‘ಅವನತ’’ನ್ತಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ, ‘‘ಅಪ್ಪಂ ರಾಗಾದಿರಜೋ ಯೇಸಂ ಪಞ್ಞಾಮಯೇ ಅಕ್ಖಿಮ್ಹಿ ತೇ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ರಜೋ’’ತಿ ಪದೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಂ ‘‘ಅಪ್ಪ’’ನ್ತಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ನ ತೇ ಆಚರಿಯಾ ತೇಹಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದೇಹಿ ತಮವಚಸಿರಸದ್ದಾದೀನಂ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ತಥಾವಿಧಂ ಸದ್ದರಚನಂ ಕುಬ್ಬಿಂಸು, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಸೋಭನಂ ಮನೋ ತಸ್ಸಾತಿ ಸುಮನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ ಮನೋಗಣೇ ಪವತ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಾನಂ ಪಯೋಗೇ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಭಾವೇನಪಿ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಪದಾನಿ ಕತ್ಥಚಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕುಬ್ಬಿಂಸು। ಯಥಾ ಚ ‘‘ವಿಹತ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾ ಸದ್ದರಚನಾ ತಮವಚಸಿರಸದ್ದಾದೀನಂ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ನ ಕತಾ, ತಥಾ ‘‘ಓಮತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಅಧಿಮತ್ತಪಥವೀಗತಿಕಂ ಜಾತ’’ನ್ತಿ ಚ ಸದ್ದರಚನಾಪಿ ಆಪಸದ್ದಸ್ಸ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ನ ಕತಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಮನೋಗಣೇ ಪವತ್ತೇಹಿ ಮನಸದ್ದಾದೀಹಿ ಏಕದೇಸೇನ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ ಆಪಸದ್ದೇನಪಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತಾ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ‘‘ಓಮತ್ತಂ ಪನ ಆಪೋ ಅಧಿಮತ್ತಪಥವೀಗತಿಕಂ ಜಾತ’’ನ್ತಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಆಪಸದ್ದೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತಾ ಕತಾ। ತಥಾಪಿ ಆಪಸದ್ದೋ ಮನಸದ್ದಾದೀಹಿ ಏಕದೇಸೇನ ಸಮಾನಗತಿಕೋ ಸಮಾಸಪದತ್ತೇ ಮಜ್ಝೋಕಾರಸ್ಸ ‘‘ಆಪೋಕಸಿಣಂ, ಆಪೋಗತ’’ನ್ತಿಆದಿಪ್ಪಯೋಗಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಓಮತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಂ ಆಪಸದ್ದಸ್ಸ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಲಿಙ್ಗವಿಪರಿಯಯವಸೇನ ಪನ ಕತ್ಥಚಿ ಏವಮ್ಪಿ ಸದ್ದಗತಿ ಹೋತೀತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಓಮತ್ತೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಅಧಿಮತ್ತಪಥವೀಗತಿಕೋ ಜಾತೋ’’ತಿ ಚ ಲಿಙ್ಗಂ ಪರಿವತ್ತೇತಬ್ಬಂ। ಯದಿ ಹಿ ಆಪಸದ್ದೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ ಸಿಯಾ, ಸನಿಕಾರಾನಿ’ಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ತೋಪಯೋಗರೂಪಾನಿ ಬುದ್ಧವಚನಾದೀಸು ವಿಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ನ ತಾದಿಸಾನಿ ಸನ್ತಿ। ಕಿಞ್ಚಿ ಭಿಯ್ಯೋ – ಓಕಾರನ್ತಂ ನಾಮ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ನತ್ಥಿ, ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತಇಕಾರನ್ತ ಉಕಾರನ್ತವಸೇನ ಹಿ ತಿವಿಧಾನಿಯೇವ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಾನಿ। ತೇನ ಆಪಸದ್ದಸ್ಸ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತಾ ನುಪಪಜ್ಜತೀತಿ। ಏವಂ ವುತ್ತಾ ತೇ ನಿರುತ್ತರಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಇಚ್ಚೋಕಾರನ್ತವಸೇನ ಗಹಿತಸ್ಸ ಆಪಸದ್ದಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗತಾ ಚ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತಾ ಚ ಏಕನ್ತತೋ ನತ್ಥಿ, ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತವಸೇನ ಪನ ಗಹಿತಸ್ಸ ಕತ್ಥಚಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತಾ ಸಿಯಾ ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ ಸಮುದ್ದೋ ಸಮುದ್ದೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಆಪಂ ಉದಕಂ ಸಮುದ್ದೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಪಯೋಗದಸ್ಸನತೋ। ಏತ್ಥ ಪನೇಕೇ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ಯದಿ ಭೋ ಓಕಾರನ್ತವಸೇನ ಗಹಿತಸ್ಸ ಆಪಸದ್ದಸ್ಸ ಇತ್ಥಿನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗವಸೇನ ದ್ವಿಲಿಙ್ಗತಾ ನತ್ಥಿ, ಓಕಾರನ್ತೋ ಆಪಸದ್ದೋ ಕತರಲಿಙ್ಗೋ’’ತಿ? ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೋತಿ ಮಯಂ ವದಾಮಾತಿ।
ಯದಿ ಚ ಭೋ ಆಪಸದ್ದೋ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೋ। ಯಥಾ ಆಪಸದ್ದಸ್ಸ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗತಾ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ, ನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖಮತಾ ಚ ಭವೇಯ್ಯ, ತಥಾ ಸುತ್ತಂ ಆಹರಥಾತಿ। ‘‘ಆಹರಿಸ್ಸಾಮಿಸುತ್ತಂ, ನ ನೋ ಸುತ್ತಾಹರಣೇ ಭಾರೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಏವಞ್ಚ ಪನ ವತ್ವಾ ತೇಸಂ ಇಮಾನಿ ಸುತ್ತಪದಾನಿ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾನಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ‘‘ಆಪೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ। ಆಪಸ್ಸ ಕತ್ತಾ ಕಾರೇತಾ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ? ನ
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಉಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಪಸದ್ದಸ್ಸ ಏಕವಚನತಾ ಸಿದ್ಧಾ, ತಾಯ ಸಿದ್ಧಾಯ ಬಹುವಚನತಾಪಿ ಸಿದ್ಧಾಯೇವ। ಏಕವಚನತಾಯೇವ ಹಿ ಸದ್ದಸತ್ಥೇ ಪಟಿಸಿದ್ಧಾ, ನ ಬಹುವಚನತಾ, ತೇನ ‘‘ಆಪೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಆಪಸದ್ದಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಭಾವವಿಗಮೋ ಸಿದ್ಧೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇ ಏನಾದೇಸಾಭಾವತೋ। ‘‘ಆಪಸ್ಸ, ಆಪಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಭಾವವಿಗಮೋಯೇವ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇ ಸರೂಪತೋ ನಾ ಸ್ಮಾ ಸ್ಮಿಂ ವಚನಾನಮಭಾವಾ। ‘‘ಅತೀತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಭಾವವಿಗಮೋ ಓಕಾರನ್ತನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ, ಓಕಾರನ್ತಸ್ಸ ಗುಣನಾಮಭೂತಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಚ ಅಭಾವತೋ।
ಅಪಿಚ ಬುದ್ಧವಚನಾದೀಸು ‘‘ಚಿತ್ತಾನಿ, ರೂಪಾನೀ’’ತಿಆದೀನಿ ವಿಯ ಸನಿಕಾರಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಅದಸ್ಸನತೋ ಓಕಾರನ್ತಭಾವೇನ ಗಹಿತಸ್ಸ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಭಾವವಿಗಮೋ ಅತೀವ ಪಾಕಟೋ। ಅಪರಮ್ಪೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ – ‘‘ಅತೀತೋ ಆಪೋ ಅತ್ಥೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅತೀತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಆಪಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಸದಾಕಾರವೋಹಾರತಾಸೂಚಕೇನ ಓಕಾರನ್ತಪದೇನ ತಸ್ಸ ಅವಿಸದಾಕಾರವೋಹಾರತಾಯ ಚ ಉಭಯಮುತ್ತಾಕಾರವೋಹಾರತಾಯ ಚ ಅಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋ। ತಸ್ಸ ಚ ಅವಿಸದಾಕಾರವೋಹಾರತಾಯ ಅಭಾವೇ ಸಿದ್ಧೇ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಭಾವೋ ದೂರತರೋ। ಉಭಯಮುತ್ತಾಕಾರವೋಹಾರತಾಯ ಚ ಅಭಾವೇ ಸಿದ್ಧೇ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಭಾವೋಪಿ ದೂರತರೋಯೇವ। ಇತಿ ನ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಓಕಾರನ್ತಭಾವೇನ ಗಹಿತೋ ಆಪಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ ವಾ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ ವಾ ಭವತಿ। ಮಿಲಿನ್ದಪಞ್ಹೇ ಪನ ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತವಸೇನ ಆಗತೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಚೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘‘ಅತೀತೋ’’ತಿ ‘‘ತೇನಾ’’ತಿ ಆಪಸದ್ದಸ್ಸ ‘‘ಕಞ್ಞಾಯ ಚಿತ್ತಾನೀ’’ತಿಆದೀನಂ ವಿಯ ಇತ್ಥಿನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗರೂಪಾನಂ ಅಭಾವತೋ। ಅಪಿಚ ವೋಹಾರಕುಸಲಾ ತಥಾಗತಾ ತಥಾಗತಸಾವಕಾ ಚ, ತೇಹಿಯೇವ ಉತ್ತಮಪುರಿಸೇಹಿ ವೋಹಾರಕುಸಲೇಹಿ ‘‘ಅತೀತೋ ಆಪೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತತ್ತಾಪಿ ‘‘ಅತೀತೋ’’ತಿ ‘‘ತೇನಾ’’ತಿ ಚ ಇಮಾನಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ವುತ್ತಾನೀತಿ ನ ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂಸಮಾನಾಧಿಕರಣೋ ಓಕಾರನ್ತಭಾವೇನ ಗಹಿತೋ ಆಪಸದ್ದೋ ಏಕವಚನನ್ತೋ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೋ ಚೇವ ಯಥಾಪಯೋಗಂ ಏಕವಚನಬಹುವಚನಕೋ ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಆಪೋ, ಆಪಾ। ಆಪಂ, ಆಪೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬತ್ತಾ। ಏವಂ ವುತ್ತಾನಿ ಸುತ್ತಪದಾನಿ ಸವಿನಿಚ್ಛಯಾನಿ ಸುತ್ವಾ ಅದ್ಧಾ ತೇ ಆಪಸದ್ದಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಬಹುವಚನತಾವಾದಿನೋ ನಿರುತ್ತರಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ।
