೬. ಆಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ
ಅಥ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಮತಂ ಪುರೇಚರಂ ಕತ್ವಾ ಆಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಾನಂ ಪಕತಿರೂಪೇಸು ಅಭಿಭವಿತು ಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಪಕತಿರೂಪಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಂ
ಅಯಂ ಯಮಕಮಹಾಥೇರೇನ ಕತಾಯ ಚೂಳನಿರುತ್ತಿಯಾ ಆಗತೋ ನಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ಚ ಕಚ್ಚಾಯನೇ ಚ ‘‘ಸತ್ಥುನಾ’’ತಿ ಪದಂ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವ ‘‘ಧಮ್ಮರಾಜೇನ ಸತ್ಥುನಾ’’ತಿ ದಸ್ಸನತೋ। ‘‘ಸತ್ಥಾರಾ, ಸತ್ಥುನಾ, ಸತ್ಥಾರೇಹಿ, ಸತ್ಥಾರೇಭೀ’’ತಿ ಕಮೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಅಸತಿಪಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೇ ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಸೇಸವಸೇನ, ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಸೇಸಾಭಾವೇಪಿ ಅತ್ಥನಾನತ್ಥತಾವಸೇನ ಸದ್ದನ್ತರಸನ್ದಸ್ಸನಂ ನಿರುತ್ತಿಕ್ಕಮೋತಿ ‘‘ಸತ್ಥಾ’’ತಿ ಪದಂ ಏಕವಚನಬಹುವಚನವಸೇನ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕಾದೀಸು ಪನ ‘‘ಸತ್ಥಾ’’ತಿ ಪಠಮಾಬಹುವಚನಂ ನ ಆಗತಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ಆಗತಂ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕಿತಾ ಮಚ್ಚುಮುಪಬ್ಬಜನ್ತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅವಿತಕ್ಕಿತಾ’’ತಿ ಪಠಮಾಬಹುವಚನಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ‘‘ಸತ್ಥಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಪಠಮಾಬಹುವಚನತ್ತಂ ಅವಸ್ಸಮಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ವತ್ತಾ, ಧಾತಾ, ಗನ್ತಾದೀನಮ್ಪಿ ತಗ್ಗತಿಕತ್ತಾ। ತಥಾ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ‘‘ಸತ್ಥಾರೇ’’ತಿ ದುತಿಯಾಬಹುವಚನಞ್ಚ ‘‘ಸತ್ಥುಸ್ಸ, ಸತ್ಥಾನ’’ನ್ತಿ ಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೇಕವಚನಬಹುವಚನಾನಿ ಚ ಆಗತಾನಿ, ಚೂಳನಿರುತ್ತಿಯಂ ಪನ ನ ಆಗತಾನಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಮಾತಾಪಿತರೋ ಪೋಸೇತಿ। ಭಾತರೋ ಅತಿಕ್ಕಮತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸನತೋ ‘‘ಸತ್ಥಾರೇ’’ತಿ ದುತಿಯಾಬಹುವಚನರೂಪಂ ಅಯುತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ಕಚ್ಚಾಯನಾದೀಸು ‘‘ಭೋ ಸತ್ಥ, ಭೋ ಸತ್ಥಾ’’ ಇತಿ ರಸ್ಸದೀಘವಸೇನ ಆಲಪನೇಕವಚನದ್ವಯಂ ವುತ್ತಂ। ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ‘‘ಭೋ ಸತ್ಥ’’ ಇತಿರಸ್ಸವಸೇನ ಆಲಪನೇಕವಚನಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಭವನ್ತೋ ಸತ್ಥಾರೋ’’ತಿ ಆರಾದೇಸವಸೇನ ಆಲಪನಬಹುವಚನಂ ವುತ್ತಂ। ಚೂಳನಿರುತ್ತಿಯಂ
ಇದಾನಿ ಸತ್ಥುಸದ್ದಸ್ಸ ಯಂ ರೂಪನ್ತರಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ದಿಟ್ಠಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮ – ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಇಮೇಸಂ ಮಹಾನಾಮ ತಿಣ್ಣಂ ಸತ್ಥೂನಂ ಏಕಾ ನಿಟ್ಠಾ ಉದಾಹು ಪುಥು ನಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸತ್ಥೂನ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ದಿಟ್ಠಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಕಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಸತ್ಥು, ಸತ್ಥುಸ್ಸ, ಸತ್ಥುನೋ, ಸತ್ಥಾನಂ, ಸತ್ಥಾರಾನಂ, ಸತ್ಥೂನ’’ನ್ತಿ। ಅಭಿಭವಿತಾ, ಅಭಿಭವಿತಾ, ಅಭಿಭವಿತಾರೋ। ಅಭಿಭವಿತಾರಂ, ಅಭಿಭವಿತಾರೋ। ಅಭಿಭವಿತಾರಾ, ಅಭಿಭವಿತುನಾ, ಅಭಿಭವಿತಾರೇಹಿ, ಅಭಿಭವಿತಾರೇಭಿ। ಅಭಿಭವಿತು, ಅಭಿಭವಿತುಸ್ಸ, ಅಭಿಭವಿತುನೋ, ಅಭಿಭವಿತಾನಂ, ಅಭಿಭವಿತಾರಾನಂ, ಅಭಿಭವಿತೂನಂ। ಅಭಿಭವಿತಾರಾ, ಅಭಿಭವಿತಾರೇಹಿ, ಅಭಿಭವಿತಾರೇಭಿ। ಅಭಿಭವಿತು, ಅಭಿಭವಿತುಸ್ಸ, ಅಭಿಭವಿತುನೋ, ಅಭಿಭವಿತಾನಂ, ಅಭಿಭವಿತಾರಾನಂ। ಅಭಿಭವಿತರಿ, ಅಭಿಭವಿತಾರೇಸು। ಭೋ ಅಭಿಭವಿತ, ಭೋ ಅಭಿಭವಿತಾ, ಭವನ್ತೋ ಅಭಿಭವಿತಾರೋ। ಯಥಾ ಪನೇತ್ಥ ಅಭಿಭವಿತು ಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಪಕತಿರೂಪಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಸತ್ಥುನಯೇನ ಯೋಜಿತಾ, ಏವಂ ಪರಿಭವಿತುಆದೀನಞ್ಚ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ತಂಸದಿಸಾನಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಸತ್ಥುನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥಞ್ಞಾನಿ ತಂಸದಿಸಾನಿ ನಾಮ ‘‘ವತ್ತಾ, ಧಾತಾ’’ಇಚ್ಚಾದೀನಂ ಪದಾನಂ ವತ್ತುಧಾತು ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಪಕತಿರೂಪಾನಿ।
ವತ್ತಾ ಧಾತಾ ಗನ್ತಾ ನೇತಾ,
ದಾತಾ ಕತ್ತಾ ಚೇತಾ ತಾತಾ।
ಛೇತ್ತಾ ಭೇತ್ತಾ ಹನ್ತಾ ಮೇತಾ,
ಜೇತಾ ಬೋದ್ಧಾ ಞಾತಾ ಸೋತಾ॥
ಗಜ್ಜಿತಾ ವಸ್ಸಿತಾ ಭತ್ತಾ, ಮುಚ್ಛಿತಾ ಪಟಿಸೇಧಿತಾ।
ಭಾಸಿತಾ ಪುಚ್ಛಿತಾ ಖನ್ತಾ, ಉಟ್ಠಾತೋಕ್ಕಮಿತಾ ತತಾ॥
ನತ್ತಾ
ನೇತಾ ವಿನೇತಾ ಇಚ್ಚಾದೀ, ವತ್ತರೇ ಸುದ್ಧಕತ್ತರಿ॥
ಉಪ್ಪಾದೇತಾ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಾ, ಸನ್ದಸ್ಸೇತಾ ಪಬ್ರೂಹೇತಾ।
ಬೋಧೇತಾದೀ ಚಞ್ಞೇ ಸದ್ದಾ, ಞೇಯ್ಯಾ ಹೇತುಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥಸ್ಮಿಂ॥
ಕತ್ತಾ ಖತ್ತಾ ನೇತ್ತಾ ಭತ್ತಾ, ಪಿತಾ ಭಾತಾತಿಮೇ ಪನ।
ಕಿಞ್ಚಿ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ ಸುತ್ತಸ್ಮಿಂ, ತಂ ಪಭೇದಂ ಕಥೇಸ್ಸಹಂ॥
ಸತ್ಥಾತಿಆದೀಸು ಕೇಚಿ, ಉಪಯೋಗೇನ ಸಾಮಿನಾ।
ಸಹೇವ ನಿಚ್ಚಂ ವತ್ತನ್ತಿ, ನೇವ ವತ್ತನ್ತಿ ಕೇಚಿ ತು॥
ತತ್ರ ಕತ್ತುಸದ್ದಾದಯೋ ರೂಪನ್ತರವಸೇನ ಸತ್ಥುಸದ್ದತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಉಟ್ಠೇಹಿ ಕತ್ತೇ ತರಮಾನೋ, ಗನ್ತ್ವಾ ವೇಸ್ಸನ್ತರಂವದಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಕತ್ತೇ’’ತಿ ಇದಂ ಆಲಪನೇಕವಚನರೂಪಂ, ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ಭೋ ಕತ್ತಾ’’ತಿ ರೂಪತೋ ರೂಪನ್ತರಂ ನಾಮ। ‘‘ತೇನ ಹಿ ಭೋ ಖತ್ತೇ ಯೇನ ಚಮ್ಪೇಯ್ಯಕಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಕಾ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಖತ್ತೇ’’ತಿ ಇದಞ್ಚಾಲಪನೇಕವಚನರೂಪಂ। ಏವಮ್ಪಿ ‘‘ಭೋ ಖತ್ತಾ’’ತಿ ರೂಪತೋ ರೂಪನ್ತರಂ ನಾಮ। ‘‘ನೇತ್ತೇ ಉಜುಂ ಗತೇ ಸತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ನೇತ್ತೇ’’ತಿ ಇದಂ ಸತ್ತಮಿಯಾ ಏಕವಚನರೂಪಂ, ಏತಮ್ಪಿ ‘‘ನೇತ್ತರೀ’’ತಿ ರೂಪತೋ ರೂಪನ್ತರಂ। ‘‘ಆರಾಧಯತಿ ರಾಜಾನಂ, ಪೂಜಂ ಲಭತಿ ಭತ್ತುಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಭತ್ತೂಸೂ’’ತಿ ಇದಂ ಸತ್ತಮಿಯಾ ಬಹುವಚನರೂಪಂ। ‘‘ಭತ್ತಾರೇಸೂ’’ತಿ ರೂಪತೋ ರೂಪನ್ತರಂ, ಅತ್ರ ‘‘ಭತ್ತೂಸೂ’’ತಿ ದಸ್ಸನತೋ, ‘‘ಮಾತಾಪಿತೂಸು ಪಣ್ಡಿತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪಿತೂಸೂ’’ತಿ ದಸ್ಸನತೋ ಚ ‘‘ವತ್ತೂಸು ಧಾತೂಸು ಗನ್ತೂಸು ನೇತೂಸು ದಾತೂಸು ಕತ್ತೂಸೂ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಯೋಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಅಯಂ ನಯೋ ಸತ್ಥುಸದ್ದೇಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ವಿಯ ಅಮ್ಹೇ ಪಟಿಭಾತಿ।
ಪಿತಾ, ಪಿತಾ, ಪಿತರೋ। ಪಿತರಂ, ಪಿತರೋ। ಪಿತರಾ, ಪಿತುನಾ, ಪೇತ್ಯಾ, ಪಿತರೇಹಿ, ಪಿತರೇಭಿ, ಪಿತೂಹಿ, ಪಿತೂಭಿ। ಪಿತು, ಪಿತುಸ್ಸ, ಪಿತುನೋ ಭಾತುಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ತತ್ಥ ‘‘ಮತ್ಯಾ ಚ ಪೇತ್ಯಾ ಚ ಕತಂ ಸುಸಾಧು, ಅನುಞ್ಞಾತೋಸಿ ಮಾತಾಪಿತೂಹಿ, ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಅಚ್ಚಯೇನಾ’’ತಿ ಚ ದಸ್ಸನತೋ ಪಿತುಸದ್ದಸ್ಸ ‘‘ಪೇತ್ಯಾ, ಪಿತೂಹಿ, ಪಿತೂಭಿ। ಪಿತೂನ’’ನ್ತಿ ರೂಪಭೇದೋ ಚ, ‘‘ಪಿತರೋ’’ ಇಚ್ಚಾದೀಸು ರಸ್ಸತ್ತಞ್ಚ ಸತ್ಥುಸದ್ದತೋ ವಿಸೇಸೋ। ತತ್ಥ ಚ ‘‘ಪೇತ್ಯಾ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಜನ್ತುಯೋ, ಹೇತುಯೋ, ಹೇತುಯಾ, ಅಧಿಪತಿಯಾ’’ತಿ ಪದಾನಿ ವಿಯ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗರೂಪನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಚೋದನಾ ಸೋಧನಾ ಚಾತ್ರ ಭವತಿ – ಸತ್ಥಾ ಪಿತಾ ಇಚ್ಚೇವಮಾದೀನಿ ನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಮುಪಾದಾಯ ಆಕಾರನ್ತಾನೀತಿ ಚ, ಪಠಮಂ ಠಪೇತಬ್ಬಂ ಪಕತಿರೂಪಮುಪಾದಾಯ ಉಕಾರನ್ತಾನೀತಿ ಚ ತುಮ್ಹೇ ಭಣಥ, ‘‘ಹೇತು ಸತ್ಥಾರದಸ್ಸನಂ। ಅಮಾತಾಪಿತರಸಂವಡ್ಢೋ। ಕತ್ತಾರನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಸತ್ಥಾರ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಕಥಂ ತುಮ್ಹೇ ಭಣಥಾತಿ? ಏತಾನಿಪಿ ಮಯಂ ಪಕತಿರೂಪಮುಪಾದಾಯ ಉಕಾರನ್ತಾನೀತಿ ಭಣಾಮಾತಿ। ನನು ಚ ಭೋ ಏತಾನಿ ಅಕಾರನ್ತಾನೀತಿ? ನ, ಉಕಾರನ್ತಾನಿಯೇವ ತಾನಿ। ನನು ಚ ಭೋ ಯೋ ಅಂ ನಾದೀನಿ ಪರಭೂತಾನಿ ವಚನಾನಿ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಯೇಹಿ ಉಕಾರನ್ತಸದ್ದಾನಮನ್ತಸ್ಸ ಆರಾದೇಸೋ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಕಾರನ್ತಾನೀತಿ? ನ, ಈದಿಸೇ ಠಾನೇ ಪರಭೂತಾನಂ ಯೋ ಅಂ ನಾದೀನಂ ವಚನಾನಮನೋಕಾಸತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಸಮಾಸವಿಸಯೋ ಏಸೋ। ಸಮಾಸವಿಸಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಾನಿಪಿ ರೂಪಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಭೋ ‘‘ಗಾಮತೋ ನಿಕ್ಖಮತೀ’’ತಿ ಪಯೋಗಸ್ಸ ವಿಯ ಅಸಮಾಸವಿಸಯೇ ‘‘ಸತ್ಥಾರತೋ ಸತ್ಥಾರಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ನಿದ್ದೇಸಪಾಳಿದಸ್ಸನತೋ ‘‘ಹೇತು ಸತ್ಥಾರ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಅಕಾರನ್ತಾನೀತಿ ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬಾನೀತಿ? ನ ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬಾನಿ ‘‘ಸತ್ಥಾರತೋ ಸತ್ಥಾರಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಉಕಾರನ್ತತ್ತಾ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಅಸಮಾಸತ್ತೇಪಿ ತೋಪಚ್ಚಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸತ್ಥುಸದ್ದಸ್ಸ ಉಕಾರೋ ಆರಾದೇಸಂ ಲಭತಿ। ಯಾನಿ ಪನ ತುಮ್ಹೇ ಉಕಾರಸ್ಸ ಆರಾದೇಸನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಯೋ ಅಂನಾದೀನಿ ವಚನಾನಿ ಇಚ್ಛಥ, ತಾನಿ ಈದಿಸೇ ಠಾನೇ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಪಮಾಣಂ ನ ಹೋನ್ತಿ। ಕಾನಿ ಪನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಚೇ? ಅಸಮಾಸವಿಸಯೇ ತೋಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಸಮಾಸವಿಸಯೇ ಪರಪದಾನಿ ಚ ಪರಪದಾಭಾವೇ ಸ್ಯಾದಿವಿಭತ್ತಿಯೋ ಚಾತಿ ಇಮಾನೇವ ಈದಿಸೇ ಠಾನೇ ಏಕನ್ತೇನ ಪಮಾಣಂ ಹೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಯಾವದೇವ ಅನತ್ಥಾಯ, ಞತ್ತಂ ಬಾಲಸ್ಸ ಜಾಯತೀ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ‘‘ಅಯಂ ನಿಮ್ಮಾತಾಪಿತರೋತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಹಟೇ ದಣ್ಡೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನಿಮ್ಮಾತಾಪಿತರೋತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸಮಾಸವಿಸಯತ್ತಾ ಸಿಮ್ಹಿ ಪರೇ ಉಕಾರೋ ಆರಾದೇಸಂ ಲಭತಿ, ತತೋ ಸಿಸ್ಸ ಓಕಾರಾದೇಸೋ, ಇಚ್ಚೇತಂ ಪದಂ ಪಕತಿರೂಪವಸೇನ ಉಕಾರನ್ತಂ ಭವತಿ। ನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಮುಪಾದಾಯ ‘‘ಪುರಿಸೋ, ಉರಗೋ’’ತಿ ಪದಾನಿ ವಿಯ ಓಕಾರನ್ತಞ್ಚ ಭವತಿ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಮಾಸವಿಗ್ಗಹೋ ‘‘ಮಾತಾ ಚ ಪಿತಾ ಚ ಮಾತಾಪಿತರೋ, ನತ್ಥಿ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ನಿಮ್ಮಾತಾಪಿತರೋ’’ತಿ। ಪಕತಿರೂಪವಸೇನ ಹಿ ‘‘ನಿಮ್ಮಾತಾಪಿತು’’ ಇತಿ ಠಿತೇ ಸಿವಚನಸ್ಮಿಂ ಪರೇ ಉಕಾರಸ್ಸ ಆರಾದೇಸೋ ಹೋತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಕಥಾಪೋತ್ಥಕೇ ‘‘ಅಯಂ ನಿಮ್ಮಾತಾಪಿತಿಕೋ’’ತಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಏಸೋ ಪನ ‘‘ಅಯಂ ನಿಮ್ಮಾತಾಪಿತರೋ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅಯುತ್ತತಂ ಮಞ್ಞಮಾನೇಹಿ ಠಪಿತೋತಿ ಮಞ್ಞಾಮ, ನ ಸೋ ಅಯುತ್ತೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠೋ। ಸೋ ಹಿ ಉಮಙ್ಗಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಏಕಪಿತರೋತಿ ಸಿಮ್ಹಿ ಆರಾದೇಸಪಯೋಗೇನ ಸಮೇತಿ। ತಥಾ ಹಿ –
‘‘ಯಥಾಪಿ
ಸಉದರಿಯೋ ಏಕಮಾತುಕೋ।
ಏವಂ ಪಞ್ಚಾಲಚನ್ದೋ ತೇ,
ದಯಿತಬ್ಬೋ ರಥೇಸಭಾ’’ತಿ
ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಂ ಸಂವಣ್ಣೇನ್ತೇಹಿ ಪಾಳಿನಯಞ್ಞೂಹಿ ಗರೂಹಿ ‘‘ನಿಯಕೋತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೋ ಏಕಪಿತರೋ ಏಕಮಾತುಯಾ ಜಾತೋ’’ತಿ ಸಿಮ್ಹಿ ಆರಾದೇಸಪಯೋಗರಚನಾ ಕತಾ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಸಿಮ್ಹಿ ಆರಾದೇಸೇ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಪ್ಪಯೋಗೋಯೇವಮ್ಹೇಹಿ ದಿಟ್ಠೋ, ಅಥ ಖೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಪ್ಪಯೋಗೋಪಿ ಸಾಸನೇ ದಿಟ್ಠೋ। ತಥಾ ಹಿ ವಿನಯಪಿಟಕೇ ಚೂಳವಗ್ಗೇ ‘‘ಅಸ್ಸಮಣೀ ಹೋತಿ ಅಸಕ್ಯಧೀತರಾ’’ತಿ ಪದಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಮಾಸವಿಗ್ಗಹೋ ‘‘ಸಕ್ಯಕುಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಸಕ್ಯಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಧೀತಾ ಸಕ್ಯಧೀತರಾ, ನ ಸಕ್ಯಧೀತರಾ ಅಸಕ್ಯಧೀತರಾ’’ತಿ। ಇಧಾಪಿ ಸಿಮ್ಹಿ ಪರೇ ಉಕಾರಸ್ಸ ಆರಾದೇಸೋ ಕತೋ, ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಭಾವಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಆಪಚ್ಚಯೋ, ತತೋ ಸಿಲೋಪೋ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಏವಂ ಸಮಾಸಪದತ್ತೇ ಸತ್ಥು ಪಿತು ಕತ್ತುಸದ್ದಾನಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾಯಂ ವುತ್ತರೂಪತೋ ಕೋಚಿ ಕೋಚಿ ರೂಪವಿಸೇಸೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ರೂಪವಿಸೇಸೋ ನಯಞ್ಞುನಾ ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬೋ ಸುತ್ತನ್ತೇಸು। ಕೋ ಹಿ ನಾಮ ಸಮತ್ಥೋ ನಿಸ್ಸೇಸತೋ ಬುದ್ಧವಚನಸಾಗರೇ ಸಂಕಿಣ್ಣಾನಿ ವಿಚಿತ್ರಾನಿ ಪಣ್ಡಿತಜನಾನಂ ಹದಯವಿಮ್ಹಾಪನಕರಾನಿ ಪದರೂಪರತನಾನಿ ಸಮುದ್ಧರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಾನಿಯೇವ ದಸ್ಸಿತಾನಿ।
ಅದನ್ಧಜಾತಿಕೋ ವಿಞ್ಞು-ಜಾತಿಕೋ ಸತತಂ ಇಧ।
ಯೋಗಂ ಕರೋತಿ ಚೇ ಸತ್ಥು, ಪಾಳಿಯಂ ಸೋ ನ ಕಙ್ಖತಿ॥
ಯೇ ಪನಿಧ ಅಮ್ಹೇಹಿ ‘‘ಸತ್ಥಾ, ಅಭಿಭವಿತಾ, ವತ್ತಾ, ಕತ್ತಾ’’ದಯೋ ಸದ್ದಾ ಪಕಾಸಿತಾ, ತೇಸು ಕೇಚಿ ಉಪಯೋಗವಚನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಿಚ್ಚಂ ವತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಪುಚ್ಛಿತಾ, ಓಕ್ಕಮಿತಾ’’ಇಚ್ಚಾದಯೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಭಿಜಾನಾಸಿ
ಏವಂ ಉಕಾರನ್ತತಾಪಕತಿಕಾನಂ ಆಕಾರನ್ತಪದಾನಂ ಪವತ್ತಿಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಸದ್ದೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ಚ ಕೋಸಲ್ಲಮಿಚ್ಛನ್ತೇಹಿ ಪುನ ಲಿಙ್ಗಅನ್ತವಸೇನ ‘‘ಸತ್ಥಾ, ಸತ್ಥೋ, ಸತ್ಥ’’ನ್ತಿ ತಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಪದಾನಮತ್ಥೋ ಚ ಪಕತಿರೂಪಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಚ ಪದಾನಂ ಸದಿಸಾಸದಿಸತಾ ಚ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬಾ। ತತ್ರ ಹಿ ‘‘ಸತ್ಥಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪಠಮಂ ಉಕಾರನ್ತತಾಪಕತಿಯಂ ಠತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಆಕಾರನ್ತಭೂತಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ, ‘‘ಸತ್ಥೋ’’ತಿ ಇದಂ ಪಠಮಂ ಅಕಾರನ್ತತಾಪಕತಿಯಂ ಠತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಓಕಾರನ್ತಭೂತಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ, ‘‘ಸತ್ಥ’’ನ್ತಿದಂ ಪನ ಪಠಮಂ ಅಕಾರನ್ತತಾಪಕತಿಯಂ ಠತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತಭೂತಂ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ। ತತ್ರ ಸತ್ಥಾತಿ ಸದೇವಕಂ ಲೋಕಂ ಸಾಸತಿ ಅನುಸಾಸತೀತಿ ಸತ್ಥಾ, ಕೋ ಸೋ? ಭಗವಾ। ಸತ್ಥೋತಿ ಸಹ ಅತ್ಥೇನಾತಿ ಸತ್ಥೋ, ಭಣ್ಡಮೂಲಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಾಣಿಜ್ಜಾಯ ದೇಸನ್ತರಂ ಗತೋ ಜನಸಮೂಹೋ। ಸತ್ಥನ್ತಿ ಸಾಸತಿ ಆಚಿಕ್ಖತಿ ಅತ್ಥೇ ಏತೇನಾತಿ ಸತ್ಥಂ, ಬ್ಯಾಕರಣಾದಿಗನ್ಥೋ, ಅಥ ವಾ ಸಸತಿ ಹಿಂಸತಿ ಸತ್ತೇ ಏತೇನಾತಿ ಸತ್ಥಂ, ಅಸಿಆದಿ। ‘‘ಸತ್ಥಾ, ಸತ್ಥಾ, ಸತ್ಥಾರೋ। ಸತ್ಥಾರಂ, ಸತ್ಥಾರೋ’’ತಿ ಪುರೇ ವಿಯ ಪುರಿಸನಯೇನ ಪದಮಾಲಾ। ‘‘ಸತ್ಥಂ, ಸತ್ಥಾನಿ, ಸತ್ಥಾ। ಸತ್ಥಂ, ಸತ್ಥಾನಿ, ಸತ್ಥೇ’’ತಿ ನಪುಂಸಕೇ ವತ್ತಮಾನ ಚಿತ್ತನಯೇನ ಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಏವಂ ತಿಧಾ ಭಿನ್ನಾಸು ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾಸು ಪದಾನಂ ಸದಿಸಾಸದಿಸತಾ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬಾ।
ಸತ್ಥಾ ತಿಟ್ಠತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ, ಸತ್ಥಾ ಯನ್ತಿ ಧನತ್ಥಿಕಾ।
ಸತ್ಥಾ ಅಪೇತಿ ಪುರಿಸೋ, ಭೋನ್ತೋ ಸತ್ಥಾ ದದಾಥ ಸಂ॥
ಏವಂ ಸುತಿಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ಸದಿಸತಾ ಭವತಿ।
ಸತ್ಥಂ ಯಂ ತಿಖಿಣಂ ತೇನ, ಸತ್ಥೋ ಕತ್ವಾನ ಕಪ್ಪಿಯಂ।
ಫಲಂ ಸತ್ಥುಸ್ಸ ಪಾದಾಸಿ, ಸತ್ಥಾ ತಂ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ॥
ಏವಂ ಅಸುತಿಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ಅಸದಿಸತಾ ಭವತಿ, ತಥಾ ಲಿಙ್ಗಅನ್ತವಸೇನ। ‘‘ಚೇತಾ ಚೇತೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ತಾತಾ ತಾತೋ’’ತಿ ಚ ದುಕಂ ಕತ್ವಾ ಪದಾನಮತ್ಥೋ ಚ ಪಕತಿರೂಪಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಚ ಪದಾನಂ ಸದಿಸಾಸದಿಸತಾ ಚ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬಾ।
ತತ್ರ ಹಿ ‘‘ಚೇತಾ’’ತಿ ಪಠಮಂ ಉಕಾರನ್ತತಾಪಕತಿಯಂ ಠತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಆಕಾರನ್ತಭೂತಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ, ತಥಾ ‘‘ತಾತಾ’’ತಿ ಪದಮ್ಪಿ। ‘‘ಚೇತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ಪಠಮಂ ಅಕಾರನ್ತತಾಪಕತಿಯಂ ಠತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಓಕಾರನ್ತಭೂತಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ, ತಥಾ ‘‘ತಾತೋ’’ತಿ ಪದಮ್ಪಿ। ತತ್ರ ಚೇತಾತಿ ಚಿನೋತಿ ರಾಸಿಂ ಕರೋತೀತಿ ಚೇತಾ, ಪಾಕಾರಚಿನನಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಇಟ್ಠಕವಡ್ಢಕೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚೇತೋತಿ ಚಿತ್ತಂ, ಏವಂನಾಮಕೋ ವಾ ಲುದ್ದೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಚಿತ್ತಂ ‘‘ಚೇತಯತಿ ಚಿನ್ತೇತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥವಸೇನ ಚೇತೋ, ಲುದ್ದೋ ಪನ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಸೇನ। ತಾತಾತಿ ತಾಯತೀತಿ ತಾತಾ। ‘‘ಅಘಸ್ಸ ತಾತಾ ಹಿತಸ್ಸ ವಿಧಾತಾ’’ತಿಸ್ಸ ಪಯೋಗೋ। ‘‘ತಾತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ತಾಯತೀತಿ ತಾತೋ, ಪುತ್ತಾನಂ ಪಿತೂಸು, ಪಿತರಾನಂ ಪುತ್ತೇಸು, ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಅಞ್ಞೇಸು ಪಿಯಪುಗ್ಗಲೇಸು ವತ್ತಬ್ಬವೋಹಾರೋ ಸತ್ಥುನಯೇನ ಪದಮಾಲಾ। ‘‘ಚೇತೋ, ಚೇತಾ। ಚೇತಂ, ಚೇತೇ। ಚೇತಸಾ, ಚೇತೇನಾ’’ತಿ ಮನೋಗಣನಯೇನ ಞೇಯ್ಯಾ। ಅಯಂ ಚಿತ್ತವಾಚಕಸ್ಸ ಚೇತಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ। ‘‘ಚೇತೋ, ಚೇತಾ। ಚೇತಂ, ಚೇತೇ। ಚೇತೇನಾ’’ತಿ ಪುರಿಸನಯೇನ ಞೇಯ್ಯಾ। ಅಯಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾಚಕಸ್ಸ ಚೇತಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ। ‘‘ತಾತಾ, ತಾತಾ, ತಾತಾರೋ। ತಾತಾರ’’ನ್ತಿ ಸತ್ಥುನಯೇನ ಞೇಯ್ಯಾ। ‘‘ತಾತೋ, ತಾತಾ, ತಾತ’’ನ್ತಿ ಪುರಿಸನಯೇನ ಞೇಯ್ಯಾ। ಏವಮಿಮಾಸುಪಿ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾಸು ಪದಾನಂ ಸದಿಸಾಸದಿಸತಾ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬಾ, ತಥಾ ಲಿಙ್ಗಅನ್ತವಸೇನ ‘‘ಞಾತಾ, ಞಾತೋ, ಞಾತಂ, ಞಾತಾ’’ತಿ ಚತುಕ್ಕಂ ಕತ್ವಾ ಪದಾನಮತ್ಥೋ ಚ ಪಕತಿರೂಪಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಚ ಪದಾನಂ ಸದಿಸಾಸದಿಸತಾ ಚ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬಾ।
ತತ್ರ ಹಿ ‘‘ಞಾತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪಠಮಂ ಉಕಾರನ್ತತಾಪಕತಿಯಂ ಠತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಆಕಾರನ್ತಭೂತಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ। ‘‘ಞಾತೋ ಞಾತ’’ನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪಠಮಂ ಅಕಾರನ್ತತಾಪಕತಿಯಂ ಠತ್ವಾ ಪಚ್ಛೋಕಾರನ್ತನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತಭೂತಾನಿ ವಾಚ್ಚಲಿಙ್ಗೇಸು ಪುನ್ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಾನಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಞಾತೋ ಅತ್ಥೋ ಸುಖಾವಹೋ। ಞಾತಮೇತಂ ಕುರಙ್ಗಸ್ಸಾ’’ತಿ ನೇಸಂ ಪಯೋಗಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ‘‘ಞಾತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ಪಠಮಂ ಆಕಾರನ್ತತಾಪಕತಿಯಂ ಠತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾಪಿ ಆಕಾರನ್ತಭೂತಂ ವಾಚ್ಚಲಿಙ್ಗೇಸು ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಏಸಾ ಇತ್ಥಿಮಯಾ ಞಾತಾ’’ತಿ ಪಯೋಗೋ। ತತ್ರ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಪಕ್ಖೇ ‘‘ಜಾನಾತೀತಿ ಞಾತಾ’’ತಿ ಕತ್ತುಕಾರಕವತ್ತಮಾನಕಾಲವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದಿಪಕ್ಖೇ ‘‘ಞಾಯಿತ್ಥಾತಿ ಞಾತಾ ಞಾತೋ ಸತ್ಥುನಯೇನ ಞೇಯ್ಯಾ। ‘‘ಞಾತೋ, ಞಾತಾ। ಞಾತ’’ನ್ತಿ ಪುರಿಸನಯೇನ ಞೇಯ್ಯಾ। ‘‘ಞಾತಂ, ಞಾತಾನಿ, ಞಾತಾ। ಞಾತಂ, ಞಾತಾನಿ, ಞಾತೇ’’ತಿ ವಕ್ಖಮಾನಚಿತ್ತನಯೇನ ಞೇಯ್ಯಾ। ‘‘ಞಾತಾ, ಞಾತಾ, ಞಾತಾಯೋ। ಞಾತಂ, ಞಾತಾ, ಞಾತಾಯೋ’’ತಿ ವಕ್ಖಮಾನಕಞ್ಞಾನಯೇನ ಞೇಯ್ಯಾ। ಏವಮಿಮಾಸುಪಿ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾಸು ಪದಾನಂ ಸದಿಸಾಸದಿಸತಾ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬಾ। ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ಯಥಾರಹಂ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸದಿಸಾಸದಿಸತಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ। ವತ್ತಾ ಧಾತಾ ಗನ್ತಾದೀನಮ್ಪಿ ‘‘ವದತೀತಿ ವತ್ತಾ, ಧಾರೇತೀತಿ ಧಾತಾ, ಗಚ್ಛತೀತಿ ಗನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ನಿಬ್ಬಚನಾನಿ ಞೇಯ್ಯಾನಿ।
ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಪಕಿಣ್ಣಕವಚನಂ ಕಥಿತಂ, ತಂ ‘‘ಅಟ್ಠಾನೇ ಇದಂ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಸದ್ದನೀತಿ ನಾಮ ಸದ್ದಾನಮತ್ಥಾನಞ್ಚ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಿಪಕಾಸನತ್ಥಂ ಕತಾರಮ್ಭತ್ತಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಸಬ್ಬಂ ಮಾಗಧವೋಹಾರಂ ಸಙ್ಖೋಭೇತ್ವಾ ಕಥಿತಾಯೇವ ಸೋಭತಿ, ನ ಇತರಥಾ, ತಸ್ಮಾ ನಾನಪ್ಪಭೇದೇನ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಾಯ ಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ಅಟ್ಠಾನೇ ಇದಂ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ನಾನಾಉಪಾಯೇಹಿ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಞಾಪನತ್ಥಂ ಕತಾರಮ್ಭತ್ತಾ ಚ ಪನ ಪುನರುತ್ತಿದೋಸೋಪೇತ್ಥ ನ ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬೋ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನೇಹಿ ಕುಲಪುತ್ತೇಹಿ ಅಯಂ ಸದ್ದನೀತಿ ಪಿಟಕತ್ತಯೋಪಕಾರಾಯ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಪರಿಯಾಪುಣಿತಬ್ಬಾ।
ಇತಿ ಅಭಿಭವಿತಾಪದಸದಿಸಾನಿ ವತ್ತಾ, ಧಾತಾ, ಗನ್ತಾದೀನಿ ಪದಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ। ಇದಾನಿ ಅತಂಸದಿಸಾನಿ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ –
ಗುಣವಾ ಗಣವಾ ಚೇವ, ಬಲವಾ ಯಸವಾ ತಥಾ।
ಧನವಾ ಸುತವಾ ವಿದ್ವಾ, ಧುತವಾ ಕತವಾಪಿ ಚ॥
ಹಿತವಾ
ಯತವಾ ಚಾಗವಾ ಚಾಥ, ಹಿಮವಿಚ್ಚಾದಯೋ ರವಾ॥
ಪುನ್ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇಹಿ, ಅಕಾರನ್ತೇಹಿ ಪಾಯತೋ।
ವನ್ತುಸದ್ದೋ ಪರೋ ಹೋತಿ, ತದನ್ತಾ ಗುಣವಾದಯೋ॥
ಸಞ್ಞಾವಾ ರಸ್ಮಿವಾ ಚೇವ, ಮಸ್ಸುವಾ ಚ ಯಸಸ್ಸಿವಾ।
ಇಚ್ಚಾದಿದಸ್ಸನಾಪೇಸೋ, ಆಕಾರಿವಣ್ಣುಕಾರತೋ।
ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದೀಸು ಹೋತಿ, ಕತ್ಥಚೀತಿ ಪಕಾಸಯೇ॥
ಸತಿಮಾ ಗತಿಮಾ ಅತ್ಥ-ದಸ್ಸಿಮಾ ಧಿತಿಮಾ ತಥಾ।
ಮುತಿಮಾ ಮತಿಮಾ ಚೇವ, ಜುತಿಮಾ ಹಿರಿಮಾಪಿ ಚ॥
ಥುತಿಮಾ ರತಿಮಾ ಚೇವ, ಯತಿಮಾ ಬಲಿಮಾ ತಥಾ।
ಕಸಿಮಾ ಸುಚಿಮಾ ಧೀಮಾ, ರುಚಿಮಾ ಚಕ್ಖುಮಾಪಿ ಚ॥
ಬನ್ಧುಮಾ ಹೇತುಮಾ’ಯಸ್ಮಾ, ಕೇತುಮಾ ರಾಹುಮಾ ತಥಾ।
ಖಾಣುಮಾ ಭಾಣುಮಾ ಗೋಮಾ, ವಿಜ್ಜುಮಾ ವಸುಮಾದಯೋ॥
ಪಾಪಿಮಾ ಪುತ್ತಿಮಾ ಚೇವ, ಚನ್ದಿಮಿಚ್ಚಾದಯೋಪಿ ಚ।
ಅತಂಸದಿಸಸದ್ದಾತಿ, ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಾ ವಿಭಾವಿನಾ॥
ಇವಣ್ಣುಕಾರೋಕಾರೇಹಿ, ಮನ್ತುಸದ್ದೋ ಪರೋ ಭವೇ।
ಆಕಾರನ್ತಾ ಚಿಕಾರನ್ತಾ, ಇಮನ್ತೂತಿ ವಿಭಾವಯೇ॥
ಗುಣವಾ, ಗುಣವಾ, ಗುಣವನ್ತೋ। ಗುಣವನ್ತಂ, ಗುಣವನ್ತೇ। ಗುಣವತಾ, ಗುಣವನ್ತೇನ, ಗುಣವನ್ತೇಹಿ, ಗುಣವನ್ತೇಭಿ। ಗುಣವತೋ, ಗುಣವನ್ತಸ್ಸ, ಗುಣವತಂ, ಗುಣವನ್ತಾನಂ। ಗುಣವತಾ, ಗುಣವನ್ತಾ, ಗುಣವನ್ತಸ್ಮಾ, ಗುಣವನ್ತಮ್ಹಾ, ಗುಣವನ್ತೇಹಿ, ಗುಣವನ್ತೇಭಿ। ಗುಣವತೋ, ಗುಣವನ್ತಸ್ಸ, ಗುಣವತಂ, ಗುಣವನ್ತಾನಂ। ಗುಣವತಿ, ಗುಣವನ್ತೇ, ಗುಣವನ್ತಸ್ಮಿಂ, ಗುಣವನ್ತಮ್ಹಿ, ಗುಣವನ್ತೇಸು। ಭೋ ಗುಣವಾ, ಭವನ್ತೋ ಗುಣವಾ, ಭೋನ್ತೋ ಗುಣವನ್ತೋ।
