॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥
ಸದ್ದನೀತಿಪ್ಪಕರಣಂ
ಧಾತುಮಾಲಾ
೧೫. ಸರವಗ್ಗಪಞ್ಚಕನ್ತಿಕ ಸುದ್ಧಸ್ಸರಧಾತು
ಇತೋ
ಧಾತುಯೋ ಧಾತುನಿಪ್ಫನ್ನ-ರೂಪಾನಿ ವಿವಿಧಾನಿ ಚ॥
ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ಪಿಟಕಮ್ಹಿ, ಜಿನಪಾಠೇ ಯಥಾಬಲಂ।
ನಯಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ, ಸಮಾಸೇನ ಕಥೇಸ್ಸ’ಹಂ॥
ಇ ಗತಿಯಂ। ಯೇಸಂ ಧಾತೂನಂ ಗತಿಅತ್ಥೋ, ಬುದ್ಧಿಪಿ ತೇಸಂ ಅತ್ಥೋ। ಪವತ್ತಿಪಾಪುಣಾನಿಪಿ। ತತ್ರ ಗಮನಂ ದುವಿಧಂ ಕಾಯಗಮನಂ ಞಾಣಗಮನಞ್ಚ। ತೇಸು ಕಾಯಗಮನಂ ನಾಮ ಇರಿಯಾಪಥಗಮನಂ, ಞಾಣಗಮನಂ ನಾಮ ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಯೋಗಾನುರೂಪೇನ ‘‘ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಜಾನಾತೀ’’ತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ಭವತಿ, ‘‘ಪವತ್ತತೀ’’ತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ಭವತಿ, ‘‘ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ಭವತಿ, ಇರಿಯಾಪಥಗಮನೇನ ಗಚ್ಛತೀತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ಭವತಿ, ಞಾಣಗಮನೇನ ಗಚ್ಛತೀತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ಭವತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸೀಘಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಇರಿಯಾಪಥಗಮನಂ ‘‘ಗಮನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸುನ್ದರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗತೋ। ‘‘ಗತಿಮಾ’’ತಿಆದೀಸು
ತಸ್ಸಿಮಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ – ಇತಿ, ಏತಿ, ಉದೇತಿ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ಉದಾಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ ಭವತಿ। ಉಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ, ದುಕಾರೋ ಆಗಮೋ। ಉಪೇತಿ, ಸಮುಪೇತಿ, ವೇತಿ, ಅಪೇತಿ, ಅವೇತಿ, ಅನ್ವೇತಿ, ಸಮೇತಿ, ಅಭಿಸಮೇತಿ, ಸಮಯೋ, ಅಭಿಸಮಯೋ, ಈದಿ, ಉದಿ, ಏಕೋದಿ, ಪಣ್ಡಿತೋ, ಇತೋ, ಉದಿತೋ, ಉಪೇತೋ, ಸಮುಪೇತೋ, ಅನ್ವಿತೋ, ಅಪೇತೋ, ಸಮೇತೋ, ಏತಬ್ಬೋ, ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬೋ, ಪಟಿಯಮಾನೋ, ಪಟಿಚ್ಚೋ, ಏನ್ತೋ, ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಪಚ್ಚಯೋ, ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ‘‘ಇತಾ, ಇತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾರಹಂ ಇತ್ಥಿನಪುಂಸಕವಸೇನಪಿ। ಪಚ್ಚೇತುಂ, ಉಪೇತುಂ, ಸಮುಪೇತುಂ, ಅನ್ವೇತುಂ, ಸಮೇತುಂ, ಅಭಿಸಮೇತುಂ, ಇಚ್ಚ, ಪಟಿಚ್ಚ, ಸಮೇಚ್ಚ, ಅಭಿಸಮೇಚ್ಚ, ಅಪೇಚ್ಚ, ಉಪೇಚ್ಚ, ಪಟಿಮುಖಂ ಇತ್ವಾ, ಇತ್ವಾನ, ಉಪೇತ್ವಾ, ಉಪೇತ್ವಾನ, ಉಪೇತುನ, ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಬುದ್ಧವಚನಾನುರೂಪತೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಇತಿಇತಿ ಕ್ರಿಯಾಸದ್ದೋ, ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ನ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಇದಮೇತ್ಥ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ದಸ್ಸನಾಯೇವ ಮೇ ರುತೋ॥
‘‘ಇತಾಯಂ ಕೋಧರೂಪೇನ’’, ಇತಿ ಪಾಳಿ ಹಿ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯಮ್ಹಿ, ಮುನಿನಾಹಚ್ಚ ಭಾಸಿತಾ।
ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯೇ ಕೋಧಂ ನಿನ್ದನ್ತೇನ –
‘‘ಇತಾಯಂ ಕೋಧರೂಪೇನ, ಮಚ್ಚುವೇಸೋ ಗುಹಾಸಯೋ।
ತಂ ದಮೇನ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದೇ, ಪಞ್ಞಾವೀರಿಯೇನ ದಿಟ್ಠಿಯಾ’’ತಿ॥
ತತ್ರ ಇತಾಯನ್ತಿ ಇತಿ ಅಯನ್ತಿ ಛೇದೋ। ಇತಿಇತಿ ಚ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸುತ್ತಪದತ್ಥೋ – ಯೋ
ಏತೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಏತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಆಉಪಸಗ್ಗೋ ಸನ್ಧಿಕಿಚ್ಚೇನ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ ನ ಪಾಕಟೋ ವಲಾಹಕಾವತ್ಥರಿತೋ ಪುಣ್ಣಚನ್ದೋ ವಿಯ। ತಥಾ ಹಿ ಏತ್ಥ ಆ ಇತಿ ಏತೀತಿ ಸನ್ಧಿವಿಗ್ಗಹೋ ಭವತಿ, ಆಕಾರಸ್ಸ ಚ ಇಕಾರೇನ ಪರೇನ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ಏಕಾರಾದೇಸೋ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಯಂ ಸೋ ಸಾರಥೀ ಏತಿ। ಏತು ವೇಸ್ಸನ್ತರೋ ರಾಜಾ’’ತಿಆದೀಸು ‘‘ಆಗಚ್ಛತಿ, ಆಗಚ್ಛತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥೋ ಕಥೇತಬ್ಬೋ। ಬ್ಯಾಕರಣಸತ್ಥೇಪಿ ಹಿ ಆ ಇತಿ ಏತೀತಿ ಸನ್ಧಿವಿಗ್ಗಹೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಮ್ಪಿ ನೀತಿ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಅಥ ವಾ ಇತೀತಿ ರಸ್ಸವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಪದಂ ಗಮನಂ ಬೋಧೇತಿ, ಏತೀತಿ ವುದ್ಧಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಪನ ಯಥಾಪಯೋಗಂ ಆಗಮನಾದೀನಿ। ಮತ್ತಾವಸೇನಪಿ ಹಿ ಪದಾನಿ ಸವಿಸೇಸತ್ಥಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ತಂ ಯಥಾ? ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತೋ, ರಟ್ಠಾ ಪಬ್ಬಾಜಿತೋತಿ। ಸಞ್ಞೋಗಾಸಞ್ಞೋಗವಸೇನಪಿ, ತಂ ಯಥಾ? ಗಾಮಾ ನಿಗ್ಗಚ್ಛತಿ। ಯಸಂ ಪೋಸೋ ನಿಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಮ್ಪಿ ನೀತಿ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –
ಇ ಗತಿಯನ್ತಿ ಕಥಿತಾ, ಧಾತು ವುದ್ಧಿಂ ಗತಾ ಯದಾ।
ತದಾ ಆಗಮನತ್ಥಸ್ಸ, ವಾಚಿಕಾ ಪಾಯತೋ ವಸಾ॥
ಇರಿಯಾಪಥತ್ಥತೋ ಹೇ-ಸಾ ನಿಚ್ಚಾಗಮವಾಚಿಕಾ।
‘‘ಅಯಂ ಸೋ ಸಾರಥೀ ಏತಿ’’, ಇಚ್ಚಾದೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ॥
ಅನಿರಿಯಾಪಥತ್ಥೇನ
ಆಗಮನೇ ಚ ಹೋತೀತಿ, ಧೀಮಾ ಲಕ್ಖೇಯ್ಯ ತಂ ಯಥಾ॥
‘‘ಪಟಿಚ್ಚ ಫಲಮೇತೀ’’ತಿ, ಏವಮಾದೀಸು ವತ್ತನೇ।
ವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಾ ಇಕಾರವ್ಹಾ, ಏಸಾ ಧಾತು ಪವತ್ತತಿ॥
‘‘ಅತ್ಥಮೇನ್ತಮ್ಹಿ ಸೂರಿಯೇ, ವಾಳಾ’’ ಇಚ್ಚಾದೀಸು ಪನ।
ಗತೇ, ‘‘ಏತೀತಿ ಇತೀ’’ತಿ-ಆದಿಸ್ವಾಗಮನೇ ಸಿಯಾ॥
ತಥಾ ಹಿ ಈತೀತಿ ಅನತ್ಥಾಯ ಏತಿ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಈತಿ, ಉಪದ್ದವೋ, ಇತಿ ಆಗಮನತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಆಹ ಚ ಸುತ್ತನಿಪಾತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಏತೀತಿ ಈತಿ, ಆಗನ್ತುಕಾನಂ ಅಕುಸಲಭಾಗೀನಂ ಬ್ಯಸನಹೇತೂನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ।
ಇದಾನಿ ಯಥಾರಹಂ ನಿಪಾತಾಖ್ಯಾತನಾಮಿಕಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಇತಿಇತೋ ಸದ್ದಾನಮತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ವುಚ್ಚತೇ – ತತ್ಥ ಇತಿಸದ್ದೋ ಹೇತುಪರಿಸಮಾಪನಾದಿಪದತ್ಥ ವಿಪರಿಯಾಯ ಪಕಾರಾವಧಾರಣ ನಿದಸ್ಸನಾದಿಅನೇಕತ್ಥಪ್ಪಭೇದೋ। ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ರುಪ್ಪತೀತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಸ್ಮಾ ರೂಪನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಹೇತುಅತ್ಥೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ ಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ ಭವಥ, ಮಾ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ। ಅತ್ಥಿ ಮೇ ತುಮ್ಹೇಸು ಅನುಕಮ್ಪಾ, ಕಿನ್ತಿ ಮೇ ಸಾವಕಾ ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ನೋ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪರಿಸಮಾಪನೇ। ‘‘ಇತಿ ವಾ ಇತಿ ಏವರೂಪಾ ವಿಸೂಕದಸ್ಸನಾ ಪಟಿವಿರತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಆದಿಅತ್ಥೋ। ‘‘ಮಾಗಣ್ಡಿಯೋತಿ ತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾ ಸಮಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವೋಹಾರೋ ನಾಮಂ ನಾಮಕಮ್ಮಂ ನಾಮಧೇಯ್ಯಂ ನಿರುತ್ತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಮಭಿಲಾಪೋ’’ತಿಆದೀಸು ಪದತ್ಥವಿಪರಿಯಾಯೇ। ‘‘ಇತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸಪ್ಪಟಿಭಯೋ ಬಾಲೋ, ಅಪ್ಪಟಿಭಯೋ ಪಣ್ಡಿತೋ। ಸಉಪದ್ದವೋ ಬಾಲೋ, ಅನುಪದ್ದವೋ ಇತಿಸದ್ದೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ಅಯಮೇವತ್ಥೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನಿಪಾತತ್ಥೋ ಪನ ನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ವಿಞ್ಞೂನಂ ಅತ್ಥಗ್ಗಹಣೇ ಕೋಸಲ್ಲುಪಾದನತ್ಥಂ ಕೇವಲಂ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ಆಗತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಇತರೋ ಪನ –
ಗತ್ಯತ್ಥೇ ಚಿಮಸದ್ದತ್ಥೇ, ಇತೋಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ।
ಅನ್ವಿತೋ’’ತಿ ಹಿ ಗತ್ಯತ್ಥೇ, ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ಭವೇ॥
ಇಮಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಮ್ಹಿ, ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ಭವೇ।
‘‘ಇತೋ ಸಾ ದಕ್ಖಿಣಾ ದಿಸಾ’’, ಇತಿಆದೀಸು ಪಾಳಿಸು॥
ಗತ್ಯತ್ಥೋ ಇಚ್ಛಿತೋ ಏತ್ಥ, ಇತರತ್ಥೋ ನ ಇಚ್ಛಿತೋ।
ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸಾ ವುತ್ತೋ, ಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಾಯ ವಿಞ್ಞುನಂ॥
ಇಧ ಪನ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಂ ಸನಿಬ್ಬಚನಂ ವತ್ತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅವತ್ವಾ ಉಪರಿ ಅಯಧಾತುವಿಸಯೇಯೇವ ವಕ್ಖಾಮ ಇ ಏ ಅಯಧಾತುವಸೇನ ತಿಧಾತುಮಯತ್ತಾ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ। ತತ್ರ ಇತೀತಿ ಇಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತಪದಸ್ಸ ಚ ‘‘ಏತಿ, ಉದೇತೀ’’ತಿಆದೀನಞ್ಚ ಏಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತಪದಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಏವರೂಪಾನಂ ಪದಮಾಲಾ ಯಥಾರಹಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅತ್ತನೋಪದಾನಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಈದಿಸೇಸು ಹಿ ಠಾನೇಸು ದುಕ್ಕರಾ ಕ್ರಿಯಾಪದಮಾಲಾ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕರಣೇ ಸುಕರಾ ಚ ದುಕ್ಕರಾ ಚ ತ್ಯನ್ತಪದಮಾಲಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಾ ಭೂವಾದಿಗಣಾದೀಸು ಅಟ್ಠಸು ಗಣೇಸು ವಿಹಿತೇಹಿ ಛನ್ನವುತಿಯಾ ವಚನೇಹಿ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಂ ಅಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಞ್ಚ ಪದಮಾಲಾನಯಂ ಬ್ರೂಮ –
ಅಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತ-ಪದಾನಂ ಪನ್ತಿಯೋ ಬುಧೋ।
ಭವತಿ ರುನ್ಧತಾದೀನಂ, ಯೋಜೇ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬಥಾ॥
ಇತಿ ಏತೀ’’ತಿ ಚೇತೇಸಂ, ಪದಾನಂ ಪನ ಪನ್ತಿಯೋ।
ಸುದ್ಧಸ್ಸರಪುಬ್ಬಕಾನಂ, ಯೋಜೇ ವಿಞ್ಞೂ ಯಥಾರಹಂ॥
ಆಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತ-ಪದಾನಞ್ಚಾಪಿ ಪನ್ತಿಯೋ।
‘‘ಯಾತಿ ಸುಣಾತಿ ಅಸ್ನಾ-ತಿ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಂ ಯಥಾರಹಂ॥
ಇವಣ್ಣಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತ-ಪದಾನಮಪಿ ಪಾಳಿಯೋ।
ಯೋಜೇ ‘‘ರುನ್ಧಿತಿ ರುನ್ಧೀತಿ’’-ಇಚ್ಚಾದೀನಂ ಯಥಾರಹಂ॥
ಉಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತ-ಸುತಿಇತಿ ಪದಸ್ಸ ಚ।
ಪೇರಣತ್ಥೇ ಪವತ್ತಸ್ಸ, ಯೋಜೇ ಮಾಲಂ ಯಥಾರಹಂ॥
ಏಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತ-ಪದಾನಮ್ಪಿ ಯಥಾರಹಂ।
‘‘ಜೇತಿ ರುನ್ಧೇತಿ ಕಾರೇತಿ, ಕಾರಾಪೇತೀ’’ತಿಆದೀನಂ॥
ಓಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತ-ಪದಾನಮ್ಪಿ ಪದಕ್ಕಮೇ।
‘‘ಕರೋತಿ ಭೋತಿ ಹೋತೀ’’ತಿ-ಆದೀನಂ ಯುತ್ತಿತೋವದೇ।
ಇಚ್ಚೇವಂ ಸತ್ತಧಾ ವುತ್ತೋ, ಪದಮಾಲಾನಯೋ ಮಯಾ।
ಇತೋ ಮುತ್ತೋ ನಯೋ ನಾಮ, ನತ್ಥಿ ಕೋಚಿ ಕ್ರಿಯಾಪದೇ॥
‘‘ಆದತ್ತೇ ಕುರುತೇ ಪೇತೇ’’, ಇಚ್ಚಾದಿ ನಯದಸ್ಸನಾ।
ಯಥಾರಹಂ ಯುತ್ತಿತೋತಿ, ವಚನಂ ಏತ್ಥ ಭಾಸಿತಂ॥
ಇದಾನಿ ಇಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತಪದಸ್ಸ ಕಮೋ ವುಚ್ಚತೇ – ಇತಿ, ಇನ್ತಿ। ಇಸಿ, ಇಥ। ಇಮಿ, ಇಮ। ಅಪರಿಪುಣ್ಣೋ ವತ್ತಮಾನಾನಯೋ। ಇತು, ಇನ್ತು। ಇಹಿ, ಇಥ। ಇಮಿ, ಇಮ। ಅಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಪಞ್ಚಮೀನಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಾಸನಾನುರೂಪಭಾವಸ್ಸ ಇಮಾನಿ ಸಾಧಕಪದಾನಿ ವೇತಿ। ವಿಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇತಿಸದ್ದೋ ಹೇತ್ಥ ಗಮನಂ ಬೋಧೇತಿ। ತಥಾ ಅಪ ಇತಿ ಅಪೇತಿ। ಅಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನು ಇತಿ ಅನ್ವೇತಿ। ಅನುಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಗರೂ ಪನ ಅನು ಏತಿ ಅನ್ವೇತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ತಂ –
‘‘ಯಥಾ ಆರಞ್ಞಕಂ ನಾಗಂ, ದನ್ತಿಂ ಅನ್ವೇತಿ ಹತ್ಥಿನೀ।
ಜೇಸ್ಸನ್ತಂ ಗಿರಿದುಗ್ಗೇಸು, ಸಮೇಸು ವಿಸಮೇಸು ಚ।
ಏವಂ ತಂ ಅನುಗಚ್ಛಾಮಿ, ಪುತ್ತೇ ಆದಾಯ ಪಚ್ಛತೋ’’ತಿ॥
ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ನ ಸಮೇತಿ ‘‘ಜೇಸ್ಸನ್ತಂ ಅನ್ವೇತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ‘‘ಅನುಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಚ। ತಥಾ ಹಿ ಏತಿಸದ್ದೋ ಯತ್ಥ ಚೇ ಇರಿಯಾಪಥವಾಚಕೋ, ತತ್ಥ ಆಗಮನಂಯೇವ ಜೋತೇತಿ, ನ ಗಮನಂ, ತಸ್ಮಾ ಆಗಮನತ್ಥಸ್ಸ ಅಯುತ್ತಿತೋ ಗಮನತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಯುತ್ತಿತೋ ವಿ ಇತಿಆದಿನಾ ಛೇದೋ ಞೇಯ್ಯೋ। ಏತೇಸಞ್ಚ ಇತಿಸದ್ದವಸೇನ ಕತಛೇದಾನಂ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ ಯುತ್ತಿಭಾವಞ್ಚ ‘‘ಇತಾಯಂ ಕೋಧರೂಪೇನಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯೇವ ಸಾಧೇತಿ, ತಸ್ಮಾಯೇವ ‘‘ಅನು ಇತಿ, ಅನು ಇನ್ತಿ, ಅನು ಇಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಅನ್ವೇತೀ’’ತಿಆದೀನಂ ಛೇದೇ ಲಬ್ಭಮಾನನಯೇನ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ವತ್ತಮಾನಾಪಞ್ಚಮೀನಯೋ ಪರಸ್ಸಪದವಸೇನ ದಸ್ಸಿತೋ। ಸತ್ತಮೀರೂಪಾದೀನಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಾನಿ।
ಇಮಾನಿ ಪನ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ರೂಪಾನಿ, ಸಿತ್ತಾ ತೇ ಲಹುಮೇಸ್ಸತಿ। ಇಸ್ಸತಿ, ಇಸ್ಸನ್ತಿ। ಇಸ್ಸಸಿ, ಇಸ್ಸಥ। ಇಸ್ಸಾಮಿ, ಇಸ್ಸಾಮ। ಇಸ್ಸತೇ, ಇಸ್ಸನ್ತೇ। ಇಸ್ಸಸೇ, ಇಸ್ಸವ್ಹೇ। ಇಸ್ಸಂ, ಇಸ್ಸಾಮ್ಹೇ। ಅಸಬ್ಬಧಾತುಕತ್ತೇಪಿ ಸುದ್ಧಸ್ಸರತ್ತಾ ಧಾತುಸ್ಸ ಇಕಾರಾಗಮೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀನಯೋ।
ಅಥ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಇಸ್ಸಾ, ಇಸ್ಸಂಸು। ಇಸ್ಸೇ, ಇಸ್ಸಥ। ಇಸ್ಸಂ, ಇಸ್ಸಮ್ಹಾ। ಇಸ್ಸಥ, ಇಸ್ಸಿಸು। ಇಸ್ಸಸೇ, ಇಸ್ಸವ್ಹೇ। ಇಸ್ಸಂ, ಇಸ್ಸಾಮ್ಹಸೇ। ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಭಾವೇ ಅಕಾರಿಕಾರಾಗಮೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ ಅನೇಕನ್ತಿಕತ್ತಾ ವಾ ಅನುಪಪನ್ನತ್ತಾ ಚ ಅಕಾರಾಗಮೋ ನ ಹೋತಿ। ದ್ವಿನ್ನಞ್ಹೇತ್ಥ ಸುದ್ಧಸ್ಸರಾನಂ ಅನನ್ತರಿಕಾನಂ ಏಕತೋಸನ್ನಿಪಾತೋ ಅನುಪಪತ್ತಿ। ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿನಯೋ।
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ತೇಪಿಟಕೇ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಸೋತೂನಂ ಪಯೋಗತ್ಥೇಸು ಪರಮಕೋಸಲ್ಲಜನನತ್ಥಂ ‘‘ನನು ತೇ ಸುತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭಞ್ಞಮಾನೇ, ದೇವಾ ನ ಇಸ್ಸನ್ತಿ ಪುರಿಸಪರಕ್ಕಮಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಾಳಿತೋ ನಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ರೂಪೇಹಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಮಾನಾನಿ ಅಸಮಾನತ್ಥಾನಿ ವತ್ತಮಾನಿಕರೂಪಾನಿ ಚ ಈಸಕಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮಾನಾನಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀಕಾಲಾತಿಪತ್ತೀನಂ ರೂಪಾನಿ ಚ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮ – ವತ್ತಮಾನಾವಸೇನ ತಾವ ‘‘ಇಸ್ಸತಿ, ಇಸ್ಸನ್ತಿ। ಇಸ್ಸಸಿ, ಇಸ್ಸಥಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅತ್ಥೋ ಪನ ‘‘ಇಸ್ಸಂ ಕರೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ಥೇ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀವಸೇನ ‘‘ಇಸ್ಸಿಸ್ಸತಿ, ಇಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಇಸ್ಸಿಸ್ಸಸಿ, ಇಸ್ಸಿಸ್ಸಥಾ’’ತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅತ್ಥೋ ಪನ ‘‘ಇಸ್ಸಂ ಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿವಸೇನ ಪನ ‘‘ಇಸ್ಸಿಸ್ಸಾ, ಇಸ್ಸಿಸ್ಸಂಸು। ಇಸ್ಸಿಸ್ಸೇ, ಇಸ್ಸಿಸ್ಸಥಾ’’ತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ‘‘ಇಸ್ಸಂ ಅಕರಿಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಧಾತ್ವನ್ತರವಸೇನ ಸಂಸನ್ದನಾನಯೋಯಂ।
ಇದಾನಿ ಏಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತಪದಸ್ಸ ಕಮೋ ವುಚ್ಚತೇ –
ಏತಿ, ಏನ್ತಿ। ಏಸಿ, ಏಥ। ಏಮಿ, ಏಮ।
ಏತು, ಏನ್ತು। ಏಹಿ, ಏಥ। ಏಮಿ, ಏಮ।
ನ ಚ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ದುಕ್ಖನ್ತಂ, ವಿಸ್ಸಾಸಂ ಏಯ್ಯ ಪಣ್ಡಿತೋ।
ನಿವೇಸನಾನಿ ಮಾಪೇತ್ವಾ, ವೇದೇಹಸ್ಸ ಯಸಸ್ಸಿನೋ।
ಯದಾ ತೇ ಪಹಿಣಿಸ್ಸಾಮಿ, ತದಾ ಏಯ್ಯಾಸಿ ಖತ್ತಿಯ॥
ಏಯ್ಯ
ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಏಯ್ಯ, ತೇ ಏಯ್ಯುಂ। ತ್ವಂ ಏಯ್ಯಾಸಿ, ತುಮ್ಹೇ ಏಯ್ಯಾಥ। ಅಹಂ ಏಯ್ಯಾಮಿ, ಮಯಂ ಏಯ್ಯಾಮ। ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಏಥ, ತೇ ಏರಂ। ತ್ವಂ ಏಥೋ, ತುಮ್ಹೇ ಏಯ್ಯಾವ್ಹೋ। ಅಹಂ ಏಯ್ಯಂ, ಮಯಂ ಏಯ್ಯಾಮ್ಹೇ।
ಪರೋಕ್ಖಾಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀರೂಪಾನಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಾನಿ।
ಏಸ್ಸತಿ, ಏಸ್ಸನ್ತಿ। ಏಸ್ಸಸಿ, ಏಸ್ಸಥ। ಏಸ್ಸಾಮಿ, ಏಸ್ಸಾಮ। ಏಸ್ಸತೇ, ಏಸ್ಸನ್ತೇ। ಏಸ್ಸಸೇ, ಏಸ್ಸವ್ಹೇ। ಏಸ್ಸಂ, ಏಸ್ಸಾಮ್ಹೇ।
ಸಮ್ಮೋದಮಾನಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಜಾಲಮಾದಾಯ ಪಕ್ಖಿನೋ।
ಯದಾ ತೇ ವಿವದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತದಾ ಏಹಿನ್ತಿ ಮೇ ವಸಂ॥
‘‘ಅಭಿದೋಸಗತೋ ಇದಾನಿ ಏಹೀ’’ತಿ ವಚನದಸ್ಸನತೋ ಅಪರಾನಿಪಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀರೂಪಾನಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಏಹಿತಿ, ಏಹಿನ್ತಿ। ಏಹಿಸಿ, ಏಹಿಥ। ಏಹಿಮಿ, ಏಹಿಮ। ಏಹಿತೇ, ಏಹಿನ್ತೇ। ಏಹಿಸೇ, ಏಹಿವ್ಹೇ। ಏಹಿಸ್ಸಂ, ಏಹಿಸ್ಸಾಮ್ಹೇ।
ಏಸ್ಸಾ, ಏಸ್ಸಂಸು। ಏಸ್ಸೇ, ಏಸ್ಸಥ। ಏಸ್ಸಂ ಏಸ್ಸಾಮ್ಹಾ। ಏಸ್ಸಥ, ಏಸ್ಸಿಸು। ಏಸ್ಸಸೇ, ಏಸ್ಸವ್ಹೇ। ಏಸ್ಸಿಂ, ಏಸ್ಸಾಮ್ಹಸೇ।
ಅಥಾಪರೋಪಿ ಏಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತಪದಕ್ಕಮೋ ಭವತಿ।
ಉದೇತಿ, ಉದೇನ್ತಿ। ಉದೇಸಿ, ಉದೇಥ। ಉದೇಮಿ, ಉದೇಮ॥
ಉದೇತು, ಉದೇನ್ತು। ಉದೇಹಿ, ಉದೇಥ। ಉದೇಮಿ, ಉದೇಮ, ಉದಾಮಸೇ।
ಉದೇಯ್ಯ, ಉದೇಯ್ಯುಂ। ಸೇಸಂ ನೇಯ್ಯಂ। ಉದಿಸ್ಸತಿ, ಉದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಸೇಸಂ ನೇಯ್ಯಂ। ಉದಿಸ್ಸಾ, ಉದಿಸ್ಸಂಸು। ಸೇಸಂ ನೇಯ್ಯಂ।
ಇಮಾನಿ ಸುದ್ಧಸ್ಸರಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಕಕಾರನ್ತಧಾತು
ಕು ಸದ್ದೇ ಕೇ ಚ। ಕೋತಿ, ಕವತಿ, ಕಾಯತಿ, ಏವಂ ಕತ್ತುಪದಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಕುಯ್ಯತಿ, ಕಿಯ್ಯತಿ, ಏವಂ ಕಮ್ಮಪದಾನಿ। ಕಾನನಂ, ಕಬ್ಬಂ, ಜಾತಕಂ, ಏವಂ ನಾಮಿಕಪದಾನಿ। ಕುತ್ವಾ, ಕುತ್ವಾನ, ಕವಿತ್ವಾ, ಕವಿತ್ವಾನ, ಕಾವಿತ್ವಾ, ಕಾವಿತ್ವಾನ, ಕಾಯಿತುಂ, ಏವಂ ಅಬ್ಯಯಪದಾನಿ।
ತತ್ರ ಕಾನನನ್ತಿ ಠಿತಮಜ್ಝನ್ಹಿಕಸಮಯೇ ಕವತಿ ಸದ್ದಂ ಕರೋತೀತಿ ಕಾನನಂ, ವನಂ। ತಥಾ ಹಿ –
‘‘ಠಿತೇ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕೇ ಕಾಲೇ, ಸನ್ನಿಸೀವೇಸು ಪಕ್ಖಿಸು।
ಸಣತೇವ ಬ್ರಹಾರಞ್ಞಂ, ಸಾ ರತಿ ಪಟಿಭಾತಿ ಮ’’ನ್ತಿ
ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಕೋಕಿಲಮಯೂರಾದಯೋ ಕವನ್ತಿ ಸದ್ದಾಯನ್ತಿ ಕೂಜನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಕಾನನಂ। ಮನೋಹರತಾಯ ಅವಸ್ಸಂ ಕುಯ್ಯತಿ ಪಣ್ಡಿತೇಹೀತಿ ಕಬ್ಬಂ। ಕಾವಿಯಂ। ಕಾವೇಯ್ಯಂ। ಅಞ್ಞತ್ರ ಪನ ಕವೀನಂ ಇದನ್ತಿ ಕಬ್ಬನ್ತಿ ತದ್ಧಿತವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಕೇಚಿ ತು ಕಾಬ್ಯನ್ತಿ ಸದ್ದರೂಪಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ನ ತಂ ಪಾವಚನೇ ಪಮಾಣಂ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾಭಾವತೋ। ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾತೋಪಿ ಹಿ ಆಚರಿಯಾ ನಯಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ಜಾತಂ ಭೂತಂ ಅತೀತಂ ಭಗವತೋ ಚರಿಯಂ, ತಂ ಕೀಯತಿ ಕಥೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಜಾತಕಂ। ಜಾತಕಪಾಳಿ ಹಿ ಇಧ ‘‘ಜಾತಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ಅಞ್ಞತ್ರ ಪನ ಜಾತಂ ಏವ ಜಾತಕನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ಜಾತಕಸದ್ದೋ ದೇಸನಾಯಮ್ಪಿ ವತ್ತತಿ ‘‘ಇತಿವುತ್ತಕಂ ಜಾತಕಂ ಅಬ್ಭುತಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದೀಸು। ಜಾತಿಯಮ್ಪಿ ವತ್ತತಿ ‘‘ಜಾತಕಂ ಸಮೋಧಾನೇಸೀ’’ತಿಆದೀಸು।
ಪಕ್ಕ ನೀಚಗತಿಯಂ। ನೀಚಗಮನಂ ನಾಮ ಹೀನಗಮನಂ ಹೀನಪ್ಪವತ್ತಿ ವಾ। ನೀಚಸದ್ದೋ ಹಿ ಹೀನವಾಚಕೋ ‘‘ನೀಚೇ ಕುಲೇ ಪಚ್ಚಾಜಾತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ। ಪಕ್ಕತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಮೇತ್ಥ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ನಾಮಿಕಪದಂ। ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ನಾಮಿಕಪದಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನಾಮಿಕಪದಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ
ತಕ ಹಸನೇ। ಹಸನಂ ಹಾಸೋ। ತಕತಿ।
ತಕಿ ಕಿಚ್ಛಜೀವನೇ। ಕಿಚ್ಛಜೀವನಂ ಕಸಿರಜೀವನಂ। ತಙ್ಕತಿ। ಆತಙ್ಕತಿ। ಆತಙ್ಕೋ। ಆತಙ್ಕೋತಿ ಕಿಚ್ಛಜೀವಿತಕರೋ ರೋಗೋ, ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ‘‘ಅಪ್ಪಾಬಾಧಂ ಅಪ್ಪಾತಙ್ಕ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೇ ಇತಿ ಅತ್ಥಂ ಸಂವಣ್ಣೇಸುಂ ‘‘ಆಬಾಧೋತಿ ವಿಸಭಾಗವೇದನಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಯಾ ಏಕದೇಸೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸಕಲಸರೀರಂ ಅಯಪಟ್ಟೇನ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ವಿಯ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಆತಙ್ಕೋತಿ ಕಿಚ್ಛಜೀವಿತಕರೋ ರೋಗೋ। ಅಥ ವಾ ಯಾಪೇತಬ್ಬರೋಗೋ ಆತಙ್ಕೋ, ಇತರೋ ಆಬಾಧೋ। ಖುದ್ದಕೋ ವಾ ರೋಗೋ ಆತಙ್ಕೋ, ಬಲವಾ ಆಬಾಧೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘ಅಜ್ಝತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಆಬಾಧೋ, ಬಹಿದ್ಧಾಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಆತಙ್ಕೋ’ತಿ ವದನ್ತೀ’’ತಿ।
ಆತಙ್ಕೋ ಆಮಯೋ ರೋಗೋ,
ಬ್ಯಾಧಾ’ಬಾಧೋ ಗದೋ ರುಜಾ।
ಅಕಲ್ಲಞ್ಚೇವ ಗೇಲಞ್ಞಂ,
ನಾಮಂ ರೋಗಾಭಿಧಾನಕಂ॥
ಸುಕ ಗತಿಯಂ। ಸೋಕತಿ, ಸುಕೋ, ಸುಕೀ। ತತ್ರ ಸುಕೋತಿ ಸುವೋ। ಸೋಕತಿ ಮನಾಪೇನ ಗಮನೇನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಸುಕೋ। ತಸ್ಸ ಭರಿಯಾ ಸುಕೀ।
ಬುಕ್ಕ ಭಸ್ಸನೇ। ಇಧ ಭಸ್ಸನಂ ನಾಮ ಸುನಖಭಸ್ಸನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ‘‘ಸುನಖೋ ಭಸ್ಸಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ, ನ ‘‘ಆವಾಸೋ ಗೋಚರಂ
ಧಕ ಪಟಿಘಾತೇ ಗತಿಯಞ್ಚ। ಪಟಿಘಾತೋ ಪಟಿಹನನಂ। ಧಕತಿ।
ಚಕ ತಿತ್ತಿಪಟಿಘಾತೇಸು। ತಿತ್ತಿ ತಪ್ಪನಂ, ಪಟಿಘಾತಂ ಪಟಿಹನನಂವ। ಚಕತಿ।
ಅಕ ಕುಟಿಲಗತಿಯಂ। ಅಕತಿ। ಏತಾ ಕುಆದಿಕಾ ಅಕಪರಿಯನ್ತಾ ಧಾತುಯೋ ಪರಸ್ಸ ಭಾಸಾತಿ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ವದನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಮತೇ ಏತಾ ‘‘ತಿ ಅನ್ತಿ, ತು ಅನ್ತು’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಂಯೇವ ವಿಸಯೋ। ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ತಂ ಇಧ ಪಮಾಣಂ।
ಇ ಅಜ್ಝಯನೇ। ಅಜ್ಝಯನಂ ಉಚ್ಚಾರಣಂ ಸಿಕ್ಖನಂ ವಾ, ಅಯತಿ, ಅಧೀಯತಿ, ಅಜ್ಝಯತಿ, ಅಧೀತೇ, ಅಜ್ಝೇನಂ, ಅಜ್ಝಾಯಕೋ। ದಿಬ್ಬಂ ಅಧೀಯಸೇ ಮಾಯಂ। ಅಧೀಯನ್ತಿ ಮಹಾರಾಜ, ದಿಬ್ಬಮಾಯಿಧ ಪಣ್ಡಿತಾ। ಅಜ್ಝೇನಮರಿಯಾ ಪಥವಿಂ ಜನಿನ್ದಾ। ತತ್ಥ ಅಜ್ಝಾಯಕೋತಿ ಅಜ್ಝಯತೀತಿ ಅಜ್ಝಾಯಕೋ, ಮನ್ತೇ ಪರಿವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಉ ಸದ್ದೇ। ಅವತಿ, ಅವನ್ತಿ। ಅವಸಿ। ಏತ್ಥ ‘‘ಯೋ ಆತುಮಾನಂ ಸಯಮೇವ ಪಾವಾ’’ತಿ ಪಾಳಿ ಪಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಉಧಾತುಸ್ಸ ಪಯೋಗೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಪಪುಬ್ಬಸ್ಸ ವದಧಾತುಸ್ಸ ದಕಾರಲೋಪಪ್ಪಯೋಗೋತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ।
ವಙ್ಕ ಕೋಟಿಲ್ಲೇ। ವಙ್ಕತಿ। ವಙ್ಕಂ। ವಙ್ಕಸದ್ದೋ ಹಿ ವಕ್ಕಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥೋ, ವಕ್ಕಸದ್ದೋ ಚ ವಙ್ಕಸದ್ದೇನ। ತಥಾ ಹಿ –
‘‘ಯಂ ನಿಸ್ಸಿತಾ ಜಗತಿರುಹಂ, ಸ್ವಾಯಂ ಅಗ್ಗಿಂ ಪಮುಞ್ಚತಿ।
ದಿಸಾ ಭಜಥ ವಕ್ಕಙ್ಗಾ, ಜಾತಂ ಸರಣತೋ ಭಯ’’ನ್ತಿ॥
ಪಾಳಿ ವಕ್ಕಸದ್ದೋ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಂ ಪತ್ವಾ ಕಕಾರರಕಾರಸಞ್ಞೋಗಕ್ಖರಿಕೋ ಭವತಿ, ಧಾತುಭಾವೋ ಪನಸ್ಸ ಪೋರಾಣೇಹಿ ನ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ನ ದಿಟ್ಠಂ। ಇಮಸ್ಸ ಪನ ವಙ್ಕಸದ್ದಸ್ಸ ‘‘ವಙ್ಕ ಕೋಟಿಲ್ಲೇ’’ತಿ ಧಾತುಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ‘‘ವಙ್ಕತೀ’’ತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಞ್ಚ, ಪಾಳಿಯಂ ತು ‘‘ವಙ್ಕತೀ’’ತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ನ ದಿಟ್ಠಂ, ತಥಾ ಭಾವವಾಚಕೋ ವಙ್ಕಸದ್ದೋಪಿ। ವಾಚ್ಚಲಿಙ್ಗೋ ಪನ ಅನೇಕೇಸು ಠಾನೇಸು ದಿಟ್ಠೋ। ತತ್ತ ವಙ್ಕತೀತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ಪಾಳಿಯಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವ ನಾಥತೀತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಮಿವ। ಭಾವವಾಚಕಸ್ಸ ಪನ ವಙ್ಕಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾ ನತ್ಥಿತಾ ಚ ಪಾಳಿಆದೀಸು ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ। ಕೇಚೇತ್ಥ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ಯದಿ ಭಾವವಾಚಕೋ ವಙ್ಕಸದ್ದೋ ನತ್ಥಿ, ಕಥಂ ‘ಅಟ್ಠವಙ್ಕಂ ಮಣಿರತನಂ ಉಳಾರ’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಾಸೋ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ಅಟ್ಠಸು ಠಾನೇಸು ವಙ್ಕಂ ಅಟ್ಠವಙ್ಕಂ, ನ ಅಟ್ಠವಙ್ಕಾನಿ ಯಸ್ಸಾತಿ। ದಬ್ಬವಾಚಕೋ ಹಿ ವಙ್ಕಸದ್ದೋ, ನ ಭಾವವಾಚಕೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ವಙ್ಕಂ ವಕ್ಕಞ್ಚ ಕುಟಿಲಂ, ಜಿಮ್ಹಞ್ಚ ರಿಮ್ಹಮನುಜು।
ವಙ್ಕಸದ್ದಾದಯೋ ಏತೇ, ವಾಚ್ಚಲಿಙ್ಗಾ ತಿಲಿಙ್ಗಿಕಾ॥
ಅಥ ವಾ ವಙ್ಕಸದ್ದೋಯಂ, ‘‘ವಙ್ಕಘಸ್ತಾ’’ತಿಆದಿಸು।
ಬಳಿಸೇ ಗಿರಿಭೇದೇ ಚ, ವತ್ತತೇ ಸ ಪುಮಾ ತದಾ॥
ಅಯಞ್ಹಿ ‘‘ತೇ’ಮೇ ಜನಾ ವಙ್ಕಘಸ್ತಾ ಸಯನ್ತಿ। ಯಥಾಪಿ ಮಚ್ಛೋ ಬಳಿಸಂ, ವಙ್ಕಂ ಮಂಸೇನ ಛಾದಿತಂ। ವಙ್ಕಘಸ್ತೋವ ಅಮ್ಬುಜೋ’’ತಿಆದೀಸು ಬಳಿಸೇ ವತ್ತತಿ।
ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ ‘‘ನನು ಚ ಭೋ ‘ಯಥಾಪಿ ಮಚ್ಛೋ ಬಳಿಸಂ, ವಙ್ಕಂ ಮಂಸೇನ ಛಾದಿತ’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಙ್ಕಸದ್ದೋ ಗುಣವಾಚಕೋ ವಿಸೇಸನಸದೋ, ಯೇನ ಬಳಿಸೋ ವಿಸೇಸಿತೋ, ತೇನ ವಙ್ಕಂ ಕುಟಿಲಂ ಬಳಿಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ? ತನ್ನ, ವಙ್ಕಸದ್ದೇ ಅವುತ್ತೇಪಿ ಬಳಿಸಸಭಾವಸ್ಸ ವಙ್ಕತ್ತಾ ಕುಟಿಲತ್ಥೋ ಪಾಕಟೋತಿ ನತ್ಥಿ ವಿಸೇಸನಸದ್ದೇನ ನಾಗಸದ್ದಸ್ಸ ದನ್ತೀಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪರಿಯಾ ಯವಚನತ್ತೇಪಿ ದನ್ತಿನ್ತಿ ಮನೋರಮದನ್ತಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಂವಣ್ಣಿತೋ, ತಥಾ ‘‘ಬಳಿಸಂ ವಙ್ಕ’’ನ್ತಿ ಇಮೇಸಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪರಿಯಾಯವಚನತ್ತೇಪಿ ವಙ್ಕನ್ತಿ ಕುಟಿಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಾಲರಾಜಾ ವಿಯ ಸುಫುಲ್ಲಿತೋ ಹೋತಿ, ದೇಸನಾ ಚ ವಿಲಾಸಪ್ಪತ್ತಾ, ನ ಪನ ‘‘ವಙ್ಕಂ ಬಳಿಸ’’ನ್ತಿ ಸದ್ದಾನಂ ಗುಣಗುಣೀವಸೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದೀಸು ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಇಮೇಸಂ ವಿಯ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ। ನ ಹಿ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೋ ಪೋರಾಣೇಹಿ ಅನುಮತೋ।
‘‘ಯತ್ಥ ಏತಾದಿಸೋ ಸತ್ಥಾ, ಲೋಕೇ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ।
ತಥಾಗತೋ ಬಲಪ್ಪತ್ತೋ, ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ’’ತಿ,