ಏತ್ಥ ಕೋಚಿ ವದೇಯ್ಯ – ಪಾಳಿಯಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಯೋ ಏಕವಚನನಯೋ ಚ ಕಿಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾಚರಿಯೇಹಿ ನ ದಿಟ್ಠೋ, ಯೇ ಆಪಸದ್ದಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಬಹುವಚನತ್ತಂ ವಣ್ಣೇಸುನ್ತಿ? ನೋ ನ ದಿಟ್ಠೋ, ದಿಟ್ಠೋಯೇವ ಸೋ ನಯೋ ತೇಹಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತೇ ನ ಕೇವಲಂ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ತೇಪಿಟಕೇ ಬುದ್ಧವಚನೇಯೇವ ವಿಸಾರದಾ, ಅಥ ಖೋ ಸಕಲೇಪಿ ಸದ್ದಸತ್ಥೇ ವಿಸಾರದಾ, ತಸ್ಮಾ ಸದ್ದಸತ್ಥೇ ಅತ್ತನೋ ಪಣ್ಡಿಚ್ಚಂ ಪಕಾಸೇತುಂ, ‘‘ಸದ್ದಸತ್ಥೇ ಚ ಈದಿಸೋ ನಯೋ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಞ್ಚ ಸದ್ದಸತ್ಥನಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಪಸದ್ದಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಬಹುವಚನಕತ್ತಂ ವಣ್ಣೇಸುನ್ತಿ ನತ್ಥಿ ತೇಸಂ ದೋಸೋ। ತಥಾ ಹಿ ಮೂಲಪರಿಯಾಯಸುತ್ತನ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ತೇಹಿಯೇವ ವುತ್ತಂ ಆಪಸದ್ದಸ್ಸ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೇಕವಚನಕತ್ತಸೂಚನಕಂ ‘‘ಲಕ್ಖಣಸಸಮ್ಭಾರಾರಮ್ಮಣಸಮ್ಮುತಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಆಪೋ, ತೇಸೂ’’ತಿಆದಿ, ತಸ್ಮಾ ನತ್ಥಿ ತೇಸಂ ದೋಸೋ। ಪೂಜಾರಹಾ ಹಿ ತೇ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ, ನಮೋಯೇವ ತೇಸಂ ಆಪಸದ್ದಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಬಹುವಚನತ್ತಂ ಮಮಾಯನ್ತಿ, ತೇಸಂಯೇವ ವಚನಂ ಚೋದನಾಭಾಜನಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಮಯಂ ಪಾಳಿನಯಾನುಸಾರೇನ ಅನ್ತದ್ವಯವತೋ ಆಪಸದ್ದಸ್ಸ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗತ್ತಂ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಞ್ಚ ವಿದಧಾಮ, ತಸ್ಮಾ ಯೋ ಕೋಚಿ ಇದಂ ವಾದಂ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ವಾದಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಇದಞ್ಚ ಪನ ಠಾನಂ ಮಹಾಗಹನಂ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ, ಪರಮಸುಖುಮಞ್ಚ ಕತಞಾಣಸಮ್ಭಾರೇಹಿ ಪರಮಸುಖುಮಞಾಣೇಹಿ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ವೇದನೀಯತ್ತಾ। ಸಬ್ಬಮಿದಞ್ಹಿ ವಚನಂ ತೇಸು ತೇಸು ಠಾನೇಸು ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಪರಿಗ್ಗಹಣೇ ಸೋತೂನಂ ಪರಮಕೋಸಲ್ಲಜನನತ್ಥಞ್ಚೇವ ಸಾಸನೇ ಆದರಂ ಅಕತ್ವಾ ಸದ್ದಸತ್ಥಮತೇನ ಕಾಲಂ ವೀತಿನಾಮೇನ್ತಾನಂ ಸಾಥಲಿಕಾನಂ ಪಮಾದವಿಹಾರನಿಸೇಧನತ್ಥಞ್ಚ ಸಾಸನಸ್ಸಾತಿಮಹನ್ತಭಾವದೀಪನತ್ಥಞ್ಚ ವುತ್ತಂ, ನ ಅತ್ತುಕ್ಕಂಸನಪರವಮ್ಭನತ್ಥನ್ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಂ ನೀತಿಯಂ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನೇಹಿ ಕುಲಪುತ್ತೇಹಿ ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ ಭಗವತೋ ಸಾಸನಸ್ಸ ಚಿರಟ್ಠಿತತ್ಥಂ।
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪಾಳಿತೋ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಬಲವತೀ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಾಳಿನಯಾನುರೂಪೇನೇವ ಆಪಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಂ ಯೋಜೇಸ್ಸಾಮ ಸೋತೂನಮಸಮ್ಮೋಹತ್ಥಂ, ಕಿಮೇತ್ಥ ಸದ್ದಸತ್ಥನಯೋ ಕರಿಸ್ಸತಿ। ಅತ್ರಾಯಂ ಉದಾನಪಾಳಿ ‘‘ಕಿಂ ಕಯಿರಾ ಉದಪಾನೇನ, ಆಪಾ ಚೇ ಸಬ್ಬದಾ ಸಿಯು’’ನ್ತಿ।
ಆಪೋ, ಆಪಾ। ಆಪಂ, ಆಪೇ। ಆಪೇನ, ಆಪೇಹಿ, ಆಪೇಭಿ। ಆಪಸ್ಸ, ಆಪಾನಂ। ಆಪಾ, ಆಪಸ್ಮಾ, ಆಪಮ್ಹಾ, ಆಪೇಹಿ, ಆಪೇಭಿ। ಆಪಸ್ಸ, ಆಪಾನಂ। ಆಪೇ, ಆಪಸ್ಮಿಂ, ಆಪಮ್ಹಿ, ಆಪೇಸು। ಭೋ ಆಪ, ಭವನ್ತೋ ಆಪಾ।
ಸಬ್ಬನಾಮಾದೀಹಿಪಿ ಯೋಜೇಸ್ಸಾಮ – ಯೋ ಆಪೋ, ಯೇ ಆಪಾ। ಯಂ ಆಪಂ, ಯೇ ಆಪೇ। ಯೇನ ಆಪೇನ, ಸೇಸಂ ನೇಯ್ಯಂ
ಪುರಿಸೇನ ಸಮಾ ಆಪ-ಸದ್ದಾದೀ ಸಬ್ಬಥಾ ಮತಾ।
ನ ಸಬ್ಬಥಾವ ಗೋಸದ್ದೋ, ಪುರಿಸೇನ ಸಮೋ ಮತೋ॥
ಮನಾದೀ ಏಕದೇಸೇನ, ಪುರಿಸೇನ ಸಮಾ ಮತಾ।
ಸರಾದೀ ಏಕದೇಸೇನ, ಸಬ್ಬಥಾ ವಾ ಸಮಾ ಮತಾ॥
ಯೇ ಪನೇತ್ಥ ಸದ್ದಾ ‘‘ಮನೋಗಣೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಕಥಂ ತೇಸಂ ಮನೋಗಣಭಾವೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬೋತಿ? ವುಚ್ಚತೇ ತೇಸಂ ಮನೋಗಣಭಾವಸಲ್ಲಕ್ಖಣಕಾರಣಂ –
ಮನೋಗಣೋ ಮನೋಗಣಾ-
ದಿಕಾ ಚೇವಾ’ಮನೋಗಣೋ।
ಇತಿ ಸದ್ದಾ ತಿಧಾ ಞೇಯ್ಯಾ,
ಮನೋಗಣವಿಭಾವನೇ॥
ಯೇ ತೇ ನಾ ಸ ಸ್ಮಿಂವಿಸಯೇ,
ಸಾ ಸೋ ಸ್ಯನ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ಚ।
ಸಮಾಸತದ್ಧಿತನ್ತತ್ತೇ,
ಮಜ್ಝೋಕಾರಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ ಹಿ॥
ಸೋಕಾರನ್ತಪಯೋಗಾ ಚ, ಕ್ರಿಯಾಯೋಗಮ್ಹಿ ದಿಸ್ಸರೇ।
ಏವಂವಿಧಾ ಚ ತೇ ಸದ್ದಾ, ಞೇಯ್ಯಾ ‘‘ಮನೋಗಣೋ’’ಇತಿ॥
ಅತ್ರ ತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಾನಿ ಪಯೋಗಾನಿ ಸಾಸನತೋ ಚ ಲೋಕತೋ ಚ ಯಥಾರಹಮಾಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮ – ಮನಸಾ ಚೇ ಪಸನ್ನೇನ, ಭಾಸತಿ ವಾ ಕರೋತಿ ವಾ। ನ ಮಯ್ಹಂ ಮನಸೋ ಪಿಯೋ। ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕರೋಥ। ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ। ಮನೋರಮಂ, ಮನೋಧಾತು, ಮನೋಮಯೇನ ಕಾಯೇನ, ಇದ್ಧಿಯಾ ಉಪಸಙ್ಕಮಿ। ಯೋ ವೇ ‘‘ದಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾನ, ಅದಾನೇ ಕುರುತೇ ಮನೋ। ವಚಸಾ ಪರಿಚಿತಾ। ವಚಸೋ ವಚಸಿ।
ವಚೋರಸ್ಮೀಹಿ
ರಾಗೋ ಸಾರಾಗರಹಿತೋ, ವಿಸುದ್ಧೋ ಬುದ್ಧಚನ್ದಿಮಾ॥
ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ವಚೋ ಸುತ್ವಾ, ಅಲಾತೋ ಏತದಬ್ರವಿ।
ಏಸ ಭಿಯ್ಯೋ ಪಸೀದಾಮಿ, ಸುತ್ವಾನ ಮುನಿನೋ ವಚೋ॥
ಸಖಾ ಚ ಮಿತ್ತೋ ಚ ಮಮಾಸಿ ಸೀವಿಕ, ಸುಸಿಕ್ಖಿತೋ ಸಾಧು ಕರೋಹಿ ಮೇ ವಚೋ। ಏಕೂನತಿಂಸೋ ವಯಸಾ ಸುಭದ್ದ। ವಯಸೋ, ವಯಸಿ, ವಯೋವುದ್ಧೋ, ವಯೋಗುಣಾ ಅನುಪುಬ್ಬಂ ಜಹನ್ತಿ। ಜಲನ್ತಮಿವ ತೇಜಸಾ। ತೇಜಸೋ, ತೇಜಸಿ, ತೇಜೋಧಾತುಕುಸಲೋ। ತೇಜೋಕಸಿಣಂ। ತಪಸಾ ಉತ್ತಮೋ, ತಪಸೋ, ತಪಸಿ, ತಪೋಧನೋ, ತಪೋಜಿಗುಚ್ಛಾ। ಕಸ್ಮಾ ಭವಂ ವಿಜನಮರಞ್ಞನಿಸ್ಸಿತೋ, ತಪೋ ಇಧ ಕ್ರುಬ್ಬಸಿ ಬ್ರಹ್ಮಪತ್ತಿಯಾ। ಚೇತಸಾ ಅಞ್ಞಾಸಿ, ಏವಂ ಚೇತಸೋ ಪರಿವಿತಕ್ಕೋ ಉದಪಾದಿ, ಏತಮತ್ಥಂ ಚೇತಸಿ ಸನ್ನಿಧಾಯ, ಚೇತೋಪರಿವಿತಕ್ಕಮಞ್ಞಾಯ। ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಂ, ಚೇತೋ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ಸೋ ಪರಸತ್ತಾನಂ ಪರಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಚೇತಸಾ ಚೇತೋ ಪರಿಚ್ಚ ಜಾನಾತಿ। ತಮಸಾ, ತಮಸೋ, ತಮಸಿ, ತಮೋನುದೋ, ತಮೋಹರೋ। ನವಾಹಮೇತಂ ಯಸಸಾ ದದಾಮಿ। ಯಸಸೋ, ಯಸಸಿ, ಯಸೋ ಭೋಗಸಮಪ್ಪಿತೋ। ಯಸೋಲದ್ಧಾಖೋ ಪನಸ್ಮಾಕಂ ಭೋಗಾ। ಯಸೋಧರಾ ದೇವೀ, ಯಸೋ ಲದ್ಧಾ ನ ಮಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಅಯಸಾವ ಮಲಂ ಸಮುಟ್ಠಿತಂ। ಅಯಸೋ, ಅಯಸಿ, ಅಯೋಪಾಕಾರಪರಿಯನ್ತಂ, ಅಯಸಾ ಪಟಿಕುಜ್ಜಿತಂ। ಸೇಯ್ಯೋ ಅಯೋಗುಳೋ ಭುತ್ತೋ, ಅಯೋಪತ್ತೋ
‘‘ಮನಸಾ
ಇತಿಆದಿವಸಾ ಠಿತಾ।
ಸಾ ಸೋ ಸ್ಯನ್ತಾ ಸದ್ದರೂಪಾ,
ವುತ್ತಾ ‘‘ಮನೋಗಣೋ’’ಇತಿ॥
ಮನೋಧಾತು ವಚೋರಸ್ಮಿ,
ವಯೋವುದ್ಧೋ ತಪೋಗುಣೋ।
ತೇಜೋಧಾತು ತಮೋನಾಸೋ,
ಯಸೋಭೋಗಸಮಪ್ಪಿತೋ॥
ಚೇತೋಪರಿವಿತಕ್ಕೋ ಚ, ಅಯೋಪತ್ತೋ ಪಯೋಧರಾ।
ಸಿರೋರುಹಾ ಸರೋರುಹಂ, ಉರೋಮಜ್ಝೇ ರಹೋಗತೋ॥
ಛನ್ದೋಭಙ್ಗೋ ಅಹೋರತ್ತಂ, ಮನೋಮಯ’ಮಯೋಮಯಂ।
ಏವಂವಿಧೋ ವಿಸೇಸೋ ಯೋ, ಲಕ್ಖಣನ್ತಂ ಮನೋಗಣೇ॥
‘‘ವಚೋ ಸುತ್ವಾ, ಸಿರೋ ಛಿನ್ದಿ, ಅಯೋ ಕನ್ತತಿ’’ ಇಚ್ಚಪಿ।
ಉಪಯೋಗಸ್ಸ ಸಂಸಿದ್ಧಿ, ಲಕ್ಖಣನ್ತಂ ಮನೋಗಣೇ॥
ಮನೋಗಣೇ ವುತ್ತನಯೋ, ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇ ನ ಲಬ್ಭತಿ।
ಪುನ್ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇಸು, ಲಬ್ಭತೇವ ಯಥಾರಹಂ॥
ಇಚ್ಚೇವಂ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ –
ಸಾ ಸೋ ಸ್ಯನ್ತಾನಿ ರೂಪಾನಿ, ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಮನೋಗಣೇ।
ಮಜ್ಝೋಕಾರನ್ತರೂಪಾ ಚ, ಸೋಕಾರನ್ತೂಪಯೋಗತಾ॥
ಇದಂ ಮನೋಗಣಲಕ್ಖಣಂ। ಏವಂ ಮನೋಗಣಲಕ್ಖಣಂ ಅನಾಕುಲಂ ನಿಗ್ಗುಮ್ಬಂ ನಿಜ್ಜಟಂ ಸಮುದ್ದಿಟ್ಠಂ।
ಅಥ ಮನೋಗಣಾದಿಲಕ್ಖಣಂ ಕಥಯಾಮ –
ಯೇ ತೇ ನಾ ಸಸ್ಮಿಂವಿಸಯೇ,
ಸಾ ಸೋ ಸ್ಯನ್ತಾ ಯಥಾರಹಂ।
ಸಮಾಸತದ್ಧಿತನ್ತತ್ತೇ,
ಮಜ್ಝೋಕಾರೋ ನ ಹೋನ್ತಿ ತು॥
ಸೋಕಾರನ್ತೂಪಯೋಗಾ
ಕ್ರಿಯಾಯೋಗೇ ನ ಹೋನ್ತಿ ತೇ।
ಸದ್ದಾ ಏವಂವಿಧಾ ಸಬ್ಬೇ।
ಮನೋಗಣಾದಿಕಾ ಮತಾ॥
ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ‘‘ಬಿಲಂ ಪದಂ ಮುಖ’’ಮಿಚ್ಚಾದಯೋ। ತೇಸಂ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ – ಬಿಲಸಾ, ಬಿಲಸೋ, ಬಿಲಸಿ, ಬಿಲಗತೋ, ಬಿಲಂ ಪಾವಿಸಿ। ಪದಸಾವ ಅಗಮಾಸಿ, ತೀಣಿ ಪದವಾರಾನಿ, ಮಾಕಾಸಿ ಮುಖಸಾ ಪಾಪಂ, ಮುಖಗತಂ ಭೋಜನಂ ಛಡ್ಡಾಪೇತಿ। ಸಚ್ಚೇನ ದನ್ತೋ ದಮಸಾ ಉಪೇತೋ। ರಸವರಂ ರಸಮಯಂ ರಸಂ ಪಿವೀತಿ। ಇದಂ ಮನೋಗಣಾದಿಕಲಕ್ಖಣಂ।
ಅಪರಮ್ಪಿ ಭವತಿ –
ಯೇ ಸಮಾಸಾದಿಭಾವಮ್ಹಿ, ಮಜ್ಝೋಕಾರಾವ ಹೋನ್ತಿ ತು।
ನಾ ಸ ಸ್ಮಿಂವಿಸಯೇ ಸಾಸೋ-ಸ್ಯನ್ತಾ ಪನ ನ ಹೋನ್ತಿಹಿ॥
ಸೋಕಾರನ್ತೂಪಯೋಗಾ ಚ,
ಕ್ರಿಯಾಯೋಗೇ ನ ಹೋನ್ತಿ ತೇ।
ಸದ್ದಾ ಏವಂವಿಧಾ ಚಾಪಿ,
ಮನೋಗಣಾದಿಕಾ ಮತಾ॥
ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ‘‘ಆಪೋ ವಾಯೋ ಸರದೋ’’ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ। ತೇಸಂ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ – ಆಪೋಧಾತು, ವಾಯೋಧಾತು, ಆಪೋಕಸಿಣಂ, ವಾಯೋಕಸಿಣಂ, ಆಪೋಮಯಂ, ವಾಯೋಮಯಂ, ಜೀವ ತ್ವಂ ಸರದೋಸತಂ, ಸರದಕಾಲೋ। ಆಪೇನ, ಆಪಸ್ಸ, ಆಪೇ, ಆಪಸ್ಮಿಂ, ಆಪಮ್ಹಿ। ವಾಯೇನ, ವಾಯಸ್ಸ, ವಾಯೇ, ವಾಯಸ್ಮಿಂ, ವಾಯಮ್ಹಿ। ಸರದೇನ, ಸರದಸ್ಸ, ಸರದೇ, ಸರದಸ್ಮಿಂ, ಸರದಮ್ಹಿ। ಆಪಂ ಆಪತೋ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ। ವಾಯಂ ವಾಯತೋ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ। ಸರದಂ ಪತ್ಥೇತಿ, ಸರದಂ ರಮಣೀಯಾ ನದೀ।
ಕೇಚಿ ವಾಯಸದ್ದೋ ವಿಯ ವಾಯುಸದ್ದೋಪಿ ಮನೋಗಣಾದೀಸು ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ? ಏತ್ಥ ವುಚ್ಚತೇ –
‘‘ವಾಯು ವಾಯೋ’’ತಿ ಏತೇಸು, ಪಚ್ಛಿಮೋಯೇವ ಇಚ್ಛಿತೋ।
ಮನೋಗಣಾದೀಸು ನಾದಿ, ಆದಿಗ್ಗಹವಸೇನಿಧ॥
‘‘ಮನೋಧಾತು ವಾಯೋಧಾತು’’, ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಪದಾನಿ ಹಿ।
ಅಕಾರನ್ತವಸೇನೇವ, ಮಜ್ಝೋಕಾರಾನಿ ಸಿಜ್ಝರೇ॥
ವಾಯುಸದ್ದಮ್ಹಿ ಗಹಿತೇ, ಆದಿಗ್ಗಹವಸೇನಿಧ।
‘‘ವಾಯೋಧಾತೂ’’ತಿ ಓಮಜ್ಝಂ, ರೂಪಮೇವ ನ ಹೇಸ್ಸತಿ॥
ಯಥಾ ಹಿ ಆಯುಸದ್ದಸ್ಸ, ರೂಪಂ ದಿಸ್ಸತಿ ಸಾಗಮಂ।
‘‘ಆಯುಸಾ ಏಕಪುತ್ತ’’ನ್ತಿ, ಮನಸಾದಿಪದಂ ವಿಯ॥
ನ ತಥಾ ವಾಯುಸದ್ದಸ್ಸ, ರೂಪಂ ದಿಸ್ಸತಿ ಸಾಗಮಂ।
ತಸ್ಮಾ ಮನೋಗಣಾದಿಮ್ಹಿ, ತಸ್ಸೋ’ಕಾಸೋ ನ ವಿಜ್ಜತಿ॥
ತಥಾ ಹಿ ‘‘ವಾಯತಿ ಇತಿ, ವಾಯೋ’’ ಇತಿ ಗರೂ ವದುಂ।
‘‘ವಾಯೋಧಾತೂ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ, ಪದಸ್ಸತ್ಥಂ ತಹಿಂ ತಹಿಂ॥
ಯತ್ಥ ಪಥವೀ ಚ ಆಪೋ ಚ, ತೇಜೋ ವಾಯೋ ನ ಗಾಧತಿ।
ಏತ್ಥ ಆಪಾದಿಕಂ ಸದ್ದ-ತ್ತಿಕಂ ಮನೋಗಣಾದಿಕೇ॥