ಏತ್ಥ
‘‘ಬಲವನ್ತೋ ದುಬ್ಬಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ಥಾಮವನ್ತೋಪಿ ಹಾಯರೇ।
ಚಕ್ಖುಮಾ ಅನ್ಧಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ಮಾತುಗಾಮವಸಂ ಗತಾ’’ತಿ ಚ
ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸೀಲವಾ, ಚಕ್ಖುಮಾ’’ತಿ ಪಠಮಾಬಹುವಚನಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ‘‘ಗುಣವಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತಾಲಪನಟ್ಠಾನೇ ಬಹುವಚನಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಗುಣವಾ ಸತಿಮಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಚೂಳನಿರುತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಹಿ ‘‘ಗುಣವಾ’’ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತಾಲಪನಬಹುವಚನಾನಿ ಆಗತಾನಿ, ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ಪಚ್ಚತ್ತೇಕವಚನಭಾವೇನೇವ ಆಗತಂ, ಚೂಳನಿರುತ್ತಿಯಂ ಪನ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ಚ ‘‘ಭೋ ಗುಣವ’’ಇತಿ ರಸ್ಸವಸೇನ ಆಲಪನೇಕವಚನಂ ಆಗತಂ। ಮಯಂ ಪನ ‘‘ತಗ್ಘ ಭಗವಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ। ಕಥಂ ನು ಭಗವಾ ತುಯ್ಹಂ ಸಾವಕೋ ಸಾಸನೇ ರತೋ’’ತಿಏವಮಾದೀಸು ಅನೇಕಸತೇಸು ಪಾಠೇಸು ‘‘ಭಗವಾ’’ಇತಿ ಆಲಪನೇಕವಚನಸ್ಸ ದೀಘಭಾವದಸ್ಸನತೋ ವನ್ತುಪಚ್ಚಯಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಭೋ ಗುಣವಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿ ದೀಘವಸೇನ ವಚನಂ ಯುತ್ತತರಂ ವಿಯ ಮಞ್ಞಾಮ, ಮನ್ತುಪಚ್ಚಯಟ್ಠಾನೇ ಪನ ಇಮನ್ತುಪಚ್ಚಯಟ್ಠಾನೇ ಚ ‘‘ಸಬ್ಬವೇರಭಯಾತೀತ, ಪಾದೇ ವನ್ದಾಮಿ ಚಕ್ಖುಮ। ಏವಂ ಜಾನಾಹಿ ಪಾಪಿಮ’’ಇಚ್ಚಾದೀಸು ಪಾಳಿಪದೇಸೇಸು ‘‘ಚಕ್ಖುಮ’’ಇಚ್ಚಾದಿಆಲಪನೇಕವಚನಸ್ಸ ರಸ್ಸಭಾವದಸ್ಸನತೋ ‘‘ಭೋ ಸತಿಮ, ಭೋ ಗತಿಮ’’ಇಚ್ಚಾದಿ ರಸ್ಸವಸೇನ ವಚನಂ ಯುತ್ತತರಂ ವಿಯ ಮಞ್ಞಾಮ, ಅಥ ವಾ ಮಹಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಆಯಸ್ಮಾ ತಿಸ್ಸ’’ ಇತಿದೀಘವಸೇನ ವುತ್ತಾಲಪನೇಕವಚನಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ‘‘ಭಗವಾ, ಆಯಸ್ಮಾ’’ ಇತಿದೀಘವಸೇನ ವುತ್ತಪದಮತ್ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ವನ್ತುಪಚ್ಚಯಟ್ಠಾನೇಪಿ ಮನ್ತುಪಚ್ಚಯನಯೋ ನೇತಬ್ಬೋ, ಮನ್ತುಪಚ್ಚಯಟ್ಠಾನೇಪಿ ವನ್ತುಪಚ್ಚಯನಯೋ ನೇತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹಿ ಕಚ್ಚಾಯನಾದೀಸು ‘‘ಭೋ ಗುಣವಂ, ಭೋ ಗುಣವ, ಭೋ ಗುಣವಾ’’ಇತಿ ನಿಗ್ಗಹೀತರಸ್ಸದೀಘವಸೇನ ತೀಣಿ ಆಲಪನೇಕವಚನಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ಇಮಿನಾ ‘‘ಭೋ ಸತಿಮಂ, ಭೋ ಸತಿಮ, ಭೋ ಸತಿಮಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಯೋಪಿ ದಸ್ಸಿತೋ
ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಅಯಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ತಂ ಯಥಾ? ‘‘ತುಯ್ಹಂ ಧೀತಾ ಮಹಾವೀರ, ಪಞ್ಞವನ್ತ ಜುತಿನ್ಧರಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಪಞ್ಞವನ್ತ’’ಇತಿ ಆಲಪನೇಕವಚನಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ।
‘‘ಸಬ್ಬಾ ಕಿರೇವಂ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಾನಿ,
ಯಸಸ್ಸಿ ನಂ ಪಞ್ಞವನ್ತಂ ವಿಸಯ್ಹ।
ಯಸೋ ಚ ಲದ್ಧಾ ಪುರಿಮಂ ಉಳಾರಂ,
ನಪ್ಪಜ್ಜಹೇ ವಣ್ಣಬಲಂ ಪುರಾಣ’’ನ್ತಿ॥
ಇಮಿಸ್ಸಾ ಜಾತಕಪಾಳಿಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪಞ್ಞವನ್ತ’’ಇತಿ ಆಲಪನೇಕವಚನಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ಚ ‘‘ಭೋ ಗುಣವನ್ತ, ಭೋ ಗುಣವನ್ತಾ, ಭೋ ಸತಿಮನ್ತ, ಭೋ ಸತಿಮನ್ತಾ’’ತಿಆದೀನಿಪಿ ಆಲಪನೇಕವಚನಾನಿ ಅವಸ್ಸಮಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಾನಿ। ತಥಾ ಹಿ ತಿಸ್ಸಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಯಸಸ್ಸಿ ಪಞ್ಞವನ್ತ’’ ಇಚ್ಚಾಲಪನವಚನಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ನನ್ತಿ ಹಿ ಪದಪೂರಣೇ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ಪಞ್ಞವನ್ತನ್ತಿ ಪನ ಛನ್ದಾನುರಕ್ಖಣತ್ಥಂ ಅನುಸಾರಾಗಮಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಪಾವಚನೇ ವನ್ತುಪಚ್ಚಯಾದಿಸಹಿತಾನಂ ಸದ್ದಾನಂ ‘‘ಭಗವಾ, ಆಯಸ್ಮಾ, ಪಞ್ಞವನ್ತ, ಚಕ್ಖುಮ, ಪಾಪಿಮ’’ಇತಿದಸ್ಸಿತನಯೇನ ಆಲಪನಪ್ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಗಙ್ಗಾಭಾಗೀರಥೀ ನಾಮ, ಹಿಮವನ್ತಾ ಪಭಾವಿತಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಕುತೋ ಆಗತತ್ಥ ಭನ್ತೇತಿ, ಹಿಮವನ್ತಾ ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ ಚ ದಸ್ಸನತೋ ಗುಣವನ್ತು ಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಯೋಜಿತಾ, ಏವಂ ಧನವನ್ತುಬಲವನ್ತಾದೀನಂ ಸತಿಮನ್ತು ಗತಿಮನ್ತಾದೀನಞ್ಚ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
ಇದಾನಿ ವಿದ್ವಾದಿಪದಾನಂ ಗುಣವಾಪದೇನ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಮ್ಪಿ ಸೋತೂನಂ ಪಯೋಗೇಸು ಸಮ್ಮೋಹಾಪಗಮತ್ಥಂ ಏಕದೇಸತೋ ನಿಬ್ಬಚನಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ವಿದ್ವನ್ತುಇಚ್ಚಾದಿಪಕತಿರೂಪಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವುಚ್ಚತೇ – ಞಾಣಸಙ್ಖಾತೋ ವೇದೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ವಿದ್ವಾ, ಪಣ್ಡಿತೋ। ಏತ್ಥ ಚ ವಿದ್ವಾಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಭಾವೇ ‘‘ಇತಿ ವಿದ್ವಾ ಸಮಂ ಚರೇ’’ತಿಆದಿ ಆಹಚ್ಚಪಾಠೋ ನಿದಸ್ಸನಂ। ಅತ್ರಾಯಂ ಪದಮಾಲಾ – ವಿದ್ವಾ, ವಿದ್ವಾ, ವಿದ್ವನ್ತೋ। ವಿದ್ವನ್ತಂ, ವಿದ್ವನ್ತೇ। ವಿದ್ವತಾ, ವಿದ್ವನ್ತೇನ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ನೇಯ್ಯಂ। ವೇದನಾವಾ, ವೇದನಾವಾ, ವೇದನಾವನ್ತೋ। ವೇದನಾವನ್ತಂ, ವೇದನಾವನ್ತೇ। ವೇದನಾವತಾ, ವೇದನಾವನ್ತೇನ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ನೇಯ್ಯಂ। ಏವಂ ‘‘ಸಞ್ಞಾವಾಚೇತನಾವಾ ಸದ್ಧಾವಾ ಪಞ್ಞವಾ ಸಬ್ಬಾವಾ’’ಇಚ್ಚಾದೀಸುಪಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ವೇದನಾವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಸಬ್ಬಾವನ್ತಂ ಲೋಕ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ। ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಾವನ್ತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತವನ್ತಂ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಜ್ಝೇದೀಘಞ್ಹಿ ಇದಂ ಪದಂ। ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪನ ‘‘ಪಞ್ಞವಾಪಞ್ಞವನ್ತೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಮಜ್ಝೇರಸ್ಸಾನಿಪಿ ಭವನ್ತಿ। ಯಸಸ್ಸಿನೋ ಪರಿವಾರಭೂತಾ ಜನಾ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಯಸಸ್ಸಿವಾ, ಅಥ ವಾ ಯಸಸ್ಸೀ ಚ ಯಸಸ್ಸಿವಾ ಚಾತಿ ಯಸಸ್ಸಿವಾ। ಏಕದೇಸಸರೂಪೇಕಸೇಸೋಯಂ। ‘‘ಯಸಸ್ಸಿವಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಪನ ಅತ್ಥಿಭಾವೇ –
‘‘ಖತ್ತಿಯೋ ಜಾತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಅಭಿಜಾತೋ ಯಸಸ್ಸಿವಾ।
ಧಮ್ಮರಾಜಾ ವಿದೇಹಾನಂ, ಪುತ್ತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೇ ತವಾ’’ತಿ
ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನಂ। ‘‘ಯಸಸ್ಸಿವಾ, ಯಸಸ್ಸಿವಾ, ಯಸಸ್ಸಿವನ್ತೋ। ಯಸಸ್ಸಿವನ್ತಂ’’ ಇಚ್ಚಾದಿ ನೇತಬ್ಬಂ। ಅತ್ಥೇ ದಸ್ಸನಸೀಲಂ ಅತ್ಥದಸ್ಸಿ, ಕಿಂ ಅತ್ಥದಸ್ಸಿಮಾ, ಏತ್ಥ ಚ –
‘‘ತಂ ತತ್ಥ ಗತಿಮಾ ಧಿತಿಮಾ, ಮುತಿಮಾ ಅತ್ಥದಸ್ಸಿಮಾ।
ಸಙ್ಖಾತಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ, ವಿಧುರೋ ಏತದಬ್ರವೀ’’ತಿ
ಇದಮೇತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ವಚನಂ। ‘‘ಅತ್ಥದಸ್ಸಿಮಾ, ಅತ್ಥದಸ್ಸಿಮಾ, ಅತ್ಥದಸ್ಸಿಮನ್ತೋ। ಅತ್ಥದಸ್ಸಿಮನ್ತಂ’’ ಇಚ್ಚಾದಿ ನೇತಬ್ಬಂ। ಪಾಪಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಾಪಿಮಾ, ಅಕುಸಲರಾಸಿಸಮನ್ನಾಗತೋ ಮಾರೋ। ಪುತ್ತಾ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಪುತ್ತಿಮಾ, ಬಹುಪುತ್ತೋ। ‘‘ಸೋಚತಿ ಪುತ್ತೇಹಿ ಪುತ್ತಿಮಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಬಹುಪುತ್ತೋ ‘‘ಪುತ್ತಿಮಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಚನ್ದೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಚನ್ದಿಮಾ। ಚನ್ದೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಚನ್ದವಿಮಾನಮಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಚನ್ದವಿಮಾನವಾಸೀ ಪನ ದೇವಪುತ್ತೋ ‘‘ಚನ್ದಿಮಾ’’ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಚನ್ದೋ ಉಗ್ಗತೋ, ಪಮಾಣತೋ ಚನ್ದೋ ಆಯಾಮವಿತ್ಥಾರತೋ ಉಬ್ಬೇಧತೋ ಚ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸಯೋಜನೋ, ಪರಿಕ್ಖೇಪತೋ ತೀಹಿ ಯೋಜನೇಹಿ ಊನದಿಯಡ್ಢಸತಯೋಜನೋ’’ತಿಆದೀಸು ಚನ್ದವಿಮಾನಂ ‘‘ಚನ್ದೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತಥಾಗತಂ ಅರಹನ್ತಂ, ಚನ್ದಿಮಾ ಸರಣಂ ಗತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಚನ್ದದೇವಪುತ್ತೋ ‘‘ಚನ್ದಿಮಾ’’ತಿ। ಅಪರೋ ನಯೋ – ಚನ್ದೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಚನ್ದಿಮಾ। ಚನ್ದೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಚನ್ದದೇವಪುತ್ತೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ತನ್ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಪನ ಚನ್ದವಿಮಾನಂ ‘‘ಚನ್ದಿಮಾ’’ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ರಾಹು ಚನ್ದಂ ಪಮುಞ್ಚಸ್ಸು, ಚನ್ದೋ ಮಣಿಮಯವಿಮಾನೇ ವಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಚನ್ದದೇವಪುತ್ತೋ ‘‘ಚನ್ದೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ।
‘‘ಯೋ ಹವೇ ದಹರೋ ಭಿಕ್ಖು, ಯುಞ್ಜತಿ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ।
ಸೋಮಂಲೋಕಂಪಭಾಸೇತಿ, ಅಬ್ಭಾ ಮುತ್ತೋವ ಚನ್ದಿಮಾ’’ತಿ
ಆದೀಸು ಪನ ತನ್ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಚನ್ದವಿಮಾನಂ ‘‘ಚನ್ದಿಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇತಿ ‘‘ಚನ್ದೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಚನ್ದಿಮಾ’’ತಿ ಚ ಚನ್ದದೇವಪುತ್ತಸ್ಸಪಿ ಚನ್ದವಿಮಾನಸ್ಸಪಿ ಪಾಪಸದ್ದಾದಿತೋ ‘‘ತದಸ್ಸತ್ಥಿ’’ ಇಚ್ಚೇತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಇಮನ್ತುಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಿದ್ಧಿಮುಪಾಗತಾನೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ।
ನನು ಚ ಭೋ ಮನ್ತುಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವ ಸಾಧೇತಬ್ಬಾನೀತಿ? ನ, ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಅಕಾರನ್ತತೋ ಮನ್ತುನೋ ಅಭಾವಾ। ನನು ಚ ಭೋ ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಪಾಪ ಪುತ್ತ ಚನ್ದತೋ ಪಠಮಂ ಇಕಾರಾಗಮಂ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಮನ್ತುಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ಸಕ್ಕಾ ಸಾಧೇತುನ್ತಿ? ಸಕ್ಕಾ ರೂಪಮತ್ತಸಿಜ್ಝನತೋ, ನಯೋ ಪನ ಸೋಭನೋ ನ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಪಾಪ ಪುತ್ತಾದಿತೋ ಅಕಾರನ್ತತೋ ಇಕಾರಾಗಮಂ ಕತ್ವಾ ಮನ್ತುಪಚ್ಚಯೇ ವಿಧಿಯಮಾನೇ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಗುಣಯಸಾದೀಹಿ ಅಕಾರನ್ತೇಹಿ ಇಕಾರಾಗಮಂ ಕತ್ವಾ ಮನ್ತುಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಕಾತಬ್ಬತಾಪಸಙ್ಗೋ ಸಿಯಾ। ನ ಹಿ ಅನೇಕೇಸು ಪಾಳಿಸತಸಹಸ್ಸೇಸು ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಅಕಾರನ್ತತೋ ಗುಣ ಯಸಾದಿತೋ ಇಕಾರಾಗಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಮನ್ತುಪಚ್ಚಯೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಅಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಪನ ಪಾಪ ಪುತ್ತಾದಿತೋ ಅಕಾರನ್ತತೋ ಇಕಾರಾಗಮಂ ಅಕತ್ವಾ ಇಮನ್ತುಪಚ್ಚಯೇ ಕತೇಯೇವ ‘‘ಪಾಪಿಮಾ ಪುತ್ತಿಮಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಸಿಜ್ಝನ್ತೀತಿ।
ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಭೋ ಕಸ್ಮಾ ಕಚ್ಚಾಯನಪ್ಪಕರಣೇ ಮನ್ತುಪಚ್ಚಯೋವ ವುತ್ತೋ, ನ ಇಮನ್ತುಪಚ್ಚಯೋತಿ? ದ್ವಯಮ್ಪಿ ವುತ್ತಮೇವ। ಕಥಂ ಞಾಯತೀತಿ ಚೇ? ಯಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ‘‘ತಪಾದಿತೋ ಸೀ, ದಣ್ಡಾದಿತೋ ಇಕ ಈ, ಮಧ್ವಾದಿತೋ ರೋ, ಗುಣಾದಿತೋ ವನ್ತೂ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸುತ್ತಾನಿ ಸನ್ನಿಹಿತತೋದನ್ತಸದ್ದಭಾವೇನ ವತ್ವಾ ಮಜ್ಝೇ ‘‘ಸತ್ಯಾದೀಹಿ ಮನ್ತೂ’’ತಿ ಅಞ್ಞಥಾ ಸುತ್ತಂ ವತ್ವಾ ತತೋ ಸನ್ನಿಹಿತತೋದನ್ತವಸೇನ ‘‘ಸದ್ಧಾದಿತೋ ಣಾ’’ತಿ ಸುತ್ತಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ‘‘ಸತ್ಯಾದೀಹಿಮನ್ತೂ’’ತಿ ವಿಸದಿಸಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಇಮನ್ತು ಪಚ್ಚಯೋ ಚ ವುತ್ತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಪಕತಿ ಹೇಸಾಚರಿಯಾನಂ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಆಕಾರೇನ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಞ್ಞಾಪನಂ। ಏತ್ಥ ಚ ದುತಿಯೋ ಅತ್ಥೋ ಸರಸನ್ಧಿವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ‘‘ಸತ್ಯಾದೀಹಿ ಮನ್ತೂ’’ತಿ ಸತಿ ಗತಿ ಸೇತು ಗೋಇಚ್ಚಾದಿತೋ ಮನ್ತುಪಚ್ಚಯೋ ಇಚ್ಛಿತೋ। ಕತ್ಥಚಿ ಸತಿ ಪಾಪ ಪುತ್ತಇಚ್ಚಾದಿತೋ ಇಮನ್ತುಪಚ್ಚಯೋ ಇಚ್ಛಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸತಿಸದ್ದೋ ಮನ್ತುವಸೇನ ಗತಿಧೀಸೇಥುಗೋ ಇಚ್ಚಾದೀಹಿ, ಇಮನ್ತುವಸೇನ ಪಾಪಪುತ್ತಾದೀಹಿ ಚ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ ತೇಸಂ ಪಕಾರಭಾವೇನ ಗಹಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಸುತ್ತತ್ಥೋ ಭವತಿ ‘‘ಸತ್ಯಾದೀಹಿ ಮನ್ತು ಸತಿಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಸದ್ದೇಹಿ ಮನ್ತುಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ಇಮನ್ತುಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಯಥಾರಹಂ ‘ತದಸ್ಸತ್ಥಿ’ ಇಚ್ಚೇತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ’’ತಿ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯಥಾ ‘‘ಸತಿಮಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸತೀತಿ ಇಕಾರನ್ತತೋ ಮನ್ತುಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ‘‘ಗತಿಮಾ, ಧೀಮಾ, ಸೇತುಮಾ, ಗೋಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ಇಕಾರನ್ತ ಈಕಾರನ್ತ ಉಕಾರನ್ತನಿಚ್ಚೋಕಾರನ್ತತೋ ಮನ್ತುಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಚ ‘‘ಸತಿಮಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸತೀ’’ತಿ ಇಕಾರನ್ತತೋ ಇಮನ್ತುಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ‘‘ಗತಿಮಾ, ಪಾಪಿಮಾ, ಪುತ್ತಿಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ಇಕಾರನ್ತ ಅಕಾರನ್ತತೋ ಇಮನ್ತುಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಸತಿಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಸದ್ದೇಹಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಮನ್ತು ಇಮನ್ತುಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ।
ಯಜ್ಜೇವಂ ಪಚ್ಚಯದ್ವಯವಿಧಾಯಕಂ ‘‘ದಣ್ಡಾದಿತೋ ಇಕ ಈ’’ತಿ ಸುತ್ತಂ ವಿಯ ‘‘ಸತ್ಯಾದಿತೋ ಇಮನ್ತು ಮನ್ತೂ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಕಸ್ಮಾ ನಾವೋಚಾತಿ? ತಥಾ ಅವಚನೇ ಕಾರಣಮತ್ಥಿ। ಯದಿ ಹಿ ‘‘ದಣ್ಡಾದಿತೋ ಇಕ ಈ’’ತಿ ಸುತ್ತಂ ವಿಯ ‘‘ಸತ್ಯಾದಿತೋ ಇಮನ್ತು ಮನ್ತೂ’’ತಿ ಸುತ್ತಂ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ಏಕಕ್ಖಣೇಯೇವ ಇಮನ್ತು ಮನ್ತೂನಂ ವಚನೇನ ದಣ್ಡಸದ್ದತೋ ಸಮ್ಭೂತಂ ‘‘ದಣ್ಡಿಕೋ ದಣ್ಡೀ’’ತಿ ರೂಪದ್ವಯಮಿವ ಸತಿಗತಿಆದಿತೋಪಿ ವಿಸದಿಸರೂಪದ್ವಯಮಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಞ್ಚ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಚ್ಚಾಯನೇ ಚ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ತಾದಿಸಾನಿ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥಾನಿ ಸುವಿಸದಞಾಣವಿಸಯಭೂತಾನಿ ಸುತ್ತಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ‘‘ಉಪಾಝಧಿಕಿಸ್ಸರವಚನೇ, ಸರಾ ಸರೇ ಲೋಪ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ, ಇದಮ್ಪಿ ತೇಸಮಞ್ಞತರಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸತ್ಯಾದಿತೋ ಇಮನ್ತು ಮನ್ತೂ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಸುತ್ತೋಪದೇಸೇ ಅಕತೇಪಿ ಇಮನ್ತುನೋಪಿ ಗಹಣತ್ಥಂ ಭಿನ್ನಸತ್ತಿಸಮವೇತವಸೇನ ‘‘ಸತ್ಯಾದೀಹಿ ಮನ್ತೂ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಅಪರೋ ನಯೋ – ‘‘ತಪಾದಿತೋ ಸೀ’’ತಿಆದೀಸು ತೋದನ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಬಹುವಚನನ್ತತಾ ನ ಸುಟ್ಠು ಪಾಕಟಾ ತೋಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಏಕತ್ಥಬವ್ಹತ್ಥೇಸು ವತ್ತನತೋ, ‘‘ಸತ್ಯಾದೀಹಿ ಮನ್ತೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಹಿಸದ್ದಸ್ಸ ಬಹುವಚನತ್ಥತಾ ಅತೀವ ಪಾಕಟಾ, ತಸ್ಮಾ ಬಹುವಚನಗ್ಗಹಣೇನ ಇಮನ್ತು ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನನು ಚ ಭೋ ವಿನಾಪಿ ಇಮನ್ತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಾಪಮಸ್ಸತ್ಥೀತಿ ಪಾಪೀ, ಪಾಪೀ ಏವ ಪಾಪಿಮಾತಿ ಸಕತ್ಥೇ ಮಾಪಚ್ಚಯೇ ಕತೇಯೇವ ‘‘ಪಾಪಿಮಾ ಪುತ್ತಿಮಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿ ‘‘ಛಟ್ಠಮೋ ಸೋ ಪರಾಭವೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಮಪಚ್ಚಯೇನ ‘‘ಛಟ್ಠಮೋ’’ತಿ ಪದಂ ವಿಯಾತಿ? ಅತಿನಯಞ್ಞೂ ಭವಂ, ಅತಿನಯಞ್ಞೂ ನಾಮಾತಿ ಭವಂ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ನ ಪನ ಭವಂ ಸದ್ದಗತಿಂ ಜಾನಾತಿ, ಸದ್ದಗತಿಯೋ ಚ ನಾಮ ಬಹುವಿಧಾ। ತಥಾ ಹಿ ಛಟ್ಠೋಯೇವ ಛಟ್ಠಮೋ, ‘‘ಸುತ್ತಮೇವ ಸುತ್ತನ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಪುರಿಸನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ ಸದ್ದಗತಿ, ‘‘ದೇವೋಯೇವ ದೇವತಾ’’ತಿಆದೀಸು ಕಞ್ಞಾನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ ಸದ್ದಗತಿ, ‘‘ದಿಟ್ಠಿ ಏವ ದಿಟ್ಠಿಗತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಚಿತ್ತನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ ಸದ್ದಗತಿ। ಏವಂವಿಧಾಸು ಸದ್ದಗತೀಸು ‘‘ಪಾಪೀ ಏವ ಪಾಪಿಮಾ’’ತಿಆದಿಕಂ ಕತರಂ ಸದ್ದಗತಿಂ ವದೇಸಿ? ‘‘ಸತ್ಥಾ ರಾಜಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಖಾ ಅತ್ತಾ ಸಾ ಪುಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ಇಮನ್ತುಪಚ್ಚಯನಯೇನ ಪನ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಮೇವ ನಯೋ ಪಸತ್ಥತರೋ ಆಯಸ್ಮನ್ತೇಹಿ ಸಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತೇ ಠಪೇತಬ್ಬೋ। ಅತ್ರಿದಂ ನಿದಸ್ಸನಂ –
‘‘ಜಯೋ ಹಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಿರೀಮತೋ ಅಯಂ,
ಮಾರಸ್ಸ ಚ ಪಾಪಿಮತೋ ಪರಾಜಯೋ।
ಉಗ್ಘೋಸಯುಂ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ಪಮೋದಿತಾ,
ಜಯಂ ತದಾ ದೇವಗಣಾ ಮಹೇಸಿನೋ’’ತಿ ಚ,
‘‘ಸಾಖಾಪತ್ತಫಲೂಪೇತೋ, ಖನ್ಧಿಮಾವಮಹಾದುಮೋ’’ತಿ ಚ।
ಪಾಪಿಮಾ, ಪಾಪಿಮಾ, ಪಾಪಿಮನ್ತೋ। ಪಾಪಿಮನ್ತಂ। ಸೇಸಂ ನೇಯ್ಯಂ, ಏಸ ನಯೋ ‘‘ಖನ್ಧಿಮಾ, ಪುತ್ತಿಮಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ।
ಇದಾನಿ ಯಥಾಪಾವಚನಂ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಹಿಮವನ್ತು ಸತಿಮನ್ತಾದೀನಂ ವಿಸೇಸಂ ಬ್ರೂಮ। ಹಿಮವನ್ತೋವ ಪಬ್ಬತೋ। ಸತಿಮಂ ಭಿಕ್ಖುಂ। ಬನ್ಧುಮಂ ರಾಜಾನಂ। ಚನ್ದಿಮಂ ದೇವಪುತ್ತಂ। ಸತಿಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ। ಬನ್ಧುಮಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ। ಇದ್ಧಿಮಸ್ಸ ಚ ಪರಸ್ಸ ಚ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಇಚ್ಚಾದಿ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಪಿಚೇತ್ಥ ‘‘ಆಯಸ್ಮನ್ತಾ’’ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ವತ್ತಬ್ಬವಚನಂ, ‘‘ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ’’ತಿ ಬಹೂನಂ ವತ್ತಬ್ಬವಚನನ್ತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಆರೋಚೇನ್ತೇನ ‘ಆಯಸ್ಮನ್ತಾ ಧಾರೇನ್ತೂ’ತಿ, ತಿಣ್ಣಂ ಆರೋಚೇನ್ತೇನ ‘ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ಧಾರೇನ್ತೂ’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತಿಣ್ಣ’’ನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಕಥಾಸೀಸಮತ್ತಂ, ತೇನ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಪಞ್ಚನ್ನಮ್ಪಿ ಅತಿರೇಕಸತಾನಮ್ಪೀತಿ ದಸ್ಸಿತಂ
ತತ್ರ ‘‘ಹಿಮವನ್ತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನೇಕವಚನಂ ಭವತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಬಹುವಚನಮ್ಪಿ, ತೇನಾಹ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ಥೇರೋ ‘‘ಹಿಮವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಹಿಮವನ್ತೋ ತಿಟ್ಠನ್ತೀ’’ತಿ। ‘‘ಹಿಮವನ್ತೋವ ಪಬ್ಬತೋ’’ತಿ ಅಯಂ ಏಕವಚನನಯೋ ಯಥಾರುತಪಾಳಿವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಯಥಾರುತಪಾಳಿ ಚ ನಾಮ –
‘‘ದೂರೇ ಸನ್ತೋ ಪಕಾಸನ್ತಿ, ಹಿಮವನ್ತೋವ ಪಬ್ಬತೋ।
ಅಸನ್ತೇತ್ಥ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ರತ್ತಿಂ ಖಿತ್ತಾ ಯಥಾ ಸರಾ॥
ಅಹಂ ತೇನ ಸಮಯೇನ, ನಾಗರಾಜಾ ಮಹಿದ್ಧಿಕೋ।
ಅತುಲೋ ನಾಮ ನಾಮೇನ, ಪುಞ್ಞವನ್ತೋ ಜುತಿನ್ಧರೋ॥
ಗತಿಮನ್ತೋ ಸತಿಮನ್ತೋ, ಧಿತಿಮನ್ತೋ ಚ ಸೋ ಇಸಿ।
ಸದ್ಧಮ್ಮಧಾರಕೋ ಥೇರೋ, ಆನನ್ದೋ ರತನಾಕರೋ’’
ಇಚ್ಚಾದಿ। ಏತ್ಥ ‘‘ಪುಞ್ಞವನ್ತೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಅನೇಕೇಸು ಠಾನೇಸು ಬಹುವಚನಭಾವೇನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವದನ್ತಾನಿಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಏಕವಚನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಏಕವಚನಭಾವೋ ಚ ನೇಸಂ ಗಾಥಾವಿಸಯೇ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಯಥಾಪಾವಚನಂ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಏವಂ ಹಿಮವನ್ತುಸತಿಮನ್ತುಸದ್ದಾದೀನಂ ವಿಸೇಸಂ ಞತ್ವಾ ಪುನ ಲಿಙ್ಗನ್ತವಸೇನ ದ್ವಿಲಿಙ್ಗಕಪದಾನಮತ್ಥೋ ಚ ಪಕತಿರೂಪಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಚ ಪದಾನಂ ಸದಿಸಾಸದಿಸತಾ ಚ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬಾ।
ತತ್ರ ಆಕಾರನ್ತಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ, ‘‘ಸಿರಿಮಾ ನಾಮ ದೇವೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೇ ಆಕಾರನ್ತಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ, ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಉಕಾರನ್ತತಾಪಕತಿಕಾ। ಅಥ ವಾ ಪನ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಆಕಾರನ್ತತಾಪಕತಿಕಂ, ಸಿರೀ ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ಸೋ ಸಿರಿಮಾತಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ನಿಬ್ಬಚನಂ, ಸಿರೀ ಯಸ್ಸಾ ಅತ್ಥಿ ಸಾ ಸಿರಿಮಾತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ನಿಬ್ಬಚನಂ। ಅತ್ರಿಮಾನಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸುತಿವಸೇನ ನಿಬ್ಬಚನತ್ಥವಸೇನ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮಾನತ್ಥಾನಿ, ತಥಾಪಿ ಪುರಿಸಪದತ್ಥಇತ್ಥಿಪದತ್ಥವಾಚಕತ್ತಾ ಭಿನ್ನತ್ಥಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ಏಸ ನಯೋ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ನೇತಬ್ಬೋ। ಸಿರಿಮಾ, ಸಿರಿಮಾ, ಸಿರಿಮನ್ತೋ। ಸಿರಿಮನ್ತಂ, ಸಿರಿಮನ್ತೇ। ಸಿರಿಮತಾ, ಸಿರಿಮನ್ತೇನ। ಗುಣವನ್ತುಸದ್ದಸ್ಸೇವ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ। ಸಿರಿಮಾ, ಸಿರಿಮಾ, ಸಿರಿಮಾಯೋ। ಸಿರಿಮಂ, ಸಿರಿಮಾ, ಸಿರಿಮಾಯೋ। ಸಿರಿಮಾಯ। ವಕ್ಖಮಾನಕಞ್ಞಾನಯೇನ ಞೇಯ್ಯಾ। ಏವಂ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ನಾನಂ ಸಮಾನಸುತಿಕಸದ್ದಾನಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾಸು ಪದಾನಂ ಸದಿಸಾಸದಿಸತಾ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬಾ। ಸಮಾನನಿಬ್ಬಚನತ್ಥಸ್ಸಪಿ ಹಿ ಅಸಮಾನಸುತಿಕಸ್ಸ ‘‘ಸಿರಿಮಾ’’ತಿ ಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾಯಂ ಪದಾನಂ ಇಮೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಕಾಚಿಪಿ ಸಮಾನತಾ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ಅತ್ರಿದಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಸಿರಿಮಾ’’ತಿ ಪದಂ ದ್ವೇಧಾ, ಪುಮಿತ್ಥೀಸು ಪವತ್ತಿತೋ।
ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ವಿಭಾವೇಯ್ಯ, ಏತ್ಥ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಮಿಚ್ಛಿತಂ॥
ಇತಿ ಅಭಿಭವಿತಾ ಪದೇನ ವಿಸದಿಸಾನಿ ಗುಣವಾಸತಿಮಾದೀನಿ ಪದಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ ಸದ್ಧಿಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾಹಿ। ಇದಾನಿ ಅಪರಾನಿಪಿ ತಬ್ಬಿಸದಿಸಾನಿ ಪದಾನಿ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮ ಸದ್ಧಿಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾಹಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ?
ರಾಜಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಖಾ ಅತ್ತಾ, ಆತುಮಾ ಸಾ ಪುಮಾ ರಹಾ।
ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾ ಚ ಪಚ್ಚಕ್ಖ-ಧಮ್ಮಾ ಚ ವಿವಟಚ್ಛದಾ॥
ವತ್ತಹಾ
ಮಘವ ಅದ್ಧ ಮುದ್ಧಾದಿ, ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಾ ವಿಭಾವಿನಾ॥
ಏತ್ಥ ‘‘ಸಾ’’ತಿ ಪದಮೇವ ಆಕಾರನ್ತತಾಪಕತಿಕಮಾಕಾರನ್ತಂ, ಸೇಸಾನಿ ಪನ ಅಕಾರನ್ತತಾಪಕತಿಕಾನಿ ಆಕಾರನ್ತಾನಿ।
ರಾಜಾ, ರಾಜಾ, ರಾಜಾನೋ। ರಾಜಾನಂ, ರಾಜಂ, ರಾಜಾನೋ। ರಞ್ಞಾ, ರಾಜಿನಾ, ರಾಜೂಹಿ, ರಾಜೂಭಿ। ರಞ್ಞೋ, ರಾಜಿನೋ, ರಞ್ಞಂ, ರಾಜೂನಂ, ರಾಜಾನಂ। ರಞ್ಞಾ, ರಾಜೂಹಿ, ರಾಜೂಭಿ। ರಞ್ಞೋ, ರಾಜಿನೋ, ರಞ್ಞಂ, ರಾಜೂನಂ, ರಾಜಾನಂ। ರಞ್ಞೇ, ರಾಜಿನಿ, ರಾಜೂಸು। ಭೋ ರಾಜ, ಭವನ್ತೋ ರಾಜಾನೋ, ಭವನ್ತೋ ರಾಜಾ ಇತಿ ವಾ, ಅಯಮಮ್ಹಾಕಂ ರುಚಿ।
ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕಾದೀಸು ‘‘ರಾಜಾ’’ತಿ ಬಹುವಚನಂ ನ ಆಗತಂ, ಚೂಳನಿರುತ್ತಿಯಂ ಪನ ಆಗತಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕಾದೀಸು ನ ಆಗತಂ, ತಥಾಪಿ ‘‘ನೇತಾದಿಸಾ ಸಖಾ ಹೋನ್ತಿ, ಲಬ್ಭಾ ಮೇ ಜೀವತೋ ಸಖಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಬಹುವಚನೇಕವಚನವಸೇನ ‘‘ಸಖಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ‘‘ರಾಜಾ’’ತಿ ಬಹುವಚನಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಮೇವ। ತಥಾ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಅತ್ತಾ’’ಇಚ್ಚಾದೀನಿಪಿ ಬಹುವಚನಾನಿ ತಗ್ಗತಿಕತ್ತಾ ವಿನಾ ಕೇನಚಿ ರೂಪವಿಸೇಸೇನ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಗಹಪತಿಕೋ ನಾಮ ಠಪೇತ್ವಾ ರಾಜಂ ರಾಜಭೋಗಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಅವಸೇಸೋ ಗಹಪತಿಕೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ದಸ್ಸನತೋ ರಾಜನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಇದಂ ಪನ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ನ ಆಗತಂ। ‘‘ಸಬ್ಬದತ್ತೇನ ರಾಜಿನಾ’’ತಿ ದಸ್ಸನತೋ ‘‘ರಾಜಿನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಆರಾಧಯತಿ ರಾಜಾನಂ, ಪೂಜಂ ಲಭತಿ ಭತ್ತುಸೂ’’ತಿ ದಸ್ಸನತೋ ಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೀವಸೇನ ‘‘ರಾಜಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಕಚ್ಚಾಯನರೂಪಸಿದ್ಧಿಗನ್ಥೇಸು ಪನ ‘‘ರಾಜೇನ, ರಾಜೇಹಿ, ರಾಜೇಭಿ। ರಾಜೇಸೂ’’ತಿ ಪದಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ। ಚೂಳನಿರುತ್ತಿನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇಸು ತಾನಿ ನಾಗತಾನಿ, ಅನಾಗತಭಾವೋಯೇವ ತೇಸಂ ಯುತ್ತತರೋ ಪಾಳಿಯಂ ಅದಸ್ಸನತೋ, ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥೇತಾನಿ
ಏತ್ಥ ಚ ಸಮಾಸನ್ತಗತರಾಜ-ಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾಯೋ ದ್ವಿಧಾ ವುಚ್ಚನ್ತೇ ಓಕಾರನ್ತಾಕಾರನ್ತವಸೇನ। ತತ್ರೋಕಾರನ್ತಾ ‘‘ಮಹಾರಾಜೋ ಯುವರಾಜೋ ಸಿವಿರಾಜೋ ಧಮ್ಮರಾಜೋ’’ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ। ಆಕಾರನ್ತಾ ಪನ ‘‘ಮಹಾರಾಜಾ ಯುವರಾಜಾ ಸಿವಿರಾಜಾ ಧಮ್ಮರಾಜಾ’’ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ। ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಾಳಿಯಂ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಸು ಚ ‘‘ಮಹಾರಾಜೋ’’ತಿಆದೀನಿ ನ ಸನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಸಬ್ಬಮಿತ್ತೋ ಸಬ್ಬಸಖೋ, ಸಬ್ಬಭೂತಾನುಕಮ್ಪಕೋ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸಬ್ಬಸಖೋ’’ತಿ ದಸ್ಸನತೋ ‘‘ಮಹಾರಾಜೋ’’ತಿಆದೀನಿಪಿ ಅವಸ್ಸಮಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಾನಿ। ತಥಾ ಹಿ ಸಮಾಸೇಸು ‘‘ಧಮ್ಮರಾಜೇನ, ಧಮ್ಮರಾಜಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಏತಾನಿ ಓಕಾರನ್ತರೂಪಾನಿ ಏವ, ನಾಕಾರನ್ತರೂಪಾನಿ। ಮಹಾರಾಜೋ, ಮಹಾರಾಜಾ। ಮಹಾರಾಜಂ, ಮಹಾರಾಜೇ। ಮಹಾರಾಜೇನ, ಮಹಾರಾಜೇಹಿ, ಮಹಾರಾಜೇಭಿ। ಮಹಾರಾಜಸ್ಸ, ಮಹಾರಾಜಾನಂ। ಮಹಾರಾಜಾ, ಮಹಾರಾಜಸ್ಮಾ, ಮಹಾರಾಜಮ್ಹಾ, ಮಹಾರಾಜೇಹಿ, ಮಹಾರಾಜೇಭಿ। ಮಹಾರಾಜಸ್ಸ, ಮಹಾರಾಜಾನಂ। ಮಹಾರಾಜೇ, ಮಹಾರಾಜಸ್ಮಿಂ, ಮಹಾರಾಜಮ್ಹಿ, ಮಹಾರಾಜೇಸು। ಭೋ ಮಹಾರಾಜ, ಭವನ್ತೋ ಮಹಾರಾಜಾ ಕಚ್ಚಾಯನಚೂಳನಿರುತ್ತಿನಯೇಹಿ ಪನ ‘‘ಭೋ ಮಹಾರಾಜಾ’’ಇತಿ ಏಕವಚನಬಹುವಚನಾನಿಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ। ಯಥಾ ‘‘ಮಹಾರಾಜೋ’’ತಿ ಓಕಾರನ್ತಪದಸ್ಸ ವಸೇನ, ಏವಂ ‘‘ಸಿವಿರಾಜೋ ಧಮ್ಮರಾಜೋ ದೇವರಾಜೋ’’ತಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಓಕಾರನ್ತಪದಾನಂ ವಸೇನ ಪಕತಿರೂಪಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
ಅಯಂ ಪನಾಕಾರನ್ತವಸೇನ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ –
ಮಹಾರಾಜಾ, ಮಹಾರಾಜಾ, ಮಹಾರಾಜಾನೋ। ಮಹಾರಾಜಾನಂ, ಮಹಾರಾಜಂ, ಮಹಾರಾಜಾನೋ। ಮಹಾರಞ್ಞಾ, ಮಹಾರಾಜಿನಾ, ಮಹಾರಾಜೂಹಿ, ಮಹಾರಾಜೂಭಿ। ಮಹಾರಞ್ಞೋ, ಮಹಾರಾಜಿನೋ, ಮಹಾರಞ್ಞಂ, ಮಹಾರಾಜೂನಂ। ಮಹಾರಞ್ಞಾ, ಮಹಾರಾಜೂಹಿ, ಮಹಾರಾಜೂಭಿ। ಮಹಾರಞ್ಞೋ, ಮಹಾರಾಜಿನೋ, ಮಹಾರಞ್ಞಂ, ಮಹಾರಾಜೂನಂ। ಮಹಾರಞ್ಞೇ, ಮಹಾರಾಜಿನಿ, ಮಹಾರಾಜೂಸು। ಭೋ ಮಹಾರಾಜ, ಭವನ್ತೋ ಮಹಾರಾಜಾನೋ।
ಇಧಾಪಿ ಪಕರಣದ್ವಯನಯೇನ ‘‘ಭೋ ಮಹಾರಾಜಾ’’ ಇತಿ ಏಕವಚನಬಹುವಚನಾನಿಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ। ಯಥಾ ಚ ‘‘ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ ಆಕಾರನ್ತಪದಸ್ಸ ವಸೇನ, ಏವಂ ‘‘ಸಿವಿರಾಜಾ, ಧಮ್ಮರಾಜಾ, ದೇವರಾಜಾ’’ತಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಆಕಾರನ್ತಪದಾನಂ ವಸೇನ ಪಕತಿರೂಪಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
ಇಧ ಅಪರಾಪಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಾಕಟೀಕರಣತ್ಥಂ ಕ್ರಿಯಾಪದೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಆಕಾರನ್ತೋಕಾರನ್ತಾನಂ ಮಿಸ್ಸಕವಸೇನ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವುಚ್ಚತೇ –
ಮಹಾರಾಜಾ, ಮಹಾರಾಜೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ಮಹಾರಾಜಾನೋ, ಮಹಾರಾಜಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ। ಮಹಾರಾಜಾನಂ, ಮಹಾರಾಜಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಮಹಾರಾಜಾನೋ, ಮಹಾರಾಜೇ ಪಸ್ಸತಿ। ಮಹಾರಞ್ಞಾ, ಮಹಾರಾಜಿನಾ, ಮಹಾರಾಜೇನ ಕತಂ, ಮಹಾರಾಜೂಹಿ, ಮಹಾರಾಜೂಭಿ, ಮಹಾರಾಜೇಹಿ, ಮಹಾರಾಜೇಭಿ ಕತಂ। ಮಹಾರಞ್ಞೋ, ಮಹಾರಾಜಿನೋ, ಮಹಾರಾಜಸ್ಸ ದೀಯತೇ, ಮಹಾರಞ್ಞಾ, ಮಹಾರಾಜಾ, ಮಹಾರಾಜಸ್ಮಾ, ಮಹಾರಾಜಮ್ಹಾ ನಿಸ್ಸಟಂ, ಮಹಾರಾಜೂಹಿ, ಮಹಾರಾಜೂಭಿ, ಮಹಾರಾಜೇಹಿ
ಕೇಚೇತ್ಥ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪಕರಣಕತ್ತುನಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಮಹನ್ತೋ ವಾಯಾಮೋ ಚ ಮಹನ್ತೋ ಚ ಪರಕ್ಕಮೋ ಕತೋ, ನನ್ವೇತೇಸುಪಿ ಪದೇಸು ಕಾನಿಚಿ ಬುದ್ಧವಚನೇ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಕಾನಿಚಿ ನ ವಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ? ವಿಞ್ಞೂಹಿ ತೇ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬಾ ‘‘ಪಕರಣಕತ್ತಾರೇನೇತ್ಥ ಸೋ ಚ ಮಹನ್ತೋ ವಾಯಾಮೋ ಸೋ ಚ ಮಹನ್ತೋ ಪರಕ್ಕಮೋ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ನವಙ್ಗೇ ಸತ್ಥುಸಾಸನೇ ಸದ್ದೇಸು ಚ ಅತ್ಥೇಸು ಚ ಸೋತಾರಾನಂ ಸುಟ್ಠು ಕೋಸಲ್ಲುಪ್ಪಾದನೇನ ಸಾಸನಸ್ಸೋಪಕಾರತ್ಥಂ ಕತೋ, ಯಾನಿ ಚೇತಾನಿ ತೇನ ಪದಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ, ಏತೇಸು ಕಾನಿಚಿ ಬುದ್ಧವಚನೇ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಕಾನಿಚಿ ನ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಯಾನಿ ಬುದ್ಧವಚನೇ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಾನಿ ವಿಜ್ಜಮಾನವಸೇನ ಗಹಿತಾನಿ। ಯಾನಿ ನ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಾನಿ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾದೀಸು ವಿಜ್ಜಮಾನವಸೇನ ಪಾಳಿನಯವಸೇನ ಚ ಗಹಿತಾನೀ’’ತಿ। ಅತ್ರಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಭಾವನಾ –
‘‘ಇದಂ ವತ್ವಾ ಮಹಾರಾಜಾ, ಕಂಸೋ ಬಾರಾಣಸಿಗ್ಗಹೋ।
ಧನುಂ ತೂಣಿಞ್ಚ ನಿಕ್ಖಿಪ್ಪ, ಸಂಯಮಂ ಅಜ್ಝುಪಾಗಮೀ’’ತಿ
ಇದಂ ಆಕಾರನ್ತಸ್ಸ ಮಹಾರಾಜಸದ್ದಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನಂ। ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಸಬ್ಬಸಖೋ’’ತಿ ಪಾಳಿ ವಿಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇನ ನಯೇನ ‘‘ಮಹಾರಾಜೋ’’ತಿಪಿ ಓಕಾರನ್ತೋ ದಿಟ್ಠೋ ನಾಮ ಹೋತಿ ಪುರಿಸನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ಚ। ತೇನೇವ ಚ ‘‘ತಮಬ್ರವಿ ಮಹಾರಾಜಾ। ನಿಕ್ಖಮನ್ತೇ ಮಹಾರಾಜೇ’’ತಿಆದೀನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ।
ಏವಂ ಮಹಾರಾಜಸದ್ದಸ್ಸ ಓಕಾರನ್ತತ್ತೇ ಸಿದ್ಧೇ ‘‘ಮಹಾರಾಜಾ, ಮಹಾರಾಜಸ್ಮಾ, ಮಹಾರಾಜಮ್ಹಾ’’ತಿ ಪಞ್ಚಮಿಯಾ ಏಕವಚನಞ್ಚ ‘‘ಮಹಾರಾಜೇ, ಮಹಾರಾಜಸ್ಮಿಂ, ಮಹಾರಾಜಮ್ಹೀ’’ತಿ ಸತ್ತಮಿಯಾ ಏಕವಚನಞ್ಚ ಸಿದ್ಧಾನಿ ಏವ ಹೋನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾನಮ್ಪಿ ನಯವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ। ‘‘ರಾಜೇನ, ರಾಜಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಪನ ನಯವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ ನ ಹೋನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಯಸ್ಮಾ ‘‘ರಾಜಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಖಾ ಅತ್ತಾ’’ಇಚ್ಚೇವಮಾದೀನಿ ‘‘ಪುರಿಸೋ ಉರಗೋ’’ತಿಆದೀನಿ ವಿಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಸದಿಸಾನಿ ನ ಹೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ನೇಸಂ ‘‘ರಞ್ಞಾ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಸಖಿನಾ ಅತ್ತನಾ ಅತ್ತೇನ ಸಾನಾ ಪುಮುನಾ’’ತಿಆದೀನಿ ವಿಸದಿಸಾನಿಪಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ನಯವಸೇನ ಜಾನಿತುಂ। ಏವಂ ದುಜ್ಜಾನತ್ತಾ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಸು ಚ ಯಥಾರುತಪದಾನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ। ಮಹಾರಾಜಸದ್ದಾದೀನಂ ಪನ ಓಕಾರನ್ತಭಾವೇ ಸಿದ್ಧೇಯೇವ ‘‘ಪುರಿಸನಯೋಗಧಾ ಇಮೇ ಸದ್ದಾ’’ತಿ ನಯಗ್ಗಹಣಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಮ್ಹೇಹಿ ನಯವಸೇನ ‘‘ಮಹಾರಾಜಾ, ಮಹಾರಾಜಸ್ಮಾ’’ತಿಆದೀನಿ ವುತ್ತಾನಿ। ಯಥಾ ಹಿ –
‘‘ಏತಞ್ಹಿ ತೇ ದುರಾಜಾನಂ, ಯಂ ಸೇಸಿ ಮತಸಾಯಿಕಂ।
ಯಸ್ಸ ತೇ ಕಡ್ಢಮಾನಸ್ಸ, ಹತ್ಥಾ ದಣ್ಡೋನ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ
ಏತ್ಥ ‘‘ಹತ್ಥಾ’’ತಿ, ‘‘ಅತ್ತದಣ್ಡಾ ಭಯಂ ಜಾತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ದಣ್ಡಾ’’ತಿ ಚ ಓಕಾರನ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚಮಿಯೇಕವಚನಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ‘‘ಉರಗಾ, ಪಟಙ್ಗಾ, ವಿಹಗಾ’’ತಿಆದೀನಿಪಿ ಓಕಾರನ್ತಾನಿ ಪಞ್ಚಮಿಯೇಕವಚನಾನಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಯಥಾ ಚ ‘‘ದಾಠಿನಿ ಮಾತಿಮಞ್ಞವ್ಹೋ, ಸಿಙ್ಗಾಲೋ ಮಮ ಪಾಣದೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಮಞ್ಞವ್ಹೋ’’ತಿ, ‘‘ಸುದ್ಧಾ ಸುದ್ಧೇಹಿ ಸಂವಾಸಂ, ಕಪ್ಪಯವ್ಹೋ ಪತಿಸ್ಸತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಕಪ್ಪಯವ್ಹೋ’’ತಿ ಚ ಕ್ರಿಯಾಪದಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ‘‘ಗಚ್ಛವ್ಹೋ, ಭುಞ್ಜವ್ಹೋ, ಸಯವ್ಹೋ’’ತಿಆದೀನಿಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಗಣ್ಹನ್ತಿ ಚ ತಾದಿಸಾನಿ ಪದರೂಪಾನಿ ಸಾಸನೇ ಸುಕುಸಲಾ ಕುಸಲಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಮ್ಹೇಹಿಪಿ ನಯಗ್ಗಾಹವಸೇನ ‘‘ಮಹಾರಾಜಾ