‘‘ಬುದ್ಧಂ ಬುದ್ಧಂ ನಿಖಿಲವಿಸಯಂ ಸುದ್ಧಿಯಾ ಯಾವ ಸುದ್ಧಿ’’ನ್ತಿ ಚ ಆದೀಸು ಪನ ಅನುಮತೋ। ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಏತಾದಿಸೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ತಥಾಗತೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಬಲಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ’’ತಿ ಚ ಇಮಾನಿ ‘‘ಸತ್ಥಾ’’ತಿ ಅನೇನ ಪದೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಾನಿ। ತಥಾ ‘‘ಬುದ್ಧಂ ಬುದ್ಧ’’ನ್ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪುರಿಮೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಂ ಭವತಿ।
ಇತಿ ‘‘ಯಥಾಪಿ ಮಚ್ಛೋ ಬಳಿಸಂ, ವಙ್ಕಂ ಮಂಸೇನ ಛಾದಿತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಙ್ಕಸದ್ದೋ ಬಳಿಸಸ್ಸಾಭಿಧಾನನ್ತರಂ, ನ ಗುಣವಾಚಕೋ। ಏವಂ ವಙ್ಕಸದ್ದೋ ಬಳಿಸೇ ವತ್ತತಿ। ‘‘ಕಙ್ಕಂ ಗಚ್ಛಾಮ ಪಬ್ಬತಂ। ದೂರೇ ವಙ್ಕತಪಬ್ಬತೋ’’ತಿಆದೀಸು ತಕಾರಾಗಮಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ವಙ್ಕತಪಬ್ಬತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ವಙ್ಕೋಯೇವ ವಙ್ಕತಾ, ಯಥಾ ದೇವೋ ಏವ ದೇವತಾ। ಯಥಾ ಚ ದಿಸಾ ಏವ ದಿಸತಾತಿ, ಏವಂ ತಾಪಚ್ಚಯವಸೇನ ವಙ್ಕತಾ ಚ ಸಾ ಪಬ್ಬತೋ ಚಾತಿ ‘‘ವಙ್ಕತಪಬ್ಬತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಮಜ್ಝೇ ರಸ್ಸವಸೇನ ಚೇತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ವಙ್ಕಮಸ್ಸ ಸಣ್ಠಾನಮತ್ಥೀತಿ ವಙ್ಕತೋತಿ ಮನ್ತುಅತ್ಥೇ ತಪಚ್ಚಯೋ, ಯಥಾ ಪಬ್ಬಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಬ್ಬತೋತಿ। ಏವಂ ವಙ್ಕತೋ ಚ ಸೋ ಪಬ್ಬತೋ ಚಾತಿ ವಙ್ಕತಪಬ್ಬತೋ। ‘‘ವಙ್ಕಪಬ್ಬತೋ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವಾ ಪಣ್ಣತ್ತಿ, ಪಾದಕ್ಖರಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಪನ ‘‘ದೂರೇ ವಙ್ಕತಪಬ್ಬತೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಲೋಕ ದಸ್ಸನೇ। ಲೋಕತಿ। ಲೋಕೋ। ಆಲೋಕೋತಿ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ರೂಪಾನಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ। ಚುರಾದಿಗಣಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಇಮಿಸ್ಸಾ ‘‘ಲೋಕೇತಿ, ಲೋಕಯತಿ, ಓಲೋಕೇತಿ, ಓಲೋಕಯತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಲೋಕೋತಿ ತಯೋ ಲೋಕಾ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಓಕಾಸಲೋಕೋತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಏಕೋ ಲೋಕೋ, ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ’’ತಿ ಆಗತೋ ಸಙ್ಖಾರೋ ಏವ ಲೋಕೋ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ। ಸತ್ತಾ ಏವ ಲೋಕೋ ಸತ್ತಲೋಕೋ। ಚಕ್ಕವಾಳಸಙ್ಖಾತೋ ಓಕಾಸೋ ಏವ ಲೋಕೋ ಓಕಾಸಲೋಕೋ, ಯೋ ‘‘ಭಾಜನಲೋಕೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇಸು ಸಙ್ಖಾರೋ ಲುಜ್ಜತೀತಿ ಲೋಕೋತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಲುಜ್ಜತಿ ಪಲುಜ್ಜತೀತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖು ತಸ್ಮಾ ಲೋಕೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ। ಲೋಕಿಯತಿ ಏತ್ಥ ಪುಞ್ಞಪಾಪಂ ತಬ್ಬಿಪಾಕೋ ಚಾತಿ ಸತ್ತೋ ಲೋಕೋ। ಲೋಕಿಯತಿ ವಿಚಿತ್ತಾಕಾರತೋ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಚಕ್ಕವಾಳಸಙ್ಖಾತೋ ಓಕಾಸೋ ಲೋಕೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಲೋಕಸದ್ದೋ ಸಮೂಹೇಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಲೋಕಿಯತಿ ಸಮುದಾಯವಸೇನ ಲೋಕೋತಿ ತಯೋ ಲೋಕಾ ಕಿಲೇಸಲೋಕೋ ಭವಲೋಕೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಲೋಕೋತಿ। ತೇಸಂ ಸರೂಪಂ ಚುರಾದಿಗಣೇ ಕಥೇಸ್ಸಾಮ ಬಹುವಿಧತಞ್ಚ। ಬಹಿದ್ಧಾ ಪನ ಕವೀಹಿ ‘‘ಲೋಕೋ ತು ಭುವನೇ ಜನೇ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ।
ಸಿಲೋಕ ಸಙ್ಘಾತೇ। ಸಙ್ಘಾತೋ ಪಿಣ್ಡನಂ। ಸಿಲೋಕತಿ, ಸಿಲೋಕೋ, ಸಿಲೋಕಮನುಕಸ್ಸಾಮಿ। ಅಕ್ಖರಪದನಿಯಮಿತೋ ವಚನಸಙ್ಘಾತೋ ಸಿಲೋಕೋ। ಸೋ ಪಜ್ಜನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸಿಲೋಕೋ ಯಸಸ್ಸಿ ಪಜ್ಜೇ’’ತಿ ಕವಯೋ ವದನ್ತಿ।
ದೇಕ ಧೇಕ ಸದ್ದುಸ್ಸಾಹೇಸು। ಸದ್ದೋ ರವೋ, ಉಸ್ಸಾಹೋ ವಾಯಾಮೋ। ದೇಕತಿ। ಧೇಕತಿ।
ರೇಕ ಸಕಿ ಸಙ್ಕಾಯಂ। ರೇಕತಿ। ಸಙ್ಕತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಮೇ ಸಙ್ಕತೇ ಮನೋ। ಸಙ್ಕಾ।
ಅಕಿ ಲಕ್ಖಣೇ। ಅಙ್ಕತಿ, ಅಙ್ಕೋ, ಸಸಙ್ಕೋ।
ಮಕಿ ಮಣ್ಡನೇ। ಮಣ್ಡನಂ ಭೂಸನಂ, ಮಙ್ಕತಿ।
ಕತ ಲೋಲಿಯೇ। ಲೋಲಭಾವೋ ಲೋಲಿಯಂ ಯಥಾ ದಕ್ಖಿಯಂ। ಕಕತಿ, ಕಾಕೋ, ಕಾಕೀ। ಏತ್ಥ ‘‘ಕಾಕೋ, ಧಙ್ಕೋ, ವಾಯಸೋ, ಬಲಿ, ಭೋಜಿ, ಅರಿಟ್ಠೋ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ಕಾಕಾಭಿಧಾನಾನಿ।
ಕುಕ ವಕ ಆದಾನೇ। ಕುಕತಿ, ವಕತಿ, ಕೋಕೋ, ವಕೋ। ಏತ್ಥ ಕೋಕೋತಿ ಅರಞ್ಞಸುನಖೋ। ವಕೋತಿ ಖುದ್ದಕವನದೀಪಿಕೋ, ಬ್ಯಗ್ಘೋತಿಪಿ ವದನ್ತಿ।
ವಕ ದಿತ್ತಿಯಂ ಪಟಿಘಾತೇ ಚ। ದಿತ್ತಿ ಸೋಭಾ, ವಕತಿ।
ಕಕಿ ವಕಿ ಸಕ್ಕ ತಿಕ ಟಿಕ ಸೇಕ ಗತ್ಯತ್ಥಾ। ಕಙ್ಕತಿ, ವಙ್ಕತಿ, ಸಕ್ಕತಿ, ನಿಸಕ್ಕತಿ, ಪರಿಸಕ್ಕತಿ, ಓಸಕ್ಕತಿ, ವಧಾಯ ಪರಿಸಕ್ಕನಂ। ಬಿಳಾರನಿಸಕ್ಕಮತ್ತಮ್ಪಿ। ತೇಕತಿ, ಟೇಕತಿ, ಟೀಕಾ ಸೇಕತಿ। ಏತ್ಥ ಟೀಕಾತಿ ಟಿಕಿಯತಿ ಜಾನಿಯತಿ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಅತ್ಥೋ ಏತಾಯಾತಿ ಟೀಕಾ। ಏತಾ ಇಧಾತುಆದಿಕಾ ಸೇಕಪರಿಯನ್ತಾ ಧಾತುಯೋ ‘‘ಅತ್ತನೋಭಾಸಾ’’ತಿ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ವದನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಮತೇ ಏತಾ ‘‘ತೇ ಅನ್ತೇ, ತಂ ಅನ್ತಂ’’ಇಚ್ಚಾದೀನಂಯೇವ ವಿಸಯೋ, ಪಾವಚನೇ ಪನ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ।
ಹಿಕ್ಕ ಅಬ್ಯತ್ತಸದ್ದೇ। ಅಬ್ಯತ್ತಸದ್ದೋ ಅವಿಭಾವಿತತ್ಥಸದ್ದೋ ನಿರತ್ಥಕಸದ್ದೋ ಚ। ಹಿಕ್ಕತಿ, ಹಿಕ್ಕತೇ। ಇಮಂ ‘‘ಉಭಯತೋಭಾಸಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಇದಂ ತು ಪಾವಚನೇನ ಸಂಸನ್ದತಿ। ಪರಸ್ಸತ್ತನೋಭಾಸಾನಞ್ಹಿ ಧಾತೂನಂ ‘‘ಭವತಿ, ಭವತೇ, ಬಾಧತೇ, ಬಾಧತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ದ್ವಿಧಾ ದ್ವಿಧಾ ರೂಪಾನಿ ಸಾಸನೇ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ।
ಇಮಾನಿ ಕಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಖಕಾರನ್ತಧಾತು
ಖಾ ಪಕಥನೇ ಖ್ಯಾ ಚ। ಪಕಥನಂ ಆಚಿಕ್ಖನಂ ದೇಸನಂ ವಾ। ಖಾತಿ, ಸಙ್ಖಾತಿ। ಆಪುಬ್ಬತ್ತೇ ವಿಸದಿಸಭಾವೇನ ಖಾತ್ಯಕ್ಖರಸ್ಸ ದ್ವಿತ್ತಂ, ಆಕಾರಸ್ಸ ಚ ಸಞ್ಞೋಗಪುಬ್ಬತ್ತಾ ರಸ್ಸತ್ತಂ, ಅಕ್ಖಾತಿ। ಅಕ್ಖಾಸಿ ಪುರಿಸುತ್ತಮೋ। ಅಕ್ಖೇಯ್ಯಂ ತೇ ಅಹಂ ಅಯ್ಯೇ। ಧಮ್ಮೋ ಸಙ್ಖಾಯತಿ। ಅಕ್ಖಾಯತಿ। ಅತ್ರ ಪನ ಕಕಾರಲೋಪೋ। ಸ್ವಾಖಾತೋ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮೋ। ಸಙ್ಖಾತೋ। ಅಕ್ಖಾತೋ। ಅಕ್ಖಾತಾರೋ ತಥಾಗತಾ। ಸಙ್ಖಾತಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಧುರೋ। ಸಙ್ಖಾ, ಪಟಿಸಙ್ಖಾ। ಕ್ರಿಯಂ ಆಕ್ಯಾತಿ ಕಥೇತೀತಿ ಆಖ್ಯಾತಂ। ಕೇಚಿ ಸಙ್ಖಾಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ನೀಯತೇ – ಸಙ್ಖಾಸದ್ದೋ ಞಾಣಕೋಟ್ಠಾಸಪಞ್ಞತ್ತಿಗಣನಾಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಸಙ್ಖಾಯೇಕಂ ಪಟಿಸೇವತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಹಿ ಞಾಣೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಪಪಞ್ಚಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾ ಸಮುದಾಚರನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಕೋಟ್ಠಾಸೇ। ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಖಾ ಸಮಞ್ಞಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ। ‘‘ನ ಸುಕರಂ ಸಙ್ಖಾತು’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಗಣನಾಯಂ। ಏತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಞಾಣಪಞ್ಞತ್ತಿಕೋಟ್ಠಾಸ-ಗಣನಾಸು ಪದಿಸ್ಸತಿ।
ಸಙ್ಖಾಸದ್ದೋತಿ ದೀಪೇಯ್ಯ, ಧಮ್ಮದೀಪಸ್ಸ ಸಾಸನೇ’’ತಿ॥
ಖಿ ಖಯೇ। ಖಿಯನಧಮ್ಮಂ ಖೀಯತಿ। ಸಾಸನಾನುರೂಪೇನ ಸರೇ ಇಕಾರಸ್ಸ ಇಯ್ಯಾದೇಸೋ, ಖಿಯ್ಯತಿ। ‘‘ಖಯೋ, ಖಂ’’ ಇಚ್ಚಪಿ ರೂಪಾನಿ ಞೇಯ್ಯಾನಿ। ತತ್ಥ ಖಯೋತಿ ಖಿಯನಂ ಖಯೋ। ಅಥ ವಾ ಖಿಯನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಖಯೋ, ಮಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನಾನಿ। ಖಯಸಙ್ಖಾತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಪಾಪುಣಿಯತ್ತಾ ಫಲಮ್ಪಿ ಖಯೋ। ಖನ್ತಿ ತುಚ್ಛಂ ಸುಞ್ಞಂ ವಿವಿತ್ತಂ ರಿತ್ತಂ, ಖನ್ತಿ ವಾ ಆಕಾಸೋ।
ಖಿ ನಿವಾಸೇ। ಖೀಯತಿ, ಖಿಯ್ಯತಿ ವಾ। ಸಾಸನಾನುರೂಪೇನ ಇಕಾರಸ್ಸ ಈಯ ಇಯ್ಯಾದೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಯಂ ದಿವಾದಿಗಣೇಪಿ ಪಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬೋ। ಖಂ ಖಯಂ। ಅಭಿರಮಣೀಯಂ ರಾಜಕ್ಖಯಂ। ತತ್ಥ ಖೀಯತೀತಿ ನಿವಸತಿ। ಖನ್ತಿ ಚಕ್ಖಾದಿಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ನಿವಾಸಟ್ಠೇನ। ಖಯನ್ತಿ ನಿವೇಸನಂ। ರಾಜಕ್ಖಯನ್ತಿ ರಞ್ಞೋ ನಿವೇಸನಂ। ಅತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ –
‘‘ಸಚೇ
ಕುಸೇನ ಜಾತಖತ್ತಿಯಂ, ಸವಣ್ಣಮಣಿಮೇಖಲಂ।
ಪೂಜಿತಾ ಞಾತಿಸಙ್ಘೇಹಿ, ನ ಗಚ್ಛಸಿ ಯಮಕ್ಖಯ’’ನ್ತಿ॥
ತತ್ಥ ಯಮಕ್ಖಯನ್ತಿ ಯಮನಿವೇಸನಂ।
ಖು ಸದ್ದೇ। ಖೋತಿ ಖವತಿ।
ಖೇ ಖಾದನಸತ್ತಾಸು। ಖಾಯತಿ। ಉನ್ದೂರಾ ಖಾಯನ್ತಿ। ವಿಕ್ಖಾಯಿತಕಂ। ಗೋಖಾಯಿತಕಂ। ಅಸ್ಸಿರೀ ವಿಯ ಖಾಯತಿ। ದಿಸಾಪಿ ಮೇ ನ ಪಕ್ಖಾಯನ್ತಿ। ಏತ್ಥಾದಿಮ್ಹಿ ಕಾಯತೀತಿ ಖಾದತಿ। ಅಥ ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ।
ಸುಖ ದುಕ್ಖ ತಕ್ರಿಯಾಯಂ। ತಕ್ರಿಯಾತಿ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ವೇದನಾನಂ ಕ್ರಿಯಾ, ಸುಖನಂ ದುಕ್ಖನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅಕಮ್ಮಕಾ ಇಮೇ ಧಾತವೋ। ಸುಖತಿ, ದುಕ್ಖತಿ। ಸುಖಂ, ದುಕ್ಖಂ। ಸುಖಿತೋ, ದುಕ್ಖಿತೋ। ಸುಖಂ ಸಾತಂ ಪೀಣನಂ, ದುಕ್ಖಂ ವಿಘಾತಂ ಅಘಂ ಕಿಲೇಸೋ। ತತ್ಥ ಸುಖನ್ತಿ ಸುಖಯತೀತಿ ಸುಖಂ। ಯಸ್ಸುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಸುಖಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುಕ್ಖನ್ತಿ ದುಕ್ಖಯತೀತಿ ದುಕ್ಖಂ। ಯಸ್ಸುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ದುಕ್ಖಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಾನಿ ನಿಬ್ಬಚನಾನಿ ಕಾರಿತವಸೇನ ವುತ್ತಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಸುಖದುಕ್ಖಸದ್ದತ್ಥಂ ವದನ್ತೇಹಿ ಗರೂಹಿ ಸುಖಯತಿ ದುಕ್ಖಯತಿಸದ್ದಾನಂ ಕಮ್ಮತ್ಥಮಾದಾಯ ವಿವರಣಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸುಖೇತಿ ಸುಖಯತಿ, ಸುಖಾಪೇತಿ ಸುಖಾಪಯತಿ, ದುಕ್ಖೇತಿ ದುಕ್ಖಯತಿ, ದುಕ್ಖಾಪೇತಿ ದುಕ್ಖಾಪಯತೀ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ತೇಸಂ ಕಾರಿತಪದರೂಪಾನಿ, ಅತ್ತಾನಂ ಸುಖೇತಿ ಪೀಣೇತೀತಿ ಚ, ಸುಖಯತಿ ಸುಖಂ, ದುಕ್ಖಯತೀತಿ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಚ,
‘‘ಸಚೇ
ಮರಣಂ ಮೇ ಪುರೇ ಸಿಯಾ।
ಪುತ್ತೇ ಚ ಮೇ ಪಪುತ್ತೇ ಚ,
ಸುಖಾಪೇಯ್ಯ ಮಹೋಸಧೋ’’ತಿ ಚ
ಪಾಳಿಆದಿದಸ್ಸನತೋ। ಸದ್ದಸತ್ಥೇ ಪನ ಧಾತುಪಾಠಸಙ್ಖೇಪೇ ಚ ಇಮೇ ಧಾತವೋ ಚುರಾದಿಗಣೇಯೇವ ವುತ್ತಾ। ‘‘ಸುಖಯತಿ ದುಕ್ಖಯತೀ’’ತಿ ಚ ಅಕಾರಿತಾನಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಪದಾನಿ ಇಚ್ಛಿತಾನಿ। ಮಯಂ ತು ತೇಸಂ ತಬ್ಬಚನಂ ಸುದ್ಧಕತ್ತರಿ ಚ ತಾನಿ ಪದರೂಪಾನಿ ನ ಇಚ್ಛಾಮ ಪಾಳಿಆದೀಹಿ ವಿರುದ್ಧತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾಯೇವ ತೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಭೂವಾದಿಗಣೇ ವುತ್ತಾ। ಅಯಞ್ಹಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುವಿಸಯೇ ಅಸ್ಮಾಕಂ ರುಚಿ ‘‘ಸುಖತೀತಿ ಸುಖಿತೋ, ದುಕ್ಖತೀತಿ ದುಕ್ಖಿತೋ’’ತಿ।
ನನು ಚ ಭೋ ‘‘ಸುಖತಿ ದುಕ್ಖತೀ’’ತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ಬುದ್ಧವಚನೇ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿಯೇವ ನಾಮ। ನ ಹಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಧಾತೂನಂ ರೂಪಾನಿ ಸಾಸನೇ ಲೋಕೇ ವಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚಾನಿ ಪನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚಾನಿ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ನಯವಸೇನ ಲಬ್ಭನ್ತಿಯೇವ। ‘‘ಕಪ್ಪಯವ್ಹೋ ಪತಿಸ್ಸತಾ’’ತಿ ಹಿ ದಿಟ್ಠೇ ‘‘ಚರವ್ಹೋ ಭುಞ್ಜವ್ಹೋ’’ತಿಆದೀನಿಪಿ ನಯವಸೇನ ದಿಟ್ಠಾನಿಯೇವ ನಾಮ।
ತತ್ರ ಪನಾಯಂ ನಯೋ। ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಾದೀಸು ಹಿ ‘‘ಏಕದ್ವಿಯೋಜನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನಂ ಗತಸ್ಸ ವಾಯೋ ಕುಪ್ಪತಿ, ಗತ್ತಾನಿ ದುಕ್ಖನ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಭೂವಾದಿಗಣಿಕಂ ಅಕಮ್ಮಕಂ ಸುದ್ಧಕತ್ತುವಾಚಕಂ ‘‘ದುಕ್ಖನ್ತೀ’’ತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ‘‘ಸುಖತಿ, ಸುಖನ್ತಿ। ಸುಖಸಿ, ಸುಖಥ। ಸುಖಾಮಿ, ಸುಖಾಮಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಚ ‘‘ದುಕ್ಖತಿ, ದುಕ್ಖನ್ತಿ। ದುಕ್ಖಸಿ, ದುಕ್ಖಥಾ’’ತಿಆದೀನಿಚ ದಿಟ್ಠಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ ದಿಟ್ಠೇನ ಅದಿಟ್ಠಸ್ಸ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಅನವಜ್ಜಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸುಖತೀತಿ ಸುಖಿತೋ, ದುಕ್ಖತೀತಿ ದುಕ್ಖಿತೋ’’ತಿ ಭೂವಾದಿನಯೋ ಏವ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ನ ಪನ ಚುರಾದಿನಯೋ। ಅಪರಮ್ಪೇತ್ಥ ನಿಬ್ಬಚನಂ, ಸುಖಂ ಸಞ್ಜಾತಂ ಸುಖಿತೋ, ಸಞ್ಜಾತಸುಖೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸ ನಯೋ ದುಕ್ಖಿತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಅಥ ವಾ ಸುಖೇನ ಇತೋ ಪವತ್ತೋತಿ ಸುಖಿತೋ। ಏಸ ನಯೋ ‘‘ದುಕ್ಖಿತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ದುಲ್ಲಭಾಯಂ ನೀತಿ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾ।
ಮೋಕ್ಖ ಮುಚ್ಚನೇ। ಅಕಮ್ಮಕೋಯಂ ಧಾತು। ಮೋಕ್ಖತಿ। ಮೋಕ್ಖೋ। ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ಮೋಕ್ಖೇತಿ, ಮೋಕ್ಖಯತಿ, ಮೋಕ್ಖಾಪೇತಿ, ಮೋಕ್ಖಾಪಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ। ಕೇಚಿ ಪನಿಮಂ ‘‘ಮೋಕ್ಖ ಮೋಚನೇ’’ತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಚುರಾದಿಗಣೇ ಪಕ್ಖಿಪನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಮತೇ ‘‘ಮೋಕ್ಖೇತಿ, ಮೋಕ್ಖಯತೀ’’ತಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಪದಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಏತಾನಿ ಪಾಳಿಯಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಚ ವಿರುಜ್ಝನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಮಾರಬನ್ಧನಾ। ನ ಮೇ ಸಮಣೇ ಮೋಕ್ಖಸಿ। ಮಹಾಯಞ್ಞಂ ಯಜಿಸ್ಸಾಮ, ಏವಂ ಮೋಕ್ಖಾಮ ಪಾಪಕಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಾ ವಿರುಜ್ಝನ್ತಿ। ‘‘ಯೋ ನಂ ಪಾತಿ ರಕ್ಖತಿ, ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತಿ ಮೋಚೇತಿ ಆಪಾಯಿಕಾದೀಹಿ ದುಕ್ಖೇಹೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಚ ವಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಮೋಕ್ಖೇಸಿ ಮೋಕ್ಖೇಮಾ’’ತಿ ಚ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಮೋಕ್ಖಸಿ, ಮೋಕ್ಖಾಮಾ’’ತಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುವಾಚಕಂ ವುತ್ತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಅಪಾದಾನವಿಸಯಂ ಕತ್ವಾ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಮೋಕ್ಖೇತಿ, ಮೋಚೇತೀ’’ತಿ ಹೇತುಕತ್ತುವಾಚಕಂ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ಅಪಾದಾನವಿಸಯಂಯೇವ ಕತ್ವಾ। ಏವಂ ಇಮಸ್ಸ ಧಾತುನೋ ಸುದ್ಧಕತ್ತುವಿಸಯೇ ಅಕಮ್ಮಕಭಾವೋ ವಿದಿತೋ, ಹೇತುಕತ್ತುವಿಸಯೇ ಏಕಕಮ್ಮಕಭಾವೋ ವಿದಿತೋ ಮುಚ ಪಚ ಛಿದಾದಯೋ ವಿಯ। ಮೋಕ್ಖಧಾತು ದ್ವಿಗಣಿಕೋತಿ ಚೇ? ನ, ಅನೇಕೇಸು ಸಾಟ್ಠಕಥೇಸು ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೇಸು ‘‘ಮೋಕ್ಖೇತಿ, ಮೋಕ್ಖಯತೀ’’ತಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುರೂಪಾನಂ ಅದಸ್ಸನತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಕಕ್ಖ ಹಸನೇ। ಕಕ್ಖತಿ।
ಓಖ ರಾಖ ಲಾಖ ದಾಖ ಧಾಖ ಸೋಸನಾಲಮತ್ಥೇಸು। ಓಖತಿ। ರಾಖತಿ। ಲಾಖತಿ। ದಾಖತಿ। ಧಾಖತಿ।
ಸಾಖ ಬ್ಯಾಪನೇ। ಸಾಖತಿ। ಸಾಖಾ।
ಉಖ ನಖ ಮಖ ರಖ ಲಖ ರಖಿ ಲಖಿ ಇಖಿ ರಿಖಿ ಗತ್ಯತ್ಥಾ। ಉಖತಿ। ನಖತಿ। ಮಖತಿ। ರಖತಿ। ಲಖತಿ। ರಙ್ಖತಿ। ಲಙ್ಖತಿ। ಇಙ್ಖತಿ। ರಿಙ್ಖತಿ।
ರಕ್ಖ ಪಾಲನೇ। ರಕ್ಖತಿ। ರಕ್ಖಾ, ರಕ್ಖಣಂ, ಸೀಲಂ ರಕ್ಖಿತೋ ದೇವದತ್ತೋ, ಸೀಲಂ ರಕ್ಖಿತಂ ದೇವದತ್ತೇನ, ಸೀಲಂ ರಕ್ಖಕೋ ದೇವದತ್ತೋ।
ಅಕ್ಖ ಬ್ಯತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇಸು। ಅಕ್ಖತಿ, ಅಕ್ಖಿ, ಅಕ್ಖಂ।
ನಿಕ್ಖ ಚುಮ್ಬನೇ। ನಿಕ್ಖತಿ, ನಿಕ್ಖಂ।
ನಕ್ಖ ಗತಿಯಂ। ನಕ್ಖತಿ। ನಕ್ಖತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ನಕ್ಖತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ತೋ ಇತೋ ಚಾತಿ ವಿಸಮಗತಿಯಾ ಅಗನ್ತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವೀಥಿಯಾವ ಗಮನೇನ ನಕ್ಖನಂ ಗಮನಂ ತಾಯತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ನಕ್ಖತ್ತಂ। ಪೋರಾಣಾ ಪನ ‘‘ನಕ್ಖರನ್ತಿ ನ ನಸ್ಸನ್ತೀತಿ ನಕ್ಖತ್ತಾನೀ’’ತಿ ಕಥಯಿಂಸು। ‘‘ನಕ್ಖತ್ತಂ, ಜೋತಿ, ನಿರಿಕ್ಖಂ, ಭಂ’’ ಇಚ್ಚೇತೇ ಪರಿಯಾಯಾ।
ವೇಕ್ಖ ವೇಕ್ಖನೇ। ವೇಕ್ಖತಿ।
ಮಕ್ಖ ಸಙ್ಖತೇ। ಮಕ್ಖತಿ।
ತಕ್ಖ ತಪನೇ। ತಪನಂ ಸಂವರಣಂ। ತಕ್ಖತಿ।
ಸುಕ್ಖ ಅನಾದರೇ। ಸುಕ್ಖತಿ।
ಕಖಿ ವಖಿ ಮಖಿ ಕಙ್ಖಾಯಂ। ಸತ್ಥರಿ ಕಙ್ಖತಿ। ವಙ್ಖತಿ, ಮಙ್ಖತಿ। ‘‘ಕಙ್ಖಾ ಕಙ್ಖಾಯನಾ ಕಙ್ಖಾಯಿತತ್ತಂ ವಿಮತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ದ್ವೇಳ್ಹಕಂ ದ್ವೇಧಾಪಥೋ ಸಂಸಯೋ ಅನೇಕಂಸಗಾಹೋ ಆಸಪ್ಪನಾ ಪರಿಸಪ್ಪನಾ ಅಪರಿಯೋಗಾಹನಾ ಥಮ್ಭಿತತ್ತಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮನೋವಿಲೇಖೋ’’ ಇಚ್ಚೇತೇ ಕಙ್ಖಾಪರಿಯಾಯಾ। ಏತೇಸು ಪನ –
ವತ್ತನ್ತಿ
ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ’’ತಿ ಏತಾನಿ, ನಾಮಾನಿಯೇವ ಪಾಯತೋ॥
ಕಖಿ ಇಚ್ಚಾಯಂ। ಧನಂ ಕಙ್ಖತಿ, ಅಭಿಕಙ್ಖತಿ, ನಾಭಿಕಙ್ಖಾಮಿ ಮರಣಂ। ಅಭಿಕಙ್ಖಿತಂ ಧನಂ।
ದಖಿ ಧಖಿ ಘೋರವಾಸಿತೇ ಕಙ್ಖಾಯಞ್ಚ। ದಙ್ಖತಿ। ಧಙ್ಖತಿ।
ಉಕ್ಖ ಸೇಚನೇ। ಉಕ್ಖತಿ।
ಕಖ ಹಸನೇ। ಕಖತಿ।
ಜಕ್ಖ ಭಕ್ಖಣೇ ಚ। ಹಸನಾನುಕಡ್ಢನತ್ಥಂ ಚಕಾರೋ। ಜಕ್ಖತಿ।
ಲಿಖ ಲೇಖನೇ। ಲಿಖತಿ, ಸಲ್ಲೇಖತಿ। ಅತಿಸಲ್ಲೇಖತೇವಾಯಂ ಸಮಣೋ। ಲೇಖಾ, ಲೇಖನಂ, ಲೇಖಕೋ, ಲಿಖಿತಂ, ಸಲ್ಲೇಖಪಟಿಪತ್ತಿ, ಏತಾ ದಖಿಆದಿಕಾ ಲಿಖಪರಿಯನ್ತಾ ‘‘ಪರಸ್ಸಭಾಸಾ’’ತಿ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ವದನ್ತಿ।
ಧುಕ್ಖ ಧಿಕ್ಖ ಸನ್ದೀಪನಕಿಲೇಸನಜೀವನೇಸು। ಧುಕ್ಖತಿ। ಧಿಕ್ಖತಿ। ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ಪನ ‘‘ಧುಕ್ಖತೇ ಧಿಕ್ಖತೇ’’ತಿ ಅತ್ತನೋಭಾಸಂ ವದನ್ತಿ। ತಥಾ ಇತೋ ಪರಾನಿ ರೂಪಾನಿಪಿ।
ರುಕ್ಖ ವಕ್ಖ ವರಣೇ। ವರಣಂ ಸಂವರಣಂ। ರುಕ್ಖತಿ। ವಕ್ಖತಿ। ರುಕ್ಖೋ, ವಕ್ಖೋ। ಏತ್ಥ ಚ ವಕ್ಖೋತಿ ರುಕ್ಖೋಯೇವ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸಾದೂನಿ ರಮಣೀಯಾನಿ, ಸನ್ತಿ ವಕ್ಖಾ ಅರಞ್ಞಜಾ’’ತಿ ಜಾತಕಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ಇಮಾನಿ ಪನ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ನಾಮಾನಿ –
‘‘ರುಕ್ಖೋ ಮಹೀರುಹೋ ವಕ್ಖೋ, ಪಾದಪೋ ಜಗತೀರುಹೋ।
ಅಗೋ ನಗೋ ಕುಜೋ ಸಾಖೀ, ಸಾಲೋ ಚ ವಿಟಪೀ ತರು।
ದುಮೋ ಫಲೀ ತು ಫಲವಾ, ಗಚ್ಛೋ ತು ಖುದ್ದಪಾದಪೋ’’ತಿ॥
ಕೇಚೇತ್ಥ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ನನು ಚ ಸಾಲಸದ್ದೇನ ಸಾಲರುಕ್ಖೋಯೇವ ವುತ್ತೋ, ನಾಞ್ಞೋ ‘ಸಾಲಾ ಫನ್ದನಮಾಲುವಾ’ತಿ ಪಯೋಗದಸ್ಸನತೋ, ಅಥ ಕಿಮತ್ಥಂ ಸಾಲಸದ್ದೇನ ಯೋ ಕೋಚಿ ರುಕ್ಖೋ ಸಾಲಸದ್ದೇನ ವುತ್ತೋ, ಅಥ ಖೋ ಸಾಲರುಕ್ಖೇಪಿ ವನಪ್ಪತಿಜೇಟ್ಠರುಕ್ಖೇಪಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ರುಕ್ಖೇಪಿ ‘‘ಸಾಲೋ’’ತಿ ವೋಹಾರಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ಅಞ್ಞೇಪಿ ರುಕ್ಖಾ ವುತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಸಾಲರುಕ್ಖೋಪಿ ‘‘ಸಾಲೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾಹ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಗಾಮಸ್ಸ ವಾ ನಿಗಮಸ್ಸ ವಾ ಅವಿದೂರೇ ಮಹನ್ತಂ ಸಾಲವನಂ, ತಞ್ಚಸ್ಸ ಏಲಣ್ಡೇಹಿ ಸಞ್ಛನ್ನಂ। ಅನ್ತರೇನ ಯಮಕಸಾಲಾನ’’ನ್ತಿ। ವನಪ್ಪತಿಜೇಟ್ಠರುಕ್ಖೋಪಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ತವೇವ ದೇವ ವಿಜಿತೇ, ತವೇವುಯ್ಯಾನಭೂಮಿಯಾ।
ಉಜುವಂಸಾ ಮಹಾಸಾಲಾ, ನೀಲೋಭಾಸಾ ಮನೋರಮಾ’’ತಿ॥
ಯೋ ಕೋಚಿ ರುಕ್ಖೋಪಿ। ಯಥಾಹ ‘‘ಅಥ ಖೋ ತಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ಮಾಲುವಬೀಜಂ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಸಾಲಮೂಲೇ ನಿಪತೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ಅತ್ರಿದಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಸಾಲರುಕ್ಖೇ ಜೇಟ್ಠರುಕ್ಖೇ,
ಯಸ್ಮಿಂ ಕಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಪಾದಪೇ।
ಸಾಲೋ ಇತಿ ರವೋ ಸಾಲಾ,
ಸನ್ಧಾಗಾರೇ ಥಿಯಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ॥
ಸಿಕ್ಖ ವಿಜ್ಜೋಪಾದಾನೇ। ಸಿಕ್ಖತಿ। ಸಿಕ್ಖಾ, ಸಿಕ್ಖನಂ, ಸಿಕ್ಖಿತಂ ಸಿಪ್ಪಂ, ಸಿಕ್ಖಕೋ, ಸಿಕ್ಖಿತೋ, ಸೇಕ್ಖೋ, ಅಸೇಕ್ಖೋ। ಕಕಾರಲೋಪೇ ‘‘ಸೇಖೋ ಅಸೇಖೋ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಸಿಕ್ಖಿತೋತಿ ಸಞ್ಜಾತಸಿಕ್ಖೋ, ಅಸಿಕ್ಖೀತಿ ವಾ ಸಿಕ್ಖಿತೋ, ತಥಾ ಹಿ ಕತ್ತುಪ್ಪಯೋಗೋ ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಅಹಂ ಖೋ ಪನ ಸುಸಿಕ್ಖಿತೋ ಅನವಯೋ ಸಕೇ ಆಚರಿಯಕೇ ಕುಮ್ಭಕಾರಕಮ್ಮೇ’’ತಿ।
ಭಿಕ್ಖ ಯಾಚನೇ। ಭಿಕ್ಖತಿ। ಭಿಕ್ಖು, ಭಿಕ್ಖಾ, ಭಿಕ್ಖನಂ, ಭಿಕ್ಖಕೋ, ಭಿಕ್ಖಿತಂ ಭೋಜನಂ। ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಭಿಕ್ಖು ಯತಿ ಸಮಣೋ ಮುನಿ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಸಮಣಸದ್ದಾದೀಹಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ‘‘ಅಹೂ ಅತೀತಮದ್ಧಾನೇ, ಸಮಣೋ ಖನ್ತಿದೀಪನೋ’’ತಿಆದಿ ಏತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ।
ದಕ್ಖ ವುದ್ಧಿಯಂ ಸೀಘತ್ತೇ ಚ। ದಕ್ಖತಿ, ದಕ್ಖಿಣಾ, ದಕ್ಖೋ। ದಕ್ಖನ್ತಿ ವದ್ಧನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಏತಾಯ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಾಹಿ ಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ಇದ್ಧಾ ವುದ್ಧಾ ಉಕ್ಕಂಸಗತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಕ್ಖಿಣಾ, ದಾತಬ್ಬವತ್ಥು। ದಕ್ಖತಿ ಕುಸಲಕಮ್ಮೇ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಞ್ಚ ಕಿಚ್ಚಾಕಿಚ್ಚೇ ಅದನ್ಧತಾಯ ಸೀಘಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ದಕ್ಖೋ, ಛೇಕೋ, ಯೋ ‘‘ಕುಸಲೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ದಿಕ್ಖ ಮುಣ್ಡಿಓಪನಯನನಿಯಮಬ್ಬತಾದೇಸೇಸು। ದಿಕ್ಖಧಾತು ಮುಣ್ಡಿಯೇ, ಉಪನಯನೇ, ನಿಯಮೇ, ವತೇ, ಆದೇಸೇ ಚ ಪವತ್ತತಿ। ದಿಕ್ಖತಿ। ದಿಕ್ಖಿತೋ ಮುಣ್ಡೋ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ – ನನು ಚ ಭೋ ಸರಭಙ್ಗಜಾತಕೇ ‘‘ಗನ್ಧೋ ಇಸೀನಂ ಚಿರದಿಕ್ಖಿತಾನಂ, ಕಾಯಾ ಚುತೋ ಗಚ್ಛತಿ ಮಾಲುತೇನಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ‘‘ಚಿರದಿಕ್ಖಿತಾನನ್ತಿ ಚಿರಪಬ್ಬಜಿತಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ತತ್ಥ ‘‘ಚಿರಮುಣ್ಡಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಕಸ್ಮಾ ಇಧ ‘‘ದಿಕ್ಖಧಾತು ಮುಣ್ಡಿಯೇ ವುತ್ತಾ’’ತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ತತ್ಥ ಪನ ದಿಕ್ಖಿತಸದ್ದಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜಿತೇ ವತ್ತನತೋ ‘‘ಚಿರಪಬ್ಬಜಿತಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಧಾತುಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಭಾವನತ್ಥಂ। ಇದ ಪನ ಧಾತುಅತ್ಥವಿಭಾವನತ್ಥಂ ಮುಣ್ಡಿಯೇ ವುತ್ತಾ। ತಾಪಸಾ ಹಿ ಮುಣ್ಡಿಯತ್ಥವಾಚಕೇನ ದಿಕ್ಖಿತಸದ್ದೇನ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸುತ್ತತ್ಥವಣ್ಣನಾಯಂ ‘‘ಕೇಸಮಸ್ಸುಂ ಓಹಾರೇತ್ವಾ ಕಾಸಾಯಾನಿ ವತ್ಥಾನಿ ಅಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥವಿವರಣೇ ‘‘ತಾಪಸಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪಬ್ಬಜನ್ತಾಪಿ ಹಿ ಪಠಮಂ ಕೇಸಮಸ್ಸುಂ ಓಹಾರೇನ್ತಿ, ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪರೂಳ್ಹಕೇಸೇ
ಇಕ್ಖ ದಸ್ಸನಙ್ಕೇಸು। ಇಕ್ಖತಿ, ಉಪೇಕ್ಖತಿ, ಅಪೇಕ್ಖತಿ। ಉಪೇಕ್ಖಾ, ಅಪೇಕ್ಖಾ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ। ಕಕಾರಲೋಪೇ ‘‘ಉಪೇಖಾ, ಅಪೇಖಾ, ಉಪಸಮ್ಪದಾಪೇಖೋ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ।
ದುಕ್ಖ ಹಿಂಸಾಗತೀಸು। ದಕ್ಖತಿ। ದಕ್ಖಕೋ।
ಚಿಕ್ಖ ಚಕ್ಖ ವಿಯತ್ತಿಯಂ ವಾಚಾಯಂ। ಚಿಕ್ಖತಿ, ಆಚಿಕ್ಖತಿ, ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖತಿ। ಆಚಿಕ್ಖಕೋ। ಚಕ್ಖತಿ, ಚಕ್ಖು। ಏತ್ಥ ಚಕ್ಖೂತಿ ಚಕ್ಖತೀತಿ ಚಕ್ಖು, ಸಮವಿಸಮಂ ಅಭಿಬ್ಯತ್ತಂ ವದನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಸೂಪಂ ಚಕ್ಖತಿ, ಮಧುಂ ಚಕ್ಖತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಯಸ್ಮಾ ಅಸ್ಸಾದತ್ಥೋಪಿ ಚಕ್ಖುಸದ್ದೋ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಚಕ್ಖತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾಧಿಟ್ಠಿತಂ ರೂಪಂ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅಸ್ಸಾದತ್ಥೋಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಖೋ ಮಾಗಣ್ಡಿಯಂ ರೂಪಾರಾಮಂ ರೂಪರತಂ ರೂಪಸಮ್ಮುದಿತ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಸತಿಪಿ ಸೋತಾದೀನಂ ಸದ್ದಾರಾಮತಾದಿಭಾವೇ ನಿರೂಳ್ಹತ್ತಾ ನಯನೇ ಏವ ಚಕ್ಖುಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ ಪಙ್ಕಜಾದಿಸದ್ದಾ ವಿಯ ಪದುಮಾದೀಸು।
ಚಕ್ಖ’ಕ್ಖಿ ನಯನಂ, ಲೋಚನಂ ದಿಟ್ಠಿ ದಸ್ಸನಂ।
ಪೇಕ್ಖನಂ ಅಚ್ಛಿ ಪಮ್ಹಂ ತು, ‘‘ಪಖುಮ’’ನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ॥
ಏತಾ ರುಕ್ಖಾದಿಕಾ ಚಕ್ಖಪರಿಯನ್ತಾ ‘‘ಅತ್ತನೋಭಾಸಾ’’ತಿ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ವದನ್ತಿ।
ಖಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಗಕಾರನ್ತಧಾತು
ಗು ಕರೀಸುಸ್ಸಗ್ಗೇ। ಕರೀಸುಸ್ಸಗ್ಗೋ ವಚ್ಚಕರಣಂ। ಗವತಿ। ಗೇ ಸದ್ದೇ। ಗಾಯತಿ। ಗೀತಂ।
ವಗ್ಗ ವಗ್ಗೋ। ವಗ್ಗಿತನ್ತಿ ಗಮನಂ। ತಥಾ ಹಿ ನಾಗಪೇತವತ್ಥುಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಯೋ ಸೋ ಮಜ್ಝೇ ಅಸ್ಸತರೀರಥೇನ ಚತುಬ್ಭಿ ಯುತ್ತೇನ ಸುವಗ್ಗಿತೇನ। ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪುತ್ತೋ ಅಹು ಮಜ್ಝಿಮೋ ಸೋ, ಅಮಚ್ಛರೀ ದಾನಪತೀ ವಿರೋಚತೀ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತೇಹಿ ‘‘ಸುವಗ್ಗಿತೇನಾತಿ ಸುನ್ದರಗಮನೇನಾ’’ತಿ। ಕಿಞ್ಚಿ ಭಿಯ್ಯೋ ಕ್ರಿಯಾಪದಮ್ಪಿ ಚ ದಿಟ್ಠಂ ‘‘ಧುನನ್ತಿ ವಗ್ಗನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಚಮ್ಬರೇ’’ತಿ।
ರಗಿ ಲಗಿ ಅಗಿ ವಗಿ ಮಗಿ ಇಗಿ ರಿಗಿ ಲಿಗಿ ತಗಿ ಸಗಿ ಗಮನೇ ಚ। ಚಕಾರೋ ಗತಿಪೇಕ್ಖಕೋ। ರಙ್ಗತಿ। ರಙ್ಗೋ। ಲಙ್ಗತಿ। ಲಙ್ಗೋ, ಲಙ್ಗೀ। ಅಙ್ಗತಿ, ಅಙ್ಗೇತಿ। ಅಙ್ಗೋ, ಸಮಙ್ಗೀ, ಸಮಙ್ಗಿತಾ, ಅಙ್ಗಂ, ಅಙ್ಗಣಂ। ವಙ್ಗತಿ। ವಙ್ಗೋ। ಮಙ್ಗತಿ। ಮಙ್ಗೋ, ಉಪಙ್ಗೋ, ಮಙ್ಗಲಂ। ಇಙ್ಗತಿ। ಇಙ್ಗಿತಂ। ರಿಙ್ಗತಿ। ರಿಙ್ಗನಂ। ಲಿಙ್ಗತಿ। ಲಿಙ್ಗನಂ। ಉಲ್ಲಿಙ್ಗತಿ, ಉಲ್ಲಿಙ್ಗನಂ। ತಙ್ಗತಿ। ತಙ್ಗನಂ। ಸಙ್ಗತಿ। ಸಙ್ಗನಂ। ತತ್ಥ ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಯೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ವತ್ಥೂನಂ ಅವಯವೋ, ಸರೀರಮ್ಪಿ ಕಾರಣಮ್ಪಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಙ್ಗಣನ್ತಿ ಕತ್ಥಚಿ ಕಿಲೇಸಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ‘‘ರಾಗೋ ಅಙ್ಗಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು। ರಾಗಾದಯೋ ಹಿ ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಏತೇಹಿ ತಂಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲಾ ನಿಹೀನಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ‘‘ಅಙ್ಗಣಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಮಲಂ ವಾ ಪಙ್ಕೋ ವಾ ‘‘ತಸ್ಸೇವ ರಜಸ್ಸ ವಾ ಅಙ್ಗಣಸ್ಸ ವಾ ಪಹಾನಾಯ ವಾಯಮತೀ’’ತಿಆದೀಸು। ಅಞ್ಜತಿ ಮಕ್ಖೇತೀತಿ ಹಿ ಅಙ್ಗಣಂ, ಮಲಾದಿ। ಕತ್ಥಚಿ ತಥಾರೂಪೋ ವಿವಟಪ್ಪದೇಸೋ ‘‘ಚೇತಿಯಙ್ಗಣಂ, ಬೋಧಿಯಙ್ಗಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು। ಅಞ್ಜತಿ ತತ್ಥ ಠಿತಂ ಅತಿಸುನ್ದರತಾಯ ಅಭಿಬ್ಯಞ್ಜೇತೀತಿ ಹಿ ಅಙ್ಗಣಂ, ವಿವಟೋ ಭೂಮಿಪ್ಪದೇಸೋ। ಇಚ್ಚೇವಂ –
ರಾಗಾದೀಸು ಕಿಲೇಸೇಸು, ಪಙ್ಕೇ ಕಾಯಮಲಮ್ಹಿ ಚ।
ವಿವಟೇ ಭೂಮಿಭಾಗೇ ಚ, ‘‘ಅಙ್ಗಣ’’ನ್ತಿ ರವೋ ಗತೋ॥
ಯುಗಿ ಜುಗಿ ವಜ್ಜನೇ। ಯುಙ್ಗತಿ। ಜುಙ್ಗತಿ।
ರಗಿ ಸಙ್ಕಾಯಂ। ರಙ್ಗತಿ।
ಲಗ ಸಙ್ಗೇಚ। ಚ ಕಾರೋ ಅನನ್ತರವುತ್ತಾಪೇಕ್ಖಕೋ। ಲಗತಿ। ಚ ಜತೋ ನ ಹೋತಿ ಲಗನಂ। ಬಳಿಸೇ ಲಗ್ಗೋ।
ಥಗಂ ಸಂವರಣೇ। ಥಗತಿ।