ಇದಮ್ಪಿ ಮನೋಗಣಾದಿಕಲಕ್ಖಣಂ। ಏತ್ಥ ಮನೋಗಣಾದಿಕಾ ದ್ವಿಧಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ ಬಿಲ ಪದಾದಿತೋ ಆಪಾದಿತೋ ಚ। ಏವಂ ಮನೋಗಣಾದಿಕಲಕ್ಖಣಂ ಅನಾಕುಲಂ ನಿಗ್ಗುಮ್ಬಂ ನಿಜ್ಜಟಂ ಸಮುದ್ದಿಟ್ಠಂ।
ಅಥ ಅಮನೋಗಣಲಕ್ಖಣಂ ಕಥಯಾಮ –
ಯೇ ಚ ನಾವಿಸಯೇ ಸೋನ್ತಾ, ಯೇ ಚ ಸ್ಮಾವಿಸಯೇ ಸಿಯುಂ।
ಸದ್ದಾ ಏವಂಪಕಾರಾ ತೇ, ಅಮನೋಗಣಸಞ್ಞಿತಾ॥
ಕೇ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಕ್ಖರಸದ್ದಾದಯೋ ಚೇವ ದೀಘೋರಸದ್ದಾ ಚ। ಏತೇಸು ಹಿ ಅತ್ಥಸದ್ದಾದೀನಂ ನಾವಚನಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಅತ್ಥಸೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಸೋ ಅಕ್ಖರಸೋ ಸುತ್ತಸೋ ಉಪಾಯಸೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಠಾನಸೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಸೋನ್ತಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ದೀಘೋರಸದ್ದಾನಂ ಪನ ಸ್ಮಾವಚನಟ್ಠಾನೇ ‘‘ದೀಘಸೋ ಓರಸೋ’’ತಿ ಸೋನ್ತಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಇದಂ ಅಮನೋಗಣಲಕ್ಖಣಂ।
ಅಪರಮ್ಪಿ ಭವತಿ –
ಸಬ್ಬಥಾ ವಿನಿಮುತ್ತಾ ಯೇ, ಸಾ ಸೋ ಸ್ಯನ್ತಾದಿಭಾವತೋ।
ಏವಂವಿಧಾಪಿ ತೇ ಸದ್ದಾ, ಅಮನೋಗಣಸಞ್ಞಿತಾ॥
ಕೇ ತೇ? ‘‘ಪುರಿಸೋ ಕಞ್ಞಾ ಚಿತ್ತ’’ಮಿಚ್ಚಾದಯೋ। ಇದಮ್ಪಿ ಅಮನೋಗಣಲಕ್ಖಣಂ। ಏವಂ ಅಮನೋಗಣಲಕ್ಖಣಂ ಅನಾಕುಲಂ ನಿಗ್ಗುಮ್ಬಂ ನಿಜ್ಜಟಂ ಸಮುದ್ದಿಟ್ಠಂ।
ಏವಂ ದಸ್ಸಿತೇಸು ಮನೋಗಣಲಕ್ಖಣಾದೀಸು ಕೋಚಿ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ಯದಿದಂ ತುಮ್ಹೇಹಿ ವುತ್ತಂ ‘ಯೇ ಸಮಾಸಾದಿಭಾವಮ್ಹಿ, ಮಜ್ಝೋಕಾರಾವ ಹೋನ್ತಿ ತೂ’ತಿಆದಿನಾ ಮನೋಗಣಾದಿಕಲಕ್ಖಣಂ, ತೇನ ‘‘ಪರೋಸತಂ ಗೋಮಯಂ ಗೋಧನೋ’’ಇಚ್ಚಾದೀಸು ಗೋಪರಸದ್ದಾದಯೋಪಿ ಮನೋಗಣಾದಿಕಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಯಸ್ಮಾ –
ಏತ್ಥ ಮನೋಗಣಾದೀನಂ, ಅನ್ತಸ್ಸೋತ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಚಿದಂ।
‘‘ಮಜ್ಝೋಕಾರಾ’’ತಿ ವಚನಂ, ವುತ್ತಂ ನ ತ್ವಾಗಮಾದಿಕಂ॥
‘‘ಪರೋಸತಂ ಗೋಮಯ’’ನ್ತಿ-ಆದೀಸು ಅಮನೋಗಣೋ।
ಪುಬ್ಬಭೂತಂ ಪದಂ ಓಸ್ಸಾ-ಗಮತ್ತಾ’ನಿಚ್ಚತಾಯ ಚ॥
ತಸ್ಮಾ ನಾಪಜ್ಜನ್ತಿ। ಇತಿ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಅಮನೋಗಣಲಕ್ಖಣಂ ನಿಸ್ಸೇಸತೋ ದಸ್ಸಿತಂ। ಇಚ್ಚೇವಂ ಮನೋಗಣವಿಭಾವನಾಯಂ ಮನೋಗಣೋ ಮನೋಗಣಾದಿಕೋ ಅಮನೋಗಣೋ ಚಾತಿ ತಿಧಾ ಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ತತ್ಥ ಮನೋಗಣೇ ಪರಿಯಾಪನ್ನಸದ್ದಾನಂ ಸಮಾಸಂ ಪತ್ವಾ ‘‘ಅಬ್ಯಗ್ಗಮನಸೋ ನರೋ, ಥಿರಚೇತಸಂ ಕುಲಂ, ಸದ್ಧೇಯ್ಯವಚಸಾ ಉಪಾಸಿಕಾತಿಆದಿನಾ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯವಸೇನ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ಕೇಚಿ ಏವಂ ವದನ್ತಿ ‘‘ಯದಾ ಮನಸದ್ದೋ ಸಕತ್ಥೇ ಅವತ್ತಿತ್ವಾ ‘ಅಬ್ಯಗ್ಗೋ ಮನೋ ಯಸ್ಸ ಸೋಯಂ ಅಬ್ಯಗ್ಗಮನಸೋ, ಅಲೀನೋ ಮನೋ ಯಸ್ಸ ಸೋಯಂ ಅಲೀನಮನಸೋ’ತಿ ಏವಂ ಅಞ್ಞತ್ಥೇ ವತ್ತತಿ, ತದಾ ಪುರಿಸನಯೇನೇವ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ಮನೋಗಣನಯೇನಾ’’ತಿ। ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಲಬ್ಭನತೋ। ತಥಾ ಹಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಪುಗ್ಗಲಾಪೇಕ್ಖನವಸೇನ ‘‘ಖನ್ತಿಸೋರಚ್ಚಮೇತ್ತಾದಿ-ಗುಣಭೂಸಿತಚೇತಸೋ। ಅಜ್ಝೇಸನಂ ಗಹೇತ್ವಾನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಮನೋಗಣನಯೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ತಟ್ಟೀಕಾಯಮ್ಪಿ ‘‘ಅಜ್ಝೇಸಿತೋ ದಾಠಾನಾಗ-ತ್ಥೇರೇನ ಥಿರಚೇತಸಾ’’ತಿ ಮನೋಗಣನಯೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ವಚನಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ವದನ್ತಾ ಚ ತೇ ಅಬ್ಯಗ್ಗಮನಸದ್ದಾದೀನಂ ಅಬ್ಯಗ್ಗಮನಸಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಸಕಾರನ್ತಪಕತಿಭಾವೇನ ಠಪೇತಬ್ಬಭಾವಂ ವಿಬ್ಭನ್ತಮತಿವಸೇನ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಾಸು ವಿಭತ್ತೀಸು, ದ್ವೀಸು ಚ ವಚನೇಸು ಪುರಿಸನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬತಂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ‘‘ಗುಣಭೂಸಿತಚೇತಸೋ, ಥಿರಚೇತಸಾ’’ತಿ ಛಟ್ಠೀಚತುತ್ಥೀತತಿಯಾರೂಪಾನಿ ನಸಿಯುಂ, ಅಞ್ಞಾನಿಯೇವ ಅನಭಿಮತಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಸಿಯುಂ। ಯಸ್ಮಾ ಸಿಯುಂ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಯತ್ಥ ಹಿ ಸಮಾಸವಸೇನ ಮನಸದ್ದೋ ಚೇತಸದ್ದಾದಯೋ ಚ ಸಕತ್ಥೇ ಅವತ್ತಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥೇ ವತ್ತನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಸಕಾರಾಗಮಾನಂ ಪದಾನಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಪುರಿಸನಯೇನ ಚ ಮನೋಗಣೇ ಮನನಯೇನ ಚ ಯಥಾರಹಂ ಲಬ್ಭತಿ। ನಿಸ್ಸಕಾರಾಗಮಾನಂ ಪನ ಪುರಿಸನಯೇನೇವ ಲಬ್ಭತಿ। ಯತ್ಥ ಪನ ಸಮಾಸವಿಸಯೇಯೇವ ಮನಾದಿಸದ್ದಾ ಸಕತ್ಥೇ ವತ್ತನ್ತಿ, ತತ್ಥ ನಿಸ್ಸಕಾರಾಗಮಾನಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಪುರಿಸನಯೇನ ಚ ಮನೋಗಣೇ ಮನನಯೇನ ಚ ಲಬ್ಭತಿ।
ಇದಾನಿ
ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಸೋ ನರೋ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಸಾ ನರಾ। ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಸಂ ನರಂ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಸೇ ನರೇ। ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಸಾ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನೇನ ನರೇನ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನೇಹಿ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನೇಭಿ ನರೇಹಿ। ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಸೋ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಸ್ಸ ನರಸ್ಸ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಾನಂ ನರಾನಂ। ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಾ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಸ್ಮಾ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಮ್ಹಾ ನರಾ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನೇಹಿ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನೇಭಿ ನರೇಹಿ। ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಸೋ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಸ್ಸ ನರಸ್ಸ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಾನಂ ನರಾನಂ। ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಸಿ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನೇ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಸ್ಮಿಂ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಮ್ಹಿ ನರೇ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನೇಸು ನರೇಸು। ಭೋ ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಸ ನರ, ಭವನ್ತೋ ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಸಾ ನರಾತಿ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಭವತಿ।
ಏವಂ ಸಕಾರಾಗಮಸ್ಸ ಲಬ್ಭಮಾನಾಲಬ್ಭಮಾನತಾ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಪಠಮಾದುತಿಯಾವಿಭತ್ತೀನಂ ಏಕವಚನಬಹುವಚನಟ್ಠಾನೇ ಚ ತತಿಯಾಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೀಸತ್ತಮೀನಂ ಏಕವಚನಟ್ಠಾನೇ ಚ ಯಥಾರಹಂ ಸಾಗಮೋ ಭವತಿ ಆದೇಸಸರವಿಭತ್ತಿಸರಪರತ್ತಾ। ಅಯಞ್ಚ ನಯೋ ಸುಖುಮೋ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬೋ।
ಅಪರೋ ನಯೋ – ‘‘ಬ್ಯಾಸತ್ತೋ ಮನೋ ಯಸ್ಸ ಸೋಯಂ ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನೋ’’ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಪುಗ್ಗಲಾಪೇಕ್ಖಕಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನೋ ನರೋ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಾ ನರಾ। ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಂ ನರ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪುರಿಸನಯೇನೇವ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಭವತಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಸಾಗಮೋ ನತ್ಥಿ। ಅಪರೋಪಿ ನಯೋ – ‘‘ಬ್ಯಾಸತ್ತೋ ಚ ಸೋ ಮನೋ ಚಾತಿ ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನೋ’’ತಿ ಏವಂ ಚಿತ್ತಾಪೇಕ್ಖಕಸ್ಸಪಿ ಇಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನೋ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಾ। ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಂ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನೇ। ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಸಾ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಮನೋಗಣೇ ಮನನಯೇನ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಭವತಿ, ಏತ್ಥ ಪನ ತತಿಯಾಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೀಸತ್ತಮೀನಂ ಸಾಗಮೋ ಭವತಿ ಆದೇಸಸರಪರತ್ತಾ। ಯಥಾ ಚ ಏತ್ಥ, ಏವಂ ‘‘ಅಲೀನಮನಸೋ ನರೋ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಅಯಂ ತಿವಿಧೋ ನಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಸಂ ಕುಲಂ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಾನಿ ಕುಲಾನಿ। ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಸಂ ಕುಲಂ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಾನಿ ಕುಲಾನಿ। ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಸಾ ಕುಲೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥ ಪನ ಪಠಮಾದುತಿಯಾತತಿಯಾಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೀಸತ್ತಮೀನಂ ಏಕವಚನಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಯಥಾರಹಂ ಸಾಗಮೋ ಭವತಿ ಆದೇಸಸರವಿಭತ್ತಿಸರಪರತ್ತಾ, ಅಯಮ್ಪಿ ನಯೋ ಸುಖುಮೋ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬೋ।
ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಸಾ ಇತ್ಥೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪಠಮೇಕವಚನಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಸಾಗಮಂ ವತ್ವಾ ತತೋ ‘‘ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಾ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಾಯೋ ಇತ್ಥಿಯೋ। ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಂ ಇತ್ಥಿ’’ನ್ತಿ ಕಞ್ಞಾನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ‘‘ಏವಂ ಸದ್ಧೇಯ್ಯವಚಸಾ ಉಪಾಸಿಕಾ, ಸದ್ಧೇಯ್ಯವಚಾಯೋ ಉಪಾಸಿಕಾಯೋ। ಸದ್ಧೇಯ್ಯವಚಂ ಉಪಾಸಿಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾಪಿ। ‘‘ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಂ ಕುಲಂ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಾ ಇತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪನ ಚಿತ್ತಕಞ್ಞಾನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥ ಪನ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಸಾಗಮೋ ನತ್ಥಿ।
ಸೋತೂನಂ ಞಾಣಪ್ಪಭೇದಜನನತ್ಥಂ ಅಪರಾಪಿ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾಯೋ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮ ಸಹನಿಬ್ಬಚನೇನ – ಮನೋ ಏವ ಮಾನಸಂ, ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಂ ಮಾನಸಂ ಯಸ್ಸ ಸೋಯಂ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಮಾನಸೋ। ‘‘ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಮಾನಸೋ, ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಮಾನಸಾ। ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಮಾನಸಂ, ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಮಾನಸೇ। ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಮಾನಸೇನಾ’’ತಿ ಪುರಿಸನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಸುನ್ದರಾ ಮೇಧಾ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸುಮೇಧಸೋ। ‘‘ಸುಮೇಧಸೋ, ಸುಮೇಧಸಾ। ಸುಮೇಧಸಂ, ಸುಮೇಧಸೇ। ಸುಮೇಧಸೇನಾ’’ತಿ ಪುರಿಸನಯೇನ, ಏವಂ ‘‘ಭೂರಿಮೇಧಸೋ’’ತಿಆದೀನಮ್ಪಿ। ತತ್ರಿಮೇ ಪಯೋಗಾ –
‘‘ಯಂ
ಕಿಂ ನು ತಮ್ಹಾ ವಿಪ್ಪವಸಿ, ಮುಹುತ್ತಮಪಿ ಪಿಙ್ಗಿಯ।
ಗೋತಮಾ ಭೂರಿಪಞ್ಞಾಣಾ, ಗೋತಮಾ ಭೂರಿಮೇಧಸಾ॥
ನಾಹಂ ತಮ್ಹಾ ವಿಪ್ಪವಸಾಮಿ, ಮುಹುತ್ತಮಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ।
ಗೋತಮಾ ಭೂರಿಪಞ್ಞಾಣಾ, ಗೋತಮಾ ಭೂರಿಮೇಧಸಾ’’ತಿ॥
ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಮಾನಸಾ ಸುಮೇಧಸಾ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ, ನಪುಂಸಕೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಮಾನಸಂ ಸುಮೇಧಸ’’ನ್ತಿ ರೂಪಾನಿ, ಕಞ್ಞಾ ಚಿತ್ತನಯೇನ ಏತೇಸಂ ಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಓಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಟ್ಠಾನೇ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದಿವಿನಿಚ್ಛಯೋ ನಯಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ಕತೋ। ವಿಸೇಸತೋ ಹಿ ಓಕಾರನ್ತಕಥಾಯೇವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಅಪಿಚ ಲೋಕೇ ನೀತಿ ನಾಮ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಕಥಿತಾ ಏವ ಸೋಭತಿ, ಅಯಞ್ಚ ಸಾಸನೇ ನೀತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಕಥಿತಾತಿ।
ಸಬ್ಬಾನಿ ನಯತೋ ಏವಂ, ಓಕಾರನ್ತಪದಾನಿಮೇ।
ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಪವುತ್ತಾನಿ, ಸಾಸನತ್ಥಂ ಮಹೇಸಿನೋ॥
ವಿಸೇಸೋ ತೇಸು ಕೇಸಞ್ಚಿ, ಪಾಳಿಯಂ ಯೋ ಪದಿಸ್ಸತಿ।
ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಟ್ಠಾನೇ, ಪಕಾಸೇಸ್ಸಾಮಿ ತಂ’ಧುನಾ॥
‘‘ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬೇ ಯಥ ಫುಸ್ಸಿತಗ್ಗೇ’’, ಇತಿಆದಿನಯೇನ ಹಿ।
ಕತ್ಥಚೋದನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗ-ರೂಪಾನಿ ಅಞ್ಞಥಾ ಸಿಯುಂ॥
ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಿಚ್ಚೇವ, ತಞ್ಚ ರೂಪಂ ಪಕಾಸಯೇ।
‘‘ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಭುಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೋ’’, ಇತಿ ಭಾಸನ್ತಿ ಕೇಚನ॥
ತತ್ರ ಕಾನಿಚಿ ಸುತ್ತಪದಾನಿ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮ – ನತ್ಥಿ ಅತ್ತಕಾರೇ, ನತ್ಥಿ ಪರಕಾರೇ, ನತ್ಥಿ ಪುರಿಸಕಾರೇ, ಪರಿಯನ್ತಕತೇ ಸಂಸಾರೇ, ಜೀವೇ ಸತ್ತಮೇ, ನ ಹೇವಂ ವತ್ತಬ್ಬೇ, ಬಾಲೇ ಚ ಪಣ್ಡಿತೇ ಚ ಸನ್ಧಾವಿತ್ವಾ ಸಂಸರಿತ್ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ। ಇಮಾನಿ ಏಕಾರಾದೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಯೇ ಪನ ‘‘ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬೇತಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಸ್ಸ ಭುಮ್ಮವಚನನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇ ವತ್ತಬ್ಬಾ ‘‘ಯದಿ ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬೇತಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಸ್ಸ ಭುಮ್ಮವಚನನಿದ್ದೇಸೋ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ‘ಥಾಲಿಯಂ ಓದನಂ ಪಚತೀ’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ ಆಧಾರಸುತಿಸಮ್ಭವತೋ ‘ಗಿಮ್ಹಾನ ಮಾಸೇ ಪಠಮಸ್ಮಿಂ ಗಿಮ್ಹೇ’ತಿ ಇದಂ ಕತರತ್ಥಂ ಜೋತೇತೀ’’ತಿ? ತೇ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ನ ಮಯಂ ಭೋ ‘ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬೇತಿ ಇದಂ ಭುಮ್ಮವಚನ’ನ್ತಿ ವದಾಮ, ಅಥ ಖೋ ‘ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಸ್ಸ ಭುಮ್ಮವಚನನಿದ್ದೇಸೋ’ತಿ ವದಾಮಾ’’ತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ದೋಸೋಯೇವ ತುಮ್ಹಾಕಂ, ನನು ‘‘ಸಙ್ಘೇ ಗೋತಮಿ ದೇಹೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಸಮ್ಪದಾನವಚನಸ್ಸ ಭುಮ್ಮವಚನನಿದ್ದೇಸೋತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ದಾನಕ್ರಿಯಾಯ ಆಧಾರಭಾವತೋ ‘‘ಸಙ್ಘೇ’’ತಿ ವಚನಂ ಸುಣನ್ತಾನಂ ಆಧಾರಸುತಿ ಚ ಆಧಾರಪರಿಕಪ್ಪೋ ಚ ಹೋತಿಯೇವ। ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಏವಂ ಪವತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿವಾರೇತುಂ, ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಏವಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಸ್ಸಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಭುಮ್ಮವಚನಸ್ಸ ವಿಯ ರೂಪಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಏವಞ್ಹಿ ಗಹಿತೇ ನ ಕೋಚಿ ವಿರೋಧೋ। ಈದಿಸೇಸು ಹಿ ಠಾನೇಸು ನಿರುತ್ತಿಪ್ಪಭೇದಕುಸಲೋ ಲೋಕಾನುಕಮ್ಪಕೋ ಭಗವಾ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನವಸೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೇ ಸತಿ ಏವಂ ಅನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಮ್ಮೋಹಮುಪ್ಪಾದಯನ್ತೋ ವಿಯ ಕಥಂ ಭುಮ್ಮವಚನನಿದ್ದೇಸಂ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸದ್ದಸಾಮಞ್ಞಲೇಸಮತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಭುಮ್ಮವಚನನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಯದಿ ಸದ್ದಸಾಮಞ್ಞಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಭುಮ್ಮವಚನನಿದ್ದೇಸಂ ಇಚ್ಛಥ, ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತೇಕವಚನಸ್ಸ ಉಪಯೋಗಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ।
ಅಪಿಚ ತಥೇವ ‘‘ಅತ್ತಕಾರೇ’’ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಸ್ಸ ಭುಮ್ಮವಚನನಿದ್ದೇಸೇ ಸತಿ ಆಧಾರಸುತಿಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ಅತ್ತಕಾರಸ್ಮಿಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ಥು ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಅನಧಿಪ್ಪೇತೋ ಅತ್ಥೋ ಸಿಯಾ, ನ ಪನ ‘‘ಅತ್ತಕಾರೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಉಪಯೋಗಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ಗಹಣೇಪಿ ಉಪಯೋಗತ್ಥಸ್ಸ ನತ್ಥಿಸದ್ದೇನ ಅತ್ಥಿಸದ್ದಾದೀನಂ ವಿಯ ಪನ ನತ್ಥಿಸದ್ದಸ್ಸಪಿ ಪಠಮಾಯ ಯೋಗತೋ ‘‘ಅತ್ತಕಾರೇ’’ತಿ ಇದಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಮೇವಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ‘‘ಬಾಲೇ ಚ ಪಣ್ಡಿತೇ ಚ ಸನ್ಧಾವಿತ್ವಾ ಸಂಸರಿತ್ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಸ್ಸ ‘‘ಭುಮ್ಮವಚನನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಉಪಯೋಗವಚನನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ವಾ ಗಹಣೇ ಸತಿ ‘‘ಬಾಲಾ ಚ ಪಣ್ಡಿತಾ ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮ್ಪಿ ವತ್ತುಂ ಅಜಾನನದೋಸೋ ಸಿಯಾ, ‘‘ಕರಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಪದಯೋಗತೋ ಪನ ‘‘ಬಾಲೇ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಮೇವಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಯಥಾ ಪನ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮವಸೇನುಚ್ಚಾರಿತೇ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದೀ’’ತಿ ಪದೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಸ್ಸ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಮೇ ದೇಹಿ ಯಾಚಿತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಉಪಯೋಗವಚನೇನ ಸುತಿವಸೇನ ಸಮಾನತ್ತೇಪಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನತ್ಥೋಯೇವ ಸೋತಾರೇ ಪಟಿಭಾತಿ ‘‘ಉದಪಾದೀ’’ತಿಆಖ್ಯಾತೇನ ಕಥಿತತ್ತಾ, ನ ಪನ ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸತ್ಥಭೂತೋ ಉಪಯೋಗವಚನತ್ಥೋ ‘‘ಉದಪಾದೀ’’ತಿಆಖ್ಯಾತೇನ ಅವಚನೀಯತ್ತಾ, ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದೀ’’ತಿ ಹಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಕಾಲೇ ಕೋ ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದೀ’’ತಿ ಪದಂ ಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಅತ್ಥಮಾಚಿಕ್ಖತಿ, ತಥಾ ‘‘ಬಾಲೇ ಪಣ್ಡಿತೇ’’ತಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಾನಂ ಅಪರೇಹಿ ‘‘ಬಾಲೇ ಪಣ್ಡಿತೇ’’ತಿಆದೀಹಿ ಭುಮ್ಮೋಪಯೋಗವಚನೇಹಿ ಸುತಿವಸೇನ ಸಮಾನತ್ತೇಪಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನತ್ಥೋಯೇವ ಸೋತಾರೇ ಪಟಿಭಾತಿ, ನ ಇತರವಚನತ್ಥೋ ಯಥಾಪಯೋಗಂ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ। ಇತಿ ‘‘ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬೇ, ಬಾಲೇ, ಪಣ್ಡಿತೇ’’ತಿಆದೀನಂ ಸುದ್ಧಪಚ್ಚತ್ತವಚನತ್ತಞ್ಞೇವ ಸಾರತೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಂ, ನ ಸುತಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ಭುಮ್ಮೋಪಯೋಗವಚನತ್ತಂ।