ತಥಾ ಹಿ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಅನೇಕಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ನಾಮಿಕಪದಾನಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ಚ ಪಾಟಿಏಕ್ಕಂ ಪಾಟಿಏಕ್ಕಂ ಏಕವಚನಬಹುವಚನಕಾಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ವಾ ನಾಮವಿಭತ್ತೀಹಿ ಛನ್ನವುತಿಯಾ ಚ ಆಖ್ಯಾತಿಕವಚನೇಹಿ ಯೋಜಿತಾನಿ ನ ಸನ್ತಿ, ನಯವಸೇನ ಪನ ಸನ್ತಿಯೇವ, ಇತಿ ನಯವಸೇನ ‘‘ಮಹಾರಾಜಾ, ಮಹಾರಾಜಸ್ಮಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಠಪಿತಾನಿ। ‘‘ಮಹಾರಾಜಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಮಹಾರಾಜಾ ತುಮ್ಹೇ ತಿಟ್ಠಥಾ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನ ‘‘ಅಥ ಖೋ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾರಾಜಾ ಮಹತಿಯಾ ಚ ಯಕ್ಖಸೇನಾಯ ಮಹತಿಯಾ ಚ ಕುಮ್ಭಣ್ಡಸೇನಾಯಾ’’ತಿ ದಸ್ಸನತೋ,
‘‘ಚತ್ತಾರೋ ತೇ ಮಹಾರಾಜಾ, ಸಮನ್ತಾ ಚತುರೋ ದಿಸಾ।
ದದ್ದಳ್ಹಮಾನಾ ಅಟ್ಠಂಸು, ವನೇ ಕಾಪಿಲವತ್ಥವೇ’’ತಿ
ದಸ್ಸನತೋ ಚ ವುತ್ತಾನಿ। ‘‘ಮಹಾರಾಜ’’ನ್ತಿಆದೀನಿಪಿ ಪಾಳಿಞ್ಚ ಪಾಳಿನಯಞ್ಚ ದಿಸ್ವಾ ಏವ ವುತ್ತಾನಿ। ಅಸಮಾಸೇ ‘‘ರಾಜಂ, ರಾಜೇನಾ’’ತಿಆದೀನಿ ನ ಪಸ್ಸಾಮ, ತಸ್ಮಾ ಸುಟ್ಠು ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಮಿದಂ ಠಾನಂ। ಇದಞ್ಹಿ ದುದ್ದಸಂ ವೀರಜಾತಿನಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ। ಸಚೇ ಪನಾಯಸ್ಮನ್ತೋ ಬುದ್ಧವಚನೇ ವಾ ಪೋರಾಣಿಕಾಸು ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಅಸಮಾಸೇ ‘‘ರಾಜಂ, ರಾಜೇನಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾಥ, ತದಾ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕರೋಥ। ಕೋ ಹಿ ನಾಮ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ಬುದ್ಧವಚನೇ ವೋಹಾರಪ್ಪಭೇದಂ ಜಾನಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಅಞ್ಞತ್ರ ಪಭಿನ್ನಪಟಿಸಮ್ಭಿದೇಹಿ ಮಹಾಖೀಣಾಸವೇಹಿ।
ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –
‘‘ವೀತತಣ್ಹೋ ಅನಾದಾನೋ, ನಿರುತ್ತಿಪದಕೋವಿದೋ।
ಅಕ್ಖರಾನಂ ಸನ್ನಿಪಾತಂ, ಜಞ್ಞಾ ಪುಬ್ಬಾಪರಾನಿ ಚಾ’’ತಿ॥
ಬ್ರಹ್ಮಾ
ಯಮಕಮಹಾಥೇರರುಚಿಯಾ ‘‘ಭೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ’’ಇತಿ ಬಹುವಚನಂ ವಾ। ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಪಣ್ಡಿತಪುರಿಸೇಹಿ ದೇವೇಹಿ ಬ್ರಹ್ಮೂಹೀ’’ತಿ ಟೀಕಾವಚನಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ, ‘‘ಬ್ರಹ್ಮೂನಂ ವಚೀಘೋಸೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮೂನಂ ವಿಮಾನಾದೀಸು ಛನ್ದರಾಗೋ ಕಾಮಾಸವೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ, ‘‘ವಿಹಿಂಸಸಞ್ಞೀ ಪಗುಣಂ ನ ಭಾಸಿಂ, ಧಮ್ಮಂ ಪಣೀತಂ ಮನುಜೇಸು ಬ್ರಹ್ಮೇ’’ತಿ ಆಹಚ್ಚಭಾಸಿತಸ್ಸ ಚ ದಸ್ಸನತೋ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮೂಹಿ, ಬ್ರಹ್ಮೂಭಿ, ಬ್ರಹ್ಮೂನಂ, ಬ್ರಹ್ಮೇ’’ತಿ ಪದಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ, ಏತಾನಿ ಚೂಳನಿರುತ್ತಿನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕಕಚ್ಚಾಯನೇಸು ನ ಆಗತಾನಿ।
ಸಖಾ, ಸಖಾ, ಸಖಿನೋ, ಸಖಾನೋ, ಸಖಾಯೋ। ಸಖಂ, ಸಖಾರಂ, ಸಖಾನಂ, ಸಖಿನೋ, ಸಖಾನೋ, ಸಖಾಯೋ। ಸಖಿನಾ, ಸಖಾರೇಹಿ, ಸಖಾರೇಭಿ, ಸಖೇಹಿ, ಸಖೇಭಿ। ಸಖಿಸ್ಸ, ಸಖಿನೋ, ಸಖೀನಂ, ಸಖಾರಾನಂ, ಸಖಾನಂ। ಸಖಾರಸ್ಮಾ, ಸಖಿನಾ, ಸಖಾರೇಹಿ, ಸಖಾರೇಭಿ, ಸಖೇಹಿ, ಸಖೇಭಿ। ಸಖಿಸ್ಸ, ಸಖಿನೋ, ಸಖೀನಂ, ಸಖಾರಾನಂ, ಸಖಾನಂ। ಸಖೇ, ಸಖೇಸು, ಸಖಾರೇಸು। ಭೋ ಸಖ, ಭೋ ಸಖಾ, ಭೋ ಸಖಿ, ಭೋ ಸಖೀ, ಭೋ ಸಖೇ, ಭವನ್ತೋ ಸಖಿನೋ, ಸಖಾನೋ, ಸಖಾಯೋ।
ಯಮಕಮಹಾಥೇರಮತೇನ ‘‘ಭೋ ಸಖಾ’’ಇತಿ ಬಹುವಚನಂ ವಾ। ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಸುವಣ್ಣಕಕ್ಕಟಜಾತಕೇ ‘‘ಹರೇ ಸಖಾ ಕಿಸ್ಸ ನು ಮಂ ಜಹಾಸೀ’’ತಿ ದೀಘವಸೇನ ವುತ್ತೋ ಸಖಾಸದ್ದೋ ಆಲಪನೇಕವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಮಕಮಹಾಥೇರನಯೋ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಚೇ ಮನೋಜಜಾತಕೇ ಸಖಾಸದ್ದೋ ಏಕವಚನಮ್ಪಿ ಹೋತಿ ಬಹುವಚನಮ್ಪಿ। ತಥಾ ಹಿ ತತ್ಥ ಪಠಮಪಾದೇ ಬಹುವಚನಂ, ದುತಿಯಪಾದೇ ಪನೇಕವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಮಕಮಹಾಥೇರೇನ ಪಚ್ಚತ್ತಾಲಪನಬಹುವಚನಟ್ಠಾನೇ ಸಖಾಸದ್ದೋ ವುತ್ತೋ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸಬ್ಬಮಿತ್ತೋ ಸಬ್ಬಸಖೋ, ಸಬ್ಬಭೂತಾನುಕಮ್ಪಕೋ’’ತಿ ಪಾಠಾನುಲೋಮೇನ ಸಮಾಸೇ ಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ ಸಖಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಭವತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಸಖೋ, ಸಬ್ಬಸಖಾ, ಸಬ್ಬಸಖಂ, ಸಬ್ಬಸಖೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುರಿಸನಯೇನ। ತತ್ರಾಯಂ ಸಮಾಸವಿಗ್ಗಹೋ – ಸಬ್ಬೇಸಂ ಜನಾನಂ ಸಖಾ, ಸಬ್ಬೇ ವಾ ಜನಾ ಸಖಿನೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಸಖೋ, ಯಥಾ ಸಬ್ಬವೇರೀತಿ।
ಅತ್ತಾ, ಅತ್ತಾ, ಅತ್ತಾನೋ। ಅತ್ತಾನಂ, ಅತ್ತಂ, ಅತ್ತಾನೋ। ಅತ್ತನಾ, ಅತ್ತೇನ, ಅತ್ತನೇಹಿ, ಅತ್ತನೇಭಿ। ಅತ್ತನೋ, ಅತ್ತಾನಂ। ಅತ್ತನಾ, ಅತ್ತನೇಹಿ, ಅತ್ತನೇಭಿ। ಅತ್ತನೋ, ಅತ್ತಾನಂ। ಅತ್ತನಿ, ಅತ್ತನೇಸು। ಭೋ ಅತ್ತ, ಭವನ್ತೋ ಅತ್ತಾ, ಭೋನ್ತೋ ಅತ್ತಾನೋ।
ಏತ್ಥ ಪನ ಅತ್ತಂ ನಿರಙ್ಕತ್ವಾನ ಪಿಯಾನಿ ಸೇವತಿ।
‘‘ಸಚೇ ಗಚ್ಛಸಿ ಪಞ್ಚಾಲಂ, ಖಿಪ್ಪ’ಮತ್ತಂ ಜಹಿಸ್ಸಸಿ।
ಮಿಗಂ ಪನ್ಥಾನುಪನ್ನಂವ, ಮಹನ್ತಂ ಭಯಮೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ
ಪಾಳೀಸು ‘‘ಅತ್ತ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸನತೋ ‘‘ಅತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಧ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಅತ್ತೇನ ವಾ ಅತ್ತನಿಯೇನ ವಾ’’ತಿ ಪಾಳಿದಸ್ಸನತೋ ಪನ ‘‘ಅತ್ತೇನಾ’’ತಿ। ಚೂಳನಿರುತ್ತಿಯಂ ಪನ ‘‘ಅತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೀನಮೇಕವಚನಂ ಆಗತಂ, ಏತಂ ಕಚ್ಚಾಯನೇ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ಚ ನ ದಿಸ್ಸತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ‘‘ಅತ್ತೇಸೂ’’ತಿ ಆಗತಂ। ಸಬ್ಬಾನೇತಾನಿ ಸಾಟ್ಠಕಥಂ ಜಿನತನ್ತಿಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ।
‘‘ಆತುಮಾ ಪುರಿಸನಯೇನ ವತ್ವಾ ‘‘ಭೋ ಆತುಮ, ಭವನ್ತೋ ಆತುಮಾ, ಆತುಮಾನೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
ತತ್ರ ಅತ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮಾಸೇ ‘‘ಭಾವಿತತ್ತೋ, ಭಾವಿತತ್ತಾ। ಭಾವಿತತ್ತಂ, ಭಾವಿತತ್ತೇ। ಭಾವಿತತ್ತೇನ, ಭಾವಿತತ್ತೇಹಿ, ಭಾವಿತತ್ತೇಭೀ’’ತಿ ಪುರಿಸನಯೇನೇವ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
ಸಾ, ಸಾ, ಸಾನೋ। ಸಾನಂ, ಸಾನೇ। ಸಾನಾ, ಸಾನೇಹಿ, ಸಾನೇಭಿ। ಸಾಸ್ಸ, ಸಾನಂ। ಸಾನಾ, ಸಾನೇಹಿ, ಸಾನೇಭಿ। ಸಾಸ್ಸ, ಸಾನಂ। ಸಾನೇ, ಸಾನೇಸು। ಭೋ ಸಾ, ಭವನ್ತೋ ಸಾನೋ। ಸಾ ವುಚ್ಚತಿ ಸುನಖೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ನ ಯತ್ಥ ಸಾ ಉಪಟ್ಠಿತೋ ಹೋತಿ। ಸಾವ ವಾರೇನ್ತಿ ಸೂಕರ’’ನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ಸಾಸದ್ದಸ್ಸ ದುತಿಯಾತತಿಯಾದೀಸು ‘‘ಸಂ, ಸೇ। ಸೇನಾ’’ತಿಆದೀನಿ ರೂಪಾನಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ತಾನಿ ‘‘ಸಂ, ಸೇ। ಸೇನಾ’’ತಿಆದೀನಿ ರೂಪಾನಿ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಚೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾದೀಸು ಚ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ಚ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಏವಂ ಪನ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಸಾನೋ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ। ಸಾನಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸಾನೇ ಪಸ್ಸತಿ। ಸಾನಾ ಕತಂ, ಸಾನೇಹಿ ಕತಂ, ಸಾನೇಭಿ ಕತಂ। ಸಾಸ್ಸ ದೀಯತೇ, ಸಾನಂ ದೀಯತೇ। ಸಾನಾ ನಿಸ್ಸಟಂ, ಸಾನೇಹಿ ನಿಸ್ಸಟಂ, ಸಾನೇಭಿ ನಿಸ್ಸಟಂ। ಸಾಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಹೋ, ಸಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹೋ। ಸಾನೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ, ಸಾನೇಸು ಪತಿಟ್ಠಿತಂ। ಭೋ ಸಾ, ಭವನ್ತೋ ಸಾನೋ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ।
ಅತ್ರಿದಂ ಪುರಿಸನಯೇನ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ನ ತಥಾ ಸುನಖವಾಚಕಸ್ಸ ಸಾಸದ್ದಸ್ಸ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಯಥಾ ವಾ ‘‘ಹಿಂಸನ್ತಿ ಅತ್ತಸಮ್ಭೂತಾ, ತಚಸಾರಂವ ಸಂ ಫಲಂ। ಸಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ತಪ್ಪೇನ್ತಿ, ಕೋಸಲಂ ಸೇನ’ಸನ್ತುಟ್ಠಂ, ಜೀವಗ್ಗಾಹಂ ಅಗಾಹಯೀ’’ತಿಆದೀಸು ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಸಕಮಿಚ್ಚತ್ಥವಾಚಕಸ್ಸ ಸಸದ್ದಸ್ಸ ‘‘ಸಂ, ಸಾನಿ, ಸಾ। ಸಂ, ಸಾನಿ, ಸೇ। ಸೇನ, ಸೇಹಿ, ಸೇಭಿ। ಸಸ್ಸ, ಸಾನಂ। ಸಾ, ಸಸ್ಮಾ, ಸಮ್ಹಾ, ಸೇಹಿ, ಸೇಭಿ। ಸಸ್ಸ, ಸಾನಂ। ಸೇ, ಸಸ್ಮಿಂ, ಸಮ್ಹಿ, ಸೇಸೂ’’ತಿ ಚಿತ್ತನಯೇನ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ನ ತಥಾ ಸುನಖವಾಚಕಸ್ಸ ಸಾಸದ್ದಸ್ಸ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಕಸ್ಮಾ ತೇಹಿ ಆಚರಿಯೇಹಿ ದುತಿಯಾತತಿಯಾಠಾನೇ ‘‘ಸಂ, ಸೇ। ಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಸ್ಮಾ ಚ ಪಞ್ಚಮೀಠಾನೇ ‘‘ಸಾ, ಸಸ್ಮಾ, ಸಮ್ಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸತ್ತಮೀಠಾನೇ ಚ ‘‘ಸೇ, ಸಸ್ಮಿಂ, ಸಮ್ಹೀ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ? ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅಕಾರಣಂ, ತಕ್ಕಗಾಹಮತ್ತೇನ ಗಹಿತಂ ಅಕಾರಣಂ। ಸುನಖವಾಚಕೋ ಹಿ ಸಾಸದ್ದೋ ಆಕಾರನ್ತತಾಪಕತಿಕೋ, ನ ಪುರಿಸ ಚಿತ್ತಸದ್ದಾದಯೋ ವಿಯ ಅಕಾರನ್ತತಾಪಕತಿಕೋ। ಯಾಯ ಇಮಸ್ಸ ಈದಿಸಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಸಿಯುಂ, ಸಾ ಚ ಪಕತಿ ನತ್ಥಿ। ನ ಚೇಸೋ ‘‘ರಾಜಾ, ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಸಖಾ, ಅತ್ತಾ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ವಿಯ ಪಠಮಂ ಅಕಾರನ್ತಭಾವೇ ಠತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಪಟಿಲದ್ಧಆಕಾರನ್ತತಾ, ಅಥ ಖೋ ನಿಚ್ಚಮೋಕಾರನ್ತತಾಪಕತಿಕೋ ಗೋಸದ್ದೋ ವಿಯ ನಿಚ್ಚಮಾಕಾರನ್ತತಾಪಕತಿಕೋ। ನಿಚ್ಚಮಾಕಾರನ್ತತಾಪಕತಿಕಸ್ಸ ಚ ಏವರೂಪಾನಿ ರೂಪಾನಿ ನ ಭವನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ಪಭಿನ್ನಪಟಿಸಮ್ಭಿದೇನ ಆಯಸ್ಮತಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನೇನ ನ ವುತ್ತಾನಿ। ಸಚೇಪಿ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯುಂ ‘‘ಅತ್ತಂ, ಅತ್ತೇನಾ’ತಿ