ಅಗ್ಗ ಕುಟಿಲಗತಿಯಂ। ಅಗ್ಗತೀತಿ ಅಗ್ಗಿ, ಕುಟಿಲಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಗ್ಗಿ ಧೂಮಸಿಖೋ ಜೋತಿ, ಜಾತವೇದೋ ಸಿಖೀ ಗಿನಿ।
ಅಗ್ಗಿನಿ ಭಾಣುಮಾ ತೇಜೋ, ಪಾವಕೋ ತಿವಕೋ’ನಲೋ॥
ಹುತಾಸನೋ ಧೂಮಕೇತು, ವೇಸ್ಸಾನರೋ ಚ ಅಚ್ಚಿಮಾ।
ಘತಾಸನೋ ವಾಯುಸಖೋ, ದಹನೋ ಕಣ್ಹವತ್ತನಿ॥
ಏತಾ ಗುಆದಿಕಾ ಅಗ್ಗಪರಿಯನ್ತಾ ‘‘ಪರಸ್ಸಭಾಸಾ’’ತಿ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ವದನ್ತಿ।
ಗಾ ಗತಿಯಂ। ಗಾತಿ।
ಗು ಸದ್ದೇ। ಗವತಿ।
ಗು ಉಗ್ಗಮೇ। ಉಗ್ಗಮೋ ಉಗ್ಗಮನಂ ಪಾಕಟತಾ। ಗವತಿ। ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ಪನಿಮಾಸಂ ‘‘ಗಾತೇ ಗವತೇ’’ತಿ ಅತ್ತನೋಭಾಸತ್ತಂ ವದನ್ತಿ।
ಗಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಘಕಾರನ್ತಧಾತು
ಘಾ ಗನ್ಧೋಪಾದಾನೇ। ಘಾತಿ। ಘಾನಂ। ಗನ್ಧಂ ಘತ್ವಾ। ಅತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ ‘‘ಗನ್ಧಂ ಘತ್ವಾ ಸತಿ ಮುಟ್ಠಾ’’ತಿ। ಏತಿಸ್ಸಾ ಪನ ದಿವಾದಿಗಣಂ ಪತ್ತಾಯ ‘‘ಘಾಯತಿ ಘಾಯಿತ್ವಾ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ।
ಘು ಅಭಿಗಮನೇ। ಅಭಿಗಮನಂ ಅಧಿಗಮನಂ। ಘೋತಿ।
ಜಗ್ಘ ಹಸನೇ। ಜಗ್ಘತಿ, ಸಞ್ಜಗ್ಘತಿ। ಸಞ್ಜಗ್ಘಿತ್ಥೋ ಮಯಾ ಸಹ। ಜಗ್ಘಿತುಮ್ಪಿ ನ ಸೋಭತಿ। ಜಗ್ಘಿತ್ವಾ।
ತಗ್ಘ ಪಾಲನೇ। ತಗ್ಘತಿ।
ಸಿಘಿ ಆಘಾನೇ। ಆಘಾನಂ ಘಾನೇನ ಗನ್ಧಾನುಭವನಂ। ಸಿಙ್ಘತಿ, ಉಪಸಿಙ್ಘತಿ। ಉಪಸಿಙ್ಘಿತ್ವಾ। ಆರಾ ಸಿಙ್ಘಾಮಿ ವಾರಿಜಂ। ಏತಾ ‘‘ಪರಸ್ಸಭಾಸಾ’’ತಿ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ವದನ್ತಿ।
ಘು ಸದ್ದೇ। ಘೋತಿ, ಘವತಿ।
ರಘಿ ಲಘಿ ಗತ್ಯಕ್ಖೇಪೇ। ಗತ್ಯಕ್ಖೇಪೋ ಗತಿಯಾ ಅಕ್ಖೇಪೋ। ರಙ್ಘತಿ, ಲಙ್ಘತಿ, ಉಲ್ಲಙ್ಘತಿ। ಲಙ್ಘಿತಾ, ಉಲ್ಲಙ್ಘಿಕಾಪೀತಿ, ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ।
ಮಘಿ ಕೇತವೇ ಚ। ಚಕಾರೋ ಪುಬ್ಬತ್ಥಾಪೇಕ್ಖೋ। ಮಙ್ಘತಿ।
ರಾಘ ಲಾಘ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇ। ರಾಘತಿ। ಲಾಘತಿ।
ದಾಘ ಆಯಾಸೇ ಚ। ಆಯಾಸೋ ಕಿಲಮನಂ। ಚಕಾರೋ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾಪೇಕ್ಖಕೋ। ದಾಘತಿ। ನಿದಾಘೋ।
ಸಿಲಾಘ ಕತ್ಥನೇ। ಕತ್ಥನಂ ಪಸಂಸನಂ। ಸಿಲಾಘತಿ। ಸಿಲಾಘಾ। ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಿಲಾಘತೇ। ಸಿಲಾಘಿತ್ವಾ। ‘‘ಅತ್ತನೋಭಾಸಾ’’ತಿ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ವದನ್ತಿ।
ಘ ಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಇತಿ ಭೂವಾದಾಗಣೇ ಕವಗ್ಗನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ
ಸಮತ್ತಾನಿ।
ಚಕಾರನ್ತಧಾತು
ಇದಾನಿ ಚವಗ್ಗನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತೇ –
ಸುಚ ಸೋಕೇ। ಸೋಚತಿ। ಸೋಕೋ, ಸೋಚನಾ, ಸೋಚಂ, ಸೋಚನ್ತೋ, ಸೋಚನ್ತೀ, ಸೋಚನ್ತಂ ಕುಲಂ, ಸೋಚಿತ್ವಾ।
ಕುಚ ಸದ್ದೇ ತಾರೇ। ತಾರಸದ್ದೋ ಅಚ್ಚುಚ್ಚಸದ್ದೋ। ಕೋಚತಿ। ಉಚ್ಚಸದ್ದಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಕುಞ್ಚ ಕೋಟಿಲ್ಲ’ಪ್ಪೀಭಾವೇಸು। ಕುಞ್ಚತಿ। ಕುಞ್ಚಿಕಾ, ಕುಞ್ಚಿತಕೇಸೋ। ಕುಞ್ಚಿತ್ವಾ।
ಲುಞ್ಚ ಅಪನಯನೇ। ಲುಞ್ಚತಿ। ಲುಞ್ಚಕೋ, ಲುಞ್ಚಿತುಂ, ಲುಞ್ಚಿತ್ವಾ।
ಅಞ್ಚು ಗತಿಪೂಜನಾಸು। ಮಗ್ಗಂ ಅಞ್ಚತಿ। ಬುದ್ಧಂ ಅಞ್ಚತಿ। ಉದ್ಧಂ ಅನುಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ತಿರಿಯಂ ಅಞ್ಚಿತೋತಿ ತಿರಚ್ಛಾನೋ। ಕಟುಕಞ್ಚುಕತಾ।
ವಞ್ಚು ಚಞ್ಚು ತಞ್ಚು ಗತಿಯಂ। ವಞ್ಚತಿ। ಚಞ್ಚತಿ। ತಞ್ಚತಿ। ಮಞ್ಚತಿ। ಸನ್ತಿ ಪಾದಾ ಅವಞ್ಚನಾ। ಅವಞ್ಚನಾತಿ ವಞ್ಚಿತುಂ ಗನ್ತುಂ ಅಸಮತ್ಥಾ।
ಗುಚು ಗಣೇಚು ಥೇಯ್ಯಕರಣೇ। ಥೇನನಂ ಥೇಯ್ಯಂ, ಚೋರಿಕಾ। ತಸ್ಸ ಕ್ರಿಯಾ ಥೇಯ್ಯಕರಣಂ। ಗೋಚತಿ। ಗಣೇಚತಿ।
ಅಚ್ಚ ಪೂಜಾಯಂ ಅಚ್ಚತಿ। ಬ್ರಹ್ಮಾಸುರಸುರಚ್ಚಿತೋ।
ತಚ್ಚ ಹಿಂಸಾಯಂ। ತಚ್ಚತಿ।
ಚಚ್ಚ ಜಚ್ಚ ಪರಿಭಾಸನವಜ್ಜನೇಸು। ಚಚ್ಚತಿ। ಜಚ್ಚತಿ।
ಕುಚ ಸಂಪಚ್ಚನಕೋಟಿಲ್ಲಪಟಿಕ್ಕಮವಿಲೇಖನೇಸು। ಕುಚತಿ, ಸಙ್ಕುಚತಿ। ಸಙ್ಕೋಚೋ।
ತಚ ಸಂವರಣೇ। ಸಂವರಣಂ ರಕ್ಖಣಂ। ತಚತಿ। ತಚೋ।
ದಿಚ ಥುತಿಯಂ। ದಿಚತಿ।
ಕುಚ ಸಙ್ಕೋಚನೇ। ಕೋಚತಿ, ಸಙ್ಕೋಚತಿ। ಸಙ್ಕೋಚೋ।
ಬ್ಯಾಚ ಬ್ಯಾಜಿಕರಣೇ। ಬ್ಯಾಜಿಕರಣಂ ಬ್ಯಾಜಿಕ್ರಿಯಾ। ಬ್ಯಾಚತಿ।
ವಚ ವಿಯತ್ತಿಯಂ ವಾಚಾಯಂ। ವಿಯತ್ತಸ್ಸ ಏಸಾ ವಿಯತ್ತಿ, ತಿಸ್ಸಂ ವಿಯತ್ತಿಯಂ ವಾಚಾಯಂ, ವಿಯತ್ತಾಯಂ ವಾಚಾಯನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಿಯತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ವದತೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಸೇನ ವಾಚಾ ವಿಯತ್ತಾ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾ ಪನ ಕುಚ್ಛಿಸದ್ದತಿರಚ್ಛಾನಗತಾದಿಸದ್ದೋ ‘‘ಅಬ್ಯತ್ತಸದ್ದೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಏವಂ ವಚನಸಙ್ಖಾತೋ ಸದ್ದೋ ‘‘ಅಬ್ಯತ್ತಸದ್ದೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಞ್ಞಾತತ್ಥತ್ತಾ। ‘‘ವತ್ತಿ, ವಚತಿ, ವಚನ್ತಿ। ವಚಸಿ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಪದಾನಿ। ‘‘ವಾಚೇತಿ, ವಾಚೇನ್ತಿ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಹೇತುಕತ್ತುಪದಾನಿ। ‘‘ಅತ್ಥಾಭಿಸಮಯಾ ಧೀರೋ, ಪಣ್ಡಿತೋತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ। ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಸನ್ತೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ಲೋಕೇ, ದೇವಧಮ್ಮಾತಿ ವುಚ್ಚರೇ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಕಮ್ಮಪದಾನಿ। ಗರೂ ಪನ ವಕಾರಸ್ಸ ಉಕಾರಾದೇಸವಸೇನ ‘‘ಉತ್ತಂ ಉಚ್ಚತೇ ಉಚ್ಚನ್ತೇ’’ತಿಆದೀನಿ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ತಾನಿ ಸಾಸನೇ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಾನಿ, ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾನುಲೋಮಾನಿ। ಸಾಸನಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ರಕಾರಾಗಮವಿಸಯೇ ನಿಪುಬ್ಬಸ್ಸೇವ ವಚಸ್ಸ ವಸ್ಸ ಉಕಾರಾದೇಸೋ ಸಿದ್ಧೋ ‘‘ನಿರುತ್ತಿ, ನಿರುತ್ತಂ, ನೇರುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ವಚನಂ, ವಾಚಾ, ವಚೋ, ವಚೀ, ವುತ್ತಂ, ಪವುತ್ತಂ, ವುಚ್ಚಮಾನಂ, ಅಧಿವಚನಂ, ವತ್ತಬ್ಬಂ, ವಚನೀಯಂ, ಇಮಾನಿ ನಾಮಿಕಪದಾನಿ। ವತ್ತುಂ, ವತ್ತವೇ, ವತ್ವಾ, ವತ್ವಾನ, ಇಮಾನಿ ತುಮನ್ತಾದೀನಿ ‘‘ಪರಸ್ಸಭಾಸಾ’’ತಿ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ವದನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ವತ್ತೀತಿ ವದತಿ। ಆಖ್ಯಾತಪದಞ್ಹೇತಂ। ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣಕೇಹಿಪಿ ‘‘ವತ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಾಚಾ’’ತಿ ನಿಬ್ಬಚನಮುದಾಹಟಂ। ಸದ್ದಸತ್ಥೇ ಚ ತಾದಿಸಂ ಆಖ್ಯಾತಪದಂ ದಿಟ್ಠಂ। ಏತ್ಥ ಪನೇಕೇ ವದನ್ತಿ ‘‘ವಚತಿ, ವಚನ್ತೀತಿಆದೀನಿ ಕ್ರಿಯಾಪದರೂಪಾನಿ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾಸು ಸತ್ಥೇಸು ಚ ಅನಾಗತತ್ತಾ ಛಡ್ಡೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ। ತನ್ನ, ಯಸ್ಮಾ ಸಾಸನೇ ‘‘ಅವಚ, ಅವಚಿಂಸೂ’’ತಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಪದಾನಿ ಚ ‘‘ವಾಚೇತಿ, ವಾಚೇನ್ತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಹೇತುಕತ್ತುಪದಾನಿ ಚ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ
ಪರೋಕ್ಖಾರೂಪಾನಿ ವದಾಮ – ವಚ, ವಚು। ವಚೇ, ವಚಿತ್ಥ। ವಚಂ, ವಚಿಮ್ಹ। ವಚಿತ್ಥ, ವಚಿರೇ। ವಚಿತ್ಥೋ, ವಚಿವ್ಹೋ। ವಚಿಂ, ವಚಿಮ್ಹೇ।
ಹಿಯ್ಯತ್ತನೀರೂಪಾನಿ ವದಾಮ – ಅವಚಾ, ಅವಚೂ। ಅವಚೋ, ಅವಚುತ್ಥ। ಅವೋಚಂ, ಅವಚುಮ್ಹ। ಅವಚುತ್ಥ, ಅವಚುತ್ಥುಂ। ಅವಚಸೇ, ಅವಚುವ್ಹಂ। ಅವಚಿಂ, ಅವಚಮ್ಹಸೇ।
ಅಜ್ಜತನೀರೂಪಾನಿ ವದಾಮ – ಅವಚಿ, ಅವೋಚುಂ, ಅವಚಿಂಸು। ಅವೋಚೋ, ಅವೋಚುತ್ಥ। ಅವೋಚಿಂ, ಅವೋಚುಮ್ಹ। ಅವೋಚಾ, ಅವೋಚು। ಅವಚಸೇ, ಅವೋಚಿವಂ। ಅವೋಚಂ, ಅವೋಚಿಮ್ಹೇ।
ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀರೂಪಾನಿ ವದಾಮ – ವಕ್ಖತಿ, ವಕ್ಖನ್ತಿ। ವಕ್ಖಸಿ, ವಕ್ಖಥ। ವಕ್ಖಾಮಿ, ವಕ್ಖಾಮ। ವಕ್ಖತೇ, ವಕ್ಖನ್ತೇ। ವಕ್ಖಸೇ, ವಕ್ಖವ್ಹೇ। ವಕ್ಖಸ್ಸಂ ವಕ್ಖಮ್ಹೇ।
ಇಮೇಸಂ ಪನ ಪದಾನಂ ‘‘ಕಥೇಸ್ಸತಿ, ಕಥೇಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ವಕ್ಖ ರೋಸೇತಿ ಧಾತುಸ್ಸ ಚ ‘‘ವಕ್ಖತಿ, ವಕ್ಖನ್ತಿ। ವಕ್ಖಸೀ’’ತಿಆದೀನಿ ವತ್ವಾ ಅವಸಾನೇ ಉತ್ತಮಪುರಿಸೇಕವಚನಟ್ಠಾನೇ ‘‘ವಕ್ಖೇಮೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಅತ್ಥೋ ಪನಿಮೇಸಂ ‘‘ರೋಸತಿ, ರೋಸನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಅಯಂ ವಚವಕ್ಖಧಾತೂನಂ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀವತ್ತಮಾನಾವಸೇನ ರೂಪಸಂಸನ್ದನಾನಯೋ। ಅಪರಾನಿಪಿ ವಚಧಾತುಸ್ಸ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀ ಸಹಿತಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ – ವಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ, ವಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತಿ। ವಕ್ಖಿಸ್ಸಸಿ, ವಕ್ಖಿಸ್ಸಥ। ವಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಿ, ವಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮ। ವಕ್ಖಿಸ್ಸತೇ, ವಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತೇ। ವಕ್ಖಿಸ್ಸಸೇ, ವಕ್ಖಿಸ್ಸವ್ಹೇ। ವಕ್ಖಿಸ್ಸಂ, ವಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮ್ಹೇ।
ಅತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ –
‘‘ಅಭೀತಕಪ್ಪೇ ಚರಿತಂ, ಠಪಯಿತ್ವಾ ಭವಾಭವೇ।
ಇಮಮ್ಹಿ ಕಪ್ಪೇ ಚರಿತಂ, ಪವಕ್ಖಿಸ್ಸಂ ಸುಣೋಹಿ ಮೇ’’ತಿ॥
ಗದ್ರತಪಞ್ಹೇಪಿ ವಕ್ಖ ರೋಸೇತಿ ಧಾತುಸ್ಸಪಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀಸಹಿತಾನಿ ರೂಪಾನಿ ‘‘ವಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ, ವಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಭವನ್ತಿ। ಅತ್ಥೋ ಪನಿಮೇಸಂ ‘‘ರೋಸಿಸ್ಸತಿ, ರೋಸಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಅಯಂ ವಚವಕ್ಖಧಾತೂನಂ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀವಸೇನೇವ ರೂಪಸಂಸನ್ದನಾನಯೋ।
ಅವಚಿಸ್ಸಾ, ವಚಿಸ್ಸಾ, ಅವಚಿಸ್ಸಂಸು, ವಚಿಸ್ಸಂಸು। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ನೇಯ್ಯಂ। ಇಧ ಪನ ವುತ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಂ ವತ್ತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅವತ್ವಾ ಉಪರಿಯೇವ ಕಥೇಸ್ಸಾಮ ಇತೋ ಅತಿವಿಯ ವತ್ತಬ್ಬಟ್ಠಾನತ್ತಾ।
ಚು ಚವನೇ। ಚವತಿ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ಚಾವೇತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ। ದೇವಕಾಯಾ ಚುತೋ। ಚುತಂ ಪದುಮಂ। ಚವಿತುಂ, ಚವಿತ್ವಾ।
ಲೋಚ ದಸ್ಸನೇ। ಲೋಚತಿ। ಲೋಚನಂ।
ಸೇಚ ಸೇಚನೇ। ಸೇಚತಿ।
ಸಚ ವಿಯತ್ತಿಯಂ ವಾಚಾಯಂ। ಸಚತಿ।
ಕಚ ಬನ್ಧನೇ। ಕಚತಿ।
ಮಚ ಮುಚಿ ಕಕ್ಕನೇ। ಕಕ್ಕನಂ ಸರೀರೇ ಉಬ್ಬಟ್ಟನಂ। ಮಚತಿ। ಮುಞ್ಚತಿ। ಮಚಿ ಧಾರಣುಚ್ಛಾಯಪೂಜನೇಸು। ಧಾರಣಂ ಉಚ್ಛಾಯೋ ಪೂಜನನ್ತಿ ತಯೋ ಅತ್ಥಾ। ತತ್ಥ ಉಚ್ಛಾಯೋ ಮಲಹರಣಂ। ಮಞ್ಚತಿ। ಮಞ್ಚೋ, ಮಞ್ಚನಂ। ಮಞ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಮಞ್ಚೋ।
ಪಚ ಬ್ಯತ್ತಿಕರಣೇ। ಪಚತಿ। ಪಾಕೋ, ಪರಿಪಾಕೋ, ವಿಪಾಕೋ, ಪಕ್ಕಂ ಫಲಂ।
ಥುಚ ಪಸಾದೇ। ಥೋಚತಿ।
ವಚ ವಚಿ ದಿತ್ತಿಯಂ। ವಚತಿ। ವಞ್ಚತಿ।
ರುಚ ದಿತ್ತಿಯಂ ರೋಚನೇ ಚ। ದಿತ್ತಿ ಸೋಭಾ। ರೋಚನಂ ರುಚಿ। ರೋಚತಿ। ವೇರೋಚನೋ। ಸಮಣಸ್ಸ ರೋಚತೇ ಸಚ್ಚಂ। ತಸ್ಸ ತೇ ಸಗ್ಗಕಾಮಸ್ಸ, ಏಕತ್ತಮುಪರೋಚಿತಂ। ಅಯಞ್ಚ ದಿವಾದಿಗಣೇ ರುಚಿಅತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ರುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ ಜನೇತಿ। ತೇನ ‘‘ಗಮನಂ ಮಯ್ಹ ರುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ಚುರಾದಿಗಣೇ ಪನ ರುಚಿಅತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ರೋಚೇತಿ ರೋಚಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ಜನೇತಿ। ತೇನ ‘‘ಕಿಂ ನು ಜಾತಿಂ ನ ರೋಚೇಸೀ’’ತಿಆದಿಕಾ ಪಾಳಿಯೋ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ತೇಗಣಿಕೋಯಂ ಧಾತು।
ಪಚ ಸಂಪಾಕೇ। ಪಚತಿ, ಪಚನ್ತಿ। ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ಪನ ‘‘ಅತ್ತನೋಭಾಸಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
ಅಞ್ಚ ಬ್ಯಯಗತಿಯಂ। ಬ್ಯಯಗತಿ ವಿನಾಸಗತಿ। ಅಞ್ಚತಿ।
ಯಾಚ ಯಾಚನಾಯಂ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ನಾಗಂ ಮಣಿಂ ಯಾಚತಿ। ನಾಗೋ ಮಣಿಂ ಯಾಚಿತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ। ತೇ ತಂ ಅಸ್ಸೇ ಅಯಾಚಿಸುಂ। ಸೋ ತಂ ರಥಮಯಾಚಥ। ದೇವದತ್ತಂ ಆಯಾಚತಿ। ಏವಂ ಸುದ್ಧಕತ್ತರಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ನಾಗಂ ಮಣಿಂ ಯಾಚೇತಿ, ಯಾಚಯತಿ, ಯಾಚಾಪೇತಿ, ಯಾಚಾಪಯತಿ। ಏವಂ ಹೇತುಕತ್ತರಿ। ರಾಜಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ಧನಂ ಯಾಚಿಯತಿ, ಯಾಚಯಿಯತಿ, ಯಾಚಾಪಿಯತಿ, ಯಾಚಾಪಯಿಯತಿ। ಏವಂ ಕಮ್ಮನಿ। ಯಾಚಂ, ಯಾಚನ್ತೋ, ಯಾಚನ್ತೀ, ಯಾಚನ್ತಂ ಕುಲಂ। ಯಾಚಮಾನೋ, ಯಾಚಮಾನಾ, ಯಾಚಮಾನಂ ಕುಲಂ। ಯಾಚಕೋ, ಯಾಚನಾ, ಯಾಚಿತಬ್ಬಂ, ಯಾಚಿತುಂ, ಯಾಚಿತ್ವಾನ, ಯಾಚಿತುನ, ಯಾಚಿಯ, ಯಾಚಿಯಾನ। ಏವಂ ನಾಮಿಕಪದಾನಿ ತುಮನ್ತಾದೀನಿ ಚ ಭವನ್ತಿ।
ಪಚ ಪಾಕೇ। ಓದನಂ ಪಚತಿ। ‘‘ಉಭಯತೋಭಾಸಾ’’ತಿ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ವದನ್ತಿ। ಯಥಾ ಪನ ಸಾಸನೇ ‘‘ಪಣ್ಡಿತೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವಚಧಾತುಸ್ಸ ಕಮ್ಮನಿ ರೂಪಂ ಪಸಿದ್ಧಂ, ನ ತಥಾ ಪಚಧಾತುಸ್ಸ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಗರೂ ‘‘ತಯಾ ಪಚ್ಚತೇ ಓದನೋ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮನಿ ರೂಪಂ ವದನ್ತಿ। ಸಾಸನೇ ಪನ ಅವಿಸೇಸತೋ ‘‘ಪಚ್ಚತೇ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಪಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವಾ ವುತ್ತಸ್ಸಪಿ ಪದಸ್ಸ ಅಕಮ್ಮಕೋಯೇವ ದಿವಾದಿಗಣಿಕೋ ಪಯೋಗೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ‘‘ದೇವದತ್ತೋ ನಿರಯೇ ಪಚ್ಚತಿ। ಯಾವ ಪಾಪಂ ನ ಪಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದಿದಸ್ಸನತೋ। ಕೇಚೇತ್ಥ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ಸಯಮೇವ ಪೀಯತೇ ಪಾನೀಯನ್ತಿಆದಿ ವಿಯ ಭೂವಾದಿಗಣಪಕ್ಖಿಕೋ ಕಮ್ಮಕತ್ತುಪ್ಪಯೋಗೋ ಏಸ, ತಸ್ಮಾ ‘ಸಯಮೇವಾ’ತಿ ಪದಂ ಅಜ್ಝಾಹರಿತ್ವಾ ‘ಸಯಮೇವ ದೇವದತ್ತೋ ಪಚ್ಚತೀ’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ ತನ್ನ, ‘‘ಸಯಮೇವ ಪೀಯತೇ ಪಾನೀಯ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಪಾನೀಯಂ ಮನುಸ್ಸಾ ಪಿವನ್ತಿ, ನ ಪಾನೀಯಂ ಪಾನೀಯಂ ಪಿವತಿ। ಮನುಸ್ಸೇಹೇವ ತಂ ಪೀಯತೇ, ನ ಸಯಂ। ಏವಂ ಪರಸ್ಸ ಪಾನಕ್ರಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಮ್ಮಭೂತಮ್ಪಿ ತಂ ಸುಕರಪಾನಕ್ರಿಯಾವಸೇನ ಸುಕರತ್ತಾ ಅತ್ತನಾವ ಸಿಜ್ಝನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಸಯಮೇವ ಪೀಯತೇ ಪಾನೀಯ’’ನ್ತಿ ರೂಳ್ಹಿಯಾ ಪಯೋಗೋ ಕತೋ।
‘‘ಸಯಮೇವ ಕಟೋ ಕರಿಯತೇ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಕಟಂ ಮನುಸ್ಸಾ ಕರೋನ್ತಿ, ನ ಕಟಂ ಕಟೋ ಕರೋತಿ। ಮನುಸ್ಸೇಹೇವ ಕಟೋ ಕರಿಯತೇ, ನ ಸಯಂ। ಏವಂ ಪರಸ್ಸ ಕರಣಕ್ರಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಮ್ಮಭೂತೋಪಿ ಸೋ ಸುಕರಣ ಕ್ರಿಯಾವಸೇನ ಸುಕರತ್ತಾ ಅತ್ತನಾವ ಸಿಜ್ಝನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಸಯಮೇವ ಕಟೋ ಕರಿಯತೇ’’ತಿ ರೂಳ್ಹಿಯಾ ಪಯೋಗೋ ಕತೋ।
ಏತ್ಥ ಯಥಾ ಸಯಂಸದ್ದೋ ಪಾನೀಯಂ ಪಾನೀಯೇನೇವ ಪೀಯತೇ, ನ ಅಮ್ಹೇಹಿ। ಕಟೋ ಕಟೇನೇವ ಕರಿಯತೇ, ನ ಅಮ್ಹೇಹೀತಿ ಸಕಮ್ಮಕವಿಸಯತ್ತಾ ಪಯೋಗಾನಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕ್ರಿಯಾಪಟಿಸೇಧನಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಂ ವದತಿ, ನ ತಥಾ ‘‘ದೇವದತ್ತೋ ನಿರಯೇ ಪಚ್ಚತಿ, ಕಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದೀಸು ತುಮ್ಹೇಹಿ ಅಜ್ಝಾಹರಿತೋ ಸಯಂಸದ್ದೋ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಂ ವದತಿ ಅಕಮ್ಮಕವಿಸಯತ್ತಾ ಏತೇಸಂ ಪಯೋಗಾನಂ। ಏವಂ ದಿವಾದಿಗಣಿಕರೂಪನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಚಧಾತು ಸದ್ದಸತ್ಥೇ ದಿವಾದಿಗಣ ವುತ್ತೋ ನತ್ಥೀತಿ ಚೇ? ನತ್ಥಿ ವಾ ಅತ್ಥಿ ವಾ, ಕಿಮೇತ್ಥ ಸದ್ದಸತ್ಥಂ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ಪಾಳಿ ಏವ ಪಮಾಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಮಯಂ ಲೋಕವೋಹಾರಕುಸಲಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಪಾಳಿನಯಞ್ಞೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಇಮಂ ಪಚಧಾತುಂ ದಿವಾದಿಗಣೇಪಿ ಪಕ್ಖಿಪಿಸ್ಸಾಮ। ತಥಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಪಾಲಾಚರಿಯ ಅನುರುದ್ಧಾಚರಿಯಾದೀಹಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತಾ ದಿವಾದಿಗಣಿಕಪ್ಪಯೋಗಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ –-
ಞಾಣಯುತ್ತವರಂ ತತ್ಥ, ದತ್ವಾ ಸನ್ಧಿಂ ತಿಹೇತುಕಂ।
ಪಚ್ಛಾ ಪಚ್ಚತಿ ಪಾಕಾನಂ, ಪವತ್ತೇ ಅಟ್ಠಕೇ ದುವೇ॥
ಅಸಙ್ಖಾರಂ ಸಸಙ್ಖಾರ-ವಿಪಾಕಾನಿ ಚ ಪಚ್ಚತಿ
ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ। ಏತ್ಥ ಪನ ತೇಸಂ ಇದಮೇವ ಪಾಳಿಯಾ ನ ಸಮೇತಿ। ಯೇ ಚುರಾದಿಗಣಮ್ಹಿ ಸಕಮ್ಮಕಭಾವೇನ ಭೂವಾದಿಗಣೇ ಚ ಅಕಮ್ಮಕಭಾವೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಭೂಧಾತುಸ್ಸೇವ ಭೂವಾದಿಗಣೇ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಸಕಮಕಸ್ಸಪಿ ಸತೋ ದಿವಾದಿಗಣಂ ಪತ್ವಾ ಅಕಮ್ಮಕಭೂತಸ್ಸ ಪಚಧಾತುಸ್ಸ ಸಕಮ್ಮಕತ್ತಮಿಚ್ಛನ್ತಿ। ಏತಞ್ಹಿ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ತೇಪಿಟಕೇ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಕುತೋ ಲಬ್ಭಾ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವತೋ ಪಾವಚನೇ ಸೋತೂನಂ ಸಂಸಯಸಮುಗ್ಘಾಟತ್ಥಂ ಏತ್ಥ ಇಮಂ ನೀತಿಂ ಪಟ್ಠಪೇಮ –
ವಿನಾಪಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ, ಗಣನಾನತ್ತಯೋಗತೋ।
ಸಕಮ್ಮಾಕಮ್ಮಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ಧಾತೂ ಪಚಭಿದಾದಯೋ॥
ಪುರಿಸೋ ಓದನಂ ಪಚತಿ। ಸ ಭೂತಪಚನಿಂ ಪಚಿ। ಓದನೋ ಪಚ್ಚತಿ। ಕಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚತಿ। ವೀಹಿಸೀಸಂ ಪಚ್ಚತಿ। ರುಕ್ಖಫಲಾನಿ ಪಚ್ಚನ್ತಿ। ನಾಗೋ ಪಾಕಾರಂ ಭಿನ್ದತಿ। ತಳಾಕಪಾಳಿ ಭಿಜ್ಜತಿ। ಭಿಜ್ಜನಧಮ್ಮಂ ಭಿಜ್ಜತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಸಯಂಸದ್ದಂ ಅಜ್ಝಾಹರಿತ್ವಾ ‘‘ಸಯಮೇವ ಓದನೋ ಪಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇಪಿ ‘‘ಪುರಿಸೋ ಸಯಮೇವ ಪಾಣಂ ಹನತಿ। ಭಗವಾ ಸಯಮೇವ ಸಯಂಸದ್ದವಸೇನ ಕಮ್ಮಕತ್ತುಭಾವಪರಿಕಪ್ಪೋ, ತಂ ನ ಪಮಾಣಂ। ಸಯಂಸದ್ದೋ ಹಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಅತ್ಥೇಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ಕೇವಲಂ ‘‘ಸಯಮೇವ ಪೀಯತೇ ಪಾನೀಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಕಮ್ಮತ್ಥೇಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ಸಾಸನಾನುರೂಪೇನ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ನಯಞ್ಞೂಹಿ।
ವಿನಾಪಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ, ವಿನಾಪಿ ಚ ಗಣನ್ತರಂ।
ಸಕಮ್ಮಾಕಮ್ಮಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅತ್ಥತೋ ದಿವುಆದಯೋ॥
ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ದಿಬ್ಬತಿ। ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತೇ ದಿಬ್ಬತಿ। ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಗಣನ್ತರಞ್ಚೋಪಸಗ್ಗಂ, ವಿನಾಪಿ ಅತ್ಥನಾನತಂ।
ಪಯೋಗತೋ ಸಕಮ್ಮಾ ಚ, ಅಕಮ್ಮಾ ಚ ಗಮಾದಯೋ॥
ಪುರಿಸೋ ಮಗ್ಗಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಗಮ್ಭೀರೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೇಸು ಞಾಣಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಧಮ್ಮಂ ಚರತಿ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಚರತಿ।
ಗಣನ್ತರಞ್ಚೋಪಸಗ್ಗಂ, ಪಯೋಗಞ್ಚತ್ಥನಾನತಂ।
ವಿನಾಪಿ ತಿವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ, ದಿಸಾದೀ ರೂಪಭೇದತೋ॥
ಪಾಸಾದಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಪಾಸಾದಂ ದಕ್ಖತಿ ಪಾಸಾದೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಸಭಾವತೋ ಸಕಮ್ಮಾ ತು, ರುದಧಾತಾದಯೋ ಮತಾ।
ಸಭಾವತೋ ಅಕಮ್ಮಾ ಚ, ನನ್ದಧಾತಾದಯೋ ಮತಾ॥
ಮತಂ ವಾ ಅಮ್ಮ ರೋದನ್ತಿ, ಇಧ ನನ್ದತಿ ಪೇಚ್ಚ ನನ್ದತಿ।
ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನೇಕೇ, ಸಕಮ್ಮಾಪಿ ಅಕಮ್ಮಕಾ।
ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ತಥೇಕಚ್ಚೇ, ಅಕಮ್ಮಾಪಿ ಸಕಮ್ಮಕಾ॥
ಏಕಚ್ಚೇ
ಅಕಮ್ಮಕಾ ಅಕಮ್ಮಾ ಚ, ಏಸತ್ಥೋಪೇತ್ಥ ದೀಪಿತೋ।
ಪುರಿಸೋ ಗಾಮಾ ನಿಗ್ಗಚ್ಛತಿ, ಧನಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ಪುರಿಸೋ ಪಾಣಂ ಅಭಿಭವತಿ, ಹಿಮವತಾ ಪಭವನ್ತಿ ಮಹಾನದಿಯೋ। ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಪಯೋಗಾನಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ।
ತತ್ಥ ಯದಿ ಸಾಸನೇ ಪಚಧಾತುಸ್ಸ ಕಮ್ಮನಿ ರೂಪಂ ಸಿಯಾ, ‘‘ಪುರಿಸೇನ ಕಮ್ಮಂ ಕರಿಯತೀ’’ತಿ ಪಯೋಗೋ ವಿಯ ‘‘ಪುರಿಸೇನ ಓದನೋ ಪಚಿಯತೀ’’ತಿ ಪಯೋಗೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ। ಯೇ ಪನ ಗರೂ ‘‘ತಯಾ ಪಚ್ಚತೇ ಓದನೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇ ಸದ್ದಸತ್ಥನಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವದನ್ತಿ ಮಞ್ಞೇ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯುತ್ತಾನಿ ಚೇ, ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸೇನ ಪುರಿಸಂ ವಾ ಓದನಂ ಪಾಚೇತಿ, ಪಾಚಯತಿ, ಪಾಚಾಪೇತಿ, ಪಾಚಾಪಯತಿ। ಪುರಿಸೇನ ಪುರಿಸೋ ಓದನಂ ಪಾಚಿಯತಿ, ಪಾಚಯಿಯತಿ, ಪಾಚಾಪಿಯತಿ, ಪಾಚಾಪಯಿಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ‘‘ಯಥಾ ದಣ್ಡೇನ ಗೋಪಾಲೋ, ಗಾವಂ ಪಾಚೇತಿ ಗೋಚರ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಅಞ್ಞೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಪಚಂ, ಪಚನ್ತೋ, ಪಚನ್ತೀ, ಪಚಮಾನೋ, ಪಚಮಾನಾ। ಪಾತಬ್ಬಂ, ಪಚಿತಂ, ಪಚಿತಬ್ಬಂ, ಪಚನೀಯಂ, ಪಚಿತುಂ, ಪಚಿತ್ವಾ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಮಂಸಞ್ಚ ಪಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪಯೋಗೋ ಉದಾಹರಣಂ। ‘‘ಪಚತಿ, ಪಚನ್ತಿ। ಪಚಸೀ’’ತಿಆದಿ ಪದಕ್ಕಮೋ ಸುಬೋಧೋ।
ಸಿಚ ಘರಣೇ। ಸೇಚತಿ, ಸೇಕೋ, ‘‘ಉಭತೋಭಾಸಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
ಇಮಾನಿ ಚಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಛಕಾರನ್ತಧಾತು
ಪರಸ್ಸಭಾಸಾದಿಭಾವಂ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಧಾತುನಂ ಇತೋ।
ಪರಂ ನ ಬ್ಯಾಕರಿಸ್ಸಂ ಸೋ, ಸಾಸನೇ ಈರಿತೋ ನ ಹಿ॥
ಛು ಛೇದನೇ। ಛೋತಿ। ಛೋತ್ವಾನ ಮೋಳಿಂ ವರಗನ್ಧವಾಸಿತಂ। ಅಚ್ಛೋಚ್ಛುಂವತ ಭೋ ರುಕ್ಖಂ।
ಮಿಲೇಛ ಅವಿಯತ್ತಾಯಂ ವಾಚಾಯಂ। ಮಿಲೇಚ್ಛತಿ, ಮಿಲಕ್ಖು। ಪಚ್ಚನ್ತಿಮೇಸು ಜನಪದೇಸು ಪಚ್ಚಾಜಾತೋ ಹೋತಿ ಮಿಲಕ್ಖೂಸು ಅವಿಞ್ಞಾತಾರೇಸು।
ವಛಿ ಇಚ್ಛಾಯಂ। ವಞ್ಛತಿ। ವಞ್ಛಿತಂ ಧನಂ।
ಅಛಿ ಆಯಾಮೇ। ಅಞ್ಚತಿ। ದೀಘಂ ವಾ ಅಞ್ಛನ್ತೋ ದೀಘಂ ಅಞ್ಛಾಮೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ।
ಹುಚ್ಛ ಕೋಟಿಲ್ಲೇ। ಹುಚ್ಛತಿ।
ಮುಚ್ಛ ಮೋಹಮುಚ್ಛಾಸು। ಮುಚ್ಛತಿ। ಮುಚ್ಛಿತೋ ವಿಸವೇಗೇನ, ವಿಸಞ್ಞೀ ಸಮಪಜ್ಜಥ। ಮುಚ್ಛಾ, ಮುಚ್ಛಿತ್ವಾ।
ಫುಛ ವಿಸರಣೇ ಫೋಛತಿ।
ಯುಛ ಪಮಾದೇ। ಯುಚ್ಛತಿ।
ಉಛಿ ಉಞ್ಛೇ। ಉಞ್ಛೋ ಪರಿಯೇಸನಂ। ಉಞ್ಛತಿ। ಉಞ್ಛಾಚರಿಯಾಯ ಈಹಥ।
ಉಛ ಪಿಪಾಸಾಯಂ। ಉಛತಿ।
ಪುಚ್ಛ ಪಞ್ಹೇ ಪುಚ್ಛತಿ। ಪುಚ್ಛಿತಾ, ಪುಚ್ಛಕೋ, ಪುಟ್ಠೋ, ಪುಚ್ಛಿತೋ, ಪುಚ್ಛಾ। ಭಿಕ್ಖು ವಿನಯಧರಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಪುಚ್ಛಿ, ಪುಚ್ಛಿತುಂ। ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಪುಚ್ಛಾ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾಪುಚ್ಛಾ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾಪುಚ್ಛಾ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾಪುಚ್ಛಾ ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾತಿ। ತಾಸಂ ನಾನತ್ತಂ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಾದಿತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ವಿಚ್ಛ ಗತಿಯಂ। ವಿಚ್ಛತಿ। ವಿಚ್ಛಿಕಾ।
ವಚ್ಛು ಛೇದನೇ। ವುಚ್ಛತಿ। ವುತ್ತಾ, ವುತ್ತವಾ, ವುತ್ತಸಿರೋ। ವಕಾರಗತಸ್ಸ ಅಕಾರಸ್ಸ ಉತ್ತಂ।
ವುತ್ತಸದ್ದೋ ಕೇಸೋಹರಣೇಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಕಾಪಟಿಕೋ ಮಾಣವೋ ದಹರೋ ವುತ್ತಸಿರೋ’’ತಿಆದೀಸು। ಏತ್ಥ ಚ ಸಿರಸದ್ದೇನ ಸಿರೋರುಹಾ ವುತ್ತಾ ಯಥಾ ಮಞ್ಚಸದ್ದೇನ ಮಞ್ಚಟ್ಠಾ, ಚಕ್ಖುಸದ್ದೇನ ಚ ಚಕ್ಖುನಿಸ್ಸಿತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ। ರೋಪಿತೇಪಿ ‘‘ಯಥಾ ಸಾರದಿಕಂ ಬೀಜಂ, ಖೇತ್ತೇ ವುತ್ತಂ ವಿರೂಹತೀ’’ತಿಆದೀಸು। ಕಥಿತೇಪಿ ‘‘ವುತ್ತಮಿದಂ ಭಗವತಾ, ವುತ್ತಮರಹತಾ’’ತಿಆದಿಸು। ಅತ್ರಿದಂ ವುಚ್ಚತಿ –
ವಚ್ಛುವಪವಚವಸಾ, ವುತ್ತಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ।
ಕೇಸೋಹಾರೇ ರೋಪಿತೇ ಚ, ಕಥಿತೇ ಚ ಯಥಾಕ್ಕಮನ್ತಿ॥
ಅಪರೋ ನಯೋ – ವುತ್ತಸದ್ದೋ ‘‘ನೋ ಚ ಖೋ ಪಟಿವುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಾಪಸಮೀಕರಣೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಪನ್ನಲೋಮೋ ಪರದತ್ತವುತ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಜೀವಿತವುತ್ತಿಯಂ। ‘‘ಪಣ್ಡುಪಲಾಸೋ ಬನ್ಧನಾ ಪವುತ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಅಪಗಮೇ। ‘‘ಗೀತಂ ಪವುತ್ತಂ ಸಮೀಹಿತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪಾವಚನವಸೇನ ಪವತ್ತಿತೇ। ಲೋಕೇ ಪನ ‘‘ವುತ್ತೋ ಪಾರಾಯನೋ’’ತಿಆದೀಸು ಅಜ್ಝೇನೇ ದಿಸ್ಸತಿ, ಅತ್ರಿದಂ ವುಚ್ಚತಿ
‘‘ವಾಪಸಮೀಕರಣೇ ಚ, ಅಥೋ ಜೀವಿತವುತ್ತಿಯಂ।
ಅಪಗಮೇ ಪಾವಚನ-ವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಿತೇ।
ಅಜ್ಝೇನೇ ಚೇವಮೇತೇಸು, ವುತ್ತಸದ್ದೋ ಪದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ॥
ಅಪರೋಪಿ ನಯೋ – ವುತ್ತಸದ್ದೋ ಸಉಪಸಗ್ಗೋಚ ಅನುಪಸಗ್ಗೋ ಚ ವಪನೇ ವಾಪಸಮೀಕರಣೇ ಕೇಸೋಹಾರೇ ಜೀವಿತವುತ್ತಿಯಂ ಪಮುತ್ತಭಾವೇ
‘‘ಗಾವೋ ತಸ್ಸ ಪಜಾಯನ್ತಿ, ಖೇತ್ತೇ ವುತ್ತಂ ವಿರೂಹತಿ।
ವುತ್ತಾನಂ ಫಲಮಸ್ನಾತಿ, ಯೋ ಮಿತ್ತಾನಂ ನ ದುಬ್ಭತೀ’’ತಿ
ಆದೀಸು ವಪನೇ ಆಗತೋ। ‘‘ನೋ ಚ ಖೋ ಪಟಿವುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಅಟ್ಠದನ್ತಕಾದೀಹಿ ವಾಪಸಮೀಕರಣೇ। ‘‘ಕಾಪಟಿಕೋ ಮಾಣವೋ ದಹರೋ ವುತ್ತಸಿರೋ’’ತಿಆದೀಸು ಕೇಸೋಹರಣೇ। ‘‘ಪನ್ನಲೋಮೋ ಪರದತ್ತವುತ್ತೋ ಮಿಗಭೂತೇನ ಚೇತಸಾ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಜೀವಿತವುತ್ತಿಯಂ। ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಪಣ್ಡುಪಲಾಸೋ ಬನ್ಧನಾ ಪವುತ್ತೋ ಅಭಬ್ಬೋ ಹರಿತತ್ಥಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ಬನ್ಧನತೋ ಪಮುತ್ತಭಾವೇ। ‘‘ಯೇಸಮಿದಂ ಏತರಹಿ ಪೋರಾಣಂ ಮನ್ತಪದಂ ಗೀತಂ ಪವುತ್ತಂ ಸಮೀಹಿತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪಾವಚನಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿತೇ। ಲೋಕೇ ಪನ ‘‘ವುತ್ತೋ ಗಣೋ, ವುತ್ತೋ ಪಾರಾಯನೋ’’ತಿಆದೀಸು ಅಜ್ಝೇನೇ। ‘‘ವುತ್ತಂ ಖೋ ಪನೇತಂ ಭಗವತಾ, ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ ಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ ಭವಥ, ಮಾ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ’’ತಿಆದೀಸು ಕಥನೇ। ಅತ್ರಿದಂ ವುಚ್ಚತಿ –
ವಪ ವತು ವಚ್ಛುವಚ-ಧಾತೂನಂ ವಸತೋ ಮತೋ।
ಸೋಪಸಗ್ಗೋ ನೋಪಸಗ್ಗೋ, ವುತ್ತಸದ್ದೋ ಯಥಾರಹಂ॥
ವಪನೇ ಚ ವಾಪಸಮೀ-ಕರಣೇ ಮುಣ್ಡತಾಯ ಚ।
ಜೀವವುತ್ಯಂ ಪಮುತ್ತತ್ಥೇ, ವಸಾ ಪಾವಚನಸ್ಸ ತು।
ಪವತ್ತಿತೇ ಚ ಅಜ್ಝೇನೇ, ಕಥನೇ ಚಾತಿ ಲಕ್ಖಯೇ।
ತಚ್ಛ ತನುಕರಣೇ। ತಚ್ಛತಿ। ತಚ್ಛಕೋ ದಾರುಂ।
ಛಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಜಕಾರನ್ತಧಾತು
ಜಿಜಯೇ। ಜೇತಿ। ಜಯತಿ, ಪರಾಜಯತಿ। ಧಮ್ಮಂ ಚರನ್ತೋ ಸಾಮಿಕಂ ಪರಾಜೇತಿ। ಧಮ್ಮಂ ಚರನ್ತೋ ಪರಜ್ಜತಿ। ರಾಜಾನಂ ಜಯಾಪೇಸುಂ। ಜಯಾಪೇತ್ವಾ। ಏತ್ಥ ಜಯಾಪೇಸುನ್ತಿ ‘‘ಜಯತು ಭವ’’ನ್ತಿ ಆಸೀಸವಚನಂ ವದಿಂಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜಯನಂ, ಜಿತಂ, ಜಯೋ, ವಿಜಿತಂ, ಜಿನೋ, ಜೇತಾ, ಜೇತೋ, ಜಿತೋ ಮಾರೋ, ಮಾರಂ ಜಿತೋ, ಜಿತವಾ, ಜಿತಾವೀ, ವಿಜಿತಾವೀ, ಮಾರಜಿ, ಲೋಕಜಿ, ಓಧಿಜಿನೋ, ಅನೋಧಿಜಿನೋ, ಜಿತೋ। ವಿಜಿತೋ, ಜೇತುಂ, ವಿಜೇತುಂ, ಜಿತ್ವಾ, ವಿಜಿತ್ವಾ। ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಧಾತುಸ್ಸ ಕಿಯಾದಿಗಣಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ‘‘ಜಿನಾತಿ ಜಿನಿತ್ವಾ’’ತ್ಯಾದೀನಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ।
ಜಿ ಅಭಿಭವನೇ। ಜೇತಿ। ಜಿನೋ। ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ರೂಪಾನಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ತುಮ್ಹೇಹಿ ಆನನ್ದ ಸಪ್ಪುರಿಸೇಹಿ ವಿಜಿತಂ, ಪಚ್ಛಿಮಾ ಜನತಾಸಾಲಿಮಂಸೋದನಂ ಅತಿಮಞ್ಞಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿ ಅಭಿಭವನತ್ಥಸಾಧಕಾ। ಏತ್ಥ ಹಿ ವಿಜಿತನ್ತಿ ಅಧಿಭೂತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಜು ಗತಿಯಂ। ಏತ್ಥ ಸೀಘಗತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ಜವತಿ। ಜವನಂ, ಜವೋ, ಜವಂ, ಜವನ್ತೋ, ಜವನಚಿತ್ತಂ, ಜವನಪಞ್ಞೋ, ಜವನಹಂಸೋ। ಮನೋಜವಂ ಗಚ್ಛತಿ ಯೇನಕಾಮಂ।