ಯಂ ಪನಾಚರಿಯೇನ ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ –
‘‘ತಯೋ ಗಿರಿಂ ತಿಅನ್ತರಂ ಕಾಮಯಾಮಿ,
ಪಞ್ಚಾಲಾ ಕುರುಯೋ ಕೇಕಕೇ ಚ।
ತತುತ್ತರಿಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಕಾಮಯಾಮಿ,
ತಿಕಿಚ್ಛ ಮಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಕಾಮನೀತ’’ನ್ತಿ –
ಇಮಸ್ಸ ಕಾಮನೀತಜಾತಕಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ‘‘ಕೇಕಕೇ ಚಾತಿ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ತೇನ ಕೇಕಕಸ್ಸ ರಟ್ಠಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ವದನ್ತೋ ಚ ಸೋ ‘‘ಪುರಿಸೇ ಪಸ್ಸತಿ, ಪುರಿಸೇ ಪತಿಟ್ಠಿತ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಪಸ್ಸಾಮಿ ಲೋಕೇ ಸಧನೇ ಮನುಸ್ಸೇ’’ತಿ ಚ ಆದೀಸು ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ‘‘ಪುರಿಸೇ, ಲೋಕೇ, ಸಧನೇ, ಮನುಸ್ಸೇ’’ತಿಆದೀನಂ ಉಪಯೋಗಬಹುವಚನಭುಮ್ಮೇಕವಚನಭಾವೇನ ಆಗತತ್ತಾ ಪಚ್ಚತ್ತೇಕವಚನಬಹುವಚನಭಾವಸ್ಸ ಪನ ಅಪಾಕಟತ್ತಾ ಯೇಭುಯ್ಯಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ತಾದಿಸಮೇವಾ’’ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ವದತಿ ಮಞ್ಞೇ। ಆಚರಿಯಾ ಹಿ ಕತ್ಥಚಿ ಅತ್ತನೋ ರುಚಿಯಾಪಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಕಥೇನ್ತಿ। ಅಯಂ ಪನ ಅಮ್ಹಾಕಂ ರುಚಿ – ‘‘ಕೇಕಕೇ’’ತಿ ಇದಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಮೇವ ‘‘ಪಞ್ಚಾಲಾ, ಕುರುಯೋ’’ತಿ ಸಹಜಾತಪದಾನಿ ವಿಯ, ರಟ್ಠವಾಚಕತ್ತಾ ಪನ ‘‘ಕುರುಯೋ’’ತಿ ಪದಮಿವ ಬಹುವಚನವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಭಗವಾ ‘‘ಖತ್ತಿಯೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ವೇಸ್ಸೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಸಮಾನವಿಭತ್ತೀಹಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೇಸು ಸಹಜಾತಪದೇಸು ಪಚ್ಛಿಮಂ ಉಪಯೋಗವಚನವಸೇನ ನಿದ್ದಿಸೇಯ್ಯ, ಯುತ್ತಿ ಚ ನ ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಪಞ್ಚಾಲಾ’’ತಿ, ‘‘ಕುರುಯೋ’’ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಕೇಕಕೇ’’ತಿ ಉಪಯೋಗವಚನಸ್ಸ ವಚನೇ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕೇಕಕೇ’’ತಿ ಇದಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಮೇವ। ತಥಾ ಹಿ ಸನ್ಧಿವಿಸೋಧನವಿಧಾಯಕೋ ಆಚರಿಯೋ ತಾದಿಸಾನಂ ಪದಾನಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನತ್ತಞ್ಞೇವ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಸಾಮಂ ಕತೇ ಪಕರಣೇ ‘‘ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬೋ ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬೇ, ಸುಖಂ ದುಕ್ಖಂ ಜೀವೋ, ಸುಖೇ ದುಕ್ಖೇ ಜೀವೇ’’ತಿ ಆಹ, ಟೀಕಾಯಮ್ಪಿ ಚ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಭಾವಮೇವ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬೋ, ಸುಖಂ, ದುಕ್ಖಂ, ಜೀವೋ’’ತಿ ಸಾಧನೀಯಂ ರೂಪಂ ಪತಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ನಿಗ್ಗಹೀತಲೋಪವಸೇನ ಅಕಾರೋಕಾರಾನಞ್ಚ ಏಕಾರಾದೇಸವಸೇನ ‘‘ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬೇ, ಸುಖೇ, ದುಕ್ಖೇ, ಜೀವೇ’’ತಿ ರೂಪನಿಪ್ಫತ್ತಿಮಾಹ। ಸಾ ಪಾಳಿನಯಾನು ಕೂಲಾ। ಕಚ್ಚಾಯನಾಚರಿಯೇನಪಿ ಪಾಳಿನಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ದ್ವಿಪದೇ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ’’ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತಬಹುವಚನಪದಂ ವುತ್ತಂ। ತೇನಾಹ ವುತ್ತಿಯಂ ‘‘ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಾನೀ’’ತಿ। ‘‘ದ್ವಿಪದೇ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ’’ತಿ
ಕೇಚಿ ಪನ ತೇಸಂ ಭುಮ್ಮೇಕವಚನತ್ತಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಯದಿ ‘‘ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬೇ’’ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ, ‘‘ಕೇಕಕೇ’’ತಿ ಚ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ‘‘ಏಸೇಸೇ ಏಕೇ ಏಕಟ್ಠೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಏಸೇಸೇ’’ತಿ ಇಮಾನಿಪಿ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಭುಮ್ಮವಚನಾನಿ ವಾ ಸಿಯುಂ, ಉಪಯೋಗವಚನಾನಿ ವಾ। ಯಥೇತಾನಿ ಏವಂವಿಧಾನಿ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಸುದ್ಧಪಚ್ಚತ್ತವಚನಾನಿಯೇವ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ‘‘ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬೇ, ಕೇಕಕೇ’’ತಿಆದೀನಿಪಿ ತಥಾವಿಧಾನಿ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಸುದ್ಧಪಚ್ಚತ್ತವಚನಾನಿಯೇವ ಹೋನ್ತಿ। ಇಚ್ಚೇವಂ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ‘‘ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬೇ, ಬಾಲೇ, ಪಣ್ಡಿತೇ, ಕೇಕಕೇ’’ತಿ, ‘‘ವಿರತ್ತೇ ಕೋಸಿಯಾಯನೇ, ಅಟ್ಠ ನಾಗಾವಾಸಸತೇ, ಕೇ ಪುರಿಸೇ, ಏಸೇಸೇ’’ತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಅನೇಕೇಸಂ ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಸಬ್ಬನಾಮಏಕವಚನಅನೇಕವಚನವಸೇನ ಸಾಸನವರೇ ಠಿತಾನಂ ಪದಾನಂ ನಿಪ್ಫತ್ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತೇಕವಚನಪುಥುವಚನಾನಮೇಕಾರಾದೇಸವಸೇನೇವ ಭವತೀತಿ ಅವಸ್ಸಮಿದಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ಏವಂ ‘‘ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬೇ, ಬಾಲೇ, ಪಣ್ಡಿತೇ’’ತಿಆದೀನಂ ಸುದ್ಧಪಚ್ಚತ್ತವಚನತಾ ಅತೀವ ಸುಖುಮಾ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ಸದ್ಧೇನ ಕುಲಪುತ್ತೇನ ಆಚರಿಯೇ ಪಯಿರುಪಾಸಿತ್ವಾ ತದುಪದೇಸಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಾ। ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸದ್ದತೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತೋ ಚ ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾನಂ ಞಾಣಚಕ್ಖುಸಮ್ಮುಯ್ಹನಟ್ಠಾನಭೂತಾ ಪಾಳಿನಯಾ ವಿವಿಧಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ಸದ್ದತೋ ತಾವ ಇದಂ ಸಮ್ಮುಯ್ಹನಟ್ಠಾನಂ – ‘‘ವಿರತ್ತಾ ಕೋಸಿಯಾಯನೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ವಿರತ್ತೇ ಕೋಸಿಯಾಯನೇ’’ತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ‘‘ಕೋ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಕೇ ಪುರಿಸೇ’’ತಿ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ‘‘ಕಿನ್ನಾಮೋ ತೇ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಕೋನಾಮೋ ತೇ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ’’ತಿ ಸಮಾಸಪದಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗವಿಸಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ಕಿಂ ನಾಮಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕ್ವಸದ್ದೇನ ಈಸಕಂ ಸಮಾನಸುತಿಕೋ ಸತ್ತಮಿಯನ್ತೋ ಕೋಸದ್ದೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಕ್ವ ಕೋಸದ್ದಾ ಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮೀಸಕಸಮಾನಸುತಿಕಾ। ತಥಾ ‘‘ಇಧ ಹೇಮನ್ತಗಿಮ್ಹೇಸು, ಇಧ ಹೇಮನ್ತಗಿಮ್ಹಿಸು, ನ ತೇನತ್ಥಂ ಅಬನ್ಧಿ ಸೋ, ನ ತೇನತ್ಥಂ ಅಬನ್ಧಿಸೂ’’ತಿ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಇದಂ ಸಮ್ಮುಯ್ಹನಟ್ಠಾನಂ – ‘‘ಯಂ ನ ಕಞ್ಚನದ್ವೇಪಿಞ್ಛ, ಅನ್ಧೇನ ತಮಸಾ ಗತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನಕಾರೋ ‘‘ಕತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬೋ। ನ ಕತನ್ತಿ ಕತಂ ವಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಹಿ ನಕಾರೋ ಉಪಮಾನೇ ವತ್ತತಿ, ನ ಪಟಿಸೇಧೇ।
‘‘ಅಸ್ಸದ್ಧೋ ಅಕತಞ್ಞೂ ಚ,
ಸನ್ಧಿಚ್ಛೇದೋ ಚ ಯೋ ನರೋ।
ಹತಾವಕಾಸೋ ವನ್ತಾಸೋ,
ಸ ವೇ ಉತ್ತಮಪೋರಿಸೋ’’ತಿ
ಏವಮಾದೀನಿಪಿ ಅಞ್ಞಾನಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಅಧಿಪ್ಪಾಯತೋ ಇದಂ ಸಮ್ಮುಯ್ಹನಟ್ಠಾನಂ – ‘‘ತಣ್ಹಂ ಅಸ್ಮಿಮಾನಂ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯೋ ದ್ವಾದಸಾಯತನನಿಸ್ಸಿತಂ ನನ್ದಿರಾಗಞ್ಚ ಹನ್ತ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅನೀಘೋ ಯಾತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇಪಿ ತಥಾ ಅವತ್ವಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ
‘‘ಮಾತರಂ ಪಿತರಂ ಹನ್ತ್ವಾ, ರಾಜಾನೋ ದ್ವೇ ಚ ಖತ್ತಿಯೇ।