ಅಪರಮ್ಪಿ ಅತ್ರ ವತ್ತಬ್ಬಂ – ಯಥಾ ಹಿ ‘‘ಸಾಹಿ ನಾರೀಹಿ ತೇ ಯನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಅತ್ತನೋ ನಾರೀ’’ತಿ, ‘‘ಸಾ ನಾರೀ’’ತಿ ಏವಂ ಅತ್ಥವತೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಕಞ್ಞಾಸದ್ದೇನ ಸದಿಸಸ್ಸ ಸಾಸದ್ದಸ್ಸ ‘‘ಸಾ, ಸಾ, ಸಾಯೋ। ಸಂ, ಸಾ, ಸಾಯೋ। ಸಾಯ, ಸಾಹಿ, ಸಾಭಿ। ಸಾಯ, ಸಾನಂ। ಸಾಯ, ಸಾಹಿ, ಸಾಭಿ। ಸಾಯ, ಸಾನಂ। ಸಾಯ, ಸಾಯಂ, ಸಾಸೂ’’ತಿ ಕಞ್ಞಾನಯೇನ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ನ ತಥಾ ಇಮಸ್ಸ ಸುನಖವಾಚಕಸ್ಸ ಸಾಸದ್ದಸ್ಸ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಕಸ್ಮಾ ತೇ ಆಚರಿಯಾ ತತಿಯಾಬಹುವಚನಟ್ಠಾನೇ ಚ ‘‘ಸಾಹಿ, ಸಾಭೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ಕಸ್ಮಾ ಚ ಸತ್ತಮೀಬಹುವಚನಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಸಾಸೂ’’ತಿ? ಇದಮ್ಪಿ ಅಕಾರಣಂ ಆಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗತ್ತಾ। ಕಸ್ಮಾ ಚ ಪನ ಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೇಕವಚನಟ್ಠಾನೇ ಪುಬ್ಬಕ್ಖರಸ್ಸ ರಸ್ಸವಸೇನ ‘‘ಸಸ್ಸ’’ಇತಿ ರೂಪಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ? ಇದಮ್ಪಿ ಅಕಾರಣಂ ಸುನಖವಾಚಕಸ್ಸ ಸಾಸದ್ದಸ್ಸ ಆಕಾರನ್ತತಾಪಕತಿಕತ್ತಾ। ಆಕಾರನ್ತತಾಪಕತಿಕಸ್ಸ ಚ ಸಾಸದ್ದಸ್ಸ ಯಥಾ ಅಕಾರನ್ತತಾಪಕತಿಕಸ್ಸ ಪುರಿಸಸದ್ದಸ್ಸ ‘‘ಪುರಿಸಸ್ಸಾ’’ತಿ ಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೇಕವಚನರೂಪಂ ಭವತಿ ಏವರೂಪಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ತೇನೇವ ಆಯಸ್ಮಾ ಕಚ್ಚಾನೋ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ಸುನಖವಾಚಕಸ್ಸ ಸಾಸದ್ದಸ್ಸ ರೂಪಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೇಕವಚನಟ್ಠಾನೇ ಪುಬ್ಬಕ್ಖರಸ್ಸ ದೀಘವಸೇನ ‘‘ಸಾಸ್ಸ’’ಇತಿ ರೂಪಮಾಹ। ಕಸ್ಮಾ ಚ ಪನ ತೇ ಆಚರಿಯಾ ಚತುತ್ಥೇಕವಚನಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಸಾಯ’’ಇತಿ ರೂಪಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ? ಇದಮ್ಪಿ ಅಕಾರಣಂ, ಠಪೇತ್ವಾ ಹಿ ಆಕಾರನ್ತಿತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇ ಘಸಞ್ಞತೋ ಆಕಾರತೋ ಪರೇಸಂ ನಾದೀನಂ ಆಯಾದೇಸಞ್ಚ ಅಕಾರನ್ತತೋ ಪುನ್ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತೋ ಆಯಾದೇಸಞ್ಚ ಆಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೇ ಅಘತೋ ಆಕಾರನ್ತತೋ ಪರಸ್ಸ ಚತುತ್ಥೇಕವಚನಸ್ಸ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ಆಯಾದೇಸೋ ನ ದಿಸ್ಸತಿ। ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ಚ ತಾದಿಸಂ ರೂಪಂ ನ ವುತ್ತಂ, ಅವಚನಂಯೇವ ಯುತ್ತತರಂ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಅಟ್ಠಕಥಾದೀಸು ಚ ಅನಾಗಮನತೋ। ಯಾ ಪನಮ್ಹೇಹಿ ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಬುದ್ಧವಚನಞ್ಚ ಸುನಖವಾಚಕಸ್ಸ ಸಾಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾಯೇವ ಸಾರತೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥಾಪಿ ನಾನಾಅತ್ಥೇಸು ವತ್ತಮಾನಾನಂ ಲಿಙ್ಗತ್ತಯಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಸಾ ಸೋ ಸಂಇಚ್ಚೇತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪದಾನಂ ಪಕತಿರೂಪಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾಸು ಪದಾನಂ ಸದಿಸಾಸದಿಸತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ – ಯೋ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸಾಸದ್ದೋ ‘‘ತಂಸದ್ದತ್ಥೇ ಚ ಸುನಖೇ ಚ ಸಕಮಿಚ್ಚತ್ಥೇ ಚ ವತ್ತತೀ’’ತಿ ಇಚ್ಛಿತೋ, ಕಥಂ ತಂ ‘‘ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇಯೇವ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಾಚಕೋ’’ತಿ ಜಾನನ್ತೀತಿ? ನ ಜಾನನ್ತಿ, ಪಯೋಗವಸೇನ ಪನ ಜಾನನ್ತಿ ಲೋಕಿಯಜನಾ ಚೇವ ಪಣ್ಡಿತಾ ಚ। ಪಯೋಗವಸೇನ ಹಿ ‘‘ಸಾ ಮದ್ದೀ ನಾಗಮಾರುಹಿ, ನಾತಿಬದ್ಧಂವ ಕುಞ್ಜರ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಸಾಸದ್ದಸ್ಸ ತಂಸದ್ದತ್ಥತಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಂ ಸಾಸದ್ದೋ ತಂಸದ್ದತ್ಥೇ ಚ ವತ್ತತಿ। ‘‘ನ ಯತ್ಥ ಸಾ ಉಪಟ್ಠಿತೋ ಹೋತಿ। ಭಗವತೋ ಸಾಜಾತಿಮ್ಪಿ ಸುತ್ವಾ ಸತ್ತಾ ಅಮತರಸಭಾಗಿನೋ ಭವನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಸಾಸದ್ದಸ್ಸ ಸುನಖವಾಚಕತಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ।
‘‘ಅನ್ನಂ ತವೇದಂ ಪಕತಂ ಯಸಸ್ಸಿ,
ತಂ ಖಜ್ಜರೇ ಭುಞ್ಜರೇ ಪಿಯ್ಯರೇ ಚ।
ಜಾನಾಸಿ ಮಂ ತ್ವಂ ಪರದತ್ತೂಪಜೀವಿಂ,
ಉತ್ತಿಟ್ಠಪಿಣ್ಡಂ ಲಭತಂ ಸಪಾಕೋ’’ತಿ
ಏತ್ಥ ಪನ ಸಾಸದ್ದಸ್ಸ ರಸ್ಸಭಾವಕರಣೇನ ‘‘ಸಪಾಕೋ’’ತಿ ಪಾಳಿ ಠಿತಾತಿ ಅತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಸಾನಂ ಸುನಖಾನಂ ಇದಂ ಮಂಸನ್ತಿ ಸ’’ಮಿತಿ ಅತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಸಂ ಪಚತೀತಿ ಸಪಾಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಸಪಾಕೋತಿ ಸಪಾಕಚಣ್ಡಾಲೋ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ। ತಮ್ಪಿ ಏತದೇವತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ। ಏವಂ ಸಾಸದ್ದೋ ಸುನಖೇ ಚ ವತ್ತತಿ। ‘‘ಸಾ ದಾರಾ ಜನ್ತೂನಂ ಪಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪನ ‘‘ಸಕಾ ದಾರಾ ಸತ್ತಾನಂ ಪಿಯಾ’’ತಿ ಅತ್ಥದೀಪನವಸೇನ ಸಾಸದ್ದಸ್ಸ ಸಕವಾಚಕತಾ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ಏವಂ ಸಾಸದ್ದೋ ಸಕಮಿಚ್ಚತ್ಥೇ ಚ ವತ್ತತಿ। ಇತಿ ಸಾಸದ್ದಂ ಪಯೋಗವಸೇನ ಈದಿಸತ್ಥಸ್ಸ ವಾಚಕೋತಿ ಜಾನನ್ತಿ। ಅತ್ರಿದಂ ವುಚ್ಚತಿ –
ತಂಸದ್ದತ್ಥೇ ಚ ಸುನಖೇ,
ಸಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಚ ವತ್ತತಿ।
ಸಾಸದ್ದೋ ಸೋ ಚ ಖೋ ಞೇಯ್ಯೋ,
ಪಯೋಗಾನಂ ವಸೇನ ವೇ॥
ಏತ್ಥ ಚ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ನ ಯತ್ಥ ಸಾ ಉಪಟ್ಠಿತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏಕವಚನಪ್ಪಯೋಗದಸ್ಸನತೋ ಚ,
‘‘ಅಸನ್ತಾ ಕಿರ ಮಂ ಜಮ್ಮಾ, ತಾತ ತಾತಾತಿ ಭಾಸರೇ।
ರಕ್ಖಸಾ ಪುತ್ತರೂಪೇನ, ಸಾವ ವಾರೇನ್ತಿ ಸೂಕರ’’ನ್ತಿ
ಬಹುವಚನಪ್ಪಯೋಗದಸ್ಸನತೋ ಚ, ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ‘‘ಸಾನೋ’’ಇಚ್ಚಾದಿದಸ್ಸನತೋ ಚ ‘‘ಸಾ, ಸಾ, ಸಾನೋ। ಸಾನಂ, ಸಾನೇ। ಸಾನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸುನಖವಾಚಕಸ್ಸ ಸಾಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಕಥಿತಾ।
ಇದಾನಿ ಪುಮಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವುಚ್ಚತೇ –
ಪುಮಾ, ಪುಮಾ, ಪುಮಾನೋ। ಪುಮಾನಂ, ಪುಮಾನೇ। ಪುಮಾನಾ, ಪುಮುನಾ, ಪುಮೇನ, ಪುಮಾನೇಹಿ, ಪುಮಾನೇಭಿ। ಪುಮಸ್ಸ, ಪುಮುನೋ, ಪುಮಾನಂ। ಪುಮಾನಾ, ಪುಮುನಾ, ಪುಮಾನೇಹಿ, ಪುಮಾನೇಭಿ। ಪುಮಸ್ಸ, ಪುಮುನೋ, ಪುಮಾನಂ। ಪುಮಾನೇ, ಪುಮಾನೇಸು। ಭೋ ಪುಮ, ಭವನ್ತೋ ಪುಮಾ, ಪುಮಾನೋ। ‘‘ಭೋ ಪುಮಾ’’ಇತಿ ಬಹುವಚನೇ ನಯೋಪಿ ಞೇಯ್ಯೋ।
ಏತ್ಥ
‘‘ಥಿಯೋ ತಸ್ಸ ಪಜಾಯನ್ತಿ, ನ ಪುಮಾ ಜಾಯರೇ ಕುಲೇ।
ಯೋ ಜಾನಂ ಪುಚ್ಛಿತೋ ಪಞ್ಹಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ನಂ ವಿಯಾಕರೇ’’ತಿ
ಅಯಂ ಪಾಳಿ ಪುಮಸದ್ದಸ್ಸ ಬಹುವಚನಭಾವಸಾಧಿಕಾ, ಕಚ್ಚಾಯನೇ ‘‘ಹೇ ಪುಮಂ’’ಇತಿ ಸಾನುಸಾರಂ ಆಲಪನೇಕವಚನಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ತದನೇಕೇಸು ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೇಸು ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಚ ಸಾನುಸಾರಾನಂ ಆಲಪನವಚನಾನಂ ಅದಸ್ಸನತೋ ಇಧ ನ ವದಾಮಿ। ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯುತ್ತಂ ಚೇ, ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಯಸಸ್ಸಿ ನಂ ಪಞ್ಞವನ್ತಂ ವಿಸಯ್ಹಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಛನ್ದಾನುರಕ್ಖಣತ್ಥಂ ಆಗಮವಸೇನೇವಾನುಸಾರೋ ಹೋತಿ, ನ ಸಭಾವತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಯಮಾಕಾರನ್ತವಸೇನ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ।
‘‘ಸೋಳಸಿತ್ಥಿಸಹಸ್ಸಾನಂ,
ನ ವಿಜ್ಜತಿ ಪುಮೋ ತದಾ।
ಅಹೋರತ್ತಾನಮಚ್ಚಯೇನ,
ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಅಹಮೇಕಕೋ’’ತಿ ಚ,
‘‘ಯಥಾ ಬಲಾಕಯೋನಿಮ್ಹಿ, ನ ವಿಜ್ಜತಿ ಪುಮೋ ಸದಾ।
ಮೇಘೇಸು ಗಜ್ಜಮಾನೇಸು, ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ ತಾ ತದಾ’’ತಿ ಚ
ಪಾಳಿದಸ್ಸನತೋ ಪನ ಓಕಾರನ್ತವಸೇನಪಿ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಪುಮೋ, ಪುಮಾ। ಪುಮಂ, ಪುಮೇ। ಪುಮೇನ, ಪುಮೇಹಿ, ಪುಮೇಭಿ। ಪುಮಸ್ಸ, ಪುಮಾನಂ। ಪುಮಾ, ಪುಮಸ್ಮಾ, ಪುಮಮ್ಹಾ, ಪುಮೇಹಿ, ಪುಮೇಭಿ। ಪುಮಸ್ಸ, ಪುಮಾನಂ। ಪುಮೇ, ಪುಮಸ್ಮಿಂ, ಪುಮಮ್ಹಿ, ಪುಮೇಸು। ಭೋ ಪುಮ, ಭವನ್ತೋ ಪುಮಾ। ‘‘ಭೋ ಪುಮಾ’’ಇತಿ ವಾ, ಏವಂ ಪುಮಸದ್ದಸ್ಸ ದ್ವಿಧಾ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಭವತಿ।
ಇದಾನಿ ಮಿಸ್ಸಕನಯೋ ವುಚ್ಚತೇ –
ಪುಮಾ
ಇದಾನಿ ರಹಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವುಚ್ಚತೇ –
ರಹಾ ವುಚ್ಚತಿ ಪಾಪಧಮ್ಮೋ। ರಹಾ, ರಹಾ, ರಹಿನೋ। ರಹಾನಂ, ರಹಾನೇ। ರಹಿನಾ, ರಹಿನೇಹಿ, ರಹಿನೇಭಿ। ರಹಸ್ಸ, ರಹಾನಂ। ರಹಾ, ರಹಾನೇಹಿ, ರಹಾನೇಭಿ। ರಹಸ್ಸ, ರಹಾನಂ। ರಹಾನೇ, ರಹಾನೇಸು। ಭೋ ರಹ, ಭವನ್ತೋ ರಹಿನೋ, ಭವನ್ತೋ ರಹಾ।
ಇದಾನಿ ದಳ್ಹಧಮ್ಮಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವುಚ್ಚತೇ –
ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾನೋ। ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾನಂ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾನೇ। ದಳ್ಹಧಮ್ಮಿನಾ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮೇಹಿ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮೇಭಿ। ದಳ್ಹಧಮ್ಮಸ್ಸ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾನಂ। ದಳ್ಹಧಮ್ಮಿನಾ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮೇಹಿ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮೇಭಿ। ದಳ್ಹಧಮ್ಮಸ್ಸ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾನಂ। ದಳ್ಹಧಮ್ಮೇ ದಳ್ಹಧಮ್ಮೇಸು। ಭೋ ದಳ್ಹಧಮ್ಮ, ಭವನ್ತೋ ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾನೋ, ಭವನ್ತೋ ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾ। ‘‘ಭೋ ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾನೋ, ಭೋ ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾ’’ಇತಿ ಪುಥುವಚನಮ್ಪಿ ಞೇಯ್ಯಂ, ಏವಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಧಮ್ಮಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಚತ್ತಾರೋ ಧನುಗ್ಗಹಾ ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನಂ। ಇಮಿಸ್ಸಂ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾ’’ ಇತಿ ಬಹುವಚನವಸೇನ ಆಗತತ್ತಾ ದಳ್ಹಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ಆಕಾರನ್ತೋತಿಪಿ ಓಕಾರನ್ತೋತಿಪಿ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧೋ ತದನ್ತಾನಂ ಬಹುವಚನಭಾವೇ ತುಲ್ಯರೂಪತ್ತಾ। ತಥಾಪಿ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಪದಮಾಲಾ ಆಕಾರನ್ತವಸೇನೇವ ಯೋಜಿತಾ। ಈದಿಸೇಸು ಹಿ ಠಾನೇಸು ದಳ್ಹಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ಆಕಾರನ್ತೋತಿಪಿ ಓಕಾರನ್ತೋತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತೇವ ಓಕಾರನ್ತ ದಳ್ಹಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ದ್ವಿಧಾ ದಿಸ್ಸತಿ ಗುಣಸದ್ದಪಣ್ಣತ್ತಿವಾಚಕಸದ್ದವಸೇನ। ತತ್ಥ ‘‘ಇಸ್ಸತ್ತೇ ಚಸ್ಮಿ ಕುಸಲೋ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮೋತಿ ವಿಸ್ಸುತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ದಳ್ಹಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ಓಕಾರನ್ತೋ ಗುಣಸದ್ದೋ। ‘‘ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ದಳ್ಹಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ರಾಜಾ ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇಸೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾಚಕಸದ್ದೋ। ಏವಂ ಓಕಾರನ್ತೋ ದಳ್ಹಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ದ್ವಿಧಾ ದಿಟ್ಠೋ। ತಸ್ಸ ಪನ ‘‘ದಳ್ಹಧಮ್ಮೋ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾ। ದಳ್ಹಧಮ್ಮಂ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮೇ’’ತಿ ಪುರಿಸನಯೇನ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಞೇಯ್ಯಾ, ಆಕಾರನ್ತೋಕಾರನ್ತಾನಂ ವಸೇನ ಮಿಸ್ಸಕಪದಮಾಲಾ ಚ। ಕಥಂ?
ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮೋ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾನೋ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾ। ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾನಂ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮಂ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾನೇ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮೇ। ದಳ್ಹಧಮ್ಮಿನಾ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮೇನ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮೇಹಿ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮೇಭಿ। ದಳ್ಹಧಮ್ಮಸ್ಸ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾನಂ। ದಳಧಮ್ಮಿನಾ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮಸ್ಮಾ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮಮ್ಹಾ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮೇಹಿ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮೇಭಿ। ದಳ್ಹಧಮ್ಮಸ್ಸ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾನಂ। ದಳ್ಹಧಮ್ಮೇ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮಸ್ಮಿಂ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮಮ್ಹಿ, ದಳ್ಹಧಮ್ಮೇಸು। ಭೋ ದಳ್ಹಧಮ್ಮ, ಭವನ್ತೋ ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾನೋ, ಭವನ್ತೋ ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾತಿ। ಏವಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಧಮ್ಮಾ, ಪಚ್ಚಕ್ಖಧಮ್ಮೋತಿ ಮಿಸ್ಸಕಪದಮಾಲಾ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
ಇದಾನಿ ವಿವಟಚ್ಛದಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವುಚ್ಚತೇ –
ವಿವಟಚ್ಛದಾ, ವಿವಟಚ್ಛದಾ, ವಿವಟಚ್ಛದಾನೋ। ವಿವಟಚ್ಛದಾನಂ, ವಿವಟಚ್ಛದಾನೇ। ವಿವಟಚ್ಛದೇನ, ವಿವಟಚ್ಛದೇಹಿ, ವಿವಟಚ್ಛದೇಭಿ। ವಿವಟಚ್ಛದಸ್ಸ, ವಿವಟಚ್ಛದಾನಂ। ವಿವಟಚ್ಛದಾ, ವಿವಟಚ್ಛದೇಹಿ, ವಿವಟಚ್ಛದೇಭಿ। ವಿವಟಚ್ಛದಸ್ಸ, ವಿವಟಚ್ಛದಾನಂ। ವಿವಟಚ್ಛದೇ, ವಿವಟಚ್ಛದೇಸು। ಭೋ ವಿವಟಚ್ಛದ, ಭವನ್ತೋ ವಿವಟಚ್ಛದಾ, ಭವನ್ತೋ ವಿವಟಚ್ಛದಾನೋ।
ಅಯಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ‘‘ಸಚೇ ಪನ ಅಗಾರಸ್ಮಾ ಅನಗಾರಿಯಂ ಪಬ್ಬಜತಿ ಅರಹಂ ಹೋತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕೇ ವಿವಟಚ್ಛದಾ’’ತಿ ಆಕಾರನ್ತವಸೇನ ಕಥಿತಾ। ‘‘ಲೋಕೇ ವಿವಟಚ್ಛದೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಳಿದಸ್ಸನತೋ ಪನ ಓಕಾರನ್ತವಸೇನಪಿ ಕಥೇತಬ್ಬಾ ‘‘ವಿವಟಚ್ಛದೋ, ವಿವಟಚ್ಛದಾ, ವಿವಟಚ್ಛದಂ, ವಿವಟಚ್ಛದೇ’’ತಿ। ಮಿಸ್ಸಕವಸೇನಪಿ ಕಥೇತಬ್ಬಾ ‘‘ವಿವಟಚ್ಛದಾ, ವಿವಟಚ್ಛದೋ, ವಿವಟಚ್ಛದಾನೋ, ವಿವಟಚ್ಛದಾ। ವಿವಟಚ್ಛದಾನಂ, ವಿವಟಚ್ಛದಂ, ವಿವಟಚ್ಛದಾನೇ, ವಿವಟಚ್ಛದೇ’’ಇತಿ।
ಇದಾನಿ ವತ್ತಹಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವುಚ್ಚತೇ – ವತ್ತಹಾತಿ ಸಕ್ಕೋ।
ವತ್ತಹಾ, ವತ್ತಹಾನೋ। ವತ್ತಹಾನಂ, ವತ್ತಹಾನೇ। ವತ್ತಹಾನಾ, ವತ್ತಹಾನೇಹಿ, ವತ್ತಹಾನೇಭಿ। ವತ್ತಹಿನೋ, ವತ್ತಹಾನಂ। ವತ್ತಹಾನಾ, ವತ್ತಹಾನೇಹಿ, ವತ್ತಹಾನೇಭಿ। ವತ್ತಹಿನೋ, ವತ್ತಹಾನಂ। ವತ್ತಹಾನೇ, ವತ್ತಹಾನೇಸು। ಭೋ ವತ್ತಹ, ಭವನ್ತೋ ವತ್ತಹಾನೋ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಭೋ ವತ್ತಹಾ, ಭೋ ವತ್ತಹಾನೋ’’ಇಚ್ಚಪಿ।
ಇದಾನಿ ವುತ್ತಸಿರಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವುಚ್ಚತೇ –
ವುತ್ತಸಿರಾ, ವುತ್ತಸಿರಾ, ವುತ್ತಸಿರಾನೋ। ವುತ್ತಸಿರಾನಂ, ವುತ್ತಸಿರಾನೇ। ವುತ್ತಸಿರಾನಾ, ವುತ್ತಸಿರಾನೇಹಿ, ವುತ್ತಸಿರಾನೇಭಿ। ವುತ್ತಸಿರಸ್ಸ, ವುತ್ತಸಿರಾನಂ, ವುತ್ತಸಿರಾ, ವುತ್ತಸಿರೇಹಿ, ವುತ್ತಸಿರೇಭಿ। ವುತ್ತಸಿರಸ್ಸ, ವುತ್ತಸಿರಾನಂ। ವುತ್ತಸಿರೇ, ವುತ್ತಸಿರೇಸು। ಭೋ ವುತ್ತಸಿರ, ಭಾನ್ತೋ ವುತ್ತಸಿರಾನೋತಿ। ‘‘ವುತ್ತಸಿರೋ’’ತಿ ಓಕಾರನ್ತಪಾಠೋಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಇದಾನಿ ಯುವಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವುಚ್ಚತೇ –
ಯುವಾ, ಯುವಾ, ಯುವಾನೋ, ಯುವಾನಾ। ಯುವಾನಂ, ಯುವಂ, ಯುವಾನೇ, ಯುವೇ। ಯುವಾನಾ, ಯುವೇನ, ಯುವಾನೇನ, ಯುವಾನೇಹಿ, ಯುವಾನೇಭಿ, ಯುವೇಹಿ, ಯುವೇಭಿ। ಯುವಾನಸ್ಸ, ಯುವಸ್ಸ, ಯುವಾನಾನಂ, ಯುವಾನಂ। ಯುವಾನಾ
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಏಕದೇಸೇನ ಆಕಾರನ್ತನಯೋ ಚ ಸಬ್ಬಥಾ ಓಕಾರನ್ತನಯೋ ಚ ಏಕದೇಸೇನ ಚ ಓಕಾರನ್ತನಯೋತಿ ತಯೋ ನಯಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ।
ಮಘವಸದ್ದಸ್ಸಪಿ ‘‘ಮಘವಾ, ಮಘವಾ, ಮಘವಾನೋ, ಮಘವಾನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯುವಸದ್ದಸ್ಸೇವ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾಯೋಜನಂ ಕುಬ್ಬನ್ತಿ ಗರೂ। ನಿರುತ್ತಿಪಿಟಕೇ ಪನ ‘‘ಮಘವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಮಘವನ್ತೋ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ। ಮಘವನ್ತಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಮಘವನ್ತೇ ಪಸ್ಸತಿ। ಮಘವತಾ ಕತಂ, ಮಘವನ್ತೇಹಿ ಕತಂ, ಮಘವನ್ತೇಭಿ ಕತಂ। ಮಘವತೋ ದೀಯತೇ, ಮಘವನ್ತಾನಂ ದೀಯತೇ। ಮಘವತಾ ನಿಸ್ಸಟಂ, ಮಘವನ್ತೇಹಿ ನಿಸ್ಸಟಂ, ಮಘವನ್ತೇಭಿ ನಿಸ್ಸಟಂ। ಮಘವತೋ ಪರಿಗ್ಗಹೋ, ಮಘವನ್ತಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹೋ। ಮಘವತಿ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ, ಮಘವನ್ತೇಸು ಪತಿಟ್ಠಿತಂ। ಭೋ ಮಘವಾ, ಭವನ್ತೋ ಮಘವನ್ತೋ’’ತಿ ಗುಣವಾಪದನಯೇನ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ಚೂಳನಿರುತ್ತಿಯಮ್ಪಿ। ತಂ ಪಾಳಿಯಾ ಸಂಸನ್ದತಿ ಸಮೇತಿ। ಪಾಳಿಯಞ್ಹಿ ‘‘ಸಕ್ಕೋ ಮಹಾಲಿ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ಪುಬ್ಬೇ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಸಮಾನೋ ಮಘೋ ನಾಮ ಮಾಣವೋ ಅಹೋಸಿ, ತಸ್ಮಾ ಮಘವಾತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತೇನ ‘‘ಮಘೋತಿ ನಾಮಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಮಘವಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಿ ಅತ್ಥವಾಚಕವನ್ತುಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಪದಸಿದ್ಧಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಗುಣವನ್ತುಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಯ ಚ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
ಇದಾನಿ ಅದ್ಧಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವುಚ್ಚತೇ – ಅದ್ಧಸದ್ದಸ್ಸ ಹಿ ಯಂ ಕಾಲೇ ಮಗ್ಗೇ ಚ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ‘‘ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ। ದೀಘೋ ಅದ್ಧಾ ಸುದುಗ್ಗಮೋ’’ತಿಆದೀಸು ‘‘ಅದ್ಧಾ’’ತಿ ಪಠಮನ್ತಂ ರೂಪಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಂ ‘‘ಅದ್ಧಾ ಇದಂ ಮನ್ತಪದಂ ಸುದುದ್ದಸ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಏಕಂಸತ್ಥೇ
ಅದ್ಧಾ, ಅದ್ಧಾ, ಅದ್ಧಾನೋ। ಅದ್ಧಾನಂ, ಅದ್ಧಾನೇ। ಅದ್ಧುನಾ, ಅದ್ಧಾನೇಹಿ, ಅದ್ಧಾನೇಭಿ। ಅದ್ಧುನೋ, ಅದ್ಧಾನಂ। ಅದ್ಧುನಾ, ಅದ್ಧಾನೇಹಿ, ಅದ್ಧಾನೇಭಿ। ಅದ್ಧುನೋ, ಅದ್ಧಾನಂ। ಅದ್ಧನಿ, ಅದ್ಧಾನೇ, ಅದ್ಧಾನೇಸು। ಭೋ ಅದ್ಧ, ಭವನ್ತೋ ಅದ್ಧಾ, ಅದ್ಧಾನೋ।
ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಯೋಗಂ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮ – ತಯೋ ಅದ್ಧಾ। ಅದ್ಧಾನಂ ವೀತಿವತ್ತೋ। ಇಮಿನಾ ದೀಘೇನ ಅದ್ಧುನಾ। ದೀಘಸ್ಸ ಅದ್ಧುನೋ ಅಚ್ಚಯೇನ। ಪಥದ್ಧುನೋ ಪನ್ನರಸೇವ ಚನ್ದೋ। ಅಹೂ ಅತೀತಮದ್ಧಾನೇ, ಸಮಣೋ ಖನ್ತಿದೀಪನೋ। ಅದ್ಧಾನೇ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಪಞ್ಞಾಯಿಸ್ಸತಿ। ಇಚ್ಚಾದಯೋ ಞೇಯ್ಯಾ। ಅಯಮ್ಪಿ ಪನೇತ್ಥ ನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ‘‘ಅದ್ಧಾನನ್ತಿ ದುತಿಯೇಕವಚನನ್ತವಸೇನ ಚತುತ್ಥೀಛಟ್ಠೀಬಹುವಚನವಸೇನ ಚ ವುತ್ತಂ ರೂಪಂ। ‘‘ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪಟಿಪ್ಪನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದೀಸು ದೀಘಮಗ್ಗವಾಚಕೇನ ‘‘ಅದ್ಧಾನ’’ನ್ತಿ ನಪುಂಸಕೇನ ಸದಿಸಂ ಸುತಿಸಾಮಞ್ಞವಸೇನಾತಿ।
ಇದಾನಿ ಮುದ್ಧಸದ್ದಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾ ವುಚ್ಚತೇ –
ಮುದ್ಧಾ, ಮುದ್ಧಾ, ಮುದ್ಧಾನೋ। ಮುದ್ಧಂ, ಮುದ್ಧೇ, ಮುದ್ಧಾನೇ। ಮುದ್ಧಾನಾ, ಮುದ್ಧೇಹಿ, ಮುದ್ಧೇಭಿ। ಮುದ್ಧಸ್ಸ, ಮುದ್ಧಾನಂ। ಮುದ್ಧಾನಾ, ಮುದ್ಧೇಹಿ, ಮುದ್ಧೇಭಿ। ಮುದ್ಧಸ್ಸ, ಮುದ್ಧಾನಂ। ಮುದ್ಧನಿ, ಮುದ್ಧನೇಸು। ಭೋ ಮುದ್ಧ, ಭವನ್ತೋ ಮುದ್ಧಾ, ಮುದ್ಧಾನೋ।
ಏವಂ ಅಭಿಭವಿತಾಪದೇನ ವಿಸದಿಸಪದಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಇತಿ ನಾನಾನಯೇಹಿ ಅಭಿಭವಿತಾಪದೇನ ಸದಿಸಾನಿ ವತ್ತಾದೀನಿ ವಿಸದಿಸಾನಿ ಗುಣವಾದೀನಿ ರಾಜಸಾಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಚ ಆಕಾರನ್ತಪದಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ ಸದ್ಧಿಂ ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾಹಿ।
ಏತ್ಥ
ತಸ್ಸ ವೋಹಾರಭೇದೇಸು, ವಿಜಮ್ಭೇ ಞಾಣಮುತ್ತಮಂ॥
ಇತಿ ನವಙ್ಗೇ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ ಬ್ಯಪ್ಪಥಗತೀಸು ವಿಞ್ಞೂನಂ
ಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಾಯ ಕತೇ ಸದ್ದನೀತಿಪ್ಪಕರಣೇ
ಸವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಆಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಾನಂ ಪಕತಿರೂಪಸ್ಸ
ನಾಮಿಕಪದಮಾಲಾವಿಭಾಗೋ ನಾಮ
ಛಟ್ಠೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।
ಉಕಾರನ್ತ ಅವಣ್ಣನ್ತತಾಪಕತಿಕಂ
ಆಕಾರನ್ತಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।