ಜೇಖಯೇ। ಜೀಯತಿ। ಏಕಾರಸ್ಸ ಈಯಾದೇಸೋ। ಸಾಸನಾನುರೂಪೇನ ‘‘ಕಿಂ ಮಂ ಧನೇನ ಜೀಯೇಥಾ’’ತಿ ಹಿ ಪಾಳಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ಪನ ‘‘ಜಾಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ ವದನ್ತಿ।
ಸಜ್ಜ ಗತಿಯಂ। ಸಜ್ಜತಿ।
ಕುಜು ಖುಜು ಥೇಯ್ಯಕರಣೇ। ಕೋಜತಿ। ಖೋಜತಿ।
ವಜ ಗತಿಯಂ। ಧಜ ಧಜಿ ಚ। ವಜತಿ। ಅಬ್ಬಜತಿ। ಮನುಸ್ಸತ್ತಞ್ಚ ಅಬ್ಬಜೇ। ವಜೋ, ವಜನಂ, ಪವಜನಂ, ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ, ಪಬ್ಬಜಿತೋ, ಪಬ್ಬಾಜಿತೋ।
ಸಕಾ ರಟ್ಠಾ ಪಬ್ಬಾಜಿತೋ, ಅಞ್ಞಂ ಜನಪದಂ ಗತೋ।
ಮಹನ್ತಂ ಕೋಟ್ಠಂ ಕಯಿರಾಥ, ದುರುತ್ತಾನಂ ನಿಧೇತವೇ॥
ಧಜತಿ। ಧಜೋ। ಧಞ್ಜತಿ। ಧಞ್ಜನಂ। ಏತ್ಥ ಧಜೋತಿ ಕೇತು। ಧಞ್ಜನನ್ತಿ ಗಮನಂ।
ಅಜ ಖೇಪನೇ ಚ। ಗತಿಅಪೇಕ್ಖಕೋಯೇವ ಚಕಾರೋ। ಅಜತಿ। ಅಜೋ। ಏತ್ಥ ಅಜೋತಿ ಏಳಕೋ। ಇಮಾನಿ ಪನಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯವಚನಾನಿ ‘‘ಅಜೋ ಏಳಕೋ ಉರಬ್ಭೋ ಅವಿ ಮೇಣ್ಡೋ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಉರಬ್ಭೋತಿ ಏಳಕೋ, ಯೋ ‘‘ಅಜೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅವೀತಿ ರತ್ತಲೋಮೋ ಏಳಕೋ। ಮೇಣ್ಡೋತಿ ಕುಟಿಲಸಿಙ್ಗೋ ಏಳಕೋ। ತಥಾ ಹಿ ಜನಕಜಾತಕೇ ಅಜರಥತೋ ಮೇಣ್ಡರಥಾ ವಿಸುಂ ವುತ್ತಾ। ಅಪಿಚ ಅಜೇಳಕನ್ತಿ ಅಜತೋ ಏಳಕಸ್ಸ ವಿಸುಂ ವಚನತೋ ಏಳಕಸದ್ದೇನ ಮೇಣ್ಡೋಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಮಹೋಸಧಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಹಿ ಮೇಣ್ಡೇಳಕಾನಂ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸತಾ ವುತ್ತಾತಿ।
ಅಜ್ಜ ಸಜ್ಜ ಅಜ್ಜನೇ। ಅಜ್ಜನಂ ಅಜ್ಜನಕ್ರಿಯಾ। ಅಜ್ಜತಿ। ಸಜ್ಜತಿ।
ಕಜ್ಜ ಬ್ಯಥನೇ। ಬ್ಯಥನಂ ಹಿಂಸಾ। ಕಜ್ಜತಿ।
ಖಜ್ಜ ಮಜ್ಜನೇ ಚ। ಮಜ್ಜನಂ ಸುದ್ಧಿ। ಬ್ಯಥನಾಪೇಕ್ಖೋ ಚಕಾರೋ। ಖಜ್ಜತಿ। ಖಜ್ಜೂರೋ।
ಖಜ ಮನ್ಥೇ। ಮನ್ಥೋ ವಿಲೋಳನಂ। ಖಜತಿ।
ಖಜಿ ಗತಿವೇಕಲ್ಲೇ। ಕಿಸ್ಸ ಭನ್ತೇ ಅಯ್ಯೋ ಖಞ್ಜತೀತಿ। ಉಭೋ ಖಞ್ಜಾ। ಖಞ್ಜನಂ, ಖಞ್ಜಿತುಂ, ಖಞ್ಜಿತ್ವಾ।
ಖಜ ಕಮ್ಪನೇ। ಖಜತಿ। ಏಜಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಏಜಾತಿ ಲಾಭಾದಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಏಜತಿ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಏಜಾ, ಬಲವತಣ್ಹಾಯೇತಂ ನಾಮಂ।
ಬುಜ ವಜಿರನಿಬ್ಬೇಸೇ। ವಜಿರನಿಗ್ಘೋಸೇತಿ ಕೇಚಿ ವಿದೂ ವದನ್ತಿ। ಬೋಜತಿ।
ಖಿಜ ಕುಜಿ ಗುಜಿ ಅಬ್ಯತ್ತಸದ್ದೇ। ಖಿಜತಿ। ಕುಞ್ಜತಿ। ಗುಞ್ಜತಿ।
ಲಜ ಲಾಜ ತಜ್ಜ ಭಸ್ಸನೇ। ಲಜತಿ। ಲಾಜತಿ। ತಜ್ಜತಿ।
ಲಜಿ ದಿತ್ತಿಯಞ್ಚ। ಭಸ್ಸನಾಪೇಕ್ಖೋ ಚಕಾರೋ। ಲಞ್ಜತಿ। ತತಿಯೋ ನಯಲಞ್ಜಕೋ। ಲಞ್ಜೇತಿ ಪಕಾಸೇತಿ ಸುತ್ತತ್ಥನ್ತಿ ಲಞ್ಜಕೋ।
ಜಜ ಜಜಿ ಯುದ್ಧೇ। ಯುಜ್ಝನಂ ಯುದ್ಧಂ। ಜಜತಿ। ಜಞ್ಜತಿ।
ತುಜ ಹಿಂಸಾಯಂ। ತೋಜತಿ।
ತುಜಿ ಬಲನೇ ಚ। ಬಲನಂ ಬಲನಕ್ರಿಯಾ। ಹಿಂಸಾಪೇಕ್ಖಕೋ ಚಕಾರೋ। ತುಞ್ಜತಿ।
ಗಜ ಕುಜಿ ಮುಜಿ ಗಜ್ಜ ಸದ್ದತ್ಥಾ। ಗಜತಿ। ಕುಞ್ಜತಿ। ಮುಞ್ಜತಿ। ಗಜೋ ಗಜ್ಜತಿ, ಮೇಘೋ ಗಜ್ಜತಿ। ಯತ್ಥ ದಾಸೋ ಆಮಜಾತೋ, ಠಿತೋ ಥುಲ್ಲಾನಿ ಗಜ್ಜತಿ। ಮಣಿ ಗಜ್ಜತಿ। ಞಾಣಗಜ್ಜನಂ ಗಜ್ಜತಿ। ಗಜ್ಜಿತುಂ ಸಮತ್ಥೋ। ಗಜ್ಜಿತಾ। ಗಜ್ಜಿತ್ವಾ। ತತ್ಥ ಗಜೋತಿ ಹತ್ಥೀ। ಹತ್ಥಿಸ್ಸ ಹಿ ಅನೇಕಾನಿ ನಾಮಾನಿ –
ಹತ್ಥೀ ನಾಗೋ ಗಜೋ ದನ್ತೀ, ಕುಞ್ಜರೋ ವಾರಣೋ ಕರೀ।
ಮಾತಙ್ಗೋ ದ್ವಿರದೋ ಸಟ್ಠಿ-ಹಾಯನೋ’ನೇಕಪೋ ಇಭೋ॥
ಥಮ್ಭೋ ರಮ್ಮೋ ದ್ವಿಪೋ ಚೇವ, ಹತ್ಥಿನೀ ತು ಕರೇಣುಕಾ।
ಹತ್ಥಿಪೋತೋ ಹತ್ಥಿಚ್ಛಾಪೋ, ಭಿಙ್ಕೋ ಚ ಕಲಭೋ ಭವೇ॥
ಚಜ ಚಾಗೇ। ಚಜತಿ। ಪರಿಚ್ಚಜತಿ। ಚಾಗೋ। ಪರಿಚ್ಚಾಗೋ। ಚಜನಂ। ಚಜಂ, ಚಜನ್ತೋ। ಚಜಮಾನೋ।
ಸನ್ಜ ಸಙ್ಗೇ। ಸಙ್ಗೋ ಲಗನಂ। ಸಞ್ಚತಿ। ಸತ್ತೋ। ಸಜನಂ, ಸತ್ತಿ। ಆಸತ್ತಿ। ಸಜಿತುಂ। ಸಜಿತ್ವಾ।
ಈಜ ಗತಿಯಂ। ಈಜತಿ।
ಭಜಿ ಭಜ್ಜನೇ। ಭಜ್ಜನಂ ತಾಪಕರಣಂ। ತಿಲಾನಿ ಭಜ್ಜತಿ। ಪುರಿಸೇನ ಭಜ್ಜಮಾನಾನಿ ತಿಲಾನಿ।
ಏಜ ಭೇಜ ಭಾಜ ದಿತ್ತಿಯಂ। ದಿತ್ತಿ ಸೋಭಾ। ಏಜತಿ। ಭೇಜತಿ। ಭಾಜತಿ।
ತಿಜ ನಿಸಾನೇ, ಖಮಾಯಞ್ಚ। ನಿಸಾನಂ ತಿಕ್ಖತಾಕರಣಂ। ಖಮಾ ಖನ್ತಿ। ತೇಜತಿ। ತಿತಿಕ್ಖತಿ। ತೇಜನೋ। ತೇಜೋ। ತತ್ಥ ತೇಜನೋತಿ ಕಣ್ಡೋ ಸರೋ ಉಸು। ತೇಜೋತಿ ಸೂರಿಯೋ। ಅಥ ವಾ ತೇಜೋತಿ ತೇಜನಂ ಉಸ್ಮಾ ಉಣ್ಹತ್ತಂ ತಾಪೋ। ತೇಜೋತಿ ವಾ ಆನುಭಾವೋ ಪಭಾವೋ।
ಸಞ್ಜ ಪರಿಸ್ಸಗ್ಗೇ, ಆಲಿಙ್ಗನಂ ಪರಿಸ್ಸಗ್ಗೋ। ಸಞ್ಜತಿ।
ಖಜಿ ದಾನೇ, ಗತಿಯಞ್ಚ। ಖಞ್ಜತಿ। ಖಞ್ಜನಂ।
ರಾಜ ದಿತ್ತಿಯಂ ಭಾಜ ಚ। ರಾಜತಿ। ಭಾಜತಿ। ರಾಜಾ। ರಾಜಿನೀ। ವನರಾಜಿ। ರಾಜಿತ್ವಾ। ವಿರಾಜಿತ್ವಾ। ಅತ್ರ ವಿಞ್ಞೂನಮತ್ಥವಿವರಣೇ ಕೋಸಲ್ಲಜನನತ್ಥಂ ಸಿಲೋಕಂ ರಚಯಾಮ –
ಮ’ಹಾ’ರಾಜ ಮಹಾರಾಜ, ಮಹಾರಾಜ ಮಮೇವ’ಹಿ।
ನೇ’ತಸ್ಸ ಇತಿ ವತ್ವಾನ, ದ್ವೇ ಜನಾ ಕಲಹಂ ಕರುಂ॥
ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮಪಾದಸ್ಸ ದುತಿಯಪದೇ ‘‘ಮೇ ಅಹಿ ಮಹೀ’’ತಿ ಛೇದೋ ‘‘ಪುತ್ತಾ ಮೇ ಅತ್ಥಿ ಪುತ್ತಾ ಮತ್ಥೀ’’ತಿ ವಿಯ। ‘‘ಮಹಿ ಅರಾಜ ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ ಚ ಛೇದೋ ‘‘ಯೋಪಿ ಅಯಂ ಯೋಪಾಯ’’ನ್ತಿ ವಿಯ। ಏತ್ಥ ಅರಾಜಸದ್ದೋ ‘‘ಅತಿಕರಮಕರಾಚರಿಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಕರೀತಿ ಅತ್ಥವಾಚಕೋ ಅಕರಸದ್ದೋ ವಿಯ ಆಖ್ಯಾತಪರೋಕ್ಖಾವಿಭತ್ತಿಕೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅರಾಜ ವಿರೋಚೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಂ ಪನ ಗಾಥಾಯ ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋ ‘‘ಮಹಾರಾಜ ಮೇ ಅಹಿ ಅರಾಜ, ಮಮ ಏವ ಅಹಿ ಅರಾಜ, ನ ಏತಸ್ಸ ಇತಿ ವತ್ವಾ ದ್ವೇ ಅಹಿತುಣ್ಡಿಕಜನಾ ಕಲಹಂ ಕರಿಂಸೂ’’ತಿ।
ರನ್ಜ ರಾಗೇ। ಭಿಕ್ಖು ಚೀವರಂ ರಜತಿ। ಸತ್ತೋ ರೂಪಾದೀಸು ರಞ್ಜತಿ। ರಜನಂ। ರಜಕೋ। ರಾಗೋ। ವಿರಾಗೋ। ಹಲಿದ್ದಿರಾಗೋ। ರಾಜಾ। ರಾಜಿನೀ। ಇಮಸ್ಸ ಚ ದಿವಾದಿಗಣಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ‘‘ರಜ್ಜತಿ ವಿರಜ್ಜತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ರಜನನ್ತಿ ರಜನವತ್ಥು। ರಜಕೋತಿ ರಜಕಾರೋ ವತ್ಥಧೋವನಕೋ। ರಾಗೋತಿ ರಜ್ಜನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ತೇನ, ಸಯಂ ವಾ ರಞ್ಜತಿ, ರಞ್ಜನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ಏತನ್ತಿ ರಾಗೋ, ತಣ್ಹಾ। ಇಮಾನಿ ಪನ ತದಭಿಧಾನಾನಿ –
ರಾಗೋ ಲೋಭೋ ತಸಿಣಾ ಚ, ತಣ್ಹಾ ಏಜಾ ವಿಸತ್ತಿಕಾ।
ಸತ್ತಿ ಆಸತ್ತಿ ಮುಚ್ಛಾ ಚ, ಲುಬ್ಭಿತತ್ತಞ್ಚ ಲುಬ್ಭನಾ॥
ಕಾಮೋ ನಿಕಾಮನಾ ಇಚ್ಛಾ, ನಿಕನ್ತಿ ಚ ನಿಯನ್ತಿ ಚ।
ವನಞ್ಚ ವನಥೋ ಚೇವ, ಅಪೇಕ್ಖಾ ಭವನೇತ್ತಿ ಚ॥
ಅನುರೋಧೋ ಚ ಸಾರಾಗೋ, ಸಙ್ಗೋ ಪಙ್ಕೋ ಚ ಸಿಬ್ಬಿನೀ।
ನನ್ದೀರಾಗೋ ಅನುನಯೋ, ಗೇಧೋ ಸಞ್ಜನನೀ ತಥಾ।
ಜನಿಕಾ ಪಣಿಧಿ ಚೇವ, ಅಜ್ಝೋಸಾನನ್ತಿನೇಕಧಾ॥
ವಿರಾಗೋತಿ ಮಗ್ಗೋ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ। ರಾಜಾತಿ ಪಥವಿಸ್ಸರೋ। ಏತ್ಥ ಧಾತುದ್ವಯವಸೇನ ನಿಬ್ಬಚನಾನಿ ನಿಯ್ಯನ್ತೇ। ನಾನಾಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ರಾಜತಿ ದಿಬ್ಬತಿ ವಿರೋಚತೀತಿ ರಾಜಾ। ದಾನಞ್ಚ ಪಿಯವಚನಞ್ಚ ಅತ್ಥಚರಿಯಾ ಚ ಸಮಾನತ್ತತಾ ಚಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂಹಿ ಅತ್ತನಿ ಮಹಾಜನಂ ರಞ್ಜೇತೀತಿಪಿ ರಾಜಾ। ರಾಜಿನೀತಿ ರಾಜಭರಿಯಾ। ತೇಸಂ ಅಭಿಧಾನಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತೇ ಸಹಾಭಿಧಾನನ್ತರೇಹಿ –
ರಾಜಾ ಭೂಪತಿ ದೇವೋ ಚ, ಮನುಜಿನ್ದೋ ದಿಸಮ್ಪತಿ।
ಪತ್ಥಿವೋ ಜಗತಿಪಾಲೋ, ಭೂಭುಜೋ ಪಥವಿಸ್ಸರೋ॥
ರಟ್ಠಾಧಿಪೋ ಭೂಮಿಪಾಲೋ, ಮನುಸ್ಸಿನ್ದೋ ಜನಾಧಿಪೋ।
ನರಿನ್ದೋ ಖತ್ತಿಯೋ ಚೇವ, ಖೇತ್ತಸ್ಸಾಮಿ ಪಭಾವಕೋ॥
ಮುದ್ಧಾಭಿಸಿತ್ತೋ ರಾಜಾತಿ, ಕಥಿತೋ ಇತರೋ ಪನ।
ರಾಜಞ್ಞೋ ಖತ್ತಿಯೋ ಚಾತಿ, ವುತ್ತೋ ಖತ್ತಿಯಜಾತಿಕೋ॥
ಮುದ್ಧಾಭಿಸಿತ್ತೋ ಅನುರಾಜಾ, ಉಪರಾಜಾತಿ ಭಾಸಿತೋ।
ಚತುದ್ದೀಪೀ ರಾಜರಾಜಾ, ಚಕ್ಕವತ್ತೀತಿ ಭಾಸಿತೋ॥
ರಾಜಿನೀ
ಖತ್ತಿಯಾ ರಾಜಪದುಮೀ, ಖತ್ತಿಯಾನೀ ಚ ಖತ್ತಿಯೀ।
ಇತ್ಥಾಗಾರನ್ತು ಓರೋಧೋ, ಉಪರೀತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ॥
ಭಜ ಸೇವಾಯಂ। ಭಜತಿ। ಭಜನಾ। ಸಮ್ಭಜನಾ। ಭತ್ತಿ। ಸಮ್ಭತ್ತಿ। ಭತ್ತಾ।
ಯಜ ದೇವಪೂಜಸಙ್ಗತಕರಣದಾನಧಮ್ಮೇಸು। ದೇವಪೂಜಗ್ಗಹಣೇನ ಬುದ್ಧಾದಿಪೂಜಾ ಗಹಿತಾ। ಸಙ್ಗತಕರಣಂ ಸಮೋಧಾನಕರಣಂ। ತಥಾ ಹಿ ಅಧಿಮುತ್ತತ್ಥೇರವತ್ಥುಮ್ಹಿ ‘‘ಯದತ್ಥಿ ಸಙ್ಗತಂ ಕಿಞ್ಚಿ, ಭವೋ ವಾ ಯತ್ಥ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಗಾಥಾಯಂ ಸಙ್ಗತಸದ್ದೇನ ಸಮೋಧಾನಂ ವುತ್ತಂ। ದಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಾಗೋ। ಧಮ್ಮೋ ಝಾನಸೀಲಾದಿ। ಏತೇಸ್ವತ್ಥೇಸು ಯಜಧಾತು ವತ್ತತಿ। ಪುಪ್ಫೇಹಿ ಬುದ್ಧಂ ಯಜತಿ। ದೇವತಂ ಯಜತಿ। ದೇವಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಭಗವಾ ಯಜಿಯತಿ। ಇಜ್ಜತಿ। ಯಿಟ್ಠಂ। ಯಞ್ಞೋ। ಯಾಗೋ। ಧಮ್ಮಯಾಗೋ। ಯಜಮಾನೋ ಸಕೇ ಪುರೇ। ಯಿಟ್ಠುಂ, ಯಜಿತುಂ। ಪುಥುಯಞ್ಞಂ ಯಜಿತ್ವಾನ। ಸೋಳಸಪರಿಕ್ಖಾರಂ ಮಹಾಯಞ್ಞಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ।
ಮಜ್ಜ ಸಂಸುದ್ಧಿಯಂ। ಮಜ್ಜತಿ। ಬಾಹಿರಂ ಪರಿಮಜ್ಜತಿ। ಭೂಮಿಂ ಸಮ್ಮಜ್ಜತಿ। ಮಜ್ಜನಂ। ಸಮ್ಮಜ್ಜನೀ।
ನಿಞ್ಜಿ ಸುದ್ಧಿಯಂ। ನಿಞ್ಜತಿ। ಪನಿಞ್ಜತಿ। ನಿಞ್ಜಿತುಂ। ಪನಿಞ್ಜಿತುಂ। ನಿಞ್ಜಿತ್ವಾ। ಪನಿಞ್ಜಿತ್ವಾ। ಅಯಂ ಪನ ಪಾಳಿ ‘‘ತತೋ ತ್ವಂ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ ಉದಕೇನ ಅಕ್ಖೀನಿ ಪನಿಞ್ಜಿತ್ವಾ ದಿಸಾ ಅನುಲೋಕೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ।
ನಿಜಿ ಅಬ್ಯತ್ತಸದ್ದೇ। ನಿಞ್ಜತಿ।
ಭಜ ಪಾಕೇ। ತಿಲಾನಿ ಭಜ್ಜತಿ। ಭಜ್ಜಮಾನಾ ತಿಲಾನಿ ಚ।
ಉಜು ಅಜ್ಜವೇ। ಅಜ್ಜವಂ ಉಜುಭಾವೋ। ಓಜತಿ। ಉಜು।
ಸಜ ವಿಸ್ಸಗ್ಗಪರಿಸ್ಸಜ್ಜನಬ್ಭುಕ್ಕಿರಣೇಸು। ಸಜತಿ। ಲೋಕ್ಯಂ ಸಜನ್ತಂ ಉದಕಂ।
ರುಜ ಭಙ್ಗೇ। ರುಜತಿ। ರುಜಾ। ರೋಗೋ। ಏತ್ಥ ರುಜಾತಿ ಬ್ಯಾಧಿ ರುಜನಟ್ಠೇನ। ರೋಗೋತಿ ರುಜತಿ ಭಞ್ಜತಿ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನೀತಿ ರೋಗೋ, ಬ್ಯಾಧಿಯೇವ, ಯೋ ‘‘ಆತಙ್ಕೋ’’ತಿಪಿ ‘‘ಆಬಾಧೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಭುಜ ಕೋಟಿಲ್ಲೇ। ಆವಿಪುಬ್ಬೋ ಅಞ್ಞತ್ಥೇಸು ಚ। ಉರಗೋ ಭುಜತಿ। ಆಭುಜತಿ। ಭಿಕ್ಖು ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಆಭುಜತಿ, ಊರುಬದ್ಧಾಸನಂ ಬನ್ಧತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಆಭುಜತಿ, ಆವಟ್ಟತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಓಸಕ್ಕತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ। ‘‘ವಣ್ಣದಾನ’’ನ್ತಿ ಆಭುಜತಿ, ಮನಸಿ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮೂಲಾನಿ ವಿಭುಜತೀತಿ ಮೂಲವಿಭುಜೋ, ರಥೋ। ಏತ್ಥ ಚ ವಿಭುಜತೀತಿ ಛಿನ್ದತಿ। ಭೋಗೋ। ಭೋಗೀ। ಆಭೋಗೋ। ಆಭುಜಿತ್ವಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಭೋಗೋತಿ ಭುಜಯತಿ ಕುಟಿಲಂ ಕರಿಯತೀತಿ ಭೋಗೋ, ಅಹಿಸರೀರಂ। ಭೋಗೀತಿ ಸಪ್ಪೋ।
ರಜಿ ವಿಜ್ಝನೇ। ನಾಗೋ ದನ್ತೇಹಿ ಭೂಮಿಂ ರಞ್ಜತಿ। ಆರಞ್ಜತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ತಥಾಗತರಞ್ಜಿತಂ ಇತಿಪೀ’’ತಿ ನೇತ್ತಿಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ ‘‘ಇದಂ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಿತಂ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ತಥಾಗತಗನ್ಧಹತ್ಥಿನೋ ಮಹಾವಜಿರಞಾಣಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣದನ್ತೇಹಿ ರಞ್ಜಿತಂ ಆರಞ್ಜಿತಂ, ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ ಆರಞ್ಜನಟ್ಠಾನನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ। ರಞ್ಜಿತನ್ತಿ ಹಿ ರಞ್ಜತಿ ವಿಜ್ಝತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ರುಞ್ಜಿತಂ, ರಞ್ಜನಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ಇದಂ ನೇಸಂ ಪದಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ವಿಯ ಏತಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಅಧಿಕರಣತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ।
ವಿಜೀ ಭಯಚಲನೇಸು। ಈಕಾರನ್ತೋಯಂ ಧಾತು, ತೇನಸ್ಸ ಸನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮಾನಿ ರೂಪಾನಿ ನ ಸನ್ತಿ। ವೇಜತಿ। ವೇಗೋ। ಧಮ್ಮಸಂವೇಗೋ। ಸಂವಿಗೋ ವೇಗೇನ ಪಲಾಯಿ। ನದೀವೇಗೋ। ಊಮಿವೇಗೋ ಧಮ್ಮಸಂವೇಗೋತಿ ಸಹೋತ್ತಪ್ಪಂ ಞಾಣಂ। ‘‘ವೇಗೋ, ಜವೋ, ರಯೋ’’ತಿ ಇಮೇ ಏಕತ್ಥಾ। ದಿವಾದಿಗಣಂ ಪನ ಪತ್ತಸ್ಸ ‘‘ವಿಜ್ಜತಿ ಸಂವಿಜ್ಜತಿ ಉಬ್ಬಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ ದ್ವಿಗಣಿಕತ್ತಾ।
ಲಜ್ಜ ಲಜ್ಜನೇ। ಲಜ್ಜತಿ। ಲಜ್ಜಾ। ಲಜ್ಜಾತಿ ಹಿರೀ। ಯಾ ‘‘ವಿರಿಳನಾ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ವಳಜಿ ಪರಿಭೋಗೇ। ವಳಞ್ಜತಿ।
ಕುಜ್ಜ ಅಧೋಮುಖೀಕರಣೇ। ಕುಜ್ಜತಿ। ನಿಕುಜ್ಜತಿ। ಉಕ್ಕುಜ್ಜತಿ। ಪಟಿಕುಜ್ಜತಿ। ನಿಕುಜ್ಜಿತಂ ವಾ ಉಕ್ಕುಜ್ಜೇಯ್ಯ। ಅಞ್ಞಿಸ್ಸಾ ಪಾತಿಯಾ ಪಟಿಕುಜ್ಜತಿ। ಅವಕುಜ್ಜೋ ನಿಪಜ್ಜಹಂ। ತತ್ಥ ಕುಜ್ಜತಿ ನಿಕುಜ್ಜತೀತಿ ಇಮಾನಿ ‘‘ಚರತಿ ವಿಚರತೀ’’ತಿ ಪದಾನಿ ವಿಯ ಸಮಾನತ್ಥಾನಿ, ಅಧೋಮುಖಂ ಕರೋತೀತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಕ್ಕುಜ್ಜತೀತಿ ಉಪರಿಮುಖಂ ಕರೋತಿ। ಪಟಿಕುಜ್ಜತೀತಿ ಮುಖೇ ಮುಖಂ ಠಪೇತಿ।
ಮುಜ್ಜ ಓಸೀದನೇ। ಮುಜ್ಜತಿ। ನಿಮುಜ್ಜತಿ। ನಿಮುಗ್ಗೋ। ಉಮ್ಮುಗ್ಗೋ।
ಓಪುಜಿ ವಿಲಿಮ್ಪನೇ। ಗೋಮಯೇನ ಪಥವಿಂ ಓಪುಞ್ಜತಿ।
ಜಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಝಕಾರನ್ತಧಾತು
ಝೇ ಚಿನ್ತಾಯಂ। ಝಾಯತಿ, ನಿಜ್ಝಾಯತಿ, ಉಪನಿಜ್ಝಾಯತಿ, ಉಜ್ಝಾಯತಿ, ಸಜ್ಝಾಯತಿ। ಝಾನಂ, ನಿಜ್ಝಾನಂ, ಉಪನಿಜ್ಝಾನಂ, ಉಜ್ಝಾಯನಂ, ಸಜ್ಝಾಯನಂ। ನಿಜ್ಝತ್ತಿ। ಉಪಜ್ಝಾ, ಉಪಜ್ಝಾಯೋ। ಝಾಯೀ, ಅಜ್ಝಾಯಕೋ।
ತತ್ಥ ಝಾಯನನ್ತಿ ದುವಿಧಂ ಝಾಯನಂ ಸೋಭನಮಸೋಭನಞ್ಚ। ತೇಸು ಸೋಭನಂ ‘‘ಝಾಯೀ ತಪತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ। ಝಾಯಾಮಿ ಝಾಯೀತಿ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನೇನ ವಾ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನೇನ ವಾ ಝಾಯನಸೀಲೋ ಚಿನ್ತನಸೀಲೋ। ಝಾಯೀ ಝಾನವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಜ್ಝಾಯಕೋತಿ ಇದಂ ‘‘ನ ದಾನಿಮೇ ಝಾಯನ್ತಿ, ನ ದಾನಿಮೇ ಝಾಯನ್ತೀತಿ ಖೋ ವಾಸೇಟ್ಠ ಅಜ್ಝಾಯಕಾ ಅಜ್ಝಾಯಕಾತ್ವೇವ ತತಿಯಂ ಅಕ್ಖರಂ ಉಪನಿಬ್ಬತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪಠಮಕಪ್ಪಿಕಕಾಲೇ ಝಾನವಿರಹಿತಾನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಗರಹವಚನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ಇದಾನಿ ಪನ ತಂ ಅಜ್ಝಾಯತೀತಿ ಅಜ್ಝಾಯಕೋ, ಮನ್ತೇ ಪರಿವತ್ತೇತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಪಸಂಸಾವಚನಂ ಕತ್ವಾ ವೋಹರನ್ತೀತಿ। ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ‘‘ಅಧಿಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಇ ಅಜ್ಝಯನೇ’’ತಿ ಧಾತುಸ್ಸ ವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಏವಂ ಅಧಿಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಇಧಾತುಸ್ಸ ವಸೇನ ಇಮಸ್ಸ ಧಾತುಸ್ಸ ಅತ್ಥಪರಿವತ್ತನಂ ಭವತಿ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಜ್ಝಾಯಕೋ ಮನ್ತಧರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಝೇ ದಿತ್ತಿಯಂ। ದೀಪೋ ಝಾಯತಿ, ದಾರೂನಿ ಝಾಯನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಝಾಯತೀತಿ ಜಲತಿ। ಝಾಯನಜಲನಸದ್ದಾ ಹಿ ಏಕತ್ಥಾ।
ಜಜ್ಝ ಪರಿಭಾಸನತಜ್ಜನೇಸು। ಜಜ್ಝತಿ।
ಉಜ್ಝ ಉಸ್ಸಗ್ಗೇ। ಉಸ್ಸಗ್ಗೋ ಛಡ್ಡನಂ। ಉಜ್ಝತಿ। ಉಜ್ಝಿತಂ।
ಝಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಞಕಾರನ್ತಧಾತು
ಞಾ ಅವಬೋಧನೇ। ‘‘ಞಾತಿ, ಞನ್ತಿ, ಞಾಸಿ। ಞಾತು, ಞನ್ತು। ಞೇಯ್ಯ, ಞೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ಯಥಾಪಾವಚನಂ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ। ಞಾತಿ, ಞಾತಕೋ, ಅಞ್ಞೋ, ಞತ್ತಂ, ಞತ್ತಿ, ಪಞ್ಞತ್ತಿ, ವಿಞ್ಞತ್ತಿ, ಸಞ್ಞತ್ತಿ, ಸಞ್ಞಾ, ಸಞ್ಞಾಣಂ, ಪಞ್ಞಾ, ಪಞ್ಞಾಣಂ, ಞಾಣಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ।
ತತ್ಥ ಞಾತೀತಿ ಜಾನಾತಿ। ಪುನ ಞಾತೀತಿ ಬನ್ಧು। ಸೋ ಹಿ ‘‘ಅಯಂ ಅಮ್ಹಾಕ’’ನ್ತಿ ಞಾತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಞಾತೀತಿ। ಏವಂ ಞಾತಕೋ। ಅಞ್ಞೋತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಯೋ ಅತ್ಥೇ ನ ಞಾತಿ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಅಞ್ಞೋ, ಅವಿದ್ವಾ ಬಾಲೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಞತ್ತನ್ತಿ ಜಾನನಭಾವೋ। ‘‘ಯಾವದೇವ ಅನತ್ಥಾಯ, ಞತ್ತಂ ಬಾಲಸ್ಸ ಜಾಯತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ಸಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಚಿಹನಂ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ಞಾಪೇತಿ ಸಞ್ಞಾಪೇತಿ ವಿಞ್ಞಾಪಯತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಭವನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ‘‘ಅಞ್ಞಾತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ। ಅತ್ತತ್ಥಂ ವಾ ಪರತ್ಥಂ ವಾ ಞಸ್ಸತಿ। ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ। ಏಕಚ್ಚೇ ನಬ್ಭಞ್ಞಂಸು, ಏಕಚ್ಚೇ ಅಬ್ಭಞ್ಞಂಸೂ’’ತಿ ಪಾಳಿಯೋ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಞಾತೀತಿಆದೀನಿ ಆಖ್ಯಾತಿಕಪದಾನಿ ದಿಟ್ಠಾನಿಯೇವ ಹೋನ್ತಿ ನಯವಸೇನ। ತಥಾ ಹಿ ಅಞ್ಞಾತೀತಿ ಏತ್ಥ ಆಇತಿ ಉಪಸಗ್ಗೋ, ಸೋ ಪರಸ್ಸಕ್ಖರಸ್ಸ ಸಞ್ಞೋಗುಚ್ಚಾರಣಿಚ್ಛಾಯ ರಸ್ಸಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಞಾತೀತಿ ಸಾಸನೇ ಆಖ್ಯಾತಿಕಪದಂ ದಿಟ್ಠಂ, ತಸ್ಮಾಯೇವ ‘‘ಞಾತಿ, ಞನ್ತಿ। ಞಾಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪದಮಾಲಾಕರಣೇ ನತ್ಥೇವ ದೋಸೋ।
ಞಾ ಮಾರಣತೋಸನನಿಸಾನೇಸು। ಮಾರಣಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕರಣಂ। ತೋಸನಂ ತುಟ್ಠಿ। ನಿಸಾನಂ ತಿಕ್ಖತಾ। ಞತ್ತಿ। ಮನುಞ್ಞಂ। ಪಞ್ಞತ್ತಿ।
ಏತ್ಥ ಞತ್ತೀತಿ ಮಾರೇತೀತಿ ವಾ ತೋಸೇತೀತಿ ವಾ ನಿಸೇತೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಞ್ಚ ಞತ್ತಿಸದ್ದೋ ‘‘ವತ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಾಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವತ್ತಿಸದ್ದೋ ವಿಯ ಆಖ್ಯಾತಿಕಪದನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಆದತ್ತೇತಿ ಏತ್ಥ ವಿಭತ್ತಿಭೂತಸ್ಸ ತೇಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಯ ವಿಭತ್ತಿಭೂತಸ್ಸ ತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಸಞ್ಞೋಗಭಾವೋ ಚ ಧಾತುಅನ್ತಸ್ಸರಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಞ್ಚ। ಮನುಞ್ಞನ್ತಿ ಮನಂ ಆಭುಸೋ ಞೇತಿ ತೋಸೇತೀತಿ ಮನುಞ್ಞಂ। ಅಯಮತ್ಥೋ ಮನಸದ್ದೂಪಪದಸ್ಸ ಆಪುಬ್ಬಸ್ಸಿಮಸ್ಸ ಞಾಧಾತುಸ್ಸ ವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಪವತ್ತಿನಿವಾರಣೇನ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಞತ್ತಿ
ಇತಿ ಭೂವಾದಿಗಣೇ ಚವಗ್ಗನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ
ಸಮತ್ತಾನಿ।
ಟಕಾರನ್ತಧಾತು
ಇದಾನಿ ಟವಗ್ಗನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತೇ –
ಸೋಟು ಗಬ್ಬೇ। ಗಬ್ಬಂ ದಬ್ಬನಂ। ಸೋಟತಿ।
ಯೋಟು ಸಮ್ಬನ್ಧೇ। ಯೋಟತಿ।
ಮೇಟು ಮಿಲೇಟು ಉಮ್ಮಾದೇ। ಮೇಟತಿ। ಮಿಲೇಟತಿ।
ಕಟ ವಸ್ಸಾವರಣೇಸು। ಕಟತಿ।
ಸಟ ಪರಿಭಾಸನೇ। ಸಟತಿ।
ಲಟ ಬಾಲ್ಯೇ ಚ। ಪುಬ್ಬಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಚಕಾರೋ। ಲಟತಿ। ಲಾಟೋ।
ಸಟ ರುಜಾವಿಸರಣಗತ್ಯಾವಸಾನೇಸು। ರುಜಾ ಪೀಳಾ। ವಿಸರಣಂ ವಿಪ್ಫರಣಂ। ಗತ್ಯಾವಸಾನಂ ಗತಿಯಾ ಅವಸಾನಂ ಓಸಾನಂ ಅಭಾವಕರಣಂ, ನಿಸೀದನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಟತಿ। ಸಾಟೋ ವುಚ್ಚತಿ ಸಾಟಕೋ।
ವಟ ವೇಧನೇ। ವಟತಿ। ವಟೋ। ವಾಟೋ।
ಖಿಟ ಉತ್ತಾಸನೇ। ಖೇಟತಿ, ಆಖೇಟಕೋ, ಖೇಟೋ, ಉಕ್ಖೇಟಿತೋ, ಸಮುಕ್ಖೇಟಿತೋ।
ಸಿಟ ಅನಾದರೇ। ಸೇಟತಿ।
ಜಟ ಘಟ ಸಙ್ಘಾತೇ। ಜಟತಿ। ಜಟಾ, ಜಟಿಲೋ, ಜಟೀ। ಅನ್ತೋಜಟಾ ಬಹಿಜಟಾ, ಜಟಾಯ ಜಟಿತಾ ಪಜಾ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ಸೋ ಇಮಂ ವಿಜಟಯೇ ಜಟಂ। ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ವಿಜಟೇತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ಪಯೋಗೋ।
ಭಟ ಭತ್ತಿಯಂ। ಭಟತಿ। ಭಟೋ। ವೇತನಂ ಭಟಕೋ ಯಥಾ।
ತಟ ಉಸ್ಸಯೇ। ಉಸ್ಸಯೋ ಆರೋಹೋ ಉಬ್ಬೇಧೋ। ತಟತಿ। ತಟೋ, ಗಿರಿತಟೋ, ನದೀತಟೋ, ತಟೀ, ತಟಂ।
ಖಟ ಕಂಸೇ। ಖಟತಿ। ಖಟೋ।
ನಟ ನತಿಯಂ। ನಟತಿ। ನಟೋ, ನಾಟಕಂ।
ಪಿಟ ಸದ್ದಸಙ್ಘಾಟೇಸು। ಪೇಟತಿ। ಪೇಟಕೋ, ಪಿಟಕಂ। ಪಿಟಕಸದ್ದೋ ‘‘ಮಾ ಪಿಟಕಸಮ್ಪದಾನೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪರಿಯತ್ತಿಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಅಥ ಪುರಿಸೋ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಕುದಾಲಪಿಟಕಂ ಆದಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ಯಸ್ಮಿಂ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಭಾಜನೇ।
ಹಟ ದಿತ್ತಿಯಂ। ಹಟತಿ। ಹಾಟಕಂ, ಹಟಕಂ। ಯಂ ಜಾತರೂಪಂ ಹಟಕನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಸಟ ಅವಯವೇ। ಸಟತಿ।
ಲುಟ ವಿಲೋಠನೇ। ಲೋಟತಿ।
ಚಿಟ ಪೇಸನೇ। ಚೇಟತಿ। ಚೇಟಕೋ।
ವಿಟ ಸದ್ದೇ। ವೇಟತಿ। ವೇಟಕೋ।
ಅಟ ಪಟ ಇಟ ಕಿಟ ಕಟ ಗತಿಯಂ। ಅಟತಿ। ಪಟತಿ। ಏಟತಿ। ಕೇಟತಿ। ಕಟತಿ। ಪಟೋ ಇಚ್ಚೇವ ನಾಮಿಕಪದಂ ದಿಟ್ಠಂ। ಪಟತಿ ಜಿಣ್ಣಭಾವಂ ಪಟೋತಿ ವತ್ಥಂ। ವತ್ಥಸ್ಸ ಹಿ ಅನೇಕಾನಿ ನಾಮಾನಿ –
ಪಟೋ ಚೋಳೋ ಸಾಟಕೋ ಚ, ವಾಸೋ ವಸನಮಂಸುಕಂ।
ದುಸ್ಸಮಚ್ಛಾದನಂ ವತ್ಥಂ, ಚೇಲಂ ವಸನಿ ಅಮ್ಬರಂ॥
ಮುಟ ಪಮದ್ದನೇ। ಮೋಟತಿ।
ಚುಟ ಅಪ್ಪೀಭಾವೇ। ಚೋಟತಿ।
ವಟಿ ವಿಭಾಜನೇ। ವಟತಿ। ವಣ್ಟೋ।
ರುಟಿ ಲುಟಿ ಥೇಯ್ಯೇ। ರುಣ್ಟತಿ। ಲುಣ್ಟತಿ। ರುಣ್ಟಕೋ। ಲುಣ್ಟಕೋ।
ಫುಟ ವಿಸರಣೇ ಫೋಟತಿ। ಫೋಟೋ।
ಚೇಟ ಚೇಟಾಯಂ। ಚೇಟತಿ। ಚೇಟಕೋ।
ಘುಟ ಪರಿವತ್ತನೇ। ಘೋಟತಿ।
ರುಟ ಲುಟ ಪಟಿಘಾತೇ। ರೋಟತಿ। ಲೋಟತಿ।
ಘಟ ಚೇತಾಯಂ। ಘಟತಿ। ಘಟೋ। ಘಟೋ ವುಚ್ಚತಿ ಕುಮ್ಭೋ। ಇಮಾನಿ ತದಭಿಧಾನಾನಿ –
ಘಟೋ ಕುಮ್ಭೋ ಘಟೀ ಕುಮ್ಭೀ, ತುಣ್ಡಿಕಿರೋ ತು ಉಕ್ಖಲೀ।
ಮಹನ್ತಭಾಜನಂ ಚಾಟಿ, ಅತಿಖುದ್ದಂ ಕುಟ್ಟಂ ಭವೇ।
ಚಟ ಭಟ ಪರಿಭಾಸನೇ ದೇಟ ಚ। ಚಟತಿ। ಭಟತಿ। ದೇಟತಿ।
ಕುಟ ಕೋಟಿಲ್ಲೇ। ಕುಟತಿ। ಪಟಿಕುಟತಿ।
ಪುಟ ಸಂಕಿಲೇಸನೇ। ಪುಟತಿ।
ಚುಟ ಛುಟ ಕುಟ ಛೇದನೇ। ಚುಟತಿ। ಛುಟತಿ। ಕುಟತಿ।
ಫುಟ ವಿಕಸನೇ। ಫುಟತಿ।
ಮುಟ ಅಗ್ಗಿಸದ್ದಪಕ್ಖೇಪಮದ್ದನೇಸು। ಮುಟತಿ।
ತುಟ ಕಲಹಕಮ್ಮನಿ। ತುಟತಿ।
ಘುಟ ಪಟಿಘಾತೇ। ಘುಟತಿ। ಘೋಟಕೋ।
ಟಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಠಕಾರನ್ತಧಾತು
ಠಾ ಗತಿನಿವತ್ತಿಯಂ। ಗತಿನಿವತ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಗಮನಸ್ಸುಪಚ್ಛೇದೋ। ಠಾತಿ, ಠನ್ತಿ। ತಿಟ್ಠತಿ। ಪತಿಟ್ಠಾತಿ। ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ। ಅಧಿಟ್ಠೇತಿ। ಸಣ್ಠಾತಿ। ಸಣ್ಠಹತಿ। ಅಧಿಟ್ಠಹತಿ। ಉಪಟ್ಠಹತಿ। ಠಾತು। ತಿಟ್ಠತು। ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ। ಅಟ್ಠ, ಅಟ್ಠು। ಅಟ್ಠಾ, ಅಟ್ಠೂ, ಅಟ್ಠಾಸಿ, ಅಟ್ಠಂಸು। ಯಾವಸ್ಸ ಕಾಯೋ ಠಸ್ಸತಿ। ತಿಟ್ಠಿಸ್ಸತಿ। ಉಪಸ್ಸುತಿ ತಿಟ್ಠಿಸ್ಸಥ। ಅಟ್ಠಿಸ್ಸಾ, ಅಟ್ಠಿಸ್ಸಂಸು। ಅತಿಟ್ಠಿಸ್ಸಾ, ಅತಿಟ್ಠಿಸ್ಸಂಸು। ಠಾತುಂ, ಉಪಟ್ಠಾತುಂ। ಉಪಟ್ಠಹಿತುಂ। ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ। ಅಧಿಟ್ಠಹಿತುಂ। ಠತ್ವಾ, ಅಧಿಟ್ಠಿತ್ವಾ। ಉಪಟ್ಠಹಿತ್ವಾ, ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ। ಠಾನಂ, ಠಿತಿ, ಸಣ್ಠಿತಿ, ಅವಟ್ಠಿತಿ। ಸಣ್ಠಾನಂ, ಪಟ್ಠಾನಂ। ಉಪಟ್ಠಾಕೋ, ಠಿತೋ। ಪಬ್ಬತಟ್ಠೋ ಭೂಮಟ್ಠೋ। ಉಪಟ್ಠಹಂ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ।
ತತ್ಥ ಠಾನಸದ್ದೋ ಇಸ್ಸರಿಯಠಿತಿಖಣಕಾರಣೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಕಿಂ ಪನಾಯಸ್ಮಾ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಇಮಂ ಠಾನಂ ಪತ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಹಿ ಇಸ್ಸರಿಯೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಠಾನಕುಸಲೋ ಹೋತಿ ಅಕ್ಖಣವೇಧೀ’’ತಿಆದೀಸು ಠಿತಿಯಂ। ‘‘ಠಾನಸೋಪೇತಂ ತಥಾಗತಂ ಪಟಿಭಾತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಖಣೇ। ‘‘ಠಾನಞ್ಚ ಠಾನಸೋ ಞತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಾನಸೋ’’ತಿಆದೀಸು ಕಾರಣೇ। ಕಾರಣಞ್ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಫಲಂ ತಿಟ್ಠತಿ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿಭಾವೇನ, ತಸ್ಮಾ ಠಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಇಸ್ಸರಿಯೇ ಠಿತಿಯಞ್ಚ, ಖಣಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಚ ಕಾರಣೇ।
ಚತೂಸ್ವತ್ಥೇಸು ಏತೇಸು, ಠಾನಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತೀತಿ॥
ಠೇ ಸದ್ದಸಙ್ಕಾತೇಸು। ಠೀಯತಿ।
ಠೇ ವೇಠನೇ। ಠಾಯತಿ।
ಪಠ ವಿಯತ್ತಿಯಂ ವಾಚಾಯಂ। ಧಮ್ಮಂ ಪಠತಿ। ಪಾಠೋ, ನಕ್ಖತ್ತಪಾಠಕೋ, ಸೋ ಹೋರಪಾಠಕಂ ಪುಚ್ಛಿ। ಸಬ್ಬಪಾಠೀ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಪಠಿತುಂ, ಪಠಿತವೇ, ಪಠಿತ್ವಾ, ಪಠಿತ್ವಾನ, ಪಠಿತುನ, ಪಠಿಯ, ಪಠಿಯಾನ।
ಏವಂವಿಧಂ ತುಂಪಚ್ಚಯನ್ತಾದಿವಿಭಾಗಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ತುಕಾಮಾಪಿ ಗನ್ಥ ವಿತ್ಥಾರಭಯೇನ ನ ವದಾಮ। ಅವುತ್ತೋಪಿ ಈದಿಸೋ ವಿಭಾಗೋ ನಯಾನುಸಾರೇನ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಯತ್ಥ ಪನ ಪಾಳಿನಿದಸ್ಸನಾದಿವಿಸೇಸೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ, ತತ್ಥೇವೇತಂ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮ।
ವಠ ಥೂಲಿಯೇ। ವಠತಿ। ವಠರೋ। ವಠರೋತಿ ಥೂಲಘನಸರೀರಸ್ಮಿಂ ವತ್ತಬ್ಬವಚನಂ। ತಥಾ ಹಿ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ವಠರೋತಿ ಥೂಲೋ, ಥೂಲೋ ಚ ಘನಸರೀರೋ ಚಾಯಂ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಮಠ ನಿವಾಸೇ। ಮಠತಿ। ಮಠೋ।
ಕಠ ಕಿಚ್ಛಜೀವನೇ। ಕಠತಿ। ಕಠೋ।
ರಠ ಪರಿಭಾಸನೇ। ರಠತಿ।
ಸಾಠ ಬಲಕ್ಕಾರೇ। ಬಲಕ್ಕಾರೋ ನಾಮ ಅತ್ತನೋ ಬಲೇನ ಯಥಾಜ್ಝಾಸಯಂ ದಬ್ಬಲಸ್ಸ ಅಭಿಭವನಂ। ಸಾಠತಿ। ಸಾಠೋ।
ಉಠ ರುಠ ಲುಠ ಉಪಘಾತೇ। ಓಠತಿ। ರೋಠತಿ। ಲೋಠತಿ।
ಪಿಠ ಹಿಂಸಾಸಂಕಿಲೇಸೇಸು। ಪೇಠತಿ। ಪಿಠರೋ।
ಸಠ ಕೇತವೇ ಚ। ಪುಬ್ಬತ್ಥೇಸು ಚಕಾರೋ। ಸಠತಿ। ಸಠೋ ಸಠೋತಿ ಕೇರಾಟಿಕೋ ವುಚ್ಚತಿ।
ಸುಠ ಗತಿಪಟಿಘಾತೇ। ಗಮನಪಟಿಹನನಂ ಗತಿಪಟಿಘಾತೋ। ಸೋಠತಿ।
ಕುಠಿ ಲುಠಿ ಆಲಸ್ಸಿಯೇ ಚ। ಚಕಾರೋ ಪುಬ್ಬತ್ಥೇ ಚ। ಕುಣ್ಠತಿ। ಕುಣ್ಠೋ। ಲುಣ್ಠತಿ। ಲುಣ್ಠೋ।
ಸುಠಿ ಸೋಸನೇ। ಸುಣ್ಠತಿ।
ರುಠಿ ಲುಠಿ ಅಠಿ ಗತಿಯಂ। ರುಣ್ಠತಿ। ಲುಣ್ಠತಿ। ಅಣ್ಠತಿ।
ವೇಠ ವೇಠನೇ। ವೇಠತಿ, ನಿಬ್ಬೇಠತಿ। ವೇಠನಂ, ನಿಬ್ಬೇಠನಂ।
ವಠಿ ಏಕಚರಿಯಾಯಂ। ವಣ್ಠತಿ।
ಮಠ ಕುಠಿ ಸೋಕೇ। ಮಠತಿ। ಕುಣ್ಠತಿ।
ಏಠ ಹೇಠ ವಿಬಾಧಾಯಂ। ಏಠತಿ। ಹೇಠತಿ। ವಿಹೇಠತಿ। ವಿಹೇಠನಂ।
ಲುಠ ಪಟಿಘಾತೇ। ಲೋಠತಿ।
ಪಠ ವಿಖ್ಯಾನೇ। ಪಠತಿ।
ಲುಠ ಸಂಕಿಲೇಸೇ। ಲೋಠತಿ।
ಠಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಡಕಾರನ್ತಧಾತು
ಡಿ ವಿಹಾಯಸಗತಿಯಂ ಗಮನಮತ್ತೇ ಚ। ಡೇತಿ, ಡಯತಿ। ಡೇಮಾನೋ। ಉಚ್ಚೇ ಸಕುಣ ಡೇಮಾನ। ಯೇ ಮಂ ಪುರೇ ಪಚ್ಚುಡ್ಡೇನ್ತಿ।
ಡಿ ಖಿಪನುಡ್ಡನೇಸು। ಡೇತಿ। ಉಡ್ಡೇತಿ।
ಇತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪಾಸಣ್ಡಾ, ದಿಟ್ಠೀಸು ಪಸೀದನ್ತಿ ತೇ।
ನ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಂ ರೋಚೇಮಿ, ನ ತೇ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕೋವಿದಾ॥
ಏತ್ಥ ಚ ಪಾಸಣ್ಡಾತಿ ಪಾಸಂ ಡೇನ್ತೀತಿ ಪಾಸಣ್ಡಾ, ಸತ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತೇಸು ದಿಟ್ಠಿಪಾಸಂ ಖಿಪನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ತಣ್ಹಾಪಾಸಂ ದಿಟ್ಠಿಪಾಸಞ್ಚ ಡೇನ್ತಿ ಉಡ್ಡೇನ್ತೀತಿ ಪಾಸಣ್ಡಾ।
ಮುಡಿ ಕಣ್ಡನೇ। ಮುಣ್ಡತಿ। ಕುಮಾರಂ ಮುಣ್ಡಿಂಸು। ಮುಣ್ಡೋ।
ಚುಡ್ಡ ಹಾವಕರಣೇ। ಚುಡ್ಡತಿ।
ಅಡ್ಡ ಅಭಿಯೋಗೇ। ಅಡ್ಡತಿ।
ಗಡಿ ವದನೇಕದೇಸೇ। ಗಣ್ಡತಿ। ಗಣ್ಡೋ।
ಹುಡಿ ಪಿಡಿ ಸಙ್ಘಾತೇ। ಹುಣ್ಡತಿ। ಪಿಣ್ಡತಿ। ಪಿಣ್ಡೋ।
ಹಿಡಿ ಗತಿಯಂ। ಹಿಣ್ಡತಿ, ಆಹಿಣ್ಡತಿ।
ಕುಡಿ ದಾಹೇ। ಕುಣ್ಡತಿ। ಕುಣ್ಡೋ।
ವಡಿ ಮಡಿ ವೇಠನೇ। ವಣ್ಡತಿ। ಮಣ್ಡತಿ। ಮಣ್ಡಲಂ।
ಭಡಿ ಪರಿಭಾಸನೇ। ಭಣ್ಡತಿ। ಭಣ್ಡನಂ। ಭಣ್ಡೋ।
ಮಡಿ ಮಜ್ಜನೇ। ಮಣ್ಡತಿ। ಮಣ್ಡನಂ।
ತುಡಿ ತೋಳನೇ। ತುಣ್ಡತಿ। ತುಣ್ಡೋ। ತುಣ್ಡೇನಾದಾಯ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ।
ಭುಡಿ ಭರಣೇ। ಭುಣ್ಡತಿ।
ಚಡಿ ಕೋಪೇ। ಚಣ್ಡತಿ। ಚಣ್ಡೋ। ಚಣ್ಡಾಲೋ, ಚಣ್ಡಿಕ್ಕಂ।
ಸಡಿ ರುಜಾಯಂ। ಸಣ್ಡತಿ। ಸಣ್ಡೋ।
ತಡಿ ತಾಳನೇ। ತಣ್ಡತಿ। ವಿತಣ್ಡಾ।
ಪಡಿ ಗತಿಯಂ। ಪಣ್ಡತಿ। ಪಣ್ಡಾ, ಪಣ್ಡಿತೋ। ಏತ್ಥ ಪಣ್ಡಾತಿ ಪಞ್ಞಾ। ಸಾ ಹಿ ಸುಖುಮೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೇಸು ಪಣ್ಡತಿ ಗಚ್ಛತಿ ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಪೀಳನಾದಿಕಮ್ಪಿ ಆಕಾರಂ ಜಾನಾತೀತಿ ‘‘ಪಣ್ಡಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಣ್ಡಿತೋತಿ ಪಣ್ಡಾಯ ಇತೋ ಗತೋ ಪವತ್ತೋತಿ ಪಣ್ಡಿತೋ। ಅಥ ವಾ ಸಞ್ಜಾತಾ ಪಣ್ಡಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪಣ್ಡಿತೋ। ಪಣ್ಡತಿ ಞಾಣಗತಿಯಾ ಗಚ್ಛತೀತಿಪಿ ಪಣ್ಡಿತೋ। ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪಣ್ಡಿತಾ। ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕತ್ಥೇಸು ಞಾಣಗತಿಯಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ।
ಗಡಿ ಮದೇ। ಗಣ್ಡತಿ।
ಖಡಿ ಮನ್ಥೇ। ಖಣ್ಡತಿ। ಖಣ್ಡಿತೋ, ಖಣ್ಡೋ।
ಲಡಿ ಜಿವ್ಹಾಮಥನೇ। ಲಣ್ಡತಿ। ಲಣ್ಡೋ।
ಡಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಡಕಾರನ್ತಧಾತು
ವಡ್ಢ ವಡ್ಢನೇ। ವಡ್ಢತಿ। ಸಿರಿವಡ್ಢಕೋ, ಧನವಡ್ಢಕೋ, ವಡ್ಢಿತೋ, ಬುಡ್ಢೋ। ಏತ್ಥ ಚ ವಕಾರಸ್ಸ ಬಕಾರೋ, ಅಕಾರಸ್ಸ ಚುಕಾರೋ।