ರಟ್ಠಂ ಸಾನುಚರಂ ಹನ್ತ್ವಾ, ಅನೀಘೋ ಯಾತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿ
ವುತ್ತಂ।
‘‘ವನಂ
ಛೇತ್ವಾ ವನಞ್ಚ ವನಥಂ, ನಿಬ್ಬನಾ ಹೋಥ ಭಿಕ್ಖವೋ’’ತಿ
ಏವಮಾದೀನಿಪಿ ಅಞ್ಞಾನಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ಏವಂ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಸದ್ದತೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತೋ ಚ ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾನಂ ಞಾಣಚಕ್ಖುಸಮ್ಮುಯ್ಹನಟ್ಠಾನಭೂತಾ ಪಾಳಿನಯಾ ವಿವಿಧಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಜಾನನ್ತಾ ಅಪಿ ಸದ್ದಸತ್ಥಮಖಿಲಂ ಮುಯ್ಹನ್ತಿ ಪಾಠಕ್ಕಮೇ,
ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ ಲೋಕನೀತಿವಿಧುರಾ ಪಾಠೇ ನಯಾ ವಿಜ್ಜರೇ।
ಪಣ್ಡಿಚ್ಚಮ್ಪಿ ಪಹಾಯ ಬಾಹಿರಗತಂ ಏತ್ಥೇವ ತಸ್ಮಾ ಬುಧೋ,
ಸಿಕ್ಖೇಯ್ಯಾಮಲಧಮ್ಮಸಾಗರತರೇ ನಿಬ್ಬಾನತಿತ್ಥೂಪಗೇ’’ತಿ॥
ಏವಂ ಪಾಳಿನಯಾನಂ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ‘‘ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬೇ, ಬಾಲೇ ಚ, ಪಣ್ಡಿತೇ ಚಾ’’ತಿಆದೀನಂ ಸುದ್ಧಪಚ್ಚತ್ತವಚನತ್ತಞ್ಞೇವ ಸಾರತೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಂ, ನ ಸುತಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ಭುಮ್ಮೋಪಯೋಗವಚನತ್ತಂ ಭುಮ್ಮೋಪಯೋಗವಚನೇಹಿ ತೇಸಂ ಸಮಾನಸುತಿಕತ್ತೇಪಿ ಪಚ್ಚತ್ತಜೋತಕತ್ತಾ। ಸಮಾನಸುತಿಕಾಪಿ ಹಿ ಸದ್ದಾ ಅತ್ಥಪ್ಪಕರಣಲಿಙ್ಗಸದ್ದನ್ತರಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಾದಿವಸೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಜೋತಕಾ ಭವನ್ತಿ। ತಂ ಯಥಾ? ‘‘ಸೀಹೋ ಗಾಯತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಏವಂನಾಮಕೋ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ‘‘ಸೀಹೋ ನಙ್ಗುಟ್ಠಂ ಚಾಲೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪನ ‘‘ಮಿಗರಾಜಾ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಏವಂ ಅತ್ಥವಸೇನ ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಂ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಜೋತನಂ ಭವತಿ। ಸಙ್ಗಾಮೇ ಠತ್ವಾ ‘‘ಸಿನ್ಧವಮಾನೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಅಸ್ಸೋ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ರೋಗಿಸಾಲಾಯಂ ಪನ ‘‘ಸಿನ್ಧವಮಾನೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಲವಣ’’ನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಏವಂ ಪಕರಣವಸೇನ ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಂ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಜೋತನಂ ಭವತಿ। ‘‘ಇಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಏವಂನಾಮಿಕಾ ಧಮ್ಮಜಾತೀ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ‘‘ಇಸ್ಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪನ ‘‘ಅಚ್ಛಮಿಗೋ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಏವಂ ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಏಕದೇಸಸಮಾನಸುತಿಕಾನಂ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಜೋತನಂ ಭವತಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ದೇವದತ್ತಂ ಪಕ್ಕೋಸ ಘಟಧಾರಕಂ
‘‘ಇಸ್ಸಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಇಸ್ಸಾ ಪುರಿಸಮನುಬನ್ಧಿಂಸೂ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ಪನ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಂ ಸದ್ದನ್ತರಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ಯಥಾವುತ್ತಅತ್ಥವಿಸೇಸಜೋತನಂ ಭವತಿ। ತಥಾ ‘‘ಸೀಹೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಮಿಗರಾಜಾ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯಂ ಆಸಯಾ ನಿಕ್ಖಮತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಮಿಗಾಧಿಪೋ ಕೇಸರಸೀಹೋ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ‘‘ಸೀಹೋ ಸಮಣುದ್ದೇಸೋ, ಸೀಹೋ ಸೇನಾಪತೀ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ಪನ ‘‘ಸೀಹೋ ನಾಮ ಸಾಮಣೇರೋ, ಸೀಹೋ ನಾಮ ಸೇನಾಪತೀ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಏವಮ್ಪಿ ಸದ್ದನ್ತರಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಂ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಜೋತನಂ ಭವತಿ। ‘‘ಅದ್ದಸಂಸು ಖೋ ಛಬ್ಬಗ್ಗಿಯಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಸತ್ತರಸವಗ್ಗಿಯೇ ಭಿಕ್ಖೂ ವಿಹಾರಂ ಪಟಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೇ’’ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಸದ್ದನ್ತರಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಂ ಪಚ್ಚತ್ತೋಪಯೋಗತ್ಥಸಙ್ಖಾತಅತ್ಥವಿಸೇಸಜೋತನಂ ಭವತಿ। ತಥಾ ‘‘ಸಿಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖು ಇಮಂ ನಾವಂ, ಅಞ್ಞತರೋ ಭಿಕ್ಖು ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚಾ’’ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಸದ್ದನ್ತರಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ಸಮಾನಸುತಿಕಾನಂ ಆಲಪನತ್ಥಪಚ್ಚತ್ತತ್ಥಸಙ್ಖಾತಅತ್ಥವಿಸೇಸಜೋತನಂ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬೇ ಯಥ ಫುಸ್ಸಿತಗ್ಗೇ’’ತಿಆದೀನಿ ಭುಮ್ಮೋಪಯೋಗವಚನೇಹಿ ಸದಿಸತ್ತೇಪಿಸದ್ದನ್ತರಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ಸುದ್ಧಪಚ್ಚತ್ತವಚನಾನೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ। ಪಚ್ಚತ್ತೇಕವಚನಬಹುವಚನಾನಂ ಏವ ಹಿ ಏಕಾರಾದೇಸವಸೇನ ಏವಂವಿಧಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ ಭುಮ್ಮೋಪಯೋಗವಚನಾನಿ ವಿಯಾತಿ। ನನು ಚ ಭೋ ಏವಂವಿಧಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಪಾಳಿಯಂ ದಿಸ್ಸನತೋ ‘ಏಕಾರನ್ತಮ್ಪಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಅತ್ಥೀ’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ? ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಓಕಾರನ್ತಭಾವೋಗಧರೂಪವಿಸೇಸತ್ತಾ ತೇಸಂ ರೂಪಾನಂ। ಆದೇಸವಸೇನ ಹಿ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ವಿಸುಂ ಏಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಾನಂ ಯಥಾವುತ್ತಸತ್ತವಿಧತಾಯೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ।
ಕೇಚಿ ಪುರಿಸಸದ್ದನಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘ಭೂತೋ, ಭೂತಾ। ಭೂತ’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬೇಸಮೋಕಾರನ್ತಪದಾನಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವಿಭತ್ತಾ, ತತ್ಥ ಚತುತ್ಥೇಕವಚನಸ್ಸ ಆಯಾದೇಸಸಹಿತಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಕಿಮತ್ಥಂ ನ ವುತ್ತಾನೀ’’ತಿ? ವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತಾದಿಸಾನಿ ಹಿ ಚತುತ್ಥೇಕವಚನರೂಪಾನಿ ಪಾಳಿನಯೇ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾನಯೇ ಚ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿಯಮಾನೇ ‘‘ಗತ್ಯತ್ಥಕಮ್ಮನಿ, ನಯನತ್ಥಕಮ್ಮನಿ, ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೇ, ತದತ್ಥೇ ಚಾ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಇಮೇಸು ಚತೂಸುಯೇವ ಠಾನೇಸು, ಪಭೇದತೋ ಪನ ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ದಾನರೋಚನಧಾರಣನಮೋಯೋಗಾದಿಭೇದೇ ಪನ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಸಮ್ಪದಾನವಿಸಯೇ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಇತಿ ಇಮಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ನ ವುತ್ತಾನೀತಿ। ನನು ದಾನಕ್ರಿಯಾಯೋಗೇ ‘‘ಅಭಿರೂಪಾಯ ಕಞ್ಞಾ ದೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಚತುತ್ಥೇಕವಚನಸ್ಸ ಆಯಾದೇಸಸಹಿತರೂಪದಸ್ಸನತೋ ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸದ್ದನೀತಿಪ್ಪಕರಣೇ ‘‘ಪುರಿಸಾಯ, ಭೂತಾಯಾ’’ತಿಆದೀನಿ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ದಾನರೋಚನಧಾರಣನಮೋಯೋಗಾದಿಭೇದೇ ಪನ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಸಮ್ಪದಾನವಿಸಯೇ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಅಪಾಳಿನಯತ್ತಾ। ‘‘ಅಭಿರೂಪಾಯ ಕಞ್ಞಾ ದೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಅಯಞ್ಹಿ ಸದ್ದಸತ್ಥತೋ ಆಗತೋ ನಯೋ, ನ ಬುದ್ಧವಚನತೋ। ಬುದ್ಧವಚನಞ್ಹಿ ಪತ್ವಾ ‘‘ಅಭಿರೂಪಸ್ಸ ಕಞ್ಞಾ ದೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪದರೂಪಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ। ನನು ಚ ಭೋ ನಮೋಯೋಗಾದೀಸುಪಿ ಚತುತ್ಥೇಕವಚನಸ್ಸ ಆಯಾದೇಸೋ ದಿಸ್ಸತೀತಿ। ಸಾಸನಾವಚರಾಪಿ ಹಿ ನಿಪುಣಾ ಪಣ್ಡಿತಾ ‘‘ನಮೋ ಬುದ್ಧಾಯಾ’’ತಿಆದೀನಿ ವತ್ವಾ ರತನತ್ತಯಂ ವನ್ದನ್ತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ –
‘‘ನಮೋ ಬುದ್ಧಾಯ ಬುದ್ಧಸ್ಸ,
ನಮೋ ಧಮ್ಮಾಯ ಧಮ್ಮಿನೋ।
ನಮೋ ಸಙ್ಘಾಯ ಸಙ್ಘಸ್ಸ,
ನಮೋಕಾರೇನ ಸೋತ್ಥಿ ಮೇ’’ತಿ ಚ,
‘‘ಮುಖೇ
ಪಾದಪಙ್ಕಜಪೂಜಾಯ, ಬುದ್ಧಾಯ ಸತತಂ ದದೇ’’ತಿ ಚ,