ಕಡ್ಢ ಆಕಡ್ಢನೇ। ಕಡ್ಢತಿ, ಆಕಡ್ಢತಿ, ನಿಕಡ್ಢತಿ। ಅಕಾಮಾ ಪರಿಕಡ್ಢನ್ತಿ, ಉಲೂಕಞ್ಞೇವ ವಾಯಸಾ।
ಇಮಾನಿ ಢಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಣಕಾರನ್ತಧಾತು
ಅಣ ರಣ ವಣ ಭಣ ಮಣ ಕಣ ಸದ್ದೇ। ಅಣತಿ। ಅಣಕೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ। ರಣತಿ। ರಣಂ। ವಣತಿ। ವಾಣಕೋ। ಭಣತಿ। ಭಾಣಕೋ। ಮಣತಿ। ಮಣಿಕೋ। ಕಣತಿ। ಕಾಣೋ। ತತ್ಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ಬ್ರಹ್ಮಂ ಅಣತೀತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಮನ್ತೇ ಸಜ್ಝಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ಪನ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಅಪಚ್ಚಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಅರಿಯಾ ಪನ ಬಾಹಿತಪಾಪತ್ತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ।
ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ
ಬ್ರಹ್ಮಸೂನು ದ್ವಿಜೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಕಮಲಾಸನಸೂನು ಚ।
ರಣಸದ್ದೋ ‘‘ಸರಣಾ ಧಮ್ಮಾ ಅರಣಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ಕಿಲೇಸೇಸು ವತ್ತತಿ। ಕಿಲೇಸಾ ಹಿ ರಣನ್ತಿ ಕನ್ದನ್ತಿ ಏತೇಹೀತಿ ರಣಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
‘‘ಧನುಗ್ಗಹೋ ಅಸದಿಸೋ, ರಾಜಪುತ್ತೋ ಮಹಬ್ಬಲೋ।
ಸಬ್ಬಾಮಿತ್ತೇ ರಣಂ ಕತ್ವಾ, ಸಂಯಮಂ ಅಜ್ಝುಪಾಗಮೀ’’ತಿ
ಏತ್ಥ ಯುದ್ಧೇ ವತ್ತತಿ। ರಣಂ ಕತ್ವಾತಿ ಹಿ ಯುದ್ಧಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ತಿಣಞ್ಚ ಕಟ್ಠಞ್ಚ ರಣಂ ಕರೋನ್ತಾ, ಧಾವಿಂಸು ತೇ ಅಟ್ಠದಿಸಾ ಸಮನ್ತತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣಕರಣೇ ವತ್ತತಿ। ರಣಂ ಕರೋನ್ತಾತಿ ಹಿ ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣಂ ಕರೋನ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಅತ್ಥವಿವರಣಮ್ಪಿ ಸದ್ದಸಙ್ಖಾತಮತ್ಥಂ ಅನ್ತೋಯೇವ ಕತ್ವಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತ್ಥವಸೇನ ಕತಂ, ನ ಧಾತುನಾನತ್ಥವಸೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ಧಾತೂನಮತ್ಥಾತಿಸಯಯೋಗೋಪಿ ಭವತಿ, ತೇನ ಏವಂ ಅತ್ಥವಿವರಣಂ ಕತನ್ತಿಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಭಣ ಭಣನೇ। ಪರಿತ್ತಂ ಭಣತಿ, ವಚನಂ ಭಣತಿ। ದೀಘಭಾಣಕೋ, ಪಿಯಭಾಣೀ, ಭಾಣವಾರೋ। ಏತ್ಥ ಭಾಣವಾರೋತಿ –
‘‘ಅಟ್ಠಕ್ಖರಾ ಏಕಪದಂ, ಏಕಾ ಗಾಥಾ ಚತುಪ್ಪದಂ।
ಗಾಥಾ ಚೇಕಾಮತೋ ಗನ್ಥೋ, ಗನ್ಥೋ ಬಾತ್ತಿಂಸತಕ್ಖರೋ।
ಬಾತ್ತಿಂಸಕ್ಖರಗನ್ಥಾನಂ, ಪಞ್ಞಾಸಂ ದ್ವಿಸತಂ ಪನ।
ಭಾಣವಾರೋ ಮತೋ ಏಕೋ, ಸ್ವಟ್ಠಕ್ಖರಸಹಸ್ಸಕೋ’’ತಿ॥
ಏವಂ ಅಟ್ಠಕ್ಖರಸಹಸ್ಸಪರಿಮಾಣೋ ಪಾಠೋ ವುಚ್ಚತಿ।
ಓಣಂ ಅಪನಯನೇ। ಓಣತಿ।
ಸೋಣ ವಣ್ಣಗತೀಸು। ಸೋಣತಿ, ಸೋಣೋ।
ಸೋಣ ಸಿಲೋಣ ಸಙ್ಘಾತೇ। ಸೋಣತಿ। ಸಿಲೋಣತಿ।
ಘಿಣಿ ಘುಣಿ ಘಣಿ ಗಹಣೇ। ಘಿಣ್ಣತಿ। ಘುಣ್ಣತಿ। ಘಣ್ಣತಿ।
ಘುಣ ಘುಣ್ಣ ಗಮನೇ। ಘೋಣತಿ। ಘುಣ್ಣತಿ।
ಪಣ ಬ್ಯವಹಾರೇ, ಥುತಿಯಞ್ಚ। ಪಣತಿ ವಾಣಿಜೋ, ವೋಹಾರಂ ಕರೋತಿ ಇಚ್ಚತ್ಥೋ। ಸದ್ಧೋ ಬುದ್ಧಂ ಪಣತಿ, ಥೋಮಯತಿ ಇಚ್ಚತ್ಥೋ, ಆಪಣಂ, ಸಾಪಣೋ ಗಾಮೋ।
ಗಣ ರಣ ಗತಿಯಂ। ಗಣತಿ। ರಣತಿ।
ಚಣ ಸಣ ದಾನೇ। ಚಣತಿ। ಸಣತಿ।
ಫಣ ಗತಿಯಂ। ಫಣತಿ। ಫಣಂ।
ವೇಣು ಞಾಣಚಿನ್ತಾನಿಸಾಮನೇಸು। ವೇಣತಿ।
ಪೀಣ ಪೀಣನೇ। ಪೀಣನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣತಾ। ಪೀಣತಿ। ಪೀಣೋ ದಿವಾ ನ ಭುಞ್ಜತಿ, ಪೀಣೋರಕ್ಖಂಸಬಾಹು।
ಮಿಣ ಹಿಂಸಾಯಂ। ಮಿಣತಿ।
ದುಣ ಗತಿಯಞ್ಚ। ಹಿಂಸಾಪೇಕ್ಖಕೋ ಚಕಾರೋ। ದುಣತಿ।
ಸಣ ಅಬ್ಯತ್ತಸದ್ದೇ। ಸಣತಿ। ಸಣತೇವ ಬ್ರಹ್ಮಾರಞ್ಞಂ। ಸಣತೇವಾತಿ ನದತಿ ವಿಯ।
ತುಣ ಕೋಟಿಲ್ಲೇ। ತೋಣತಿ।
ಪುಣ ನಿಪುಣೇ। ಪುಣತಿ, ನಿಪುಣತಿ। ನಿಪುಣಧಮ್ಮೋ। ಏತ್ಥ ಚ ನಿಪುಣಸಣ್ಹಸುಖುಮಸದ್ದಾ ವೇವಚನಸದ್ದಾ ಕುಸಲಛೇಕದಕ್ಖಸದ್ದಾ ವಿಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಮುಣ ಪಟಿಞ್ಞಾಣೇ। ಮುಣತಿ।
ಕುಣ ಸದ್ದೋಪಕರಣೇ। ಕೋಣತಿ।
ಚುಣ ಛೇದನೇ। ಚೋಣತಿ।
ಮಣ ಚಾಗೇ। ವೇರಂ ಮಣತೀತಿ ವೇರಮಣಿ।
ಫುಣ ವಿಕಿರಣೇ ವಿಧುನನೇ ಚ। ಫುಣತಿ। ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಂ ಅಪರೇ ಫುಣನ್ತಿ।
ಇಮಾನಿ ಣಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಇತಿ ಭೂವಾದಿಗಣೇ ಟವಗ್ಗನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ
ಸಮತ್ತಾನಿ।
ತಕಾರನ್ತಧಾತು
ಅಥ ತವಗ್ಗನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತೇ –
ತೇ ಪಾಲನೇ। ಪಾಲನಂ ರಕ್ಖಣಂ। ತಾಯತಿ। ತಾಣಂ, ಗೋತ್ತಂ, ನಕ್ಖತ್ತಂ। ಅಘಸ್ಸ ತಾತಾ। ಕಿಚ್ಛೇನಾಧಿಗತಾ ಭೋಗಾ, ತೇ ತಾತೋ ವಿಧಮಿ ಧಮಂ। ತತ್ಥ ಗೋತ್ತನ್ತಿ ಗಂ ತಾಯತೀತಿ ಗೋತ್ತಂ। ‘‘ಗೋತಮೋ ಕಸ್ಸಪೋ’’ತಿ ಹಿ ಆದಿನಾ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಗಂ ವಚನಂ ಬುದ್ಧಿಞ್ಚ ತಾಯತಿ ಏಕಂಸಿಕವಿಸಯತಾಯ ರಕ್ಖತೀತಿ ಗೋತ್ತಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಿ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇನ ಅತ್ಥೇನ ವಿನಾ ನ ವತ್ತತಿ, ತಥಾ ಅಭಿಧಾನಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಭೂತೇನ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಗೋತ್ತಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ ತಾನಿ ತಾಯತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕೋ ಪನ ಸೋತಿ? ಅಞ್ಞಕುಲಪರಮ್ಪರಾಸಾಧಾರಣಂ ತಸ್ಸ ಕುಲಸ್ಸ ಆದಿಪುರಿಸಸಮ್ಮುದಿತಂ ತಂಕುಲಪರಿಯಾಪನ್ನಸಾಧಾರಣಂ ಸಾಮಞ್ಞರೂಪಂ।
ನಕ್ಖತ್ತನ್ತಿ ವಿಸಮಗತಿಯಾ ಅಗನ್ತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವೀಥಿಯಾವ ಗಮನೇನ ನಕ್ಖನಂ ಗಮನಂ ತಾಯತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ನಕ್ಖತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ಅಸ್ಸಯುಜಾದಿವಸೇನ ಸತ್ತವೀಸತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಅಸ್ಸಯುಜೋ ಸತ್ತವೀಸತಿ ನಕ್ಖತ್ತಾನಿ। ತಾನಿ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಗಮನಟ್ಠಾನಂ ಈಸಕಮ್ಪಿ ನ ವಿಜಹನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಸೀಘಂ ಕಿಞ್ಚಿ ದನ್ಧಂ, ಕದಾಚಿ ಸೀಘಂ, ಕದಾಚಿ ದನ್ಧಂ, ಏತ್ತೋ ಇತೋ ಚಾತಿ ಏವಂ ವಿಸಮಗತಿಯಾ ಅಗನ್ತ್ವಾ ಯನ್ತಚಕ್ಕೇ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಯೋಜಿತಾನಿ ವಿಯ ಸಮಪ್ಪಮಾಣಗತಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ವೀಥಿಯಾವ ಗಚ್ಛನ್ತಾನಿ ಮಣ್ಡಲಾಕಾರೇನ ಸಿನೇರುಂ ಪರಿವತ್ತನ್ತಿ। ಏವಂ ಇಮಾನಿ ನಕ್ಖನಂ ಗಮನಂ ತಾಯನ್ತಿ ರಕ್ಖನ್ತೀತಿ ನಕ್ಖತ್ತಾನೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಪೋರಾಣಾ ಪನ ಖರಧಾತುವಸೇನ ‘‘ನಕ್ಖರನ್ತಿ ನ ನಸ್ಸನ್ತೀತಿ ನಕ್ಖತ್ತಾನೀ’’ತಿ ಆವೋಚುಂ, ‘‘ನಕ್ಖತ್ತಂ ಜೋತಿ ರಿಕ್ಖಂ ತಂ’’ ಇಚ್ಚೇತಾನಿ ನಕ್ಖತ್ತತಾರಕಾನಂ ನಾಮಾನಿ। ‘‘ಉಳು ತಾರಾ ತಾರಕಾ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ಪನ ಸಬ್ಬಾಸಮ್ಪಿ ತಾರಕಾನಂ ಸಾಧಾರಣನಾಮಾನಿ। ಓಸಧೀತಿ ಪನ ತಾರಕಾವಿಸೇಸಸ್ಸ ನಾಮಂ।
ಚಿತಿ ಸಞ್ಞಾಣೇ। ಸಞ್ಞಾಣಂ ಚಿಹನಂ ಲಕ್ಖಣಕರಣಂ। ಚೇತತಿ। ಚಿಹನಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಈಕಾರನ್ತವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಸ್ಮಾ ಧಾತುತೋ ಸಕಿ ಸಙ್ಕಾಯನ್ತಿ ಧಾತುತೋ ವಿಯ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೋ ನ ಹೋತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು।
ಪತ ಗತಿಯಂ। ಪತತಿ। ಪಪತತಿ ಪಪಾತಂ, ಪಪತೇಯ್ಯಹಂ। ಪಾಪತ್ತಂ ನಿರಯಂ ಭುಸಂ। ಅಹಂಸದ್ದೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ಪಾಪತ್ತಂ ಪಪತಿತೋಸ್ಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಾಪತ್ಥ ನಿರಯಂ ಭುಸಂ, ಸೋಕುಮಾರೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ಪಾಪತ್ಥ ಪಪತಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರೋಕ್ಖಾಪದಞ್ಹಿಏತಂ ದ್ವಯಂ। ‘‘ಪಾವದಂ ಪಾವದಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಉಪಸಗ್ಗಪದಸ್ಸ ದೀಘಭಾವೋ, ತತೋ ಅಂಸದ್ದಸ್ಸ ತ್ತಂಆದೇಸೋ, ಅಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ತ್ಥಾದೇಸೋ ಭವತಿ। ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯೋ ಹಿ ಪಾಳಿನಯೋ।
ಅತ ಸಾತಚ್ಚಗಮನೇ। ಸಾತಚ್ಚಗಮನಂ ನಿರನ್ತರಗಮನಂ। ಅತತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅತಧಾತು ಸಾತಚ್ಚಗಮನತ್ಥವಾಚಿಕಾ, ತಸ್ಮಾ ಭವಾಭವಂ ಧಾವನ್ತೋ ಜಾತಿಜರಾಬ್ಯಾಧಿಮರಣಾದಿಭೇದಂ ಅನೇಕವಿಹಿತಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಅತತಿ ಸತತಂ ಗಚ್ಛತಿ ಪಾಪುಣಾತಿ ಅಧಿಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ತಾತಿಪಿ ನಿಬ್ಬಚನಮಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ಅತ್ಥನ್ತರವಸೇನ ಪನ ‘‘ಆಹಿತೋ ಅಹಂಮಾನೋ ಏತ್ಥಾತಿ ಅತ್ತಾ, ಅತ್ತಭಾವೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸುಖದುಕ್ಖಂ ಅದತಿ ಅನುಭವತೀತಿ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಅತ್ತಮನೋತಿ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಗಹಿತಮನೋ’’ತಿ ಚ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಯಥಾ ಯಥಾ ಅತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತಥಾ ತಥಾ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಗಹೇತಬ್ಬತೋತಿ।
ಚುತ ಆಸೇಚನೇ ಖರಣೇ ಚ। ಚೋತತಿ।
ಅತಿ ಬನ್ಧನೇ। ಅನ್ತತಿ। ಅನ್ತಂ। ಅನ್ತಿಯತಿಬನ್ಧಿಯತಿ ಅನ್ತಗುಣೇನಾತಿ ಅನ್ತಂ। ಇಧ ಅನ್ತ ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ವುಚ್ಚತೇ ‘‘ಅನ್ತಂ ಅನ್ತಗುಣಂ ಉದರಿಯ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರನ್ತೋಗಧಂ ಕುಣಪನ್ತಂ ಅನ್ತಂ ನಾಮ। ‘‘ಕಾಯಬನ್ಧನಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಜೀರತಿ। ಹರಿತನ್ತಂ ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅನ್ತಿಮಮರಿಯಾದನ್ತೋ ಅನ್ತೋ ನಾಮ। ‘‘ಅನ್ತಮಿದಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ಜೀವಿಕಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಲಾಮಕನ್ತೋ। ‘‘ಸಕ್ಕಾಯೋ ಏಕೋ ಅನ್ತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕೋಟ್ಠಾಸನ್ತೋ। ‘‘ಏಸೇವನ್ತೋ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕೋಟನ್ತೋ। ಇಚ್ಚೇವಂ –
ಕುಣಪನ್ತಂ
ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಕೋಟಿ’ಮೇ ಅತ್ಥೋ, ಅನ್ತಸದ್ದೇನ ಭಾಸಿತಾ॥
ಕಿತ ನಿವಾಸೇ ರೋಗಾಪನಯನೇ ಚ। ಕೇತತಿ। ಸಾಕೇತಂ ನ ಗರಂ, ನಿಕೇತೋ, ನಿಕೇತಂ ಪಾವಿಸಿ। ಆಮೋದಮಾನೋ ಗಚ್ಛತಿ ಸನ್ನಿಕೇತಂ। ತಿಕಿಚ್ಛತಿ, ಚಿಕಿಚ್ಛತಿ, ಚಿಕಿಚ್ಛಾ, ಚಿಕಿಚ್ಛಕೋ। ತತ್ಥ ಸಾಕೇತನ್ತಿ ಸಾಯಂ ಗಹಿತವಸನಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಸಾಕೇತಂ, ಯಂಸದ್ದಲೋಪೋ।
ಯತ ಪತಿಯತನೇ। ಪತಿಯತನಂ ವಾಯಾಮಕರಣಂ। ಯತತಿ। ಯತಿ, ಯತವಾ, ಪಯತನಂ, ಆಯತನಂ, ಲೋಕಾಯತಂ। ಏತ್ಥ ಆಯತನನ್ತಿ ಆಯತನತೋ ಆಯತನಂ, ಚಕ್ಖುರೂಪಾದೀನಿ। ಏತಾನಿ ಹಿ ತಂದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಸೇನ ಸೇನ ಅನುಭವನಾದಿಕಿಚ್ಚೇನ ಆಯತನ್ತಿ ಉಟ್ಠಹನ್ತಿ ಘಟನ್ತಿ ವಾಯಮನ್ತಿ ಏತೇಸೂತಿ ‘‘ಆಯತನಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ನೀತನುಧಾತೂನಂ ವಸೇನಪಿ ಆಯತನಸದ್ದತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ಸೋ ಉತ್ತರಿ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತಿ।
ಆಯತನಸದ್ದೋ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನೇ ಆಕರೇ ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನೇ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸೇ ಕಾರಣೇ ಚ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಲೋಕೇ ಇಸ್ಸರಾಯತನಂ ವಾಸುದೇವಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ನಿವಾಸಟ್ಠಾನೇ ಆಯತನಸದ್ದೋ ವತ್ತತಿ। ‘‘ಸುವಣ್ಣಾಯತನಂ ರಜತಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಆಕರೇ। ಸಾಸನೇ ಪನ ‘‘ಮನೋರಮೇ ಆಯತನೇ, ಸೇವನ್ತಿ ನಂ ವಿಹಙ್ಗಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನೇ। ‘‘ದಕ್ಖಿಣಾಪಥೋ ಗುನ್ನಂ ಆಯತನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸೇ। ‘‘ತತ್ರ ತತ್ರೇವ ಸಕ್ಖಿಭಬ್ಬತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ ಸತಿ ಸತಿಆಯತನೇ’’ತಿಆದೀಸು ಕಾರಣೇ ವತ್ತತೀತಿ
ನಿವಾಸೇ ಆಕಾರೇ ಚೇವ, ಜಾತಿದೇಸೇ ಚ ಕಾರಣೇ।
ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನೇ ಚ, ಆಯತನರವೋ ಗತೋ॥
ಲೋಕಾಯತಂ ನಾಮ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಉಚ್ಛಿಟ್ಠಂ, ಸಬ್ಬಂ ನುಚ್ಛಿಟ್ಠಂ। ಸೇತೋ ಕಾಕೋ, ಕಾಳೋ ಬಕೋ ಇಮಿನಾ ಚ ಇಮಿನಾ ಚ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಿರತ್ಥಕಕಾರಣಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ತಿತ್ಥಿಯಸತ್ಥಂ, ಯಂ ಲೋಕೇ ‘‘ವಿತಣ್ಡಸತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಯಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಅಸಮಧುರೋ ವಿಧುರಪಣ್ಡಿತೋ ‘‘ನ ಸೇವೇ ಲೋಕಾಯತಿಕಂ, ನೇತಂ ಪಞ್ಞಾಯ ವಡ್ಢನ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಆಯತಿಂ ಹಿತಂ ತೇನ ಲೋಕೋ ನ ಯತತಿ ನ ಈಹತೀತಿ ಲೋಕಾಯತಂ, ಕಿನ್ತಂ? ವಿತಣ್ಡಸತ್ಥಂ। ತಞ್ಹಿ ಗನ್ಥಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸತ್ತಾ ಪುಞ್ಞಕ್ರಿಯಾಯ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ। ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಹಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಲೋಕಾಯತಸಿಪ್ಪನ್ತಿ ‘ಕಾಕೋ ಸೇತೋ, ಅಟ್ಠೀನಂ ಸೇತತ್ತಾ, ಬಲಾಕಾ ರತ್ತಾ, ಲೋಹಿತಸ್ಸ ರತ್ತತ್ತಾ’ತಿ ಏವಮಾದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಂ ಪರಲೋಕನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ಪಟಿಸೇಧಕಂ ವಿತಣ್ಡಸತ್ಥಸಿಪ್ಪ’’ನ್ತಿ।
ಯುತ ಜುತ ಭಾಸನೇ। ಭಾಸನಂ ಉದೀರಣಂ। ಯೋತತಿ। ಜೋತತಿ।
ಜುತದಿತ್ತಿಯಂ। ಜೋತತಿ, ವಿಜ್ಜೋತತಿ। ಜುತಿ, ಜೋತಿ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ಜೋತೇತಿ, ಜೋತಯಿತ್ವಾನ ಸದ್ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಪಯೋಗಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಜುತೀತಿ ಆಲೋಕೋ ಸಿರಿ ವಾ। ಜೋತೀತಿ ಪತಾಪೋ। ಅಥ ವಾ ಜೋತೀತಿ ಚನ್ದಾದೀನಿ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತ ಸಿರಿಮಾವಿಮಾನ ವತ್ಥುಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಜೋತೀತಿ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯನಕ್ಖತ್ತತಾರಕಾನಂ ಸಾಧಾರಣನಾಮ’’ನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ‘‘ಜೋತಿ ಜೋತಿಪರಾಯಣೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ಜೋತತಿ ಖತ್ತಿಯಕುಲಾದೀಸು ಜಾತತ್ತಾ ಚ ರೂಪಸೋಭಾಯುತ್ತತ್ತಾ ಚ, ಸೋ ‘‘ಜೋತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಸಿತ ವಣ್ಣೋ। ಸಿತಧಾತು ಸೇತವಣ್ಣೇ ವತ್ತತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪೇತ್ಥ ವಣ್ಣಸಾಮಞ್ಞಂ ವುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ಇಧ ನೀಲಪೀತಾದೀಸು ಸೇತವಣ್ಣೋಯೇವ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಪಯೋಗದಸ್ಸನವಸೇನ। ಸೇತತಿ। ಸೇತಂ ವತ್ಥಂ। ವಾಚ್ಚಲಿಙ್ಗತ್ತಾ ಪನ ಸೇತಸದ್ದೋ ತಿಲಿಙ್ಗೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಸೇತಂ ಸಿತಂ ಸುಚಿ ಸುಕ್ಕಂ, ಪಣ್ಡರಂ ಧವಲಮ್ಪಿ ಚ।
ಅಕಣ್ಹಂ ಗೋರಮೋದಾತಂ, ಸೇತನಾಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಹಿ॥
ವತು ವತ್ತನೇ। ವತ್ತತಿ, ಪವತ್ತತಿ, ಸಂವತ್ತತಿ, ಅನುವತ್ತತಿ, ಪರಿವತ್ತತಿ। ಪವತ್ತಂ।
ಕಿಲೋತ ಅದ್ದಭಾವೇ। ಅದ್ದಭಾವೋ ತಿನ್ತಭಾವೋ। ಕಿಲೋತತಿ, ಪಕಿಲೋತತಿ, ತೇಮೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾರಿತೇ ಪಕಿಲೋತೇತಿ, ಪಕಿಲೋತಯತಿ। ಉಣ್ಹೋದಕಸ್ಮಿಂ ಪಕಿಲೋತಯಿತ್ವಾ, ತೇಮೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ವತ ಯಾಚನೇ। ವತತಿ।
ಕಿತ ಞಾಣೇ। ಕೇತತಿ। ಕೇತನಂ, ಕೇತಕೋ, ಸಙ್ಕೇತೋ।
ಕತಿ ಸುತ್ತಜನನೇ। ಸುತ್ತಂ ಕನ್ತತಿ।
ಕತಿ ಛೇದನೇ। ಮಂಸಂ ಕನ್ತತಿ, ವಿಕನ್ತತಿ, ಅಯೋಕನ್ತೋ। ಸಲ್ಲಕನ್ತೋ ಮಹಾವೀರೋ। ಮಾ ನೋ ಅಜ್ಜ ವಿಕನ್ತಿಂಸು, ರಞ್ಞೋ ಸೂದಾ ಮಹಾನಸೇ।
ಚತೀ ಹಿಂಸಾಗನ್ಧೇಸು। ಈಕಾರನ್ತತ್ತಾ ಇಮಸ್ಮಾ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೋ ನ ಹೋತಿ। ಚತತಿ।
ತಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಥಕಾರನ್ತಧಾತು
ಥಾ ಗತಿನಿವತ್ತಿಯಂ। ಥಾತಿ। ಅವತ್ಥಾ, ವವತ್ಥಾನಂ, ವವತ್ಥಿತಂ, ವನಥೋ। ‘‘ಛೇತ್ವಾ ವನಂ ವನಥಞ್ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಮಹನ್ತಾ ರುಕ್ಖಾ ವನಂ ನಾಮ, ಖುದ್ದಕಾ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ವನೇ ಠಿತತ್ತಾ ವನಥೋ ನಾಮ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
ಥು ಥುತಿಯಂ। ಥವತಿ, ಅಭಿತ್ಥವತಿ। ಥವನಾ, ಅಭಿತ್ಥವನಾ, ಥುತಿ, ಅಭಿತ್ಥುತಿ।
ಯದಿ ಹಿ ರೂಪಿನೀ ಸಿಯಾ, ಪಞ್ಞಾ ಮೇ ವಸುಮತೀ ನ ಸಮೇಯ್ಯ।
ಅನೋಮದಸ್ಸಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ, ಫಲಮೇತಂ ಞಾಣಥವನಾಯ॥
ತೇಹಿ ಥುತಿಪ್ಪಸತ್ಥೋ ಸೋ, ಯೇನಿದಂ ಥವಿತಂ ಞಾಣಂ, ಬುದ್ಧಸೇಟ್ಠೋ ಚ ಥೋಮಿತೋ। ತತ್ರ ಥವನಾತಿ ಪಸಂಸನಾ। ಪಸಂಸಾಯ ಹಿ ಅನೇಕಾನಿ ನಾಮಾನಿ।
ಥವನಾ ಚ ಪಸಂಸಾ ಚ, ಸಿಲಾಘಾ ವಣ್ಣನಾ ಥುತಿ।
ಪನುತಿ ಥೋಮನಾ ವಣ್ಣೋ, ಕತ್ಥನಾ ಗುಣಕಿತ್ತನಂ।
ಥೇ ಸದ್ದಸಙ್ಘಾತೇಸು। ಥೀಯತಿ, ಪತಿತ್ಥೀಯತಿ। ಥೀ। ಅತ್ರಿಮಾ ಪಾಳಿಯೋ – ಅಭಿಸಜ್ಜತಿ ಕುಪ್ಪತಿ ಬ್ಯಾಪಜ್ಜತಿ ಪತಿತ್ಥೀಯತಿ, ಕೋಪಞ್ಚ ದೋಸಞ್ಚ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಞ್ಚ ಪಾತುಕರೋತಿ। ಥಿಯೋ ನಂ ಪರಿಭಾಸಿಂಸೂತಿ। ತತ್ರ ‘‘ಥೀಯತಿ ಪತಿತ್ಥೀಯತೀ’’ತಿಮಾನಿ ಏಕಾರಸ್ಸೀಯಾದೇಸವಸೇನ ಸಮ್ಭೂತಾನಿ। ಥೀಯತಿ ಸಙ್ಘಾತಂ ಗಚ್ಛತಿ ಗಬ್ಭೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಥೀ। ಆಚರಿಯಾ ಪನ ಇತ್ಥೀಸದ್ದಸ್ಸೇವ ಏವಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ ವದನ್ತಿ, ನ ಥೀಸದ್ದಸ್ಸ।
ಗಬ್ಭೋ ಥೀಯತಿ ಏತಿಸ್ಸಾ, ಇತಿ ಥೀ ಇತಿ ನೋ ರುಚಿ।
ಗಬ್ಭೋ ಥೀಯತಿ ಏತಿಸ್ಸಾ, ಇತಿ ಇತ್ಥೀತಿ ಆಚರಿಯಾ॥
ತೇಸಂ ಸುದುಕ್ಕರೋವಾದೇ, ‘‘ಇತ್ಥೀ’’ತಿ ಪದಸಮ್ಭವೋ।
ಅಯಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಪತ್ತೋ, ನಿಚ್ಛಯಂ ಭೋ ಸುಣಾಥ ಮೇ॥
ಥೀಸದ್ದೇನ ಇತ್ಥೀಸದ್ದೋ ಯತೋ ತತೋ।
ಥೀಸದ್ದೇ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ಥಂ, ಇತ್ಥೀಸದ್ದಮ್ಹಿ ರೋಪಿಯ॥
ಅಪ್ಪಾನಂ ಬಹುತಾ ಞಾಯೇ, ಗಹಿತೇ ಸತಿ ಯುಜ್ಜತಿ।
ತಥಾ ಹಿ ‘‘ದ್ವೇ ದುವೇ, ತಣ್ಹಾ, ತಸಿಣಾ’’ತಿ ನಿದಸ್ಸನಂ॥
ಅಥ ವಾ ಪನ ‘‘ಇತ್ಥೀ’’ತಿ-ಇದಂ ವಣ್ಣಾಗಮಾದಿತೋ।
ನಿರುತ್ತಿಲಕ್ಖಣೇನಾಪಿ, ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಪಕಾಸಯೇ॥
ಇಚ್ಛತೀತಿ ನರೇ ಇತ್ಥೀ, ಇಚ್ಛಾಪೇತೀತಿ ವಾ ಪನ।
ಇದಂ ನಿಬ್ಬಚನಞ್ಚಾಪಿ ಞೇಯ್ಯಂ ನಿಬ್ಬಚನತ್ಥಿನಾ॥
ಅತ್ರಿಮಾನಿ ಇತ್ಥೀನಮಭಿಧಾನಾನಿ –
ಇತ್ಥೀ ಥೀ ವನಿತಾ ನಾರೀ, ಅಬಲಾ ಭೀರು ಸುನ್ದರೀ।
ಕನ್ತಾ ಸೀಮನಿನೀ ಮಾತು-ಗಾಮೋ ಪಿಯಾ ಚ ಕಾಮಿನೀ॥
ರಮಣೀ ಪಮದಾ ದಯಿತಾ, ಲಲನಾ ಮಹಿಲಾ’ಙ್ಗನಾ।
ತಾಸಂಯೇವ ಚ ನಾಮಾನಿ, ಅವತ್ಥಾತೋ ಇಮಾನಿಪಿ॥
ಗೋರೀ ಚ ದಾರಿಕಾ ಕಞ್ಞಾ, ಕುಮಾರೀ ಚ ಕುಮಾರಿಕಾ।
ಯುವತೀ ತರುಣೀ ಮಾಣ-ವಿಕಾ ಥೇರೀ ಮಹಲ್ಲಿಕಾ॥
ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠವಸ್ಸಿಕಾ ಗೋರೀತಿಪಿ ದಾರಿಕಾತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ದಸವಸ್ಸಿಕಾ ಕಞ್ಞಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅನಿಬ್ಬಿದ್ಧಾ ವಾ ಯೋಬ್ಬನಿತ್ಥೀ ಕಞ್ಞಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ದ್ವಾದಸವಸ್ಸಿಕಾ ಕುಮಾರೀತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ಕುಮಾರಿಕಾತಿಪಿ। ಅಥೋ ಜರಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾ ಯುವತೀತಿಪಿ ತರುಣೀತಿಪಿ ಮಾಣವಿಕಾತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಜರಂ ಪತ್ತಾ ಪನ ಥೇರೀತಿಪಿ ಮಹಲ್ಲಿಕಾತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪುರಿಸೇಸುಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ ಯಥಾರಹಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಕಿಞ್ಚಾಪೇತ್ಥ ಏವಂ ನಿಯಮೋ ವುತ್ತೋ, ತಥಾಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಅನಿಯಮವಸೇನಪಿ ವೋಹಾರೋ ಪವತ್ತತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ರಾಜಾ ಕುಮಾರಮಾದಾಯ, ರಾಜಪುತ್ತೀ ಚ ದಾರಿಕ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಅಚ್ಛಾ ಕಣ್ಹಾಜಿನಂ ಕಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಚ ಇಮಾಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಾಳೀನಂ ವಸೇನ ಯಾ ಇತ್ಥೀ ದಾರಿಕಾಸದ್ದೇನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಸಾ ಕಞ್ಞಾಸದ್ದೇನಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಜಾತಾ। ಯಾಪಿ ಕಞ್ಞಾಸದ್ದೇನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಸಾಪಿ ದಾರಿಕಾಸದ್ದೇನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಜಾತಾ। ತಥಾ ‘‘ರಾಜಾ ಕುಮಾರಮಾದಾಯ, ರಾಜಪುತ್ತೀ ಚ ದಾರಿಕ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಕುಮಾರಿಯೇ ಉಪಸೇನಿಯೇ, ನಿಚ್ಚಂ ನಿಗಳಮಣ್ಡಿತೇ’’ತಿ ಚ ಇಮಾಸಂ ಪನ ಪಾಳೀನಂ ವಸೇನ ಯಾ ಇತ್ಥೀ ದಾರಿಕಾಸದೇನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಸಾ ಕುಮಾರಿಕಾಸದ್ದೇನಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಜಾತಾ। ಯಾ ಚ ಪನ ಕುಮಾರೀಸದ್ದೇನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಸಾಪಿ ದಾರಿಕಾಸದ್ದೇನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಜಾತಾ। ಅಪಿಚೇತ್ಥ ‘‘ರಾಜಕಞ್ಞಾ ರುಚಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ತತೋ ಮದ್ದಿಮ್ಪಿ ನ್ಹಾಪೇಸುಂ, ಸಿವಿಕಞ್ಞಾ ಸಮಾಗತಾ’’ತಿ ಚ ಇಮಾಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಾಳೀನಂ ದಸ್ಸನತೋ ಯಾ ಅನಿಬ್ಬಿದ್ಧಾ ವಾ ಹೋತು ನಿಬ್ಬಿದ್ಧಾ ವಾ, ಯಾವ ಜರಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಾವ ಸಾ ಕಞ್ಞಾಯೇವ ನಾಮಾತಿಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಕೇಚೇತ್ಥ ವದೇಯ್ಯುಂ – ಯಂ ತುಮ್ಹೇಹಿ ‘‘ಅಟ್ಠವಸ್ಸಿಕಾ ಗೋರೀತಿಪಿ ದಾರಿಕಾತಿಪಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ವಚನೇ ‘‘ಯದಾಹಂ ದಾರಕೋ ಹೋಮಿ, ಜಾತಿಯಾ ಅಟ್ಠವಸ್ಸಿಕೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ಅಟ್ಠವಸ್ಸೋ ದಾರಕೋ ಹೋತು, ‘‘ತತ್ಥದ್ದಸಕುಮಾರಂ ಸೋ, ರಮಮಾನಂ ಸಕೇ ಪುರೇ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಪುತ್ತದಾರೇಹಿ ಸಂವದ್ಧೋ ವೇಸ್ಸನ್ತರಮಹಾರಾಜಾ ಕಥಂ ‘‘ಕುಮಾರೋ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ದ್ವಾದಸವಸ್ಸಾತಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ? ಯುಜ್ಜತೇವ ಭಗವತೋ ಇಚ್ಛಾವಸೇನ। ಭಗವಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರತ್ತಾ ವೋಹಾರಕುಸಲತಾಯ ಚ ಯಂ ಯಂ ವೇನೇಯ್ಯಜನಾನುರೂಪಂ ದೇಸನಂ ದೇಸೇತುಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತಂ ತಂ ದೇಸೇತಿ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವತಾ ತಸ್ಸ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಅತ್ಥಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಕುಮಾರಪರಿಹಾರೇನ ವದ್ಧಿತತ್ತಞ್ಚ ಏವಂ ದೇಸನಾ ಕತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಕುಮಾರಕಸ್ಸಪೋ ಕುಮಾರಪರಿಹಾರೇನ ವದ್ಧಿತತ್ತಾ ಮಹಲ್ಲಕೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಕುಮಾರಕಸ್ಸಪೋತ್ವೇವ ವೋಹರಿಯತಿ। ‘‘ನ ವಾಯಂ ಕುಮಾರಕೋ ಮತ್ತಮಞ್ಞಾಸೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಸಿರಸ್ಮಿಂ ಪಲಿತೇಸು ಜಾತೇಸುಪಿ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಆನನ್ದಂ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೋ ತಸ್ಮಿಂ ಥೇರೇ ಅಧಿಮತ್ತವಿಸ್ಸಾಸೋ ಕುಮಾರಕೋತಿ ಅವೋಚಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಉದಾನಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಸತ್ತಾ ಜಾತದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಪಞ್ಚದಸವಸ್ಸಂ, ತಾವ ಕುಮಾರಕಾ, ಬಾಲಾತಿ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತತೋ ಪರಂ ವೀಸತಿವಸ್ಸಾನಿ ಯುವಾನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಮನ್ಥ ಮತ್ಥ ವಿಲೋಳನೇ। ಮನ್ಥತಿ। ಮನ್ಥಞ್ಚ ಮಧುಪಿಣ್ಡಿಕಞ್ಚ ಆದಾಯ। ಅಭಿಮತ್ಥತಿ ದುಮ್ಮೇಧಂ ವಜಿರಂವಮ್ಹಮಯಂ ಮಣಿಂ। ಸಿನೇರುಂ ಮತ್ಥಂ ಕತ್ವಾ।
ಕುಥಿ ಪುಥಿ ಲುಥಿ ಹಿಂಸಾಸಂಕಿಲೇಸೇಸು। ಕುನ್ಥತಿ। ಕುನ್ಥೋ, ಕುನ್ಥಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಂ। ದಿಸ್ವಾನ ಪತಿತಂ ಸಾಮಂ, ಪುತ್ತಕಂ ಪಂಸುಕುನ್ಥಿತಂ। ಪುನ್ಥತಿ। ಲುನ್ಥತಿ।
ನಾಥ ಯಾಚನೋಪತಾಪಿಸ್ಸರಿಯಾಸೀಸಾಸು। ನಾಥಧಾತು ಯಾಚನೇ ಉಪತಾಪೇ ಇಸ್ಸರಿಯೇ ಆಸೀಸನೇ ಚಾತಿ ಚತೂಸ್ವತ್ಥೇಸು ವತ್ತತಿ। ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ ‘‘ನಾಥತೀತಿ ನಾಥೋ, ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಹಿತಸುಖಂ ಆಸೀಸತಿ ಪತ್ಥೇತಿ, ಪರಸನ್ತಾನಗತಂ ವಾ ಕಿಲೇಸಬ್ಯಸನಂ ಉಪತಾಪೇತಿ, ‘‘ಸಾಧು ಭಿಕ್ಖವೇ ಭಿಕ್ಖು ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖೇಯ್ಯಾ’ತಿಆದಿನಾ ತಂ ತಂ ಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಯಾಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಪರಮೇನ ಚಿತ್ತಿಸ್ಸರಿಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ವಾ ಗುಣೇಹಿ ಈಸತಿ ಅಭಿಭವತೀತಿ ಪರಮಿಸ್ಸರೋ ಭಗವಾ ‘ನಾಥೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ನಾಥತೀತಿ ನಾಥೋ’’ತಿ। ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ಪನ ತೇಸು ಚತೂಸು ಅತ್ಥೇಸು ನಾಥ ನಾಧ ಇತಿ ಧಾತುದ್ವಯಂ ಪಠನ್ತಿ। ಅತ್ತನೋಭಾಸತ್ತಾ ಪನ ತಸ್ಸ ‘‘ನಾಥತೇ ನಾಧತೇ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ।
ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ ‘‘ಯದಿ ಯಾಚನತ್ಥೇನ ನಾಥತೀತಿ ನಾಥೋ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಯೋ ಕೋಚಿ ಯಾಚಕೋ ದಲಿದ್ದೋ, ಸೋ ಏವ ನಾಥೋ ನಾಥಸದ್ದೋ ಹಿ ಯಾಚನತ್ಥಾದೀಸು ಪವತ್ತಮಾನೋ ಲೋಕಸಙ್ಕೇತವಸೇನ ಉತ್ತಮಪುರಿಸೇಸು ನಿರೂಳ್ಹೋ, ಭಗವಾ ಚ ಉತ್ತಮೇಸು ಸಾತಿಸಯಂ ಉತ್ತಮೋ, ತೇನ ತಂ ತಂ ಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಯಾಚತೀತಿ ನಾಥಸದ್ದಸ್ಸತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ಅನಾಥಸದ್ದೋ ಪನ ಇತ್ತರಜನೇಸು ನಿರೂಳ್ಹೋ, ಸೋ ಚ ಖೋ ‘‘ನ ನಾಥೋತಿ ಅನಾಥೋ। ನತ್ಥಿ ನಾಥೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಅನಾಥೋ’’ತಿ ದಬ್ಬಪಟಿಸೇಧವಸೇನ, ನ ಪನ ‘‘ನ ನಾಥತಿ ನ ಯಾಚತೀತಿ ಅನಾಥೋ’’ತಿ ಧಾತುಅತ್ಥಪಟಿಸೇಧವಸೇನ। ಯೋ ಹಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸರಣಂ ಗತಿ ಪತಿಟ್ಠಾ ಹೋತಿ, ಸೋ ನಾಥೋ, ಯೋ ಚ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸರಣಂ ಗತಿ ಪತಿಟ್ಠಾ ನ ಹೋತಿ, ನಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಅಞ್ಞೋ ಸರಣಂ ಗತಿ ಪತಿಟ್ಠಾ ಹೋತಿ, ಸೋ ಅನಾಥೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಸಙ್ಕೇತವಸೇನ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸಙ್ಕೇತವಚನಂ ಸಚ್ಚಂ, ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಮಸ್ಸ ಪನತ್ಥಸ್ಸ ಆವಿಭಾವತ್ಥಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ‘‘ಲೋಕನಾಥೋ ತುವಂ ಏಕೋ, ಸರಣಂ ಸಬ್ಬಪಾಣಿನ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಅನಾಥಾನಂ ಭವಂ ನಾಥೋ’’ತಿ ಚ –
‘‘ಏವಾಹಂ ಚಿನ್ತಯಿತ್ವಾನ, ನೇಕಕೋಟಿಸತಂ ಧನಂ।
ನಾಥಾನಾಥಾನಂ ದತ್ವಾನ, ಹಿಮವನ್ತಮುಪಾಗಮಿ’’ನ್ತಿ ಚ
ಪಾಳಿಯೋ ನಿದಸ್ಸನಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಾಸನೇ ಚ ಲೋಕೇ ಚ ಯಾಚಕೋ ‘‘ನಾಥೋ’’ತಿ ನ ವುಚ್ಚತಿ, ಅಯಾಚಕೋ ಚ ‘‘ಅನಾಥೋ’’ತಿ। ಲೋಕಸ್ಸ ಪನ ಸರಣಂ ‘‘ನಾಥೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಸ್ಸ ಸರಣಂ ನ ವಿಜ್ಜತಿ, ಸೋ ‘‘ಅನಾಥೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾ ಸಮಿದ್ಧೋ ‘‘ನಾಥೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಅಸಮಿದ್ಧೋ ‘‘ಅನಾಥೋ’’ತಿ। ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಞವತಾ ಸಬ್ಬೇಸು ಠಾನೇಸು ಧಾತುಅತ್ಥಮತ್ತೇನ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಂ ಅನತಿಧಾವಿತ್ವಾ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಅಯಞ್ಚ ನೀತಿ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾ।
ವಿಥು ಯಾಚನೇ। ವೇಥತಿ।
ಸಥ ಸೇಠಿಲ್ಲೇ। ಸಥತಿ। ಸಥಲೋ ಹಿ ಪರಿಬ್ಬಾಜೋ, ಭಿಯ್ಯೋ ಆಕಿರತೇ ರಜಂ। ಸಿಠಿಲೋತಿಪಿ ಪಾಳಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ತದಾ ಠಿಕಾರೋ ಮುದ್ಧಜೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಕಥಿ ಕೋಟಿಲ್ಲೇ। ಕನ್ಥತಿ।
ಕತ್ಥ ಸಿಲಾಘಾಯಂ। ಕತ್ಥತಿ, ವಿಕತ್ಥತಿ। ಕತ್ಥನಾ, ವಿಕತ್ಥನಾ। ತತ್ಥ ಕತ್ಥತೀತಿ ಪಸಂಸತಿ। ವಿಕತ್ಥತೀತಿ ವಿರೂಪಂ ಕತ್ಥತಿ ಅಭೂತವತ್ಥುದೀಪನತೋ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಬಹುಮ್ಪಿ ಸೋ ವಿಕತ್ಥೇಯ್ಯ, ಅಞ್ಞಂ ಜನಪದಂ ಗತೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಕತ್ಥೀ ಹೋತಿ ವಿಕತ್ಥೀ, ಸೋ ಕತ್ಥತಿ ‘ಅಹಮಸ್ಮಿ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ವಾ ವತ್ತಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ವಾ ವಿಕತ್ಥತೀ’ತಿ’’ ಚ ಆದಯೋ ಪಯೋಗಾ।
ಬ್ಯಥ ದುಕ್ಖಭಯಚಲನೇಸು। ಬ್ಯಥತಿ। ಭನ್ತಾ ಬ್ಯಥಿತಮಾನಸಾ। ತತೋ ಕುಮಾರಾಬ್ಯಥಿತಾ, ಸುತ್ವಾ ಲುದ್ದಸ್ಸ ಭಾಸಿತಂ। ಇತ್ಥೇತಂ ದ್ವಯಂ ಚಲಞ್ಚೇವ ಬ್ಯಥಞ್ಚ।
ಸುಥ ಕುಥ ಕಥ ಹಿಂಸಾಯಂ। ಸೋಥತಿ। ಕೋಥತಿ। ಕಥತಿ।
ಪಥ ಗತಿಯಂ। ಪಥತಿ। ಪಥೋ। ಪಥೋತಿ ಮಗ್ಗೋ। ಸೋ ದುವಿಧೋ ಮಹಾಜನೇನ ಪದಸಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ ಪಕತಿಮಗ್ಗೋ ಚ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಿಕೇಹಿ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ ಪಟಿಪದಾಸಙ್ಖಾತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಚಾತಿ। ತತ್ಥ ಪಕತಿಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪನ್ನಕಿಚ್ಚಾಕಿಚ್ಚೇಹಿ ಜನೇಹಿ ಪಥಿಯತಿ ಗಚ್ಛಿಯತೀತಿ ಪಥೋ, ಪಟಿಪದಾ ಪನ ಅಮತಮಹಾಪುರಂ ಗನ್ತುಕಾಮೇಹಿ ಕುಲಪುತ್ತೇಹಿ ಸದ್ಧಾಪಾಥೇಯ್ಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಥಿಯತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜಿಯತೀತಿ ಪಥೋ। ಅಥ ವಾ ಪಾಥೇತಿ ಕಾರಕಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಗಮೇತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಮ್ಪಾಪೇತೀತಿ ವಾ ಪಥೋ ಚುರಾದಿಗಣೇ ಮಗ್ಗಧಾತುಕಥನಟ್ಠಾನೇ ಕಥೇಸ್ಸಾಮ।
ಕಥ ನಿಪ್ಪಾಕೇ। ಕಥತಿ।
ಮಥ ವಿಲೋಥನೇ। ಮಥತಿ।
ಪೋಥ ಪರಿಯಾಯನಭಾವೇ। ಪೋಥತಿ। ಪೋಥಕೋ। ಪೋಥೇತೀತಿ ಅಯಂ ಚುರಾದಿಗಣೇಪಿ ವತ್ತತಿ। ತೇನ ‘‘ಸಮನ್ತಾ ಅನುಪರಿಯೇಯ್ಯುಂ, ನಿಪ್ಪೋಥೇನ್ತಾ ಚತುದ್ದಿಸಾ’’ತಿ ಪಯೋಗೋ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಗೋತ್ಥ ವಂಸೇ। ಗೋತ್ಥತಿ। ಗೋತ್ಥುಲೋ, ಗೋತ್ಥು।
ಪುಥು ವಿತ್ಥಾರೇ। ಪೋಥತಿ। ಪುಥವೀ।
ಥಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ದಕಾರನ್ತಧಾತು
ದಾ ದಾನೇ। ಆಪುಬ್ಬೋ ಗಹಣೇ। ಸದ್ಧೋ ದಾನಂ ದದಾತಿ ದೇತಿ, ಸೀಲಂ ಆದದಾತಿ ಆದೇತಿ। ಇಮಾನಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಪದಾನಿ ತದ್ದೀಪಕತ್ತಾ। ಸದ್ಧೋ ಅಸ್ಸದ್ಧಂ ದಾನಂ ದಾಪೇತಿ, ಸೀಲಂ ಆದಪೇತಿ, ಸಮಾದಪೇತಿ। ಯೇ ಧಮ್ಮಮೇವಾದಪಯನ್ತಿ ಸನ್ತೋ। ಇಮಾನಿ ಕಾರಿತಪದಾನಿ ಹೇತುಕತ್ತುಪದಾನೀತಿ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ತದ್ದೀಪಕತ್ತಾ। ಸದ್ಧೇನ ದಾನಂ ದೀಯತಿ, ಸೀಲಂ ಆದೀಯತಿ, ಸಮಾದೀಯತಿ, ಇಮಾನಿ ಕಮ್ಮಪದಾನಿ ತದ್ದೀಪಕತ್ತಾ। ಅಯಞ್ಚ ದಾ ದಾನೇತಿ ಧಾತು ಸಾಸನಾನುರೂಪಸುತಿವಸೇನ ದಿವಾದಿಗಣಂ ಪತ್ವಾ ಸುಪನಕ್ರಿಯಂ ವದನ್ತೋ ‘‘ದಾಯತಿ ನಿದ್ದಾಯತಿ ನಿದ್ದಾ’’ತಿ ಸನಾಮಪದಾನಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಪದಾನಿ ಜನಯತಿ। ದಾನಮವಖಣ್ಡನಞ್ಚ ವದನ್ತೋ ‘‘ದಿಯತಿ ದಾನಂ ದಾತ್ತ’’ನ್ತಿ ಸನಾಮಪದಾನಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಪದಾನಿ ಜನಯತಿ। ಸುದ್ಧಿಂವದನ್ತೋ ‘‘ದಾಯತಿ ವೇದಾಯತಿ ವೋದಾನ’’ನ್ತಿ ಸನಾಮಪದಾನಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಪದಾನಿ ಜನಯತಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಭೂವಾದಿಗಣೇ ದಾನಂ ವದನ್ತೋ ಆಪುಬ್ಬವಸೇನ ಗಹಣಞ್ಚ
ಇದಾನಿಸ್ಸ ನಾಮಪದಾನಿ ತುಮನ್ತಾದೀನಿ ಬ್ರೂಮ। ‘‘ದಾನಂ, ದೇಯ್ಯಂ, ದಾತಬ್ಬಂ, ಬ್ರಹ್ಮದೇಯ್ಯಂ, ದಿನ್ನಂ, ದಾಯಕೋ, ದಾಯಿಕಾ, ದಕ್ಖಿಣಾ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ, ‘‘ದಾತುಂ, ಪದಾತುಂ, ದಾತವೇ, ಪದಾತವೇ, ದತ್ವಾ, ದತ್ವಾನ, ದದಾತುನ, ದದಿತ್ವಾ, ದದಿತ್ವಾನ, ದದಿಯ, ದಜ್ಜಾ, ದದಿಯಾನ, ಆದಾತುಂ, ಆದಾಯ, ಆದಿಯ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ।
ತತ್ಥ ದಾನನ್ತಿ ದಾತಬ್ಬಂ, ದದನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೇ ನ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋ ದಾನಚೇತನಾ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಕಸ್ಮಾ ಪನ ತತ್ಥ ದಿನ್ನಸದ್ದೋಯೇವ ಕಥಿಯತಿ, ನ ದತ್ತಸದ್ದೋತಿ? ಅಕಥನೇ ಕಾರಣಮತ್ಥಿ। ‘‘ದಾನಂ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಹಿ ದಿನ್ನಸದ್ದಟ್ಠಾನೇ ದತ್ತಸದ್ದೋ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಕಥಿಯತಿ।
ಗುಣಭೂತೋ ದತ್ತಸದ್ದೋ, ನ ದಿಟ್ಠೋ ಜಿನಭಾಸಿತೇ।
‘‘ಮನಸಾ ದಾನಂ ಮಯಾ ದಿನ್ನಂ’’, ಇತಿ ದಿನ್ನಪದಂ ವಿಯ॥
‘‘ದೇವದತ್ತೋ ಯಞ್ಞದತ್ತೋ, ದತ್ತೋ’’ ಇತಿ ಚ ಆದಿಕೋ।
ಪಣ್ಣತ್ತಿವಚನೇ ದಿಟ್ಠೋ, ಸಮಾಸಬ್ಯಾಸತೋ ಪನ॥
ತಸ್ಮಾ ‘‘ದೇವದತ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು ‘‘ದೇವೇನ ದಿನ್ನೋ’’ತಿ ಸಮಾಸಂ ಕತ್ವಾ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಚನತ್ತಾ ದಿನ್ನಸದ್ದಸ್ಸ ದತ್ತಾದೇಸೋ ಕಾತಬ್ಬೋ ಸಾಸನಾನುರೂಪೇನ। ಉಪರಿ ಹಿ ‘‘ದಿನ್ನಸ್ಸ ದತ್ತೋ ಕ್ವಚಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ಲಕ್ಖಣಂ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸಥ। ಅಯಮೇವ ಹಿ ಸಾಸನೇ ನೀತಿ ಅವಿಲಙ್ಘನೀಯಾ। ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ವವತ್ಥಾನಂ –
ಸಕ್ಕಟೇ ದತ್ತಸದ್ದೋವ, ದಿನ್ನಸದ್ದೋ ನ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಬ್ಯಾಸಮ್ಹಿ ದಿನ್ನಸದ್ದೋವ, ದತ್ತಸದ್ದೋ ನ ಪಾಳಿಯಂ॥
‘‘ಮನಸಾ
‘‘ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾ ಮಹಾಮಾಯಾ’’, ಇಚ್ಚಾದೀಸು ಚ ಪಾಳಿಸು॥
ಇತಿ ಬ್ಯಾಸಸಮಾಸಾನಂ, ವಸಾ ದ್ವೇಧಾ ಪವತ್ತತಿ।
ದಿನ್ನಸದ್ದೋತಿ ದೀಪೇಯ್ಯ, ನ ಸೋ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಿತೇ॥
ಗುಣಭೂತೋ ದತ್ತಸದ್ದೋ, ಅಸಮಾಸಮ್ಹಿ ಕೇವಲೋ।
ನ ದಿಸ್ಸತಿ ಮುನಿಮತೇ, ದಿನ್ನಸದ್ದೋವ ಕೇವಲೋ॥
ತೇನೇವ ದಿನ್ನಸದ್ದಸ್ಸ, ದತ್ತಾದೇಸೋ ಕತೋ ಮಯಾ।
‘‘ದತ್ತಂ ಸಿರಪ್ಪದಾನ’’ನ್ತಿ, ಕವಯೋ ಪನ ಅಬ್ರವುಂ॥
ಏದಿಸೋ ಪಾಳಿಯಂ ನತ್ಥಿ, ನಯೋ ತಸ್ಮಾ ನ ಸೋ ವರೋ।
‘‘ದತ್ತೋ’’ತಿ ಭೂರಿದತ್ತಸ್ಸ, ಸಞ್ಞಾ ಪಣ್ಣತ್ತಿಯಂ ಗತಾ॥
‘‘ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೋ ಬುದ್ಧದತ್ತೋ, ದತ್ತೋ’’ ಇತಿ ಹಿ ಸಾಸನೇ।
ಪಣ್ಣತ್ತಿಯಂ ದತ್ತಸದ್ದೋ, ಅಸಮಾಸಸಮಾಸಿಕೋ॥
‘‘ಪರದತ್ತಭೋಜನ’’ನ್ತಿ, ಏವಮಾದೀಸು ಪಾಳಿಸು।
ಸಮಾಸೇ ಗುಣಭೂತೋಯಂ, ದತ್ತಸದ್ದೋ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ॥
‘‘ಮನಸಾ ದಾನಂ ಮಯಾ ದಿನ್ನಂ, ದಾನಂ ದಿನ್ನೋ’’ತಿಆದಿಸು।
ಗುಣಭೂತೋ ದಿನ್ನಸದ್ದೋ, ಅಸಮಾಸಮ್ಹಿ ದಿಸ್ಸತಿ॥
‘‘ದಿನ್ನಾದಾಯೀ ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾ’’, ಇಚ್ಚೇವಮಾದೀಸು ಪನ।
ಸಮಾಸೇ ಗುಣಪಣ್ಣತ್ತಿ-ಭಾವೇನೇಸ ಪದಿಸ್ಸತಿ॥
ಕೋಚಿ
‘‘ಯಸ್ಸಙ್ಕುರೇಹಿ ಜಿಮುತಮ್ಬುಜಲೋದಿತೇಹಿ,
ವಾತೇರಿತೇಹಿ ಪತಿತೇಹಿ ಸುಣೇಹಿ ತೇಹಿ॥
ಜೇನನ್ತಚೀವರಮಸೋಭಥ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತಂ,
ವನ್ದಾಮಿ ತಂ ಚಲದಲಂ ವರಬೋಧಿರುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ॥
ಏತ್ಥ ಚ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾತೋ ನಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ನ ಪಾಳಿತೋ। ಪಾಳಿನಯಞ್ಹಿಪತ್ವಾ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮದಿನ್ನ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ದೇವದತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ದೇವದಿನ್ನ’’ನ್ತಿ ವಾ ರೂಪೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಚ ಮದ್ದೀ ಚ ಸಮ್ಮೋದಮಾನಾ ಸಕ್ಕದತ್ತಿಯೇ ಅಸ್ಸಮೇ ವಸಿಂಸೂ’’ತಿ ಪಾಳಿನಯಾನುರೂಪೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥೇವಂ ವದಾಮ –
‘‘ದತ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಠಾನಮ್ಹಿ, ‘‘ದತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ರವೋ ಗತೋ।
ದೇವದತ್ತಿಯಪತ್ತೋ ಚ, ಅಸ್ಸಮೋ ಸಕ್ಕದತ್ತಿಯೋ’’ತಿ॥
ಅಯಂ ನೀತಿ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾ। ಅತ್ರ ಪನ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಪರಿಪುಣ್ಣವಸೇನ ಯಥಾರಹಂ ಪದಕ್ಕಮೋ ಭವತಿ।
ದದಾತಿ, ದದನ್ತಿ। ದದಾಸಿ, ದದಾಥ। ದದಾಮಿ, ದದಾಮ। ದದಾತು, ದದನ್ತು। ದದಾಹಿ, ದದಾಥ। ದದಾಮಿ, ದದಾಮ, ದದಾಮಸೇ। ದದೇಯ್ಯ, ದದೇ, ದಜ್ಜಾ। ದಜ್ಜಾ ಸಪ್ಪುರಿಸೋ ದಾನಂ। ದದೇಯ್ಯುಂ, ದಜ್ಜುಂ। ಪಿತಾ ಮಾತಾ ಚ ತೇ ದಜ್ಜುಂ। ದದೇಯ್ಯಾಸಿ, ದಜ್ಜಾಸಿ, ದಜ್ಜೇಸಿ ಇಚ್ಚಪಿ। ದಜ್ಜಾಸಿ ಅಭಯಂ ಮಮ। ಮಾತರಂ ಕೇನ ದೋಸೇನ, ದಜ್ಜಾಸಿ ದಕರಕ್ಖಿನೋ। ಸೀಲವನ್ತೇಸು ದಜ್ಜೇಸಿ, ದಾನಂ ಮದ್ದಿ ಯಥಾರಹಂ। ದದೇಯ್ಯಾಥ, ದಜ್ಜಾಥ। ದದೇಯ್ಯಾಮಿ, ದಜ್ಜಾಮಿ, ದದೇಯ್ಯಾಮ, ದಜ್ಜಾಮ। ದದೇಥ, ದದೇರಂ। ದದೇಥೋ, ದದೇಯ್ಯಾವ್ಹೋ, ದಜ್ಜಾವ್ಹೋ। ದದೇಯ್ಯಂ, ದಜ್ಜಂ। ನೇವ ದಜ್ಜಂ ಮಹೋಸಧಂ। ದದೇಯ್ಯಾಮ್ಹೇ, ದಜ್ಜಾಮ್ಹೇ। ಅಯಮಸ್ಮಾಕಂ ಖನ್ತಿ। ಗರೂನಂ ಪನ ಖನ್ತಿ ಅಞ್ಞಥಾ ಭವತಿ। ತಥಾ ಹಿ –
ಗರೂ ‘‘ದಜ್ಜತಿ ದಜ್ಜನ್ತಿ’’, ಇತಿಆದಿನಯೇನ ತು।
ಅಟ್ಠನ್ನಮ್ಪಿ ವಿಭತ್ತೀನಂ, ವಸೇನಾಹು ಪದಕ್ಕಮಂ॥
ಪಾಳಿಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ, ತಞ್ಚೇ ಯುಜ್ಜತಿ ಗಣ್ಹಥ।
ನ ಹಿ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ, ಪಾಳಿಯೋ ಪಟಿಭನ್ತಿ ನೋ॥
ತತ್ಥ ಯ್ಯಕಾರಸಹಿತೇಯೇವ ಸತ್ತಮಿಯಾ ಪದರೂಪೇ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿ। ‘‘ದಜ್ಜಾ ಸಪ್ಪುರಿಸೋ ದಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ದಜ್ಜಾ ಇದಂ ‘‘ದದೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪದರೂಪಂ ಪತಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಯ್ಯಕಾರೇ ಪರೇ ಸರಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ತತೋ ತಿಣ್ಣಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ ಸಂಯೋಗಞ್ಚ ತೀಸುಸಞ್ಞೋಗಬ್ಯಞ್ಜನೇಸು ದ್ವಿನ್ನಂ ಸರೂಪಾನಮೇಕಸ್ಸ ಲೋಪಞ್ಚ ದ್ಯಕಾರಸಞ್ಞೋಗಸ್ಸ ಚ ಜಕಾರದ್ವಯಂ ಕತ್ವಾ ತತೋ ದೀಘವಸೇನುಚ್ಚಾರಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಅನಿಮಿತ್ತಂ ದೀಘಭಾವಂ ಕತ್ವಾ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ। ಏವಂ ಸಾಸನಸ್ಸಾನುರೂಪೋ ವಣ್ಣಸನ್ಧಿ ಭವತಿ। ದುವಿಧೋ ಹಿ ಸನ್ಧಿ ಪದಸನ್ಧಿ ವಣ್ಣಸನ್ಧೀತಿ। ತೇಸು ಯತ್ಥ ಪದಚ್ಛೇದೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಸೋ ಪದಸನ್ಧಿ। ಯಥಾ? ತತ್ರಾಯಂ। ಯತ್ಥ ಪನ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ಸೋ ವಣ್ಣಸನ್ಧಿ। ಯಥಾ? ಅತ್ರಜೋ। ಯಥಾ ಚ ಸುಗತೋ, ಯಥಾ ಚ ಪದ್ಧಾನಿ। ಏವಂ ದುವಿಧೇಸು ಸನ್ಧೀಸು ‘‘ದಜ್ಜಾ’’ತಿ ಅಯಂ ವಣ್ಣಸನ್ಧಿ ಏವ।
ಅಪರೋಪಿ ರೂಪನಯೋ ಭವತಿ ತ್ವಾಪಚ್ಚಯನ್ತವಸೇನ –
‘‘ಅಯಂ ಸೋ ಇನ್ದಕೋ ಯಕ್ಖೋ, ದಜ್ಜಾ ದಾನಂ ಪರಿತ್ತಕಂ।
ಅತಿರೋಚತಿ ಅಮ್ಹೇಹಿ, ಚನ್ದೋ ತಾರಗಣೇ ಯಥಾ’’ತಿ
ದಸ್ಸನತೋ। ಏತ್ಥ ಹಿ ದಜ್ಜಾತಿ ದತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇದಂ ಪನ ದತ್ವಾಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥಂ ‘‘ದದಿಯ್ಯ’’ ಇತಿ ಪದರೂಪಂ ಪತಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಯ್ಯಕಾರೇ ಪರೇ ಸರಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ಸಞ್ಞೋಗೇಸು ಸರೂಪಲೋಪಞ್ಚ ತತೋ ದ್ಯಕಾರಸಞ್ಞೋಗಸ್ಸ ಜ್ಜಕಾರದ್ವಯಂ ದೀಘತ್ತಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ॥
ಅಥಾಪರೋಪಿ ರೂಪನಯೋ ಭವತಿ ಕಮ್ಮನಿ ಯಪಚ್ಚಯವಸೇನ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಪೇತಾನಂ ದಕ್ಖಿಣಂ ದಜ್ಜಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ದಕ್ಖಿಣಾ ದಜ್ಜಾ’’ತಿ ಚ ದ್ವೇ ಪಾಠಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ದಜ್ಜಾತಿ ದಾತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಕಮ್ಮನಿ ಯಪಚ್ಚಯವಸೇನ। ಇಧ ಪನ ದಾಧಾತುತೋ ಯಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ಧಾತುಸ್ಸ ದ್ವಿತ್ತಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಞ್ಚ ತತೋ ಯಕಾರೇ ಪರೇ ಜ್ಜಕಾರದ್ವಯಞ್ಚ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗತ್ತಾ ಆಪಚ್ಚಯಾದಿಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ದಜ್ಜಾ’’ತಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ। ಏವಂ ‘‘ದಜ್ಜಾ ದದೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ದಜ್ಜಾ ದದಿಯ್ಯ ದತ್ವಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ದಜ್ಜಾ ದಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಚ ಏತಾನಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪರಿಯಾಯವಚನಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ‘‘ದಜ್ಜುಂ। ದಜ್ಜಾಸಿ, ದಜ್ಜಾಥ। ದಜ್ಜಾಮಿ, ದಜ್ಜಾಮ। ದಜ್ಜಾವ್ಹೋ, ದಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ಏತಾನಿಪಿ ‘‘ದದೇಯ್ಯುಂ ದದೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪದರೂಪಾನಿ ಪತಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಯ್ಯಕಾರೇ ಪರೇ ಸರಲೋಪಂ ಸಞ್ಞೋಗೇಸು ಸರೂಪಲೋಪಂ ದ್ಯಕಾರಸಮಞ್ಞೋಗಸ್ಸ ಜ್ಜಕಾರದ್ವಯಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ನಿಪ್ಫಜ್ಜನ್ತಿ। ಏತೇಸು ದಜ್ಜಾಸೀತಿ ಯಂ ರೂಪಂ ತಸ್ಸಾವಯವಸ್ಸ ಆಕಾರಸ್ಸ ಏಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಅಪರಮ್ಪಿ ‘‘ದಜ್ಜೇಸೀ’’ತಿ ರೂಪಂ ಭವತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏಸ ನಯೋ ಅಞ್ಞತ್ರಾಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ।
ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಾನುಭಾವಸ್ಸ ಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪಾಳಿನಯೋ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯೋಯೇವ ಹೋತಿ, ಗಮ್ಭೀರೋ ದುಕ್ಖೋಗಾಳ್ಹೋ, ನ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಲಕ್ಖಣೇನ ಸಾಧೇತಬ್ಬೋ, ಯಥಾತನ್ತಿ ವಿರಚಿತೇಹೇವ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಸಾಧೇತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಖತ್ತಿಯಾ ತಿತ್ಥಿಯಾ ಚೇತಿಯಾನೀ’’ತಿಆದೀಸು ಯಕಾರೇ ಪರೇ ಸರಲೋಪೋ ಭವತಿ, ತೇನ ‘‘ಅಥೇತ್ಥೇಕಸತಂ ಖತ್ಯಾ। ಏವಮ್ಪಿ ತಿತ್ಥ್ಯಾ ಪುಥುಸೋ ವದನ್ತಿ। ಆರಾಮರುಕ್ಖಚೇತ್ಯಾನೀ’’ತಿ ಪಯೋಗಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ತಥಾ ‘‘ಸಾಕಚ್ಛತಿ ತಚ್ಛ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಸಹ ಕಥಯತೀ’’ತಿವಾ ‘‘ಸಂಕಥಯತೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ತಥ್ಯ’’ನ್ತಿ ಚ ಪದರೂಪಂ ಪತಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಸಹಸದ್ದಸ್ಸ ಹಕಾರಲೋಪಂ, ಸಂಸದ್ದೇ ಚ ನಿಗ್ಗಹೀತಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ಸಕಾರಗತಸ್ಸ ಸರಸ್ಸ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ ಯಕಾರೇ ಪರೇ ಸರಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಥ್ಯಕಾರಸಞ್ಞೋಗಸ್ಸ ಚ್ಛಯುಗಂ ಕತ್ವಾ ವಿಸಭಾಗಸಞ್ಞೋಗೇ ಏಕೋ ಏಕಸ್ಸ ಸಭಾಗತ್ತಮಾಪಜ್ಜತಿ। ತೇನ ‘‘ಸಾಕಚ್ಛತಿ ತಚ್ಛ’’ನ್ತಿ ರೂಪಾನಿ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಾಕಚ್ಛಿಂಸು। ಕಾಲೇನ ಧಮ್ಮಸಾಕಚ್ಛಾ। ಭೂತಂ ತಚ್ಛಂ। ಯಥಾತಥಿಯಂ ವಿದಿತ್ವಾಪಿ ಧಮ್ಮಂ, ಸಮ್ಮಾ ಸೋ ಲೋಕೇ ಪರಿಬ್ಬಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಯಕಾರೇ ಪರೇ ಲೋಪವಿಧಿ ಲಬ್ಭತಿಯೇವ। ವಿವಿಧೋ ಹಿ ಸಾಸನಾನುಕೂಲೋ ರೂಪನಿಪ್ಫಾದನುಪಾಯೋ, ಉಪರಿ ಚ ಏತೇಸಂ ಸಾಧನತ್ಥಂ ‘‘ಸರಲೋಪೋ ಯಮನರಾದೀಸೂ’’ತಿಆದೀನಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ। ತತ್ಥ –
‘‘ದಜ್ಜಾ ದಜ್ಜು’’ನ್ತಿಆದೀನಿ, ಸತ್ತಮೀನಂ ವಸೇನ ಮೇ।
ವುತ್ತಾನಿ ಯೋಗಿರಾಜಸ್ಸ, ಸಾಸನತ್ಥಂ ಮಹೇಸಿನೋ॥
ಅತ್ರಿದಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ‘‘ಮಾತರಂ ತೇನ ದೋಸೇನ, ದಜ್ಜಾಹಂ ದಕರಕ್ಖಿನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ದಜ್ಜನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ದಮ್ಮೀ’’ತಿ ವತ್ತಮಾನಾವಸೇನ ವಿವರಣಂ ಕತಂ, ತಥಾಪಿ ಸತ್ತಮೀಪಯೋಗೋಯೇವ। ಆಚರಿಯಾ ಹಿ ‘‘ಸತ್ತಮೀಪಯೋಗೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಜಾನನ್ತಾಪಿ ‘‘ಕದಾಚಿ ಅಞ್ಞೇ ಪರಿಕಪ್ಪತ್ಥಮ್ಪಿ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಆಸಙ್ಕಾಯ ಏವಂ ವಿವರಣಮಕಂಸು। ತಥಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ತೇಹಿ ‘‘ಅನಾಪರಾಧಕಮ್ಮನ್ತಂ, ನ ದಜ್ಜಂ ದಕರಕ್ಖಿನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನ ದಜ್ಜನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ನಾಹಂ ದಕರಕ್ಖಸ್ಸ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀವಸೇನ ವಿವರಣಂ ಕತಂ, ತಥಾಪಿ ಸತ್ತಮೀಪಯೋಗೋಯೇವ, ಅನಾಗತಂ ಪನ ಪಟಿಚ್ಚ ವತ್ತಬ್ಬತ್ಥತ್ತಾ ಏವಂ ವಿವರಣಂ ಕತಂ। ‘‘ನೇವ ದಜ್ಜಂ ಮಹೋಸಧ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ನ ತ್ವೇವ ದದೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಸತ್ತಮೀಪಯೋಗವಸೇನೇವ ವಿವರಣಂ ಕತನ್ತಿ। ಏವಂ ದಜ್ಜಂಪದಸ್ಸ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಇದಾನಿ ಪರೋಕ್ಖಾದಿವಸೇನ ಪದಕ್ಕಮೋ ಕಥಿಯತಿ। ‘‘ದದ, ದದೂ। ದದೂ’’ತಿ ಚ ಇದಂ ‘‘ನಾರದೋ ಇತಿ ನಾಮೇನ, ಕಸ್ಸಪೋ ಇತಿ ಮಂ ವಿದೂ’’ತಿಆದೀಸು ವಿದೂಸದ್ದೇನ ಸಮಂ। ದದೇ, ದದಿತ್ಥ, ದದಂ, ದದಿಮ್ಹ। ದದಿತ್ಥ, ದದಿರೇ। ದದಿತ್ಥೋ, ದದಿವ್ಹೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ದದಿತ್ಥೋತಿ ಇದಂ ‘‘ಸಞ್ಜಗ್ಘಿತ್ಥೋ ಮಯಾ ಸಹ। ಮಾ ಕಿಸಿತ್ಥೋ ಮಯಾ ವಿನಾ। ಮಾ ನಂ ಕಲಲೇ ಅಕ್ಕಮಿತ್ಥೋ’’ತಿಆದೀಸು ‘‘ಸಞ್ಜಗ್ಘಿತ್ಥೋ’’ತಿಆದೀಹಿ
ಅದದಾ, ಅದದೂ। ಅದದೇ, ಅದದತ್ಥ। ಅದದಂ, ಅದದಮ್ಹ। ಅದದತ್ಥ, ಅದದತ್ಥುಂ। ಅದದಸೇ, ಅದದವ್ಹಂ। ಅದದಿಂ ಅದದಮ್ಹಸೇ। ಇತಿ ಅನಕಾರಪುಬ್ಬಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ‘‘ಯೇಸಂ ನೋ ನ ದದಮ್ಹಸೇ’’ತಿ ದಸ್ಸನತೋ। ಹಿಯ್ಯತ್ತನೀಸಹಿತರೂಪಾನಿ।
ಅದದಿ, ಅದದುಂ, ಅದದಿಂಸು। ಅದದೋ, ಅದದಿತ್ಥ। ಅದದಿಂ, ಅದದಿಮ್ಹಾ। ಅದದಾ, ಅದದೂ। ಅದದಸೇ, ಅದದಿವ್ಹಂ। ಅದದಂ, ಅದದಿಮ್ಹೇ। ಅಜ್ಜತನೀಸಹಿತರೂಪಾನಿ।
‘‘ದದಿಸ್ಸತಿ, ದದಿಸ್ಸನ್ತಿ’’ ಇಚ್ಚಾದಿ ಸಬ್ಬಂ ನೇಯ್ಯಂ। ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀಸಹಿತರೂಪಾನಿ।
‘‘ಅದದಿಸಾ, ದದಿಸ್ಸಾ, ಅದದಿಸ್ಸಂಸು, ದದಿಸ್ಸಂಸು’’ ಇಚ್ಚಾದಿ ಚ ಸಬ್ಬಂ ನೇಯ್ಯಂ। ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಸಹಿತರೂಪಾನಿ।
ಅಪರಾನಿಪಿ ವತ್ತಮಾನಾದಿಸಹಿತರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ದೇತಿ, ದೇನ್ತಿ। ದೇಸಿ, ದೇಥ। ದೇಮಿ, ದಮ್ಮಿ, ದೇಮ, ದಮ್ಮ। ದೇತು, ದೇನ್ತು। ದೇಹಿ, ದೇಥ। ದೇಮಿ, ದಮ್ಮಿ, ದೇಮ, ದಮ್ಮ। ಅತ್ತನೋಪದಾನಿ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಾನಿ। ಸತ್ತಮೀನಯೋ ಚ ಪರೋಕ್ಖಾನಯೋ ಚ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧೋ। ಹಿಯುತ್ತನೀನಯೋ ಪನ ಅಜ್ಜತನೀನಯೋ ಚ ಕೋಚಿ ಕೋಚಿ ಪಸಿದ್ಧೋ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತತ್ತಾ, ಸಕ್ಕಾ ಚ ‘‘ಅದಾ, ಅದೂ, ಅದೋ, ಅದ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತುಂ। ತಥಾ ಹಿ ನಯೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ಅದಾ ದಾನಂ ಪುರಿನ್ದದೋ। ವರಞ್ಚೇಮೇ ಅದೋ ಸಕ್ಕ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಅದಂ ಗಜಂ। ಅದಾಸಿಮೇ। ಅದಂಸು ತೇ ಮಮೋಕಾಸಂ। ಅದಾಸಿಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ತದಾತಿ। ‘‘ದಸ್ಸತಿ, ದಸ್ಸನ್ತಿ’’ ಇಚ್ಚಾದಿ ಸಬ್ಬಂ ನೇಯ್ಯಂ। ‘‘ಅದಸ್ಸಾ, ದಸ್ಸಾ, ಅದಸ್ಸಂಸು, ದಸ್ಸಂಸು, ದಸ್ಸಿಂಸು’’ ಇಚ್ಚಾದಿ ಚ ಸಬ್ಬಂ ನೇಯ್ಯಂ।
ತಥಾ ಕಚ್ಚಾಯನಮತೇ ‘‘ಆದತ್ತೇ’’ತಿ ಅತ್ತನೋಪದಂ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ‘‘ಆದದಾತು, ಆದದೇಯ್ಯ’’ ಇಚ್ಚಾದಿ ಸಬ್ಬಂ ನೇಯ್ಯಂ। ಆದೇತು ಆದೇಯ್ಯ ಇಚ್ಚಾದಿ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಏವಮೇವ ಚ ‘‘ದಾಪೇತಿ, ಆದಾಪೇತೀ’’ತಿಆದೀನಿಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ।
ದಾಕುಚ್ಛಿತೇ ಗಮನೇ। ದಾತಿ। ಸುದ್ದಾತಿ। ಸುದ್ದೋ, ಸುದ್ದೀ। ತತ್ಥ ಸುದ್ದೋತಿ ಸುದ್ದಾತೀತಿ ಸುದ್ದೋ, ಪರಪೋಥನಾದಿಲುದ್ದಾಚಾರಕಮ್ಮುನಾ ದಾರುಕಮ್ಮಾದಿಖುದ್ದಾಚಾರಕಮ್ಮುನಾ ಚ ಲಹುಂ ಲಹುಂ ಕುಚ್ಛಿತಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾ ಹಿ ಸು ಇತಿ ಸೀಘತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ದಾ ಇತಿ ಗರಹತ್ಥೋ ಧಾತು ಕುಚ್ಛಿತಗತಿವಾಚಕತ್ತಾ। ಸುದ್ದಸ್ಸ ಭರಿಯಾ ಸುದ್ದೀ।
ದು ಗತಿಯಂ। ದವತಿ। ದುಮೋ। ಏತ್ಥ ಚ ದವತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಮೂಲಕ್ಖನ್ಧಸಾಖಾವಿಟಪಪತ್ತಪಲ್ಲವಪುಪ್ಫಫಲೇಹಿ ವುದ್ಧಿಂ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ವೇಪುಲ್ಲಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ದುಮೋ।
ದೇಸೋಧನೇ। ಸೋಧನಂ ಪರಿಯೋದಾಪನಂ। ದಾಯತಿ। ದಾಯನಂ। ಯಥಾ ಗಾಯತಿ, ಗಾಯನಂ। ದಾಯಿತುಂ, ದಾಯಿತ್ವಾ, ಧಾತಾವಯವಸ್ಸೇಕಾರಸ್ಸ ಆಯಾದೇಸೋ। ‘‘ದಾತುಂ, ದತ್ವಾ’’ ಇಚ್ಚಪಿ ರೂಪಾನಿ।
ತತ್ರ ದಾತುನ್ತಿ ಸೋಧೇತುಂ। ದತ್ವಾತಿ ಸೋಧೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಬಾಲೋ ಅಬ್ಯತ್ತೋ ನಪ್ಪಟಿಬಲೋ ಅನುಯುಞ್ಜಿಯಮಾನೋ ಅನುಯೋಗಂ ದಾತು’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದಾತುನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಸೋಧೇತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕೇಚಿ ‘‘ದಾನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಯೋ ಪರೇಹಿ ಅನುಯುಞ್ಜಿಯತಿ, ಸೋ ಅನುಯೋಗಂ ದೇತಿ ನಾಮಾತಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಅನುಯೋಗಂ ದತ್ವಾ ಬಾರಾಣಸಿಂ ಪಚ್ಚಾಗಚ್ಛೀ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಅನುಯೋಗಂ ದತ್ವಾತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಸೋಧೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋಯೇವ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಅನುಯೋಗದಾಪನತ್ಥನ್ತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಸೋಧಾಪೇತುಂ। ವಿಮದ್ದಕ್ಖಮಞ್ಹಿ ಸೀಹನಾದಂ ನದನ್ತೋ ಅತ್ಥತೋ ಅನುಯೋಗಂ ಸೋಧೇತಿ ನಾಮ, ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ ಚ ನಂ ಸೋಧಾಪೇತಿ ನಾಮಾತಿ। ಇದಮ್ಪಿ ಚ ತೇಹಿ ವುತ್ತಂ। ದಾತುನ್ತಿ ಸೋಧೇತುಂ। ಕೇಚಿ ‘‘ದಾನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಯೋ ಸೀಹನಾದಂ ನದತಿ, ಸೋ ಏವ ತತ್ಥ ಅನುಯೋಗಂ ದೇತೀತಿ। ಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಮಹಾಪಕರಣ ಸಂವಣ್ಣನಾಯಮ್ಪಿ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ‘‘ದಾನಂ ದತ್ವಾತಿ ತಂ ಚೇತನಂ ಪರಿಯೋದಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಸೋಧನತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ದುಲ್ಲಭಾ ಅಯಂ ನೀತಿ ಸಾಧುಕಂ ಚಿತ್ತೇ ಠಪೇತಬ್ಬಾ।
ದೇ ಪಾಲನೇ। ದೀಯತಿ। ದಾನಂ, ಉದ್ದಾನಂ ದಾಯಿತುಂ, ದಾಯಿತ್ವಾ। ತತ್ಥ ದಾನನ್ತಿ ದುಗ್ಗತಿತೋ ದಾಯತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ದಾನಂ, ದಾನಚೇತನಾ। ಉದ್ದಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ವಾ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಭಾವೇನ ನಸ್ಸಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಉದ್ಧಂ ದಾನಂ ರಕ್ಖಣಂ ಉದ್ದಾನಂ, ಸಙ್ಗಹವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಉದ್ದಾನನ್ತಿ ಪಚ್ಛುದ್ದಾನಾದಿಕಂ ಉದ್ದಾನಂ।
ಖಾದ ಭಕ್ಖನೇ। ಖಾದತಿ। ಖಾದಿಕಾ, ಖಾದನಂ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಖಾದಿಕಾ। ಪುಬ್ಬಫಲಖಾದಿಕಾ, ಖಜ್ಜಂ, ಖಾದನೀಯಂ, ಖನ್ಧಾ।
ತತ್ಥ ಖಜ್ಜನ್ತಿ ಪೂವೋ। ಖಾದನೀಯನ್ತಿ ಪೂವಫಲಾಫಲಾದಿ। ‘‘ಖಾದನೀಯಂ ವಾ ಭೋಜನೀಯಂ ವಾ’’ತಿ ವಿಸುಂ ಭೋಜನೀಯಸ್ಸ ವಚನತೋ ಖಾದನಂ ನಾಮ ಖಜ್ಜಸ್ಸ ವಾ ಖಾದನೀಯಸ್ಸ ವಾ ಭಕ್ಖನಂ। ಅಪಿಚ ಹಿಂಸಾಪಿ ‘‘ಖಾದನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಜಾತಿಜರಾಬ್ಯಾಧಿದುಕ್ಖಾದೀಹಿ ಖಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಖನ್ಧಾ, ರೂಪವೇದನಾಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ। ‘‘ಚೀವರಾನಿ ನಸ್ಸನ್ತಿಪಿ ಡಯ್ಹನ್ತಿಪಿ ಉನ್ದೂರೇಹಿಪಿ ಖಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ ಖಜ್ಜನ್ತಿ ಸದ್ದೋ ಕಮ್ಮತ್ಥೋ।
ಬದ ಥೇರಿಯೇ। ಥಿರಭಾವೋ ಥೇರಿಯಂ, ಯಥಾ ದಕ್ಖಿಯಂ। ಬದತಿ। ಬದರೀ, ಬದರಂ। ಅತ್ರಿದಂ ವುಚ್ಚತಿ –
ಕಕ್ಕನ್ಧು ಬದರೀ ಕೋಲೀ, ಕೋಲಂ ಕುಲವಮಿಚ್ಚಪಿ।
ತೇನಿಲಂ ಬದರಞ್ಚಾತಿ, ನಾಮಂ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಕೋಲಿಯಾತಿ॥
ಖದ ಧಿತಿಹಿಂಸಾಸು ಚ। ಥೇರಿಯಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಚಕಾರೋ। ಖದತಿ। ಖದಿರೋ।
ಗದ ವಿಯತ್ತಿಯಂ ವಾಚಾಯಂ। ಗದತಿ। ಆಗದನಂ, ತಥೋ ಆಗದೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ತಥಾಗತೋ। ಸುಟ್ಠು ಗದತೀತಿ ಸುಗದೋ।
ರದ ವಿಲೇಖನೇ। ರದತಿ। ರದನೋ, ರದೋ, ದಾಠಾರದೋ। ಅತ್ರ ರದನೋತಿ ದನ್ತೋ।
ನದ ಅಬ್ಯತ್ತಸದ್ದೇ। ಸೀಹೋ ನದತಿ, ಪಣದತಿ। ನಾದೋ, ನದೀ। ಪಬ್ಬತೇಸು ವನಾದೀಸು ನದತೀತಿ ನದೀ। ನದ ಇ ಇತಿ ಧಾತುದ್ವಯವಸೇನ ಪನ ‘‘ನದನ್ತೀ ಗಚ್ಛತೀತಿ ನದೀ’’ತಿಪಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ವದನ್ತಿ।
ಕೇಚೇತ್ಥ ವದೇಯ್ಯುಂ ಯಾ ಪನೇಸಾ ‘‘ನದ ಅಬ್ಯತ್ತಸದ್ದೇ’ತಿ ಧಾತು ತುಮ್ಹೇಹಿ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಕಿಂನಿಚ್ಚಮಬ್ಯತ್ತಸದ್ದೇಯೇವ ವತ್ತತಿ, ಉದಾಹು ಕತ್ಥಚಿ ವಿಯತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ವಾಚಾಯಂ ವತ್ತತೀ’’ತಿ? ನಿಚ್ಚಮಬ್ಯತ್ತಸದ್ದೇಯೇವ ವತ್ತತೀತಿ। ಯಜ್ಜೇವಂ ‘‘ಸೀಹೋ ನದತೀ’’ತಿಆದೀಸು ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾದಿಸದ್ದಭಾವೇನ ಅವಿಭಾವಿತತ್ಥತಾಯ ನದಸದ್ದೋ ಅಬ್ಯತ್ತಸದ್ದೋ ಹೋತು, ‘‘ಸೀಹೋ ವಿಯ ಅಯಂ ಪುರಿಸೋ ನದತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಮನುಸ್ಸಭಾಸಾಪಿ ಅಬ್ಯತ್ತಸದ್ದೋ ಸಿಯಾತಿ? ತನ್ನ ವಿಯತ್ತಾಪಿ ಸಮಾನಾ ಮನುಸ್ಸಭಾಸಾ ಸೀಹೋ ವಿಯಾತಿ ಏವಂ ಸಮುಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ಸೀಹಪದತ್ಥಸ್ಸಾಪೇಕ್ಖನತೋ ನದಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿಯತಿ ನದಸದ್ದೇನ ಮನುಸ್ಸಭಾಸಾಪಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ ಹೋತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಅಮ್ಬಫಲೂಪಮಾದಯೋಪಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ। ನ ಹಿ ಪಕ್ಕಾಮಕತಾದೀನಿ ಪುಗ್ಗಲೇಸು ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ಅಮ್ಬಫಲಾದೀಸು ಏವ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಭಗವತಾ ಅಞ್ಞೇನಾಕಾರೇನ ಸದಿಸತ್ತಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ಅಮ್ಬಫಲೂಪಮಾದಯೋ ವುತ್ತಾ, ಏವಮೇವ ನದಸದ್ದೋ ಅಬ್ಯತ್ತಸದ್ದಭಾವೇನ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಸದ್ದಾದೀಸು ಏವ ವತ್ತಬ್ಬೋಪಿ ಅತ್ಥನ್ತರವಿಭಾವನತ್ಥಂ ‘‘ಸೀಹೋ ವಿಯ ನದತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಮನುಸ್ಸಭಾಸಾಯಮ್ಪಿ ರೂಳ್ಹಿಯಾ ವುತ್ತೋ, ನ ಸಭಾವತೋ। ತಥಾ ಹಿ ಸಭಾವತೋ ನದಸದ್ದೇನಪಿ ವಸ್ಸಿತಸದ್ದಾದೀಹಿಪಿ ಮನುಸ್ಸಭಾಸಾ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ ನ ಹೋತೀತಿ। ಯದಿ ಏವಂ –
‘‘ಸುವಿಜಾನಂ ಸಿಙ್ಗಾಲಾನಂ, ಸಕುಣಾನಞ್ಚ ವಸ್ಸಿತಂ।
ಮನುಸ್ಸವಸ್ಸಿತಂ ರಾಜ, ದುಬ್ಬಿಜಾನತರಂ ತತೋ’’ತಿ
ಏತ್ಥ ಕಸ್ಮಾ ವಸ್ಸಿತಸದ್ದೇನ ಮನುಸ್ಸಭಾಸಾ ನಿದ್ದಿಸಿಯತೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಮನುಸ್ಸಭಾಸಾಪಿ ವಸ್ಸಿತಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ದಿಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಸಾ ‘‘ಸುವಿಜಾನಂ ಸಿಙ್ಗಾಲಾನಂ, ಸಕುಣಾನಞ್ಚ ವಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ ವಸ್ಸಿತಸದ್ದವಸೇನ ಪಯೋಗಸ್ಸ ವಚನತೋ ತದನುರೂಪಂ ನಿದ್ದಿಸಿತುಂ ಅರಹತೀತಿ ಮನ್ತ್ವಾ ವಸ್ಸಿತಸದ್ದಸದಿಸೀ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ। ನ ಹಿ ‘‘ಮನುಸ್ಸೋ ವಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಸುಂ ಪಯೋಗಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ‘‘ಸಕುಣೋ ವಸ್ಸತಿ, ಕೂಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪನ ಪಯೋಗಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಙ್ಗಾಮಂ ಓತರಿತ್ವಾನ, ಸೀಹನಾದಂ ನದಿ ಕುಸೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಯಥಾರಹಂ ನದಧಾತು ಸಭಾವತೋ ಅಬ್ಯತ್ತಸದ್ದೇಯೇವ ಹೋತಿ, ನ ವಿಯತ್ತಿಯಂ ವಾಚಾಯನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಅದ್ದ ಗತಿಯಂ ಯಾಚನೇ ಚ। ಅದ್ದತಿ।