‘‘ನರೋ ನರಂ ಯಾಚತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ಥುಂ, ನರೇನ ದೂತೋ ಪಹಿತೋ ನರಾಯಾ’’ತಿ ಚ ಗಾಥಾರಚನಮ್ಪಿ ಕುಬ್ಬನ್ತೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಸಾಸನಾವಚರಾಪಿ ನಿಪುಣಾ ಪಣ್ಡಿತಾ ‘‘ನಮೋ ಬುದ್ಧಾಯಾ’’ತಿಆದೀನಿವತ್ವಾ ರತನತ್ತಯಂ ವನ್ದನ್ತಿ, ಗಾಥಾರಚನಮ್ಪಿ ಕುಬ್ಬನ್ತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ತೇ ಸದ್ದಸತ್ಥೇ ಕತಪರಿಚಯವಸೇನ ಸದ್ದಸತ್ಥತೋ ನಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಥಾರೂಪಾ ಗಾಥಾಪಿ ಚುಣ್ಣಿಯಪದಾನಿಪಿ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತಿ, ‘‘ನಮೋ ಬುದ್ಧಾಯಾ’’ತಿಆದೀನಿ ವತ್ವಾ ರತನತ್ತಯಂ ವನ್ದನ್ತಿ। ಯೇ ಪನ ಸದ್ದಸತ್ಥೇ ಅಕತಪರಿಚಯಾ ಅನ್ತಮಸೋ ಬಾಲದಾರಕಾ, ತೇಪಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ ಕತಪರಿಚಯವಸೇನ ‘‘ನಮೋ ಬುದ್ಧಾಯಾ’’ತಿಆದೀನಿ ವತ್ವಾ ರತನತ್ತಯಂ ವನ್ದನ್ತಿ, ‘‘ನಮೋ ಬುದ್ಧಸ್ಸಾ’’ತಿ ವದನ್ತಾ ಪನ ಅಪ್ಪಕತರಾ। ಕತ್ಥಚಿ ಹಿ ಪದೇಸೇ ಕುಮಾರಕೇ ಅಕ್ಖರಸಮಯಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾಪೇನ್ತಾ ಗರೂ ಅಕ್ಖರಾನಮಾದಿಮ್ಹಿ ‘‘ನಮೋ ಬುದ್ಧಾಯಾ’’ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪೇನ್ತಿ, ನ ಪನ ‘‘ನಮೋ ಬುದ್ಧಸ್ಸಾ’’ತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಪಾಳಿನಯೇ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾನಯೇ ಚ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿಯಮಾನೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಗತ್ಯತ್ಥಕಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಾನಚತುಕ್ಕಂ, ಪಭೇದತೋ ಸತ್ತಟ್ಠಾನಂ ವಾ ದಾನರೋಚನಧಾರಣನಮೋಯೋಗಾದಿಭೇದೇ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಸಮ್ಪದಾನವಿಸಯೇ ಚತುತ್ಥೇಕವಚನಸ್ಸ ಆಯಾದೇಸಸಹಿತಾನಿ ರೂಪಾನಿ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕೇಹಿಚಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತಾನಿ ‘‘ನಮೋ ಬುದ್ಧಾಯ, ಬುದ್ಧಾಯ ದಾನಂ ದೇನ್ತೀ’’ತಿ ಪದಾನಿ ಪಾಳಿಂ ಪತ್ವಾ ‘‘ನಮೋ ಬುದ್ಧಸ್ಸ, ಬುದ್ಧಸ್ಸ ದಾನಂ ದೇನ್ತೀ’’ತಿ ಅಞ್ಞರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ಪನ ಪಾಳಿನಯಅಟ್ಠಕಥಾನಯಾನುರೂಪೇನ ಆಯಾದೇಸಸ್ಸ ಪಯೋಗರಚನಾ – ‘‘ಬುದ್ಧಾಯ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ಬುದ್ಧಾಯ ನಗರಂ ನೇನ್ತಿ, ಬುದ್ಧಂ ನಗರಂ ನೇನ್ತೀ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ಬುದ್ಧಾಯ ಸಕ್ಕತೋ ಧಮ್ಮೋ, ಬುದ್ಧೇನ ಸಕ್ಕತೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ಬುದ್ಧಾಯ ಜೀವಿತಂ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ, ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಜೀವಿತಂ ಪರಿಚ್ಚಜತೀ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ಬುದ್ಧಾಯ ಅಪೇನ್ತಿ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ, ಬುದ್ಧಸ್ಮಾ ಅಪೇನ್ತಿ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ’’ತಿ ವಾ ಆಯಾದೇಸೋ ನ ದಿಸ್ಸತಿ। ತಥಾ ಹಿ –
ಪಾಠೇ ಮಹಾನಮಕ್ಕಾರ-ಸಙ್ಖಾತೇ ಸಾಧುನನ್ದನೇ।
ಸಮ್ಪದಾನೇ ನಮೋಯೋಗೇ, ಆಯಾದೇಸೋ ನ ದಿಸ್ಸತಿ॥
ಏತ್ಥ ಮಹಾನಮಕ್ಕಾರಪಾಠೋ ನಾಮ ‘‘ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ। ಅತ್ರಾಪಿ ಆಯಾದೇಸೋ ನ ದಿಸ್ಸತಿ। ವಮ್ಮಿಕಸುತ್ತೇಪಿ ‘‘ನಮೋ ಕರೋಹಿ ನಾಗಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ಆಯಾದೇಸೋ ನ ದಿಸ್ಸತಿ। ಅಮ್ಬಟ್ಠಸುತ್ತೇಪಿ ‘‘ಸೋತ್ಥಿ ಭದನ್ತೇ ಹೋತು ರಞ್ಞೋ, ಸೋತ್ಥಿ ಜನಪದಸ್ಸ’’। ಏವಂ ಆಯಾದೇಸೋ ನ ದಿಸ್ಸತಿ।
‘‘ಸುಪ್ಪಬುದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಪಾಠಸ್ಸ, ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯಪಿ।
ಸಮ್ಪದಾನೇ ನಮೋಯೋಗೇ, ಆಯಾದೇಸೋ ನ ದಿಸ್ಸತಿ॥
ತಥಾ ಹಿ
‘‘ಸುಪ್ಪಬುದ್ಧಂ ಪಬುಜ್ಝನ್ತಿ, ಸದಾ ಗೋತಮಸಾವಕಾ।
ಯೇಸಂ ದಿವಾ ಚ ರತ್ತೋ ಚ, ನಿಚ್ಚಂ ಬುದ್ಧಗತಾ ಸತೀ’’ತಿ
ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕಸ್ಸ ಪುತ್ತೋ ಗುಳಂ ಖಿಪಮಾನೋ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಂ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ ‘ನಮೋ ಬುದ್ಧಸ್ಸಾ’ತಿ ವತ್ವಾ ಗುಳಂ ಖಿಪತೀ’’ತಿ ಆಯಾದೇಸವಜ್ಜಿತೋ ಸದ್ದರಚನಾವಿಸೇಸೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ಸಗಾಥಾವಗ್ಗವಣ್ಣನಾಯಮ್ಪಿ ಧನಞ್ಜಾನೀಸುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತ್ವಂ ಠಿತಾಪಿ ನಿಸಿನ್ನಾಪಿ ಖಿಪಿತ್ವಾಪಿ ಕಾಸೇತ್ವಾಪಿ ‘ನಮೋ ಬುದ್ಧಸ್ಸಾ’ತಿ ತಸ್ಸ ಮುಣ್ಡಕಸ್ಸ ಸಮಣಕಸ್ಸ ನಮಕ್ಕಾರಂ ಕರೋಸೀ’’ತಿ ಆಯಾದೇಸವಜ್ಜಿತೋ ಸದ್ದರಚನಾವಿಸೇಸೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ತಥಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ‘‘ಬುದ್ಧಪ್ಪಮುಖಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ದಾನಂ ದೇತಿ। ತಸ್ಸ ಆಯಾದೇಸವಿವಜ್ಜಿತೋ ಸದ್ದರಚನಾವಿಸೇಸೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ಏವಂ ದಾನರೋಚನಾದೀಸು ಬಹೂಸು ಸಮ್ಪದಾನವಿಸಯೇಸು ಚತುತ್ಥೇಕವಚನಸ್ಸ ಆಯಾದೇಸಸಹಿತಂ ರೂಪಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಗತ್ಯತ್ಥಕಮ್ಮಾದೀಸು ಪನ ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಮೂಲಾಯ ಪಟಿಕಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಅಪ್ಪೋ ಸಗ್ಗಾಯ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಚೇತ್ಥ ಗತ್ಯತ್ಥಕಮ್ಮನಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಮೂಲಂ ಪಟಿಕಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಅಪ್ಪೋ ಸಗ್ಗಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಚ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಪಟಿಕಸ್ಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಚೇತ್ಥ ಕಸ ಗತಿಯನ್ತಿ ಧಾತುಸ್ಸ ಪತಿಉಪಸಗ್ಗೇನ ವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ ‘‘ಆಕಡ್ಢೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ಭವತಿ। ‘‘ಅಯಂ ಪುರಿಸೋ ಮಮ ಅತ್ಥಕಾಮೋ, ಯೋ ಮಂ ಗಹೇತ್ವಾನ ದಕಾಯ ನೇತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನಯನತ್ಥಕಮ್ಮನಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಮಂ ಉದಕಂ ನೇತಿ, ಅತ್ತನೋ ವಸನಕಸೋಬ್ಭಂ ಪಾಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ವಿರಮಥಾಯಸ್ಮನ್ತೋ ಮಮ ವಚನಾಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ಮಮ ವಚನತೋ ವಿರಮಥಾತಿ ಹಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನವಸೇನ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಮಹಾಗಣಾಯ ಭತ್ತಾ ಮೇ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ಮಮ ಮಹತೋ ಹಂಸಗಣಸ್ಸ ಭತ್ತಾತಿ ಹಿ ಸಾಮಿವಚನವಸೇನ ಅತ್ಥೋ। ಮಮ ಹಂಸರಾಜಾತಿ ಚೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಅಸಕ್ಕತಾ ಚಸ್ಮ ಧನಞ್ಚಯಾಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ಮಯಂ ಧನಞ್ಚಯಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಅಸಕ್ಕತಾ ಚ ಭವಾಮಾತಿ ಹಿ ಕತ್ತುತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಧನಞ್ಚಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಧನಞ್ಚಯೇನಾ’’ತಿ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಏವಂ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಧನಞ್ಚಯಾಯಾ’’ತಿ ಸಮ್ಪದಾನವಚನಂ ದಾನಕ್ರಿಯಾದಿಕಸ್ಸ ಸಮ್ಪದಾನವಿಸಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೇಯೇವ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಧನಞ್ಚಯರಾಜೇನ ಮಯಂ ಅಸಕ್ಕತಾ ಚ ಭವಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠಾನಂ ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬಂ।
‘‘ವಿರಾಗಾಯ ಆಯಾದೇಸಸಹಿತಾನಿ ಸದ್ದರೂಪಾನಿ ತದತ್ಥೇ ಪವತ್ತನ್ತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾಪಿ ಹಿ ಧಮ್ಮವಿನಯಸದ್ದತ್ಥಂ ವಣ್ಣೇನ್ತಾ ‘‘ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿನಯಾಯ। ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮತ್ಥಞ್ಹೇಸ ವಿನಯೋ, ನ ಭವಭೋಗಾದಿಅತ್ಥ’’ನ್ತಿ ತದತ್ಥವಸೇನೇವ ಆಯಾದೇಸಸಹಿತಂ ಸದ್ದರೂಪಂ ಪಯುಞ್ಜಿಂಸು, ಏವಂ ಚತುತ್ಥೇಕವಚನಸ್ಸ ಆಯಾದೇಸಸಹಿತಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಗತ್ಯತ್ಥಕಮ್ಮನಿ ನಯನತ್ಥಕಮ್ಮನಿ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೇ ತದತ್ಥೇ ಚಾತಿ ಇಮೇಸು ಚತೂಸುಯೇವ ಠಾನೇಸು ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಪನ ದಾನರೋಚನಾದಿಭೇದೇ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಸಮ್ಪದಾನವಿಸಯೇ। ತಥಾ ಹಿ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ‘‘ಅತ್ಥಾಯಾತಿ ಸಮ್ಪದಾನವಚನ’’ನ್ತಿ ಆಯಾದೇಸಸಹಿತಂ ಸದ್ದರೂಪಂ ವುತ್ತಂ, ಪುರಿಸಸದ್ದಾದಿವಸೇನ ಪನ ತಾದಿಸಾನಿ ರೂಪಾನಿ ನ ವುತ್ತಾನಿ ತಾದಿಸಾನಂ ಸದ್ದರೂಪಾನಂ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ। ಕಚ್ಚಾಯನಪ್ಪಕರಣೇಪಿ ಹಿ ‘‘ಆಯ ಚತುತ್ಥೇಕವಚನಸ್ಸ ತೂ’’ತಿ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ವುತ್ತಿಯಂ ‘‘ಅತ್ಥಾಯ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಪುರಿಸಾಯಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಸಮಣಾಯಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಯಾ’’ತಿ ವಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ।
ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ – ನನು ಭೋ ತಸ್ಸೇವ ವುತ್ತಿಯಂ ‘‘ಚತುತ್ಥೀತಿ ಕಿಮತ್ಥಂ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಮುಖಂ। ಏಕವಚನಸ್ಸಾತಿ ಕಿಮತ್ಥಂ ಪುರಿಸಾನಂ ದದಾತಿ। ವಾತಿ ಕಿಮತ್ಥಂ ದಾತಾ ಹೋತಿ ಸಮಣಸ್ಸ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಪುರಿಸಾಯ ಸಮಣಾಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಯಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಪದರೂಪಾನಿ ನಯತೋ ದಸ್ಸಿತಾನಿ, ಕೇವಲಂ ಪನ ಮುಖಸದ್ದಯೋಗತೋ ಬಹುವಚನಭಾವತೋ ವಿಕಪ್ಪನತೋ ಚ ‘‘ಪುರಿಸಾಯಾ’’ತಿಆದೀನಿ ನ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿ, ಮುಖಸದ್ದಯೋಗಾದಿವಿರಹಿತೇ ಪನ ಠಾನೇ ಅವಸ್ಸಂ ಸಿಜ್ಝನ್ತೀತಿ? ಏತ್ಥ ವುಚ್ಚತೇ – ‘‘ಚತುತ್ಥೀತಿ ಕಿಮತ್ಥಂ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಮುಖ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತೋ ‘‘ಸಚೇ ಆಯಾದೇಸೋ ಭವೇಯ್ಯ ‘‘ಮುಖಸದ್ದಟ್ಠಾನೇ ದೇತೀತಿಆದಿಕೇ ಸಮ್ಪದಾನವಿಸಯಭೂತೇ ಕ್ರಿಯಾಪದೇ ಠಿತೇ ಆಯಾದೇಸೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ಏಕವಚನಸ್ಸಾತಿ ಕಿಮತ್ಥಂ ಪುರಿಸಾನಂ ದದಾತೀ’’ತಿ ವದನ್ತೋಪಿ ‘‘ಏಕವಚನಸ್ಸೇವ ಆಯಾದೇಸೋ ಹೋತಿ, ನ ಬಹುವಚನಸ್ಸಾ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ‘‘ದದಾತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪದಂ ‘‘ಪುರಿಸಾನ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಸಮ್ಪದಾನವಚನತ್ತಂ ಞಾಪೇತುಂ ಅವೋಚ, ನ ಚ ‘‘ದೇತೀತಿಆದಿಕೇ ಸಮ್ಪದಾನವಿಸಯಭೂತೇ ಕ್ರಿಯಾಪದೇ ಸತಿ ಚತುತ್ಥೇಕವಚನಸ್ಸ ಆಯಾದೇಸೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಿ। ‘‘ವಾತಿ ಕಿಮತ್ಥಂ ದಾತಾ ಹೋತಿ ಸಮಣಸ್ಸ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತೋಪಿ ‘‘ಸಮ್ಪದಾನೇಯೇವ ವಿಕಪ್ಪೇನ ಆಯಾದೇಸೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಿ, ನ ದಾನಾದಿಕ್ರಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಆಯಾದೇಸವಿಧಾನಂ ಞಾಪೇತಿ।
ಯದಿ ಪನ ದಾನಾದಿಕ್ರಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಆಯಾದೇಸವಿಧಾನಂ ಸಿಯಾ, ವುತ್ತಿಕಾರಕೇನ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ವುತ್ತಿಯಂ ಮೂಲೋದಾಹರಣೇಯೇವ ‘‘ಅತ್ಥಾಯ ಹಿತಾಯಾ’’ತಿ ತದತ್ಥಪಯೋಗಾನಿ ವಿಯ ‘‘ಪುರಿಸಾಯ ದೀಯತೇ’’ತಿಆದಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ವುತ್ತಂ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಬುದ್ಧವಚನೇ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಸು ಚ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಪಯೋಗಸ್ಸ ಅಭಾವಾ। ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ಹಿ ಪಭಿನ್ನಪಟಿಸಮ್ಭಿದೋ ಸೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ ‘‘ಪುರಿಸಸ್ಸ ದೀಯತೇ’’ತಿ ಆಯಾದೇಸರಹಿತಾನಿಯೇವ ರೂಪಾನಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ಅತ್ಥಾಯಾತಿ ಸಮ್ಪದಾನವಚನ’’ನ್ತಿ ಭಣನ್ತೋಪಿ ಚ ಥೇರೋ ದಾನಾದಿಕ್ರಿಯಾಪೇಕ್ಖಂ ಅಕತ್ವಾ ಚತುತ್ಥೇಕವಚನಸ್ಸ ಆಯಾದೇಸಸಹಿತಂ ರೂಪಮೇವ ನಿದ್ದಿಸಿ। ತೇನ ಸೋ ಪಯೋಗೋ ತದತ್ಥಪ್ಪಯೋಗೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಇತಿ ಇಮೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ‘‘ದಾನಾದಿಕ್ರಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಆಯಾದೇಸವಿಧಾನಂ ನ ಕತ’’ನ್ತಿ। ಯಜ್ಜೇವಂ ‘‘ಅತ್ಥಾಯ ಹಿತಾಯಾ’’ತಿಆದೀನಿಯೇವ ತದತ್ಥಪ್ಪಯೋಗಾನಿ ‘‘ಆಯ ಚತುತ್ಥೇಕವಚನಸ್ಸ ತೂ’’ತಿ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ವಿಸಯಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ನಾಞ್ಞಾನೀತಿ? ತನ್ನ, ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ವಿಸಯಾಯೇವ ತಸ್ಸ। ಕತಮಾನಿ? ‘‘ಮೂಲಾಯ ಪಟಿಕಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಅಪ್ಪೋ ವಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ಅವಿಸಯಾವಾತಿ।
ನನು ಚ ಭೋ ಏವಂ ಸನ್ತೇ ವುತ್ತಿಕಾರಕೇನ ಮೂಲೋದಾಹರಣೇಸು ‘‘ಅತ್ಥಾಯ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಮೂಲಾಯ ಪಟಿಕಸ್ಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದೀನಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ, ಕಿಮುದಾಹರಣೇ ಪನ ‘‘ವಾತಿ ಕಿಮತ್ಥಂ ಸಗ್ಗಸ್ಸ ಗಮನೇನ ವಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಅವಚನೇ ಕಾರಣಮತ್ಥಿ, ತಂ ಸುಣಾಥ – ‘‘ಮೂಲಾಯ ಪಟಿಕಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಅಪ್ಪೋ ಸಗ್ಗಾಯ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಮೂಲಾಯ, ಸಗ್ಗಾಯಾ’’ತಿ ಪದಾನಿ ಸುದ್ಧಸಮ್ಪದಾನವಚನಾನಿ ನ ಹೋನ್ತಿ ಗತ್ಯತ್ಥಕಮ್ಮನಿ ವತ್ತನತೋ, ತಸ್ಮಾ ಮೂಲೋದಾಹರಣೇಸು ನ ವುತ್ತಾನಿ। ತಥಾ ‘‘ದಕಾಯ ನೇತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ದಕಾಯಾ’’ತಿ ಪದಂ ನಯನತ್ಥಕಮ್ಮನಿ ವತ್ತನತೋ ಸುದ್ಧಸಮ್ಪದಾನವಚನಂ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ‘‘ವಿರಮಥಾಯಸ್ಮನ್ತೋ ಮಮ ವಚನಾಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ವಚನಾಯಾ’’ತಿ ಪದಂ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನತ್ಥೇ ವತ್ತನತೋ, ‘‘ಗಣಾಯ ಭತ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಗಣಾಯಾ’’ತಿ ಪದಂ ಸಾಮಿವಚನತ್ಥೇ ವತ್ತನತೋ, ‘‘ಅಸಕ್ಕತಾ ಚಸ್ಮ ಧನಞ್ಚಯಾಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಧನಞ್ಚಯಾಯಾ’’ತಿ ಪದಂ ಕತ್ತುವಸೇನ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ವತ್ತನತೋ ಸುದ್ಧಸಮ್ಪದಾನವಚನಂ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ಕಿಮುದಾಹರಣೇಪಿ ‘‘ಸಗ್ಗಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದಂ ಗಮನಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನತೋ ಗತ್ಯತ್ಥಕಮ್ಮನಿ ವತ್ತನತೋ ಸುದ್ಧಸಮ್ಪದಾನವಚನಂ ನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ವಾತಿ ಕಿಮತ್ಥಂ ಸಗ್ಗಸ್ಸ ಗಮನೇನ ವಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ಏವಞ್ಹೇತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾನಯಞ್ಚ ಪತ್ವಾ ಚತುತ್ಥೇಕವಚನಸ್ಸ ಆಯಾದೇಸಸಹಿತಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಗತ್ಯತ್ಥಕಮ್ಮಾದೀಸು ಚತೂಸುಯೇವ ಠಾನೇಸು ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಪನ ದಾನರೋಚನಾದಿಭೇದೇ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಸಮ್ಪದಾನವಿಸಯೇತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ನನು ಚ ಭೋ ‘‘ಚನ್ದನಸಾರಂ ಜೇಟ್ಠಿಕಾಯ ಅದಾಸಿ ಸುವಣ್ಣಮಾಲಂ ಕನಿಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ ದಾನಪ್ಪಯೋಗೇ ಚತುತ್ಥೇಕವಚನಸ್ಸ ಆಯಾದೇಸಸಹಿತರೂಪದಸ್ಸನತೋ ‘‘ರಾಜಕಞ್ಞಾಯ ದೀಯತೇ, ರಾಜಕಞ್ಞಾಯ ಆಯಾದೇಸಸಹಿತಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಗತ್ಯತ್ಥಕಮ್ಮಾದೀಸು ಚತೂಸುಯೇವ ಠಾನೇಸು ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಪನ ದಾನರೋಚನಾದಿಭೇದೇ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಸಮ್ಪದಾನವಿಸಯೇ’’ತಿ ವದಥಾತಿ? ಉಪ್ಪಥಮವತಿಣ್ಣೋ ಭವಂ, ನ ಹಿ ಭವಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ವಚನತ್ಥಂ ಜಾನಾತಿ। ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಮ್ಹಾಕಂ ವಚನತ್ಥೋ – ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾನಿ ಏಕವಚನವಸೇನ ತತಿಯಾಚತುತ್ಥೀಪಞ್ಚಮೀಛಟ್ಠೀಸತ್ತಮೀಠಾನೇಸು ಸಮಸಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅಪ್ಪಾನಿ ಅಸಮಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇಸು ಪುರಿಸಾದಿ ಚಿತ್ತಾದಿಸದ್ದಾನಂ ಅಕಾರನ್ತಪಕತಿಭಾವೇ ಠಿತಾನಂ ಚತುತ್ಥೇಕವಚನಸ್ಸ ಆಯಾದೇಸಸಹಿತಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಬುದ್ಧವಚನಾದೀಸು ದಾನರೋಚನಾದಿಭೇದೇ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಸಮ್ಪದಾನವಿಸಯೇ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ತೇನೇವ ಹಿ ‘‘ಮೂಲಾಯ, ಸಗ್ಗಾಯ, ದಕಾಯ, ವಚನಾಯ, ಗಣಾಯಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಗತ್ಯತ್ಥಕಮ್ಮಾದೀಸು ತೀಸು ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾಯ, ಸಮ್ಬೋಧಾಯ, ನಿಬ್ಬಾನಾಯಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ಪನ ಅನೇಕಸತಾನಿ ತಿಲಿಙ್ಗಪದಾನಿ ತದತ್ಥೇಯೇವಾತಿ ಇಮೇಸು ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ‘‘ದೇತಿ, ರೋಚತಿ, ಧಾರೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಸುದ್ಧಸಮ್ಪದಾನವಿಸಯೇಸು ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಭವನ್ತಿ ಚತ್ರ –
ಚತುತ್ಥೇಕವಚನಸ್ಸ, ಆಯಾದೇಸೇನ ಸಂಯುತಂ।
ರೂಪಂ ಅನಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾನಂ, ಠಾನೇಸು ಚತುಸುಟ್ಠಿತಂ॥
ಗತ್ಯತ್ಥಕಮ್ಮನಿ ಚೇವ, ನಯನತ್ಥಸ್ಸ ಕಮ್ಮನಿ।
ವಿಭತ್ತಿಯಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇ, ತದತ್ಥೇ ಚಾತಿ ನಿದ್ದಿಸೇ॥
‘‘ಮೂಲಾಯ ಪಟಿಕಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಅಪ್ಪೋ ಸಗ್ಗಾಯ ಗಚ್ಛತಿ’’।
ಏವಂ ಗತ್ಯತ್ಥಕಮ್ಮಸ್ಮಿಂ, ದಿಟ್ಠಮಮ್ಹೇಹಿ ಸಾಸನೇ॥
‘‘ದಕಾಯ
‘‘ವಚನಾಯಾ’’ತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕೇ, ವಿರಮಣಪ್ಪಯೋಗತೋ॥
‘‘ಗಣಾಯ’’ಇತಿ ಸಾಮಿಸ್ಮಿಂ, ‘‘ಭತ್ತಾ’’ತಿ ಸದ್ದಯೋಗತೋ।
‘‘ಧನಞ್ಚಯಾಯಾ’’ತಿ ಪದಂ, ಕತ್ತುತ್ಥೇ ಸಾಮಿಸೂಚಕಂ॥
‘‘ಅಸಕ್ಕತಾ’’ತಿ ಸದ್ದಸ್ಸ, ಯೋಗತೋತಿ ವಿನಿದ್ದಿಸೇ।
ಅಞ್ಞೋ ಚಾಪಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬೋ ವಿಭಾವಿನಾ॥
‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಬೋಧಾಯ, ನಿಬ್ಬಾನಾಯಾ’’ತಿಮಾನಿ ತು।
ಲಿಙ್ಗತ್ತಯವಸೇನೇವ, ತದತ್ಥಸ್ಮಿಂ ವಿನಿದ್ದಿಸೇ॥
ಏವಂ ಪಾಠಾನುಲೋಮೇನ, ಕಥಿತೋ ಆಯಸಮ್ಭವೋ।
ಇದನ್ತು ಸುಖುಮಂ ಠಾನಂ, ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ॥
ಓಕಾರನ್ತವಸೇನೇವ, ನಾನಾನಯಸುಮಣ್ಡಿತಾ।
ಪದಮಾಲಾ ಮಹೇಸಿಸ್ಸ, ಸಾಸನತ್ಥಂ ಪಕಾಸಿತಾ॥
ಇಮಮತಿಮಧುರಞ್ಚೇ ಚಿತ್ತಿಕತ್ವಾ ಸುಣೇಯ್ಯುಂ,
ವಿವಿಧನಯವಿಚಿತ್ತಂ ಸಾಧವೋ ಸದ್ದನೀತಿಂ।
ಜಿನವರವಚನೇತೇ ಸದ್ದತೋ ಜಾತಕಙ್ಖಂ,
ಕುಮುದಮಿವ’ಸಿನಾ ವೇ ಸುಟ್ಠು ಛಿನ್ದೇಯ್ಯುಮೇತ್ಥ॥
ಇತಿ ನವಙ್ಗೇ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ ಬ್ಯಪ್ಪಥಗತೀಸು ವಿಞ್ಞೂನಂ
ಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಾಯ ಕತೇ ಸದ್ದನೀತಿಪ್ಪಕರಣೇ
ಸವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಓಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಾನಂ ಪಕತಿರೂಪಸ್ಸ
ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾವಿಭಾಗೋ ನಾಮ
ಪಞ್ಚಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।
ಅಕಾರನ್ತೋಕಾರನ್ತತಾಪಕತಿಕಓಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।