ನದ್ದ ಗದ್ದ ಸದ್ದೇ। ನದ್ದತಿ। ಗದ್ದತಿ।
ತದ್ದ ಹಿಂಸಾಯಂ। ತದ್ದತಿ।
ಕದ್ದ ಕುಚ್ಛಿತೇ ಸದ್ದೇ। ಕದ್ದತಿ। ಕದ್ದಮೋ।
ಖದ್ದ ದಂಸನೇ। ದಂಸನಮಿಹ ದನ್ತಸುಕತಕತ್ತಿಕಾ ಕ್ರಿಯಾ ಅಭಿಧೀಯತೇ। ಸಭಾವತ್ತಾ ಧಾತುಯಾ ಸಾಧನಪ್ಪಯೋಗಸಮವಾಯೀ। ಖದ್ದತಿ।
ಅದಿ ಬನ್ಧನೇ। ಅನ್ದತಿ। ಅನ್ದು। ಅನ್ದುಸದ್ದೋಪನೇತ್ಥ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಪಾಳಿಯಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಪ್ಪಯೋಗದಸ್ಸನತೋ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ವಾಸೇಟ್ಠ ಅಯಂ ಅಚಿರವತೀ ನದೀ ಪೂರಾ ಉದಕಸ್ಸ ಸಮತಿತ್ತಿಕಾ ಕಾಕಪೇಯ್ಯಾ, ಅಥ ಪುರಿಸೋ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಪಾರತ್ಥಿಕೋ ಪಾರಗವೇಸೀ ಪಾರಗಾಮೀ ಪಾರಂ ತರಿತುಕಾಮೋ, ಸೋ ಓರಿಮತೀರೇ ದಳ್ಹಾಯ ಅನ್ದುಯಾ ಪಚ್ಛಾಬಾಹಂ ಗಾಳ್ಹಬನ್ಧನಬನ್ಧೋ’’ತಿ। ತತ್ರ ಅನ್ದೂತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಬನ್ಧನಂ ವಾ। ‘‘ಯಥಾ ಅನ್ದುಘರೇ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಬನ್ಧನವಿಸೇಸೋ ವಾ, ‘‘ಅನ್ದುಬನ್ಧನಾದೀನಿ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಲಾಯಿಂಸೂ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಅಪಿಚ ಅನ್ದನಟ್ಠೇನ ಬನ್ಧನಟ್ಠೇನ ಅನ್ದು ವಿಯಾತಿಪಿ ಅನ್ದು, ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಇಮೇ ಖೋ ವಾಸೇಟ್ಠ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ ಅರಿಯಸ್ಸ ವಿನಯೇ ಅನ್ದೂತಿಪಿ ಬನ್ಧನನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ। ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮವಸೇನಾಯಂ ಧಾತು ವುತ್ತಾ। ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ವಿಗತನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೋಪಿ ಹೋತಿ, ತಂ ಯಥಾ? ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ ಭಿಕ್ಖವೇ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅನ್ವದೇವ ಅಹಿರಿಕ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿ। ಏತ್ಥ ಅನುಅನ್ದತಿ ಅನುಬನ್ಧತೀತಿ ಅನ್ವದಿ। ಅನ್ವದಿ ಏವ ಅನ್ವದೇವಾತಿ ಕಿತವಿಗ್ಗಹೋ ಸನ್ಧಿವಿಗ್ಗಹೋ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅನ್ವದೇವಾತಿ ಅನುಬನ್ಧಮಾನಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅವಿಜ್ಜಮಹಿರಿಕಂ ಅನುಬನ್ಧಮಾನಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಇದಿ ಪರಮಿಸ್ಸರಿಯೇ ಇನ್ದತಿ। ಇನ್ದನಂ, ಇನ್ದೋ।
ಏತ್ಥ ಇನ್ದೋತಿ ಅಧಿಪತಿಭೂತೋ ಯೋ ಕೋಚಿ। ಸೋ ಹಿ ಇನ್ದತಿ ಪರೇಸು ಇಸ್ಸರಿಯಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಇನ್ದೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಪಿಚ ಇನ್ದೋತಿ ಸಕ್ಕೋ। ಸಕ್ಕಸ್ಸ ಹಿ ಅನೇಕಾನಿ ನಾಮಾನಿ –
ಸಕ್ಕೋ ಪುರಿನ್ದದೋ ಇನ್ದೋ, ವತ್ರಭೂ ಪಾಕಸಾಸನೋ।
ಸಹಸ್ಸನೇತ್ತೋ ಮಘವಾ, ದೇವರಾಜಾ ಸುಜಮ್ಪತಿ॥
ಸಹಸ್ಸಕ್ಖೋ ದಸಸತ-ಲೋಚನೋ ವಜಿರಾವುಧೋ।
ಹೂತಪತಿ ಮಹಿನ್ದೋ ಚ, ಕೋಸಿಯೋ ದೇವಕುಞ್ಜರೋ॥
ಸುರಾಧಿಪೋ ಸುರನಾಥೋ, ವಾಸವೋ ತಿದಿವಾಧಿಭೂ।
ಜಮ್ಬಾರಿ ಚೇವ ವಜಿರ-ಹತ್ಥೋ ಅಸುರಸಾಸನೋ।
ಗನ್ಧರಾಜಾ ದೇವಿನ್ದೋ, ಸುರಿನ್ದೋ ಅಸುರಾಭಿಭೂತಿ॥
ಏವಂ ಅನೇಕಾನಿ ನಾಮಾನಿ। ಏಕೋಪಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ ಅನೇಕಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತತಾಯ ಅನೇಕನಾಮೋ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –
ಸಕ್ಕೋ ಮಹಾಲಿ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ಪುಬ್ಬೇ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಸಮಾನೋ ಮಘೋ ನಾಮ ಮಾಣವೋ ಅಹೋಸಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಮಘವಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಕ್ಕೋ ಮಹಾಲಿ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ಪುಬ್ಬೇ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಸಮಾನೋ ಪುರೇ ದಾನಂ ಅದಾಸಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪುರಿನ್ದದೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಕ್ಕೋ ಮಹಾಲಿ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ಪುಬ್ಬೇ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಸಮಾನೋ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ದಾನಂ ಅದಾಸಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಕ್ಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಕ್ಕೋ ಮಹಾಲಿ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ಪುಬ್ಬೇ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಸಮಾನೋ ಆವಾಸಂ ಅದಾಸಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಾಸವೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಕ್ಕೋ ಮಹಾಲಿ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ಸಹಸ್ಸಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಮುಹುತ್ತೇನ
ಏವಮೇಕಸ್ಸಾಪಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅನೇಕಾನಿ ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ।
ತಥಾ ಹಿ ಯೇನ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತೇನ ತಾವತಿಂಸಾಧಿಪತಿಮ್ಹಿ ಇನ್ದಸದ್ದೋ ಪವತ್ತೋ, ನ ತೇನ ತತ್ಥ ಸಕ್ಕಾದಿಸದ್ದಾ ಪವತ್ತಾ, ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞೇನ। ತಥಾ ಯೇನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಂ ಪಞ್ಞಾಸದ್ದೋ ಪವತ್ತೋ, ನ ತೇನ ತತ್ಥ ವಿಜ್ಜಾದಿಸದ್ದಾ। ಯೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಭಾವೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತಸದ್ದೋ ಪವತ್ತೋ, ನ ತೇನ ತತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಸದ್ದಾ। ನ ಹಿ ವಿನಾ ಕೇನಚಿ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತೇನ ಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತೀತಿ। ಏಕೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಮುತ್ಯತ್ಥೋ ಚ ಪರಮತ್ಥೋ ಚ ಅನೇಕಸದ್ದಪ್ಪವ್ತ್ತಿನಿಮಿತ್ತತಾಯ ಅನೇಕನಾಮೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ ‘‘ನಾಮಾನೀತಿ ವದಥ, ಕಿಂ ನಾಮಂ ನಾಮಾ’’ತಿ। ವುಚ್ಚತೇ – ಈದಿಸೇ ಠಾನೇ ಅತ್ಥೇಸು ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ‘‘ನಾಮ’’ನ್ತಿ ಗಹಿತಂ, ಯಂ ‘‘ಲಿಙ್ಗ’’ನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ನಾಮ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಲಿಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ಚ ಸದ್ದೋಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಸೋಭನಂ ನಾಮಂ ಪರಿಯೇಸಿಸ್ಸಾಮಿ। ಲಿಙ್ಗಞ್ಚ ನಿಪ್ಪಜ್ಜತೇ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಅಸಭಾವಧಮ್ಮಭೂತಂ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥೇಸು ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಮ್ಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ನಾಮಗೋತ್ತಂ ನ ಜೀರತಿ। ಸತಲಿಙ್ಗೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಇತಿ ನಾಮಸದ್ದೇನಪಿ ಲಿಙ್ಗಸದ್ದೇನಪಿ ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಕಥನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ನಾಮ ಲೋಕಸಙ್ಕೇತಸಿದ್ಧೋ ತಂತಂವಚನತ್ಥನಿಯತೋ ಸಾಮಞ್ಞಾಕಾರವಿಸೇಸೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಸೋ ಏವಂಭೂತೋಯೇವ ಸಾಮಞ್ಞಾಕಾರವಿಸೇಸೋ ನಾಮ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾ ವದನ್ತಿ ನಾಮಂ, ಪಕಾರೇಹಿ ಞಾಪನತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ। ಸವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಕಾರಸ್ಸ ಪನ ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಮುತಿಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಾನಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಞಾಪನತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ। ಸದ್ದಸ್ಸೇವ ಹಿ ಏಕನ್ತೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ‘‘ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ಚ ಪಾಳಿದಸ್ಸನತೋ। ಇಧ ಪನ ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ನಾಮವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಪಕಾಸಿತೋ। ಏವಂ ಅನೇಕವಿಧಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞಾಕಾರವಿಸೇಸೋತಿ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ಗಹಿತಸ್ಸ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಏಕೋಪಿ ಞೇಯ್ಯತ್ಥೋ ಅನೇಕಲಿಙ್ಗೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ಸುಹೇಮನ್ತೋ ಪಭಿನ್ನಪಟಿಸಮ್ಭಿದೋ –
‘‘ಸತಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ, ಸತಲಕ್ಖಣಧಾರಿನೋ।
ಏಕಙ್ಗದಸ್ಸೀ ದುಮ್ಮೇಧೋ, ಸತದಸ್ಸೀವ ಪಣ್ಡಿತೋ’’ತಿ॥
ಏವಂ ಸಬ್ಬಾಭಿಧಾನೇಸುಪಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಯಥಾರಹಂ ಅತ್ಥೋ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ ನಯಞ್ಞೂಹಿ।
ವಿದಿ ಅವಯವೇ। ವಿನ್ದತಿ। ಯದಿ ಅಭಿಧಾನಮತ್ಥಿ, ‘‘ವಿನ್ದೋ’’ತಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ಯಥಾ ಕಣ್ಡತಿ। ಕಣ್ಡೋ।
ಖಿದಿ ಅವಯವೇತಿ ಚನ್ದವಿದುನೋ ವದನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಮತೇ ‘‘ಖಿನ್ದತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ।
ನಿದಿ ಕುಚ್ಛಾಯಂ। ಕುಚ್ಛಾಸದ್ದೋ ಗರಹತ್ಥೋ। ನಿನ್ದತಿ। ನಿನ್ದಾ।
ಪೋರಾಣಮೇತಂ ಅತುಲ, ನೇತಂ ಅಜ್ಜತನಾಮಿವ।
ನಿನ್ದನ್ತಿ ತುಣ್ಹಿಮಾಸೀನಂ, ನಿನ್ದನ್ತಿ ಬಹುಭಾಣಿನಂ।
ಮಿತಭಾಣಿಮ್ಪಿ ನಿನ್ದನ್ತಿ, ನತ್ಥಿ ಲೋಕೇ ಅನಿನ್ದಿತೋ॥
ಅವಣ್ಣೋ
ಅಸಿಲೋಕೋ ಅಕಿತ್ತಿ ಚ, ಅಸಿಲಾಘಾ ಚ ಅತ್ಥುತಿ॥
ನನ್ದ ಸಮಿದ್ಧಿಯಂ। ಅಕಮ್ಮಿಕಾ ಧಾತು। ನನ್ದತಿ ಪುತ್ತೇಹಿ ಪುತ್ತಿಮಾ। ನನ್ದಾಯ ನುನ ಮರಣೇನ। ನನ್ದಸಿ ಸಿರಿವಾಹನ। ನನ್ದನಂ ವನಂ। ಅಭಿಸದ್ದಯೋಗೇ ಪನಾಯಂ ಸಕಮ್ಮಕೋಪಿ। ಅಭಿನನ್ದನ್ತಿ ಆಗತಂ ನಾಭಿನನ್ದನ್ತಿ ಮರಣಂ।
ಸಿರೀವ ರೂಪಿನಿಂ ದಿಸ್ವಾ, ನನ್ದಿತಂ ಆಸಿ ತಂ ಕುಲಂ।
ತೇನ ನನ್ದಾತಿ ಮೇ ನಾಮಂ, ಸುನ್ದರಂ ಪವರಂ ಅಹು॥
ರಮ್ಮಂ ವೇಳುವನಂ ಯೇನ, ನ ದಿಟ್ಠಂ ಸುಗತಾಲಯಂ।
ನ ತೇನ ನನ್ದನಂ ದಿಟ್ಠಂ, ಇತಿ ಮಞ್ಞೇ ಮಹೇಸಯಂ॥
ಯೇನ ವೇಳುವನಂ ದಿಟ್ಠಂ, ನರನನ್ದನನನ್ದನಂ।
ಸುದಿಟ್ಠಂ ನನ್ದನಂ ತೇನ, ಅಮರಿನ್ದಸುನನ್ದನಂ॥
ಚದಿ ಹಿಲಾದನೇ ದಿತ್ತಿಯಞ್ಚ। ಹಿಲಾದನಂ ಸುಖನಂ। ದಿತ್ತಿ ಸೋಭಾ। ಚನ್ದತಿ। ಚನ್ದನೋ, ಚನ್ದೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ಚನ್ದನಸ್ಸಪಿ ಅನೇಕಾನಿ ನಾಮಾನಿ – ಚನ್ದನಂ, ಗನ್ಧಸಾರೋ, ಮಲಯಜೋ, ಸುವಣ್ಣಚನ್ದನಂ, ಹರಿಚನ್ದನಂ, ರತ್ತಚನ್ದನಂ, ಗೋಸೀತಚನ್ದನಂ। ಚನ್ದಯತಿ ಹಿಲಾದಯತಿ ಸೀತಗುಣಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಸತ್ತಾನಂ ಪಲಿಳಾಹಂ ವೂಪಸಮೇನ್ತಂ ಸುಖಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಚನ್ದನಂ। ಚನ್ದೋತಿ ಸೋಮೋ, ಸೋಪಿ ಚನ್ದಯತಿ ಹಿಲಾದಯತಿ ಸೀತಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ಪಭಾಯ ಸತ್ತಾನಂ ಪರಿಳಾಹಂ ವೂಪಸಮೇನ್ತೋ ಸುಖಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಚನ್ದೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಥ ವಾ ಚನ್ದತಿ ದಿಬ್ಬತಿ ಸಿರಿಯಾ ವಿರೋಚತೀತಿ ಚನ್ದೋ। ಆಗಮಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ‘‘ಛನ್ದಂ ಜನೇತೀತಿ ಚನ್ದೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಸಾಪಿ ಅನೇಕಾನಿ ನಾಮಾನಿ –
ಚನ್ದೋ
ಚನ್ದಿಮಾ ಮಾ ನಿಸಾನಾಥೋ, ಓಸಧೀ ಸೋ ನಿಸಾಪತಿ॥
ಉಳುರಾಜಾ ಸಸಙ್ಕೋ ಚ, ಹಿಮರಂಸಿ ಸಸೀಪಿ ಚ।
ದ್ವಿಜರಾಜಾ ಸಸಧರೋ, ತಾರಾಪತಿ ಹಿಮಂಸು ಚ॥
ಕುಮುದಬನ್ಧವೋ ಚೇವ, ಮಿಗಙ್ಕೋ ಚ ಕಲಾನಿಧಿ।
ಸುಧಂ ಸುಧಿ ಧೂಪಿ ಯೂಪ-ರಸ್ಮಿ ಚೇವ ಖಮಾಕರೋ।
ನಕ್ಖತ್ತೇಸೋ ಚ ರಜನೀ-ಕರೋ ಸುಬ್ಭಂಸು ಏವ ಚ॥
ತದಿ ಚೇತಾಯಂ। ತನ್ದತಿ। ತನ್ದೀ।
ಕದಿ ಕಲದಿ ಅವ್ಹಾನೇ ರೋದನೇ ಚ। ಕನ್ದತಿ, ಪಕ್ಕನ್ದತಿ। ಪಕ್ಕನ್ದುಂ, ಕನ್ದನ್ತೋ, ಕಲನ್ದಕೋ।
ಕಲಿದಿ ಪರಿದೇವನೇ। ಕಲಿನ್ದತಿ।
ಖೋದ ಪಟಿಘಾತೇ। ಖೋದತಿ।
ಖನ್ದ ಗತಿಸೋಸನೇಸು। ಖನ್ದತಿ। ಖನ್ದೋ। ಖನ್ದೋ ನಾಮ ಏಕೋ ದೇವೋ, ಯೋ ‘‘ಕುಮಾರೋ ಸತ್ತಿಧರೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ।
ಖುದಿ ಆಪವನೇ। ಖುನ್ದತಿ।
ಸಿದಿ ಸೀತಿಯೇ। ಸೀತಿಯಂ ಸೀತಿಭಾವೋ। ಸಿನ್ದತಿ। ಸೋಸಿನ್ದೋ, ಸೋತತ್ತೋ।
ವನ್ದ ಅಭಿವಾದನಥುತೀಸು। ವನ್ದತಿ, ಅಭಿವನ್ದತಿ। ಅಭಿವನ್ದನಾ, ವನ್ದನಂ, ವನ್ದಕೋ।
ಏತ್ಥ ಪನ ವನ್ದತೀತಿ ಪದಸ್ಸ ನಮಸ್ಸತಿ ಥೋಮೇತಿ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾ ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತಟೀಕಾಕಾರೋ ‘‘ವನ್ದೇತಿ ವನ್ದಾಮಿ ಥೋಮೇಮಿ ವಾ’’ತಿ ಆಹ।
ಭದಿ ಕಲ್ಲಾಣೇ ಸೋಖಿಯೇ ಚ। ಕಲ್ಲಾಣಂ ಕಲ್ಯಾಣಂ, ಸೋಖಿಯಂ ಸುಖಿನೋ ಭಾವೋ, ಸುಖಮಿಚ್ಚೇವತ್ಥೋ। ಭನ್ದತಿ। ಭನ್ದಕೋ, ಭದ್ದೋ, ಭದ್ರೋ।
ಮದಿ ಥುತಿಮೋದಮದಸುಪನಗತೀಸು। ಮನ್ದತಿ। ಮನ್ದೋ।
ಏತ್ಥ ಪನ ಮನ್ದೋತಿ ಅಞ್ಞಾಣೀಪಿ ಬಾಲದಾರಕೋಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಾಣೀ ಮನ್ದತಿ ಅಞ್ಞಾಣಭಾವೇನ ಅಪ್ಪಸಂಸಿತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಪುಗ್ಗಲಂ ಥೋಮೇತೀತಿ ಮನ್ದೋ। ಮನ್ದತಿ ಅಮೋದಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನೇಪಿ ಮೋದತೀತಿ ಮನ್ದೋ। ಮನ್ದತಿ ದಾನಸೀಲಾದಿಪುಞ್ಞಕ್ರಿಯಾಸು ಪಮಜ್ಜತೀತಿ ಮನ್ದೋ। ಮನ್ದತಿ ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರೇಸಞ್ಚ ಹಿತಾಹಿತಂ ಅಚಿನ್ತೇನ್ತೋ ಖಾದನೀಯಭೋಜನೀಯಾದೀಹಿ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯಂ ಸಞ್ಜಾತಮೇದಂ ಕುರುಮಾನೋ ಸುಪತೀತಿ ಮನ್ದೋ। ಮನ್ದತಿ ಅಯುತ್ತಂ ಪರೇಸಂ ಕ್ರಿಯಂ ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿಆಪಜ್ಜನೇನ ಗಚ್ಛತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಮನ್ದೋ। ಅಥ ವಾ ಮನ್ದತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಗಬ್ಭಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಮನ್ದೋ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಭಗವತಾ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಗಬ್ಭಮುಪೇತಿ ಮನ್ದೋ’’ತಿ। ಬಾಲದಾರಕೋ ಪನ ಮನ್ದತಿ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಮಜಾನನ್ತೋ ಉತ್ತಾನಸೇಯ್ಯಂಪರಿವತ್ತನಸೇಯ್ಯಂ ವಾ ಸುಪತೀತಿ ಮನ್ದೋ। ತಥಾ ಹಿ –
‘‘ನೋನೀತಸುಖುಮಾಲಂ ಮಂ, ಜಾತಪಲ್ಲವಕೋಮಲಂ।
ಮನ್ದಂ ಉತ್ತಾನಸಯನಂ, ಪಿಸಾಚಭಯತಜ್ಜಿತಾ॥
ಪಾದಮೂಲೇ ಮಹೇಸಿಸ್ಸ, ಸಾಯೇಸುಂ ದೀನಮಾನಸಾ।
ಇದಂ ದದಾಮ ತೇ ನಾಥ, ಸರಣಂ ಹೋಹಿ ನಾಯಕಾ’’ತಿ
ವುತ್ತಂ, ಇತಿ ಉತ್ತಾನಸಯನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಮನ್ದದಸಕಂ, ತಾವ ‘‘ಮನ್ದೋ’’ತಿ ‘‘ದಾರಕೋ’’ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಪ್ಪತ್ಥವಾಚಕೋಪಿ ಪನ ಮನ್ದಸದ್ದೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಪಾಟಿಪದಿಕತ್ತಾ ಇಧ ನಾಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಅಥ ವಾ ಮನ್ದತಿ ಅಪ್ಪಭಾವೇನ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ನಿಪ್ಫನ್ನಪಾಟಿಪದಿಕವಸೇನಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಮುದ ಹಾಸೇ। ಹಸನಂ ಹಾಸೋ ತುಟ್ಠಿ। ಮೋದತಿ, ಪಮೋದತಿ। ಸಮ್ಮೋದತಿ। ಸಮ್ಮೋದಕೋ। ಸಮ್ಮೋದಮಾನಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಮುದಿತಾ। ಮುದಾ।
ಹದ ಕರೀಸೋಸ್ಸಗ್ಗೇ। ಕರೀಸೋಸ್ಸಗ್ಗೋ ನಾಮ ಕರೀಸಸ್ಸ ಓಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಹದತಿ। ಉಹದತಿ। ಹದನೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಯೇಸಂ ನೋ ಸನ್ಥತೇ ದಾರಕಾ ಉಹದನ್ತಿಪಿ ಉಮ್ಮಿಹನ್ತಿಪೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ, ತತ್ರ ಉಹದನ್ತಿಪೀತಿ ವಚ್ಚಮ್ಪಿ ಕರೋನ್ತಿ। ಉಮ್ಮಿಹನ್ತಿಪೀತಿ ಪಸ್ಸಾವಮ್ಪಿ ಕರೋನ್ತಿ। ಪಚ್ಛಿಮಪದಸ್ಸತ್ಥೋ ಮಿಹ ಸೇಚನೇತಿ ಧಾತುವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಯಂ ಪನ ಚುರಾದಿಗಣೇಪಿ ವತ್ತತಿ ದ್ವಿಗಣಿಕತ್ತಾ। ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಠಾನೇ ‘‘ಮುತ್ತೇತಿ ಓಹದೇತಿ ಚಾ’’ತಿ ಚರಿಯಾಪಿಟಕಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೋ ನಿದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ಮುತ್ತೇತೀತಿ ಪಸ್ಸಾವಂ ಕರೋತಿ। ಓಹದೇತೀತಿ ಕರೀಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ।
ಉದ ಮೋದೇ ಕೀಳಾಯಞ್ಚ। ಉದತಿ। ಉದಾನಂ। ಉದಗ್ಗೋ।
ತತ್ಥ ಉದಾನನ್ತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಉದಾನಂ? ಉದಾನನಟ್ಠೇನ। ಕಿಮಿದಂ ಉದಾನನಂ ನಾಮ? ಪೀಭಿವೇಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿತೋ ಉದಾಹಾರೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಯಂ ತೇಲಾದಿ ಮಿನಿತಬ್ಬವತ್ಥು ಮಾನಂಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ವಿಸ್ಸನ್ದಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ತಂ ‘‘ಅವಸೇಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಞ್ಚ ಜಲಂ ತಳಾಕಂ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ತಂ ‘‘ಓಘೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಮೇವ ಯಂ ಪೀತಿವೇಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿತಂ ವಿತಕ್ಕವಿಪ್ಫಾರಂ ಹದಯಂ ಸನ್ಧಾರೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಸೋ ಅಧಿಕೋ ಹುತ್ವಾ ಅನ್ತೋ ಅಸಣ್ಠಹಿತ್ವಾ ವಚೀದ್ವಾರೇನ ನಿಕ್ಖಮನ್ತೋ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕನಿರಪೇಕ್ಖೋ ಉದಾಹಾರವಿಸೇಸೋ ‘‘ಉದಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಉದಗ್ಗೋತಿ ಸಞ್ಜಾತಸೋಮನಸ್ಸೋ।
ಕುದ ಖುದ ಗುದ ಕೀಳಾಯಮೇವ। ಕೋದತಿ। ಖೋದತಿ। ಗೋದತಿ।
ಸೂದ ಪಗ್ಘರಣೇ। ಸೂದತಿ। ಸುತ್ತಂ। ಸೂದೋ। ರಞ್ಞೋ ಸೂದಾ ಮಹಾನಸೇ।
ಏತ್ಥ ಸುತ್ತಂ, ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ। ಸಕಮ್ಮಿಕಧಾತುತ್ತಾ ಪನ ‘‘ಪಗ್ಘರಾಪೇತೀ’’ತಿ ಕಾರಿತವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಕಥೇತುಂ ಲಬ್ಭತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಕರೋತೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ನಿಪ್ಫಾದೇತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ಕಥೇತುಂ ಲಬ್ಭತಿ। ಸೂದೋತಿ ಭತ್ತಕಾರೋ। ಯೋ ‘‘ಆಳಾರಿಕೋ, ಓದನಿಕೋ, ಸೂಪಕಾರೋ, ರಸಕೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೂದತಿ ‘‘ಏವಞ್ಚೇವಞ್ಚ ಕತೇ ಖಾದನೀಯಂ ವಾ ಭೋಜನೀಯಂ ವಾ ಸುಗನ್ಧಂ ಮನಾಪಂ ಸುರಸಞ್ಚ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ರನ್ಧನಕ್ರಿಯಾಯ ಸುಕುಸಲತಾಯ ರಸಂ ಪಗ್ಘರಾಪೇತಿ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ಸೂದೋ।
ರಹದ ಅಬ್ಯತ್ತಸದ್ದೇ। ರಹದತಿ। ರಹದೋ।
ಹಿಲಾದಿ ಸುಖೇ ಚ। ಚಕಾರೋ ಪುಬ್ಬತ್ಥಾಪೇಕ್ಖಕೋ। ಹಿಲಾದತಿ। ಹಿಲಾದನಂ, ಹಿಲಾದೋ, ಮೇತ್ತಾಸಹಾಯಕತಸತ್ತಮಹಾಹಿಲಾದೋ।
ಸದ್ದ ಕುಚ್ಛಿತೇ ಸದ್ದೇ। ಸದ್ದತಿ।
ಮಿದ ಸ್ನೇಹೇ। ಸ್ನೇಹೋ ನಾಮ ವಸಾಸಙ್ಖಾತೋ ಸ್ನೇಹೋ ಪೀತಿಸ್ನೇಹೋತಿ ದುವಿಧೋ। ಇಧ ಪನ ವಸಾಸಙ್ಖಾತೋ ಸ್ನೇಹೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಮೇದತಿ ಮೇದೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ಮೇದತೀತಿ ಮೇದಸಹಿತೋ ಭವತಿ ಅಯಂ ಪುರಿಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮೇದೋ ನಾಮ ಥೂಲಸ್ಸ ಸಕಲಸರೀರಂ ಫರಿತ್ವಾ ಕಿಸಸ್ಸ ಜಙ್ಘಮಂಸಾದೀನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಠಿತೋ ಪತ್ಥಿನ್ನಸಿನೇಹೋ, ಸೋ ವಣ್ಣೇನ ಹಲಿದ್ದಿವಣ್ಣೋ ಹೋತಿ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ಮೇದೇತಿ ಮೇದಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ತೇ ಇಮಂ ಕಾಯಂ ಬಲಂ ಗಾಹೇನ್ತಿ ನಾಮ ಬ್ರೂಹೇನ್ತಿ ನಾಮ ಮೇದೇನ್ತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ಪಾಳಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ತತ್ಥ ಮೇದೇನ್ತೀತಿ ಸಞ್ಜಾತಮೇದಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪನ ಧಾತುಯಾ ದಿವಾದಿಗಣಂ ಪತ್ತಾಯ ಪೀತಿಸಿನೇಹತ್ಥೇ ‘‘ಮೇಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುರೂಪಂ ಭವತಿ। ಚುರಾದಿಗಣಂ ಪನ
ಸಿದ ಮೋಚನೇ। ಸಿದತಿ। ಸೇದೋ।
ಸನ್ದ ಪಸವನೇ। ಪಸವನಂ ಸನ್ದನಂ ಅವಿಚ್ಛೇದಪ್ಪವತ್ತಿ। ಸನ್ದತಿ ಉದಕಂ। ಮಹನ್ತೋ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದೋತಿ ಪುಞ್ಞಪ್ಪವಾಹೋ, ಪುಞ್ಞನದೀತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ।
ಮದ್ದ ಮದ್ದನೇ। ಮದ್ದಭಿ, ಪಮದ್ದತಿ। ಮಾರಸೇನಪ್ಪಮದ್ದನೋ। ಕಣ್ಟಕಂ ಮದ್ದತಿ।
ಕದಿ ವೇಲಮ್ಬೇ। ವಿಲಮ್ಬಭಾವೋ ವೇಲಮ್ಬೋ। ಕನ್ದತಿ।
ಕದ ಅವ್ಹಾನೇ ರೋದನೇ ಚ। ಕದತಿ।
ಖದಿ ಉಜ್ಝನೇ। ಛನ್ದತಿ।
ಸದ ಸಾದನೇ। ಸದತಿ। ಅಸ್ಸಾದೋ।
ಸೀದ ವಿಸರಣಗತ್ಯಾವಸಾನೇಸು। ವಿಸರಣಂ ವಿಪ್ಫರಣಂ। ಗತ್ಯಾವಸಾನಂ ಗಮನಸ್ಸ ಅವಸಾನಂ ಓಸಾನಂ ಅಭಾವಕರಣಂ, ನಿಸೀದನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೀದತಿ, ಲಾಬೂನಿ ಸೀದನ್ತಿ। ಸಂಸೀದತಿ, ಓಸೀದತಿ, ಪಸೀದತಿ, ವಿಪ್ಪಸೀದತಿ। ಪಸಾದೋ। ಪಸನ್ನೋ। ವಿಪ್ಪಸನ್ನೋ। ಪಸಾದಕೋ। ಪಸಾದಿತೋ। ಪಾಸಾದೋ। ಓಸೀದಾಪಕೋ। ಕುಸೀತೋ। ಆಸೀನೋ। ನಿಸಿನ್ನೋ। ನಿಸಿನ್ನಕೋ। ಸನ್ನಿಸೀವೇಸು ಪಕ್ಖಿಸು। ನಿಸೀದನಂ, ನಿಸಿನ್ನಂ। ನಿಸಜ್ಜಾ। ಗೋನಿಸಾದೋ, ಉಪನಿಸಾ। ಸೀದೇತಿ। ಸೀದಯತಿ। ಸೀದಾಪೇತಿ। ಸೀದಾಪಯತಿ। ಪಸಾದೇತಿ। ನಿಸೀದಿತುಂ। ನಿಸೀದಾಪೇತುಂ, ನಿಸಾದೇತುಂ, ನಿಸೀದಾಪೇತಿ, ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ। ಉಚ್ಛಙ್ಗೇ ಮಂ ನಿಸಾದೇತ್ವಾ, ಪಿತಾ ಅತ್ಥಾನುಸಾಸತಿ। ನಿಸೀದಿತ್ವಾತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ನಿಸೀದಿತ್ವಾ। ನಿಸೀದಿತ್ವಾನ। ನಿಸೀದಿತುನ
ತತ್ಥ ಕುಸೀತೋತಿ ವೀರಿಯೇನಾಧಿಗನ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಲಾಭತೋ ಕುಚ್ಛಿತೇನಾಕಾರೇನ ಸೀದತೀತಿ ಕುಸೀತೋ। ಅಥ ವಾ ಸಯಮ್ಪಿ ಕುಚ್ಛಿತೇನಾಕಾರೇನ ಸೀದತಿ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಸೀದಾಪೇತಿ ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಸೀದನಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋತಿ ಕುಸೀತೋ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಪರಿತ್ತಂ ಕಟ್ಠಮಾರೂಯ್ಹ, ಯಥಾ ಸೀದೇ ಮಹಣ್ಣವೇ।
ಏವಂ ಕುಸೀತಮಾಗಮ್ಮ, ಸಾಧಜೀವೀಪಿ ಸೀದತೀ’’ತಿ।
ಕುಸೀತೋತಿ ಚೇತ್ಥ ದಸ್ಸ ತತ್ತಂ ‘‘ಸುಗತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ ‘‘ಸತಸ್ಮೀತಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ ಚ। ತಥಾ ಹಿ ಸೀದತೀತಿ ಸತಂ, ಅನಿಚ್ಚಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಇಮಿನಾ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ವುತ್ತಾ। ಸತಇತಿ ಚೇತ್ಥ ಅವಿಭತ್ತಿಕೋ ನಿದ್ದೇಸೋ। ಸನ್ನಿಸೀವೇಸೂತಿ ಪರಿಸ್ಸಮವಿನೋದನತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಸೋ ನಿಸೀದನ್ತೇಸು, ವಿಸ್ಸಮಮಾನೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ, ದಕಾರಸ್ಸ ವಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೋ। ನಿಸೀದನನ್ತಿ ನಿಸೀದನಕ್ರಿಯಾ। ಮಞ್ಚಪೀಠಾದಿಕಂ ವಾ ಆಸನಂ। ತಞ್ಹಿ ನಿಸೀದನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ನಿಸೀದನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ನಿಸಿನ್ನನ್ತಿ ನಿಸೀದನಕ್ರಿಯಾ ಏವ। ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಗತೇ ಠಿತೇ ನಿಸಿನ್ನೇ ಸುತ್ತೇ ಜಾಗರಿತೇ ಭಾಸಿತೇ ತುಣ್ಹೀಭಾವೇ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರೀ ಹೋತಿ। ಮಾತುಗಾಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ರಹೋ ಮಞ್ಞೇ ತಯಾ ನಿಸಿನ್ನನ್ತಿ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಉಪದಹತೀತಿಆದೀಸು ಚಸ್ಸ ಪಯೋಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಗಮನಂ ಗಭಂ, ಠಾನಂ ಠಿತಂ, ನಿಸೀದನಂ ನಿಸನ್ನಂ, ಸುಪನಂ ಸುತ್ತಂ, ಜಾಗರಣಂ ಜಾಗರಿತಂ, ಭಾಸನಂ ಭಾಸಿತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ನಿಸಜ್ಜಾತಿ ನಿಸೀದನಾ। ಗೋನಿಸಾದೋತಿ ಗೋನಿಸಜ್ಜನಾ। ಉಪನಿಸಾತಿ ಉಪನಿಸೀದತಿ ಫಲಂ ಏತ್ಥಾತಿ ಉಪನಿಸಾ, ಕಾರಣಂ। ನಿಸಾದೇತುನ್ತಿ ನಿಸೀದಾಪೇತುಂ। ನಿಸಾದೇತ್ವಾತಿ ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ।
ಭಾವೇ ನಿಸಿನ್ನನ್ತಿ ರವೋ ಪನ।
ವಾಚ್ಚಲಿಙ್ಗೋ ತಿಲಿಙ್ಗೋ ಸೋ, ಗತಾದೀಸುಪ್ಯಯಂ ನಯೋ॥
ಚದ ಯಾಚನೇ। ಯಾಚನಂ ಅಜ್ಝೇಸನಂ। ಚದತಿ।
ಮಿದ ಮೇದ ಮೇಧಾಹಿಂಸಾಸು। ಮಿದತಿ। ಮೇದತಿ।
ನಿದ ನೇದ ಕುಚ್ಛಾಸನ್ನಿಕರಿಸೇಸು। ಕುಚ್ಛಾ ಗರಹಾ। ಸನ್ನಿಕರಿಸಂ ವೋಹಾರವಿಸೇಸೋ। ನಿದತಿ। ನೇದತಿ।
ಬುನ್ದಿ ನಿಸಾನೇ। ನಿಸಾನಂ ತೇಜನಂ ತಿಕ್ಖತಾ। ಬುನ್ದತಿ। ಬೋನ್ದಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಬೋನ್ದೀತಿ ಸರೀರಂ। ತಞ್ಹಿ ಬುನ್ದಾನಿ ತಿಕ್ಖಾನಿ ಪಿಸುಣಫರುಸವಾಚಾದೀನಿ ವಾ ಪಞ್ಞಾವೀರಿಯಾದೀನಿ ವಾ ಏತ್ಥ ಸನ್ತೀತಿ ಬೋನ್ದೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಞ್ಞೋಗಪರತ್ತೇಪಿ ಉಕಾರಸ್ಸೋಕಾರಾದೇಸೋ, ಪಾಪಕಲ್ಯಾಣಜನವಸೇನೇಸ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಬೋನ್ದಿಸದ್ದಸ್ಸ ಸರೀರವಾಚಕತಾ ಪನ –
‘‘ನಾಹಂ ಪುನ ನ ಚ ಪುನ, ನ ಚಾಪಿ ಅಪುನಪ್ಪುನಂ।
ಹತ್ಥಿಬೋನ್ದಿಂ ಪವೇಕ್ಖಾಮಿ, ತಥಾ ಹಿ ಭಯತಜ್ಜಿತೋ’’ತಿಆದೀಸು
ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಇಮಾನಿಸ್ಸ ನಾಮಾನಿ –
ಕಾಯೋ ದೇಹಂ ಸರೀರಞ್ಚ, ವಪು ಬಿಮ್ಬಞ್ಚ ವಿಗ್ಗಹಂ।
ಬೋನ್ದಿ ಗತ್ತಂ ತನು ಚೇವ, ಅತ್ತಭಾವೋ ತಥೂಪಧಿ।
ಸಮುಸ್ಸಯೋತಿ ಚೇತಾನಿ, ದೇಹನಾಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಹಿ॥
ವದ ವಿಯತ್ತಿಯಂ ವಾಚಾಯಂ। ವದತಿ, ವಜ್ಜತಿ। ವದೇತಿ, ಓವದತಿ, ಓವದೇತಿ, ಪಟಿವದತಿ। ಅಭಿವದತಿ, ಅನುವದತಿ, ಉಪವದತಿ, ಅಪವದತಿ। ನಿವದತಿ। ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ತತ್ಥ ‘‘ವಜ್ಜನ್ತು ಭೋನ್ತೋ ಅಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿದಸ್ಸನತೋ ವಜ್ಜತೀತಿ ಪದಂ ವುತ್ತಂ। ಕೇಚಿ ಪನ ಗರೂ ‘‘ವಜ್ಜೇತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ತಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯುತ್ತಞ್ಚೇ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ‘‘ಉಪಾಸಕೋ ಭಿಕ್ಖುಂ ವದೇತಿ। ತೇನ ಯೋಗೇನ ಜನಕಾಯಂ, ಓವದೇತಿ ಮಹಾಮುನೀ’’ತಿ ಚ ದಸ್ಸನತೋ ವದೇತಿ ಓವದೇತೀತಿ ಚ ವುತ್ತಂ। ಸಬ್ಬಾನೇತಾನಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಪದಾನಿ।
ಓವಾದೇತಿ
ಕಮ್ಮೇ ‘‘ವದಿಯತಿ, ಓವದಿಯತಿ, ವಜ್ಜಿಯತಿ। ವದಿಯಮಾನೋ, ವಜ್ಜಮಾನೋ, ಓವದಿಯಮಾನೋ, ಓವಜ್ಜಮಾನೋ ನ ಕರೋತಿ ಸಾಸನಂ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಭವನ್ತಿ। ‘‘ವಾದೋ, ಓವಾದೋ, ಪಟಿವಾದೋ, ಪವಾದೋ, ಅಭಿವಾದನಂ, ಅನುವಾದೋ, ಉಪವಾದೋ, ಅಪವಾದೋ, ವಿವಾದೋ, ನಿವಾದನಂ, ವಜ್ಜಂ, ವದನಂ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದೀನಿ ನಾಮಿಕಪದಾನಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ।
‘‘ವದಿತುಂ, ವದಿತ್ವಾ, ವಿವದಿತ್ವಾ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದೀನಿ ಚ ತುಮನ್ತಾದೀನಿ ಪದಾನಿ।
ತತ್ಥ ವಾದೋತಿ ಕಥಾ। ವದಿತಬ್ಬಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ವಜ್ಜಂ, ಕಿಂ ತಂ? ವಚನಂ। ಏತೇನ ಸಚ್ಚವಜ್ಜೇನ, ಸಮಙ್ಗಿನೀ ಸಾಮಿಕೇನ ಹೋಮೀತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ವಚನಂ ‘‘ವಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವದನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ವದನಂ, ಮುಖಂ। ಮುಖಸ್ಸ ಹಿ ಇಮಾನಿ ನಾಮಾನಿ –
ವದನಂ ಲಪನಂ ತುಣ್ಡಂ, ಮುಖ ಮಸ್ಸಞ್ಚ ಆನನಂ।
ಸೂಕರಾದಿಮುಖಂ ತುಣ್ಡ-ಮಿತಿ ಞೇಯ್ಯಂ ವಿಸೇಸತೋ॥
ತತ್ರ ವದತೀತಿ ಪಿತಾ ಪುತ್ತಂ ವದತಿ। ಅಪಿಚ ವದತೀತಿ ಭೇರೀ ವದತಿ, ನಾದಂ ಮುಞ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸ ನಯೋ ವಜ್ಜತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ।
ತತ್ರಾಯಂ ಪದಮಾಲಾ, ವದತಿ, ವದನ್ತಿ। ವದಸಿ, ವದಥ। ವದಾಮಿ, ವದಾಮ। ವದತೇ, ವದನ್ತೇ। ವದಸೇ, ವದವ್ಹೇ। ವದೇ, ವದಮ್ಹೇ।
ವದತು, ವದನ್ತು। ವದಾಹಿ, ವದ, ವದಥ। ವದಾಮಿ, ವದಾಮ। ವದತಂ, ವದನ್ತಂ। ವದಸ್ಸು, ವದವ್ಹೋ। ವದೇ, ವದಾಮಸೇ।
ವಜ್ಜತಿ, ವಜ್ಜನ್ತಿ। ವಜ್ಜಸಿ, ವಜ್ಜಥ। ವಜ್ಜಾಮಿ, ವಜ್ಜಾಮ। ವಜ್ಜತೇ, ವಜ್ಜನ್ತೇ। ವಜ್ಜಸೇ, ವಜ್ಜವ್ಹೇ। ವಜ್ಜೇ, ವಜ್ಜಮ್ಹೇ।
ವಜ್ಜತು ವದಧಾತುಸ್ಸ ವಜ್ಜಾದೇಸವಸೇನ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅತ್ರಾಯಂ ಸುಖುಮತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ‘‘ಮಾನುಸ್ಸಕಾ ಚ ದಿಬ್ಬಾ ಚ, ತೂರಿಯಾ ವಜ್ಜನ್ತಿ ತಾವದೇ’’ತಿ ಪಾಳಿ। ಏತ್ಥ ವಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಇದಂ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಪದಂ ತದ್ದೀಪಕತ್ತಾ। ಕಿಂ ವಿಯ?
‘‘ಉದೀರಯನ್ತು ಸಙ್ಖಪಣವಾ, ವದನ್ತು ಏಕಪೋಕ್ಖರಾ।
ನದನ್ತು ಭೇಈ ಸನ್ನದ್ಧಾ, ವಗ್ಗೂ ವದನ್ತು ದುನ್ದುಭೀ’’ತಿ
ಏತ್ಥ ‘‘ಉದೀರಯನ್ತು ವದನ್ತು’’ಆದೀನಿ ವಿಯ। ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ವಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವಜ್ಜಿಂಸೂತಿ ಅತೀತವಚನೇ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುವಸೇನ ವಿವರಣಂ ಕತಂ, ತಸ್ಮಾ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ವದಧಾತುಸ್ಸ ವಜ್ಜಾದೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
‘‘ಸಙ್ಖಾ ಚ ಪಣವಾ ಚೇವ, ಅಥೋಪಿ ದಿಣ್ಡಿಮಾ ಬಹೂ।
ಅನ್ತಲಿಕ್ಖಮ್ಹಿ ವಜ್ಜನ್ತಿ, ದಿಸ್ವಾನಚ್ಛೇರಕಂ ನಭೇ’’ತಿ
ಏತ್ಥ ಪನ ವಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಹೇತುಕತ್ತುಪದಂ ತದ್ದೀಪಕತ್ತಾ। ತಞ್ಚ ಖೋ ವಣ್ಣಸನ್ಧಿವಿಸಯತ್ತಾ ವಾದಯನ್ತೀತಿ ಕಾರಿತಪದರೂಪೇನ ಸಿದ್ಧಂ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ವಾದಯನ್ತೀ’’ತಿ ಪದರೂಪಂ ಪತಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಯಕಾರೇ ಪರೇ ಸರಲೋಪೋ ಕತೋ, ದ್ಯಕಾರಸಞ್ಞೋಗಸ್ಸ ಜ್ಜಕಾರದ್ವಯಂ ಪುಬ್ಬಕ್ಖರಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಞ್ಚ ಭವತಿ। ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ವಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವಾದಯನ್ತೀ’’ತಿ ಹೇತುಕತ್ತುವಸೇನ ವಿವರಣಂ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ದೇವತಾ ನಭೇ ಅಚ್ಛೇರಕಂ ಭಗವತೋ ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ದಿಸ್ವಾ ಅನ್ತಲಿಕ್ಖೇ ಏತಾನಿ ಸಙ್ಖಪಣವಾದೀನಿ ತೂರಿಯಾನಿ ವಾದಯನ್ತೀ’’ತಿ ಹೇತುಕತ್ತುವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ವದಸ್ಸ ವಜ್ಜಾದೇಸೋ ನ ಭವತಿ।
ಕೇಚೇತ್ಥ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ಅನ್ತಲಿಕ್ಖಮ್ಹಿ ವಜ್ಜನ್ತಿ, ದಿಸ್ವಾನಚ್ಛೇರಕಂ ನಭೇ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ವಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಪದಂ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಪದಮೇವ, ನ ಹೇತುಕತ್ತುಪದಂ ‘‘ವಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವಾದಯನ್ತೀ’’ತಿ ವಿವರಣೇ ಕತೇಪಿ, ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿಮೇ ದಿಟ್ಠಿಪರಿಬ್ಬಸಾನಾ, ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚ’ನ್ತಿ ವಿವಾದಯನ್ತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಏವಮ್ಪಿ ವಿಗ್ಗಯ್ಹ ವಿವಾದಯನ್ತೀ’’ತಿ ಚ ಏವಮಾದೀಸು ವದನ್ತಿಪದೇನ ಸಮಾನತ್ಥಂ ‘‘ವಾದಯನ್ತೀ’’ತಿ ಪದಞ್ಚ ಸಾಸನೇ ದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ? ತನ್ನ, ‘‘ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ ದಸ್ಸನಕ್ರಿಯಾವಚನತೋ। ನ ಹಿ ಸಙ್ಖಪಣವಾದೀನಂ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಾದಿದಸ್ಸನಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ ದಸ್ಸನಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ। ಸಚ್ಚಂ, ತಥಾಪಿ –
‘‘ರಾದನ್ತೇ ದಾರಕೇ ದಿಸ್ವಾ, ಉಬ್ಬಿದ್ಧಾ ವಿಪುಲಾ ದುಮಾ।
ಸಯಮೇವೋನಮಿತ್ವಾನ, ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ ದಾರಕೇ’’ತಿ
ಏತ್ಥ ವಿಯ ಉಪಚರಿತತ್ತಾ ಉಪಪಜ್ಜತೇವ ದಸ್ಸನವಚನಂ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವಾದಯನ್ತೀ’’ತಿ ವಿವರಣಂ ಸುದ್ಧಕತ್ತುವಸೇನ ಕತನ್ತಿ? ತನ್ನ, ಹೇಟ್ಠಾ –
‘‘ಸಙ್ಗೀತಿಯೋ ಚ ವತ್ತನ್ತಿ, ಅಮ್ಬರೇ ಅನಿಲಞ್ಜಸೇ।
ಚಮ್ಮನದ್ಧಾನಿ ವಾದೇನ್ತಿ, ದಿಸ್ವಾನಚ್ಛೇರಕಂ ನಭೇ’’ತಿ
ಇಮಿನ್ನಾ ಗಾಥಾಯ ‘‘ವಾದೇನ್ತೀತಿ ವಾದಯನ್ತಿ ದೇವತಾ’’ತಿ ಸಪಾಠಸೇಸಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿವರಣಸ್ಸ ಹೇತುಕತ್ತುವಸೇನ ಕತತ್ತಾ। ಅಥಾಪಿ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ಸಙ್ಖಾ ಚ ಪಣವಾ ಚೇವ, ಅಥೋಪಿ ದಿಣ್ಡಿಮಾ ಬಹೂ’ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಪದಂ ಕಮ್ಮವಾಚಕಪದ’’ನ್ತಿ ಚೇ? ತಮ್ಪಿ ನ, ಕಮ್ಮವಸೇನ ವಿವರಣಸ್ಸ ಅಕತತ್ತಾ, ಕತ್ತುವಸೇನ ಪನ ಕತತ್ತಾತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ।
ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ದ್ವಿಗಣಿಕೋ ವದಧಾತು ಭೂವಾದಿಗಣಿಕೋ ಚ ಚುರಾದಿಗಣಿಕೋ ಚ। ಸೋ ಹಿ ಭೂವಾದಿಗಣೇ ವತ್ತನ್ತೋ ‘‘ವದತಿ ವಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುರೂಪಾನಿ ಜನೇತ್ವಾ ‘‘ವಾದೇತಿ, ವಾದಯತಿ, ವಾದಾಪೇತಿ, ವಾದಾಪಯತೀ’’ತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಹೇತುಕತ್ತುರೂಪಾನಿ ಜನೇತಿ, ಚುರಾದಿಗಣೇ ಪನ ‘‘ವಾದೇತಿ, ವಾದಯತೀ’’ತಿ ವಜ್ಜಾದೇಸವಸೇನ।
ಅಥ ವಾ ವದೇಯ್ಯ, ವದೇಯ್ಯುಂ, ವಜ್ಜುಂ। ಪಿತಾ ಮಾತಾ ಚ ತೇ ದಜ್ಜುನ್ತಿ ಪದಮಿವ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ವಜ್ಜುಂ ವಾ ತೇ ನ ವಾ ವಜ್ಜುಂ, ನತ್ಥಿ ನಾಸಾಯ ರೂಹನಾ’’ತಿ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ವದೇಯ್ಯುಂ ವಾನ ವದೇಯ್ಯುಂವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ವದೇಯ್ಯಾಸಿ, ವಜ್ಜಾಸಿ, ವಜ್ಜೇಸಿ ಇಚ್ಚಪಿ। ವುತ್ತೋ ವಜ್ಜಾಸಿ ವನ್ದನಂ। ವಜ್ಜೇಸಿ ಖೋ ತ್ವಂ ವಾಮೂರಂ। ವದೇಯ್ಯಾಥ, ವಜ್ಜಾಥ। ಅಮ್ಮಂ ಅರೋಗಂ ವಜ್ಜಾಥ। ವದೇಯ್ಯಾಮಿ, ವಜ್ಜಾಮಿ, ವದೇಯ್ಯಾಮ, ವಜ್ಜಾಮ। ವದೇಥ, ವದೇರಂ। ವದೇಥೋ, ವದೇಯ್ಯಾವ್ಹೋ, ವಜ್ಜಾವ್ಹೋ। ವದೇಯ್ಯಂ, ವಜ್ಜಂ, ವದೇಯ್ಯಾಮ್ಹೇ, ವಜ್ಜಾಮ್ಹೇ। ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ಇಧಾಪಿ ಯಕಾರೇ ಪರೇ ಸರಲೋಪೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಇದಾನಿ ಪರೋಕ್ಖಾದಿರೂಪಾನಿ ಕಥಯಾಮ। ವದ, ಪಾವದ, ಯಥಾ ಬಭುವ। ದಕಾರಲೋಪೇ ‘‘ಪಾವ’’ ಇತಿಪಿ ರೂಪಂ ಭವತಿ, ‘‘ಪಟಿಪಂ ವದೇಹಿ ಭದ್ದನ್ತೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪಟಿಪ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ವಿಯ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಯೋ ಆತುಮಾನಂ ಸಯಮೇವ ಪಾವ’’ ಇತಿ ಪಾಳಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ಏತ್ಥ ಪಸದ್ದೋ ಉಪಸಗ್ಗೋ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೋ ‘‘ಪಾವದತಿ ಪಾವಚನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ಪಾವಾತಿ ಚ ಇದಂ ಅತೀತವಚನಂ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಅತೀತವಚನಂ ಇದನ್ತಿ ಜಾನನ್ತೋಪಿ ಗರು ವತ್ತಮಾನವಚನವಸೇನ ‘‘ಪಾವಾತಿ ವದತೀ’’ತಿ ವಿವರಣಮಕಾಸಿ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಕಾಲವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ।
ಆಯಸ್ಮಾಪಿ ಚ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಯೋ ಆತುಮಾನಂ ಸಯಮೇವ ಪಾವಾ’’ತಿ ಪದಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಆತುಮಾ ವುಚ್ಚತಿ ಅತ್ತಾ, ಸಯಮೇವ ಪಾವಾತಿ ಸಯಮೇವ ಅತ್ತಾನಂ ಪಾವದತಿ, ‘‘ಅಹಮಸ್ಮಿ ಪಾವಾತಿ ಇದಂ ನ ಕೇವಲಂ ವದಧಾತುವಸೇನೇವ ನಿಪ್ಫನ್ನಂ, ಅಥ ಖೋ ಉಧಾತುವಸೇನಪಿ। ತಥಾ ಹಿ ಇದಂ ಪಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಉಸದ್ದೇ ಇತಿ ಧಾತುಸ್ಸ ಪಯೋಗೇ ಉಕಾರಸ್ಸ ಓಕಾರಾದೇಸಂ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಪರೋಕ್ಖಾಭೂತೇ ಅಕಾರೇ ಪರೇ ಓಕಾರಸ್ಸ ಆವಾದೇಸಂ ತತೋ ಚ ಸನ್ಧಿಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ಸಿಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಧಾತುಸ್ಸ ವದಧಾತುಯಾ ಸಮಾನತ್ಥತ್ತಾ ತನ್ನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಸ್ಸ ಚ ವದಧಾತುಯಾ ನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪೇನ ಸಮಾನರೂಪತ್ತಾ ‘‘ಸಯಮೇವ ಅತ್ತಾನಂ ಪಾವದತೀ’’ತಿ ವದಧಾತುವಸೇನ ನಿದ್ದಿಸೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಇದಾನಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಪದಮಾಲಾ ಘಟೀಯತಿ। ವದ, ವದುಂ। ವದೇ, ವದಿತ್ಥ, ವದಂ, ವದಿಮ್ಹ। ವದಿತ್ಥ, ವದಿರೇ। ವದಿತ್ಥೋ, ವದಿವ್ಹೋ। ವದಿಂ, ವದಿಮ್ಹೇ। ಪಾವದ, ಪಾವ ಇಚ್ಚಪಿ। ಪಾವದು। ಪಾವದೇ, ಪಾವದಿತ್ಥ। ಪಾವದಂ, ಪಾವದಿಮ್ಹ। ಪಾವದಿತ್ಥ, ಪಾವದಿರೇ। ಪಾವದಿತ್ಥೋ, ಪಾವದಿವ್ಹೋ। ಪಾವದಿಂ, ಪಾವದಿಮ್ಹೇ। ತಥಾ ‘‘ವಜ್ಜ, ವಜ್ಜು’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಪರೋಕ್ಖಾರೂಪಾನಿ।
‘‘ಅವದಾ, ಅವದೂ। ಅವಜ್ಜಾ, ಅವಜ್ಜೂ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಹಿಯ್ಯತ್ತನೀರೂಪಾನಿ।
‘‘ಅವದಿ, ವದಿ, ಅವದುಂ, ವದುಂ, ಅವದಿಂಸು, ವದಿಂಸು। ಅವಜ್ಜಿ, ವಜ್ಜಿ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಅಜ್ಜತನೀರೂಪಾನಿ।
‘‘ವದಿಸ್ಸತಿ, ವದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ವಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ವಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತಿ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀರೂಪಾನಿ।
‘‘ಅವದಿಸ್ಸಾ, ವದಿಸ್ಸಾ, ಅವಜ್ಜಿಸ್ಸಾ, ವಜ್ಜಿಸ್ಸಾ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿರೂಪಾನಿ। ಸೇಸಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಾನಿ। ಯಾ ಪನೇತ್ಥ ವದಧಾತು ವಿಯತ್ತಿಯಂ ವಾಚಾಯಂ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಕತ್ಥಚಿ ‘‘ವದನ್ತಂ ಏಕಪೋಕ್ಖರಾ। ಭೇರಿವಾದಕೋ’’ತಿಆದೀಸು ಅಬ್ಯತ್ತಸದ್ದೇಪಿ ವತ್ತತಿ ಉಪಚರಿತವಸೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ವಿದ ಞಾಣೇ। ಞಾಣಂ ಜಾನನಂ। ವಿದತಿ। ವೇದೋ। ವಿದೂ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ವೇದೇತಿ। ವೇದಯತಿ। ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಪವೇದೇತಿ। ವೇದಯನ್ತಿ ಚ ತೇ ತುಟ್ಠಿಂ, ದೇವಾ ಮಾನುಸಕಾ ಉಭೋ’’ತಿ ಪಯೋಗಾ। ತತ್ಥ ಪವೇದೇತೀತಿ ಬೋಧೇತಿ ಞಾಪೇತಿ ಪಕಾಸೇತಿ। ವೇದೋತಿ ವಿದತಿ ಸುಖುಮಮ್ಪಿ ಕಾರಣಂ ಆಜಾನಾತೀತಿ ವೇದೋ, ಪಞ್ಞಾಯೇತಂ ನಾಮಂ। ‘‘ವೇದೇಹಮುನೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಞಾಣಂ ವೇದೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವೇದೋತಿ ವಾ ವೇದಗನ್ಥಸ್ಸಪಿ ನಾಮಂ ವಿದನ್ತಿ ಜಾನನ್ತಿ ಏತೇನ ಉಚ್ಚಾರಿತಮತ್ತೇನ ತದಾಧಾರಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ, ವಿದನ್ತಿ ವಾ ಏತೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಅತ್ತನಾ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ವೇದೋ। ಸೋ ಪನ ಇರುವೇದಯಜುವೇದಸಾಮವೇದವಸೇನ ತಿವಿಧೋ। ಆಥಬ್ಬಣವೇದಂ ಪನ ಪಣೀತಜ್ಝಾಸಯಾ ನ ಸಿಕ್ಖನ್ತಿ ಪರೂಪಘಾತಸಹಿತತ್ತಾ। ತಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನಂ ಪಾರಗೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತೇಯೇವ ‘‘ಛನ್ದೋ, ಮನ್ತೋ, ಸುತೀ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
ಪಞ್ಞಾಯಂ ತುಟ್ಠಿಯಂ ವೇದೇ, ವೇದಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ।
ಪಾವಕೇಪಿ ಚ ಸೋ ದಿಟ್ಠೋ, ಜಾತಸದ್ದಪುರೇಚರೋ।
ಪಚ್ಛಾನುಗೇ ಜಾತಸದ್ದೇ, ಸತಿ ತುಟ್ಠಜನೇಪಿ ಚ।
‘‘ವೇದಗೂ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವಿದಿತೇಸು ಚ॥
ವಿದೂತಿ ಪಣ್ಡಿತಮನುಸ್ಸೋ। ಸೋ ಹಿ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಫಲಞ್ಚ ಕುಸಲಾದಿಭೇದೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ವಿದತೀತಿ ‘‘ವಿದೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ರುದ ಅಸ್ಸುವಿಮೋಚನೇ, ಸಕಮ್ಮಿಕವಸೇನಿಮಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ರೋದತಿ, ರುದತಿ ಇಚ್ಚಪಿ। ರುಣ್ಣಂ। ರುದಿತಂ। ರೋದನಂ। ರೋದನ್ತೋ। ರೋದಮಾನೋ। ರೋದನ್ತೀ। ರೋದಮಾನಾ। ರುದಮುಖಾ। ರುದಂ। ರುದನ್ತೋ।
ತತ್ಥ ರೋದತೀತಿ ಕಿಂ ರೋದತಿ? ಮತಂ ಪುತ್ತಂ ವಾ ಭಾತರಂ ವಾ ರೋದತಿ। ತತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ ‘‘ನಾಹಂ ಭನ್ತೇ ಏತಂ ರೋದಾಮಿ, ಯಂ ಮಂ ಭನ್ತೇ ಭಗವಾ ಏವಮಾಹ’’। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ‘‘ಯಂ ಮಂ ಭನ್ತೇ ಭಗವಾ ಏವಮಾಹ, ಅಹಂ ಏತಂ ಭಗವತೋ ಬ್ಯಾಕರಣಂ ನ ಪರೋದಾಮಿ ನ ಪರಿದೇವಾಮಿ ನ ಅನುತ್ಥುನಾಮೀ’ತಿ ಏವಂ ಸಕಮ್ಮಿಕವಸೇನತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಅಸ್ಸುಮುಞ್ಚನಮತ್ತೇನ।
‘ಮತಂ ವಾ ಅಮ್ಮ ರೋದನ್ತಿ, ಯೋ ವಾ ಜೀವಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಜೀವನ್ತಂ ಅಮ್ಮ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ಕಸ್ಮಾ ಮಂ ಅಮ್ಮ ರೋದಸೀ’ತಿ
ಅಯಞ್ಚೇತ್ಥ ಪಯೋಗೋ’’ತಿ ಇದಮಟ್ಠಕಥಾವಚನಂ। ಇದಂ ಪನ ಟೀಕಾವಚನಂ – ‘‘ಯಥಾ ಸಕಮ್ಮಕಾ ಧಾತುಸದ್ದಾ ಅತ್ಥವಿಸೇಸವಸೇನ ಅಕಮ್ಮಕಾ ಹೋನ್ತಿ ‘ವಿಬುದ್ಧೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಬುದ್ಧೋ ಕಮಲಸಣ್ಡೋ’ತಿ, ಏವಂ ಅತ್ಥವಿಸೇಸವಸೇನ ಅಕಮ್ಮಕಾಪಿ ಸಕಮ್ಮಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ನ ಪರಿದೇವಾಮಿ ನ ಅನುತ್ಥುನಾಮೀ’ತಿ ಆಹ। ಅನುತ್ಥುನಸದ್ದೋ ಸಕಮ್ಮಕವಸೇನ ಪಯುಜ್ಜತಿ ‘ಪುರಾಣಾನಿ ಅನುತ್ಥುನ’ನ್ತಿಆದೀಸು। ಅಯಞ್ಚೇತ್ಥ ಪಯೋಗೋತಿ ಇಮಿನಾ ಗಾಥಾಯ ಅನುತ್ಥುನನಂ ರುದನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ।
ದಲಿದ್ದ ದುಗ್ಗತಿಯಂ। ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಗತಿ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ದುಗ್ಗತೀತಿ ಅಯಂ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಅಪಾಯಂ ದುಗ್ಗತಿಂವಿನಿಪಾತಂ ನಿರಯಂ ಉಪಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಯುಜ್ಜತಿ, ಇಧ ಪನ ಇದಂ ಅತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞೋ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಕಥಂ ದುಗ್ಗತೀತಿ? ದುಕ್ಖೇನ ಕಿಚ್ಛೇನ ಗತಿ ಗಮನಂ ಅನ್ನಪಾನಾದಿಲಾಭೋ ದುಗ್ಗತೀತಿ। ದಲಿದ್ದತಿ। ದಲಿದ್ದೋ, ದಲಿದ್ದೀ, ದಾಲಿದ್ದಿಯಂ। ತತ್ಥ ದಲಿದ್ದತೀತಿ ಸಬ್ಬಂ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಂ ಪರಂ ಯಾಚಿತ್ವಾ ಏವ ದುಕ್ಖೇನ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ನ ಅಯಾಚಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುಲಿದ್ದೋತಿ ದುಗ್ಗತಮನುಸ್ಸೋ। ದಲಿದ್ದೀತಿ ದುಗ್ಗತಾ ನಾರೀ। ದಲಿದ್ದಸ್ಸ ಭಾವೋ ದಾಲಿದ್ದಿಯಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಸಬ್ಬಮೇವ ‘‘ದಲಿದ್ದತೀ’’ತಿ ಲೋಕಿಕಪ್ಪಯೋಗದಸ್ಸನತೋ ‘‘ದಲಿದ್ದತೀ’’ತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ವಿಭಾವಿತಂ। ಸಾಸನೇ ಪನ ದಲ ದುಗ್ಗತಿಮ್ಹೀತಿ ದುಗ್ಗತಿವಾಚಕದಲಧಾತುತೋ ಇದ್ದಪಚ್ಚಯಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ದಲಿದ್ದೋ’’ತಿ ನಾಮಪದಂ ದಸ್ಸೇಸುಂ।
ತುದ ಬ್ಯಥನೇ। ತುದತಿ, ವಿತುದತಿ। ಕಮ್ಮನಿ ‘‘ತುಜ್ಜತಿ, ವಿತುಜ್ಜಮಾನೋ, ವೇದನಾಭಿಭುನ್ನೋ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ।
ತುದನ್ತಿ ವಾಚಾಹಿ ಜನಾ ಅಸಞ್ಞತಾ,
ಸರೇಹಿ ಸಙ್ಗಾಮಗತಂವ ಕುಞ್ಜರಂ।
ಸುತ್ವಾನ ವಾಕ್ಯಂ ಫರುಸಂ ಉದೀರಿತಂ,
ಅಧಿವಾಸಯೇ ಭಿಕ್ಖು ಅದುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ।
ನುದ ಪೇರಣೇ। ಪೇರಣಂ ಚುಣ್ಣಿಕರಣಂ ಪಿಸನಂ, ನುದತಿ, ಪನುದತಿ। ಪನುದನಂ।
ವಿದಿ ಲಾಭೇ। ವಿನ್ದತಿ। ಉಟ್ಠಾತಾ ವಿನ್ದತೇ ಧನಂ। ಗೋವಿನ್ದೋ।
ಖದಿ ಪರಿಘಾತೇ। ಪರಿಘಾತಂ ಸಮನ್ತತೋ ಹನನಂ। ಖನ್ದತಿ।
ದಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಧಕಾರನ್ತಧಾತು
ಧಾ ಧಾರಣೇ। ದಧಾತಿ, ವಿದಧಾತಿ। ಯಂ ಪಣ್ಡಿತೋ ನಿಪುಣಂ ಸಂವಿಧೇತಿ। ನಿಧಿಂ ನಿಧೇತಿ। ನಿಧಿ ನಾಮ ನಿಧೀಯತಿ। ತಾವ ಸುನಿಹಿತೋ ಸನ್ತೋ। ಯತೋ ನಿಧಿಂ ಪರಿಹರಿ। ನಿದಹತಿ। ಕುಹಿಂ ದೇವ ನಿದಹಾಮಿ। ಪರಿದಹತಿ। ಯೋ ವತ್ತಂ ಪರಿದಹಿಸ್ಸತಿ। ಧಸ್ಸತಿ। ಪರಿಧಸ್ಸತಿ। ಬಾಲೋತಿ ಪರಂ ಪದಹತಿ। ಸಕ್ಯಾ ಖೋ ಅಮ್ಬಟ್ಠ ರಾಜಾನಂ
ವಿಪುಬ್ಬೋ ಧಾ ಕರೋತ್ಯತ್ಥೇ, ಅಭಿಪುಬ್ಬೋ ತು ಭಾಸನೇ।
ನ್ಯಾಸಂಪುಬ್ಬೋ ಯಥಾಯೋಗಂ, ನ್ಯಾಸಾರೋಪನಸನ್ಧಿಸು॥
ಇಮಸ್ಮಾ ಪನ ಧಾಧಾತುತೋ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಅಪಿ ಇಚ್ಚುಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಅಕಾರೋ ಕ್ವಚಿ ನಿಚ್ಚಂ ಲೋಪಂ ಪಪ್ಪೋತಿ, ಕ್ವಚಿ ನಿಚ್ಚಂ ಲೋಪಂ ನ ಪಪ್ಪೋತಿ। ಅತ್ರ ಲೋಪೋ ವುಚ್ಚತೇ, ದ್ವಾರಂ ಪಿದಹತಿ, ದ್ವಾರಂ ಪಿದಹನ್ತೋ, ಪಿದಹಿತುಂ, ಪಿದಹಿತ್ವಾ, ಏವಂ ಅಕಾರಲೋಪೋ ಭವತಿ। ದ್ವಾರಂ ಅಪಿದಹಿತ್ವಾ, ಏವಂ ಅಕಾರಲೋಪೋ ನ ಭವತಿ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಅಕಾರೋ ಅಪಿಉಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಅವಯವೋ ನ ಹೋತಿ। ಕಿನ್ತಿ ಚೇ? ಪಟಿಸೇಧತ್ಥವಾಚಕೋ ನಿಪಾತೋಯೇವ, ಉಪಸಗ್ಗಾವಯವೋ ಪನ ಅದಸ್ಸನಂ ಗತೋ, ಅಯಂ ನಿಚ್ಚಾಲೋಪೋ। ಏವಂ ಧಾಧಾತುತೋ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಅಪಿ ಇಚ್ಚುಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಅಕಾರೋ ಕ್ವಚಿ ನಿಚ್ಚಂ ಲೋಪಂ ಪಪ್ಪೋತಿ, ಕ್ವಚಿ ನಿಚ್ಚಂ ಲೋಪಂ ನ ಪಪ್ಪೋತಿ। ಇದಂ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಇದಂ ಅಬ್ಭುತಂ। ಯತ್ರ ಹಿ ನಾಮ ಭಗವತೋ ಪಾವಚನೇ ಏವರೂಪಪೋಪಿ ನಯೋ ಸನ್ದಿಸ್ಸತಿ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಹದಯವಿಮ್ಹಾಪನಕರೋ, ಯೋ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಧಾತುಮ್ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಉಪಸಗ್ಗೇ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವತ್ಥೇ ಕ್ವಚಿ ಲೋಪಾಲೋಪವಸೇನ ವಿಭಜಿತುಂ ಲಬ್ಭತಿ। ಇದಾನಿ ಮಯಂ ಸೋತೂನಂ ಪರಮಕೋಸಲ್ಲಜನನತ್ಥಂ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಆಕಾರಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಕರೋನ್ತಾ ತದಾಕಾರವತಿಂ ಜಿನವರಪಾಳಿಂ ಆನಯಾಮ –
‘‘ಗಙ್ಗಂ
ಅಪಿಧೇತುಂ ಮಹಾಸಿನ್ಧುಂ, ತಂ ಕಥಂ ಸೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ।
ನ ತೇ ಸಕ್ಕೋಮಿ ಅಕ್ಖಾತುಂ, ಅತ್ಥಂ ಧಮ್ಮಞ್ಚ ಪುಚ್ಛಿತೋ॥
ಚಿತ್ತತ್ಥಸಾಧನಿಂ ಏತಂ, ಗಾಥಂ ಸಮ್ಭವಜಾತಕೇ।
ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಭವಮಿಚ್ಛನ್ತೋ, ಕರೇ ಚಿತ್ತೇ ಸುಮೇಧಸೋ’’ತಿ॥
ಧು ಗತಿಥೇರಿಯೇಸು। ಗತಿ ಗಮನಂ, ಥೇರಿಯಂ ಥಿರಭಾವೋ। ಧವತಿ। ಧುವಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ಧುವನ್ತಿ ಥಿರಂ। ‘‘ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ ಸಸ್ಸತೋ ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ಧುವನ್ತಿ ಥಿರಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಜಾತಂ। ಅಥ ವಾ ಧುವನ್ತಿ ಇದಂ ಗತಿಥೇರಿಯತ್ಥವಸೇನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ ಅಧಿವಚನಂ ಭವಿತುಮರಹತಿ। ತಞ್ಹಿ ಜಾತಿಜರಾಬ್ಯಾಧಿಮರಣಸೋಕಾದಿತೋ ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮೇಹಿ ಧವಿತಬ್ಬಂ ಗನ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಧುವಂ, ಉಪ್ಪಾದವಯಾಭಾವೇನ ವಾ ನಿಚ್ಚಸಭಾವತ್ತಾ ಧವತಿ ಥಿರಂ ಸಸ್ಸತಂ ಭವತೀತಿ ಧುವಂ। ಯಞ್ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ಭಗವತಾ ‘‘ಧುವಞ್ಚ ವೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಧುವಗಾಮಿನಿಞ್ಚ ಪಟಿಪದ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಧುವಸದ್ದೋ ‘‘ವಚನಂ ಧುವಸಸ್ಸತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಥಿರೇ ವತ್ತತಿ। ‘‘ಧುವಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖವೇ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನಿಬ್ಬಾನೇ। ‘‘ಧುವಂ ಬುದ್ಧೋ ಭವಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಏಕಂಸೇ ನಿಪಾತಪದಭಾವೇನ ವತ್ತತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಧೂ ವಿಧೂನನೇ। ಊಕಾರಸ್ಸ ಊವತ್ತಂ। ಧೂವತಿ। ಧೂವಿತಾ, ಧೂವಿತಬ್ಬಂ। ರಸ್ಸತ್ತೇ ‘‘ಧುತೋ, ಧುತವಾ’’ ಇಚ್ಚಪಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ।
ಧೇ ಪಾನೇ। ಧಯತಿ, ಧೀಯತಿ। ಧೇನ।
ಏತ್ಥ ಚ ಧೇನೂತಿ ಧಯತಿ ಪಿವತಿ ಇತೋ ಖೀರಂ ಪೋತಕೋತಿ ಧೇನು, ‘‘ಗೋಧೇನು, ಅಸ್ಸಧೇನು, ಮಿಗಧೇನೂ’’ತಿ ಧೇನುಸದ್ದೋ ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ಸಪೋತಿಕಾಸು ತಿರಚ್ಛಾನಗತಿತ್ಥೀಸು ವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಗಾವಿಯಂ ವತ್ತತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸತ್ತ ಧೇನುಸತೇ ದತ್ವಾ’’ತಿ ಪಾಳಿ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಸಿಧು ಗತಿಯಂ ಸೇಧತಿ, ನಿಸೇಧತಿ, ಪಟಿಸೇಧತಿ। ಸಿದ್ಧೋ, ಪಸಿದ್ಧೋ, ನಿಸಿದ್ಧೋ, ಪಟಿಸಿದ್ಧೋ, ಪಟಿಸೇಧಿತೋ, ಪಟಿಸೇಧಕೋ, ಪಟಿಸೇಧೋ, ಪಟಿಸೇಧಿತುಂ, ಪಟಿಸೇಧಿತ್ವಾ। ಇಧ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಬಲತ್ತಾ ಉಪಸಗ್ಗಾನಂ ತಂಯೋಗೇ ಸಿಧುಧಾತುಸ್ಸ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ ಅತ್ಥಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಏವಮೇವ।
ಸಿಧು ಸತ್ಥೇ ಮಙ್ಗಲ್ಯೇ ಚ। ಸತ್ಥಂ ಸಾಸನಂ, ಮಙ್ಗಲ್ಯಂ ಪಾಪವಿನಾಸನಂ ವುದ್ಧಿಕಾರಣಂ ವಾ। ಸೇಧತಿ। ಸಿದ್ಧೋ, ಪಸಿದ್ಧೋ, ಪಸಿದ್ಧಿ।
ದಧ ಧಾರಣೇ। ಜನಸ್ಸ ತುಟ್ಠಿಂ ದಧತೇತಿ ದಧಿ। ಧಕಾರಸ್ಸ ಹಕಾರತ್ತೇ ‘‘ದಹತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ। ಅಯಂ ಇತ್ಥೀ ಇಮಂ ಇತ್ಥಿಂ ಅಯ್ಯಿಕಂ ದಹತಿ। ಇಮೇ ಪುರಿಸಾ ಇಮಂ ಪುರಿಸಂ ಪಿತಾಮಹಂ ದಹನ್ತಿ। ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾದಹಾತಬ್ಬಂ। ಸಮಾದಹಂ ಚಿತ್ತಂ।
ಏಧ ವುದ್ಧಿಯಂ ಲಾಭೇ ಚ। ಏಧತಿ। ಏಧೋ, ಸುಖೇಧಿತೋ। ಗಮ್ಭೀರೇ ಗಾಧಮೇಧತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಏಧೋತಿ ಏಧತಿ। ವಡ್ಢತಿ ಏತೇನ ಪಾವಕೋತಿ ಏಧೋ। ಇನ್ದನಂ, ಉಪಾದಾನಂ। ಸುಖೇಧಿತೋತಿ ಸುಖೇನ ಏಧಿತೋ, ಸುಖಸಂವಡ್ಢಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಗಾಧಮೇಧತೀತಿ ಗಾಧಂ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ಏಧತಿ ಲಭತಿ।
ಬದ್ಧ ಸಂಹರಿಸೇ। ಸಂಹರಿಸೋ ವಿನಿಬದ್ಧಕ್ರಿಯಾ। ಬದ್ಧತಿ, ವಿನಿಬದ್ಧತಿ। ವಿನಿಬದ್ಧಾ।
ಗಾಧ ಪತಿಟ್ಠಾನಿಸ್ಸಯಗನ್ಧೇಸು। ಗಾಧತಿ। ಗಾಧಂ ಕತ್ತಾ। ಗಮ್ಭೀರತೋ ಅಗಾಧಂ।
ಬಾಧ ವಿಲೋಳನೇ ಬಾಧತಿ, ವಿಬಾಧತಿ। ಆಬಾಧೋ। ಆಬಾಧತಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಲೋಳೇತೀತಿ ಆಬಾಧೋ।
ನಾಧ ಯಾಚನಾದೀಸು। ನಾಧತಿ। ನಾಧನಂ।
ಬನ್ಧ ಬನ್ಧನೇ ಬನ್ಧತಿ। ಬನ್ಧನಕೋ, ಬನ್ಧೋ, ಬನ್ಧಾಪಿತೋ, ಪಟಿಬನ್ಧೋ, ಬನ್ಧನಂ, ಬನ್ಧೋ, ಸಮ್ಬನ್ಧನಂ, ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಪಬನ್ಧೋ, ಬನ್ಧು।
ತತ್ಥ ಬನ್ಧನನ್ತಿ ಬನ್ಧನ್ತಿ ಸತ್ತೇ ಏತೇನಾತಿ ಬನ್ಧನಂ, ಸಙ್ಖಲಿಕಾದಿ। ‘‘ಅಯಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ವಂಸೋ’’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಬನ್ಧು, ಥೇರಗಾಥಾಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ಪನ ‘‘ಪೇಮಬನ್ಧನೇನ ಬನ್ಧೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ದಧಿ ಅಸೀಘಚಾರೇ। ಅಸೀಘಚಾರೋ ಅಸೀಘಪ್ಪವತ್ತಿ। ದನ್ಧತಿ। ದನ್ಧೋ, ದನ್ಧಪಞ್ಞೋ। ಯೋ ದನ್ಧಕಾಲೇ ತರತಿ, ತರಣೀಯೇ ಚ ದನ್ಧತಿ।
ವದ್ಧ ವದ್ಧನೇ। ವದ್ಧತಿ। ವದ್ಧಿ, ವುದ್ಧಿ, ವದ್ಧೋ, ವುದ್ಧೋ, ಜಾತಿವುದ್ಧೋ, ಗುಣವುದ್ಧೋ, ವಯೋವುದ್ಧೋ।
ಯೇ ವುದ್ಧಮಪಚಾಯನ್ತಿ, ನರಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕೋವಿದಾ।
ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಪಾಸಂಸಾ, ಸಮ್ಪರಾಯೇ ಚ ಸುಗ್ಗತಿಂ॥
ಸಧು ಸದ್ದಕುಚ್ಛಿಯಂ। ಸಧತಿ।
ಪಿಳಧಿ ಅಲಙ್ಕಾರೇ। ಪಿಳನ್ಧತಿ। ಪಿಳನ್ಧನಂ।
ಪಿಳನ್ಧನಮಲಙ್ಕಾರೋ, ಮಣ್ಡನಞ್ಚ ವಿಭೂಸನಂ।
ಪಸಾಧನಞ್ಚಾಭರಣಂ, ಪರಿಯಾಯಾ ಇಮೇ ಮತಾ॥
ಮೇಧ ಹಿಂಸಾಯಂ ಸಙ್ಗಮೇ ಚ। ಮೇಧತಿ। ಮೇಧಾ, ಮೇಧಾವೀ। ಅತ್ರ ಮೇಧಾತಿ ಅಸನಿ ವಿಯ ಸಿಲುಚ್ಚಯೇ ಕಿಲೇಸೇ ಮೇಧತಿ ಹಿಂಸತೀತಿ ಮೇಧಾ। ಮೇಧತಿ ವಾ ಸಿರಿಯಾ ಸೀಲಾದೀಹಿ ಚ ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಹ ಗಚ್ಛತಿ ನ ಏಕಿಕಾ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಮೇಧಾ, ಪಞ್ಞಾಯೇತಂ ನಾಮಂ। ತಥಾ ಹಿ –
‘‘ಪಞ್ಞಾ
ನಕ್ಖತ್ತರಾಜಾರಿವ ತಾರಕಾನಂ।
ಸೀಲಂ ಸಿರೀ ಚಾಪಿ ಸತಞ್ಚ ಧಮ್ಮೋ,
ಅನ್ವಾಯಿಕಾ ಪಞ್ಞವತೋ ಭವನ್ತೀ’’ತಿ
ವುತ್ತಂ। ಮೇಧಾವೀತಿ ಧಮ್ಮೋಜಪಞ್ಞಾಯ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ।
ಸಧು ಮಧು ಉನ್ದೇ। ಸಧತಿ। ಮಧತಿ। ಮಧು।
ಬುಧ ಬೋಧನೇ। ಬೋಧತಿ। ಬುದ್ಧೋ। ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾನೋ। ಸಮ್ಬುದ್ಧಂ। ಅಸಮ್ಬುದ್ಧಂ। ಬೋಧಿ। ದಿವಾದಿಗಣೇಪಿ ಅಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ತತ್ರಹಿ ‘‘ಬುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ, ಇಧ ಪನ ‘‘ಬೋಧತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ। ‘‘ಯೋ ನಿನ್ದಂ ಅಪಬೋಧತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ಕಾರಿತೇ ಪನ ‘‘ಬೋಧೇತಿ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ।
ಯುಧ ಸಮ್ಪಹಾರೇ। ಯೋಧತಿ। ಯೋಧೋ। ಯೋಧೇಥ ಮಾರಂ ಪಞ್ಞಾವುಧೇನ। ಯುದ್ಧಂ। ಚರಣಾಯುಧೋ, ಚರಣಾವುಧೋ ವಾ। ಆವುಧಂ। ದಿವಾದಿಗಣಿಕಸ್ಸ ಪನಸ್ಸ ‘‘ಯುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ।
ದೀಧಿ ದಿತ್ತಿವೇಧನೇಸು। ದೀಧತಿ। ದೀಧಿತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ದೀಧಿತೀತಿ ರಸ್ಮಿ। ಅನೇಕಾನಿ ಹಿ ರಸ್ಮಿನಾಮಾನಿ।
ರಸ್ಮಿ ಆಭಾ ಪಭಾ ರಂಸಿ, ದಿತ್ತಿ ಭಾ ರುಚಿ ದೀಧಿತಿ।
ಮರೀಚಿ ಜುತಿ ಭಾಣ್ವ’ಸು, ಮಯೂಖೋ ಕಿರಣೋ ಕರೋ।
ನಾಗಧಾಮೋ ಚ ಆಲೋಕೋ, ಇಚ್ಚೇತೇ ರಸ್ಮಿವಾಚಕಾ॥
ಚಕಾರನ್ತರೂಪಾನಿ।
ನಕಾರನ್ತಧಾತು
ನೀ ನಯೇ। ನೇತಿ, ನಯತಿ, ವಿನೇತಿ। ವಿನೇಯ್ಯ ಹದಯೇ ದರಂ। ಆನೇತಿ। ಆನಯತಿ। ನೇತಾ। ವಿನೇತಾ। ನಾಯಕೋ। ನೇಯ್ಯೋ
ತತ್ಥ ನೇತ್ತನ್ತಿ ಸಮವಿಸಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ನೇತೀತಿ ನೇತ್ತಂ, ಚಕ್ಖು। ನೇತ್ತೀತಿ ನೇನ್ತಿ ಏತಾಯ ಸತ್ತೇತಿ ನೇತ್ತಿ, ರಜ್ಜು। ಭವನೇತ್ತೀತಿ ಭವರಜ್ಜು, ತಣ್ಹಾಯೇತಂ ನಾಮಂ। ತಾಯ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಗೋಣಾ ವಿಯ ಗೀವಾಯ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ತಂ ತಂ ಭವಂ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಭವನೇತ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ನೇತ್ತಿಕಾತಿ ಕಸ್ಸಕಾ। ನೇತ್ತಾತಿ ಗವಜೇಟ್ಠಕೋ ಯೂಥಪತಿ। ನಯೋತಿ ನಯನಂ ಗಮನಂ ನಯೋ, ಪಾಳಿಗತಿ। ಅಥ ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನೇತಬ್ಬೋತಿ ನಯೋ, ಸದಿಸಭಾವೇನ ನೇತಬ್ಬಾಕಾರೋ। ನೀಯತೀತಿ ನಯೋ, ತಥತ್ತನಯಾದಿ। ನೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ನಯೋ, ಅನ್ತದ್ವಯವಿವಜ್ಜನನಯಾದಿ।
ತಥಾ ಹಿ ಛಬ್ಬಿಧೋ ನಯೋ ತಥತ್ತನಯೋ ಪತ್ತಿನಯೋ ದೇಸನಾನಯೋ ಅನ್ತದ್ವಯವಿವಜ್ಜನನಯೋ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯನಯೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯನಯೋತಿ। ತೇಸು ತಥತ್ತನಯೋ ಅನ್ತದ್ವಯವಿವಜ್ಜನನಯೇನ ನೀಯತಿ, ಪತ್ತಿನಯೋ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯನಯೇನ, ದೇಸನಾನಯೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯನಯೇನ ನೀಯತಿ। ಏತ್ಥಾದಿಮ್ಹಿ ತಿವಿಧೋ ನಯೋ ಕಮ್ಮಸಾಧನೇನ ನೀಯತೀತಿ ‘‘ನಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಪಚ್ಛಿಮೋ ಪನ ತಿವಿಧೋ ನಯೋ ಕರಣಸಾಧನೇನ ನೀಯತಿ ಏತೇನ ತಥತ್ತಾದಿನಯತ್ತಯಮಿತಿ ‘‘ನಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಪಪಞ್ಚಿಯಮಾನೇ ಗನ್ಥವಿತ್ಥಾರೋ ಸಿಯಾತಿ ವಿತ್ಥಾರೋ ನ ದಸ್ಸಿತೋ।
ಅಪರೋಪಿ
ವಿನೇತಿ ಸತ್ತೇ ಏತ್ಥ, ಏತೇನಾತಿ ವಾ ವಿನಯೋ। ಕಾಯವಾಚಾನಂ ವಿನಯನತೋಪಿ ವಿನಯೋ। ಆಯತನನ್ತಿ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಪವತ್ತಂ ಅತೀವ ಆಯತಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಯಾವ ನ ನಿವತ್ತತಿ, ತಾವ ನಯತೇವ ಪವತ್ತತೇವಾತಿ ಆಯತನಂ।
ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ। ‘‘ಆಯತನನ್ತಿ ಅಸ್ಸಾನಂ ಕಮ್ಬೋಜೋ ಆಯತನಂ, ಗುನ್ನಂ ದಕ್ಖಿಣಾಪಥೋ ಆಯತನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಞ್ಜಾತಿಟ್ಠಾನಂ ಆಯಅನಂ ನಾಮ। ‘‘ಮನೋರಮೇ ಆಯತನೇ, ಸೇವನ್ತಿ ನಂ ವಿಹಙ್ಗಮಾ।
ಛಾಯಂ ಛಾಯತ್ಥಿನೋ ಯನ್ತಿ, ಫಲತ್ಥಂ ಫಲಭೋಜಿನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನಂ। ‘‘ಪಞ್ಚಿಮಾನಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ವಿಮುತ್ತಾಯತನಾನೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಾರಣಂ। ಅಞ್ಞೇಪಿ ಪನ ಪಯೋಗಾ ಯತ ಪತಿಯತನೇತಿ ಏತ್ಥ ಪಕಾಸಿತಾ।
ನೀ ಪಾಪನೇ। ನೇತಿ, ನಯತಿ। ನಯನಂ।
ನು ಥುತಿಯಂ। ನೋತಿ, ನವತಿ। ನುತೋ।
ಥನ ಪನ ಧನ ಸದ್ದೇ। ಥನತಿ। ಪನತಿ। ಧನತಿ।
ಕನ ದಿತ್ತಿಕನ್ತೀಸು। ಕನತಿ। ಕಞ್ಞಾ। ಕನಕಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ಯೋಬ್ಬನಿಭಾವೇ ಠಿತತ್ತಾ ರೂಪವಿಲಾಸೇನ ಕನತಿ ದಿಪ್ಪತಿ ವಿರೋಚತೀತಿ ಕಞ್ಞಾ। ಅಥ ವಾ ಕನಿಯತಿ ಕಾಮಿಯಭಿ ಅಭಿಪತ್ಥಿಯತಿ ಪುರಿಸೇಹೀತಿಪಿ ಕಞ್ಞಾ, ಯೋಬ್ಬನಿತ್ಥೀ। ಕನಕನ್ತಿ ಕನತಿ, ಕನೀಯತೀತಿ ವಾ ಕನಕಂ, ಸುವಣ್ಣಂ। ಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ಹಿ ಅನೇಕಾನಿ ನಾಮಾನಿ।
ಸುವಣ್ಣಂ ಕನಕಂ ಹೇಮಂ, ಕಞ್ಚನಂ ಹಟಕಮ್ಪಿ ಚ।
ಜಾತರೂಪಂ ತಪನೀಯಂ, ವಣ್ಣಂ ತಬ್ಭೇದಕಾ ಪನ।
ಜಮ್ಬುನದಂ ಸಿಙ್ಗಿಕಞ್ಚ, ಚಾಮಿಕರನ್ತಿ ಭಾಸಿತಾ॥
ವನ ಸನ ಸಮ್ಭತ್ತಿಯಂ। ವನತಿ। ವನಂ। ಸನತಿ।
ತತ್ಥ ವನನ್ತಿ। ತಂ ಸಮ್ಭಜನ್ತಿ ಮಯೂರಕೋಕಿಲಾದಯೋ ಸತ್ತಾತಿ ವನಂ, ಅರಞ್ಞಂ। ವನತಿ ಸಮ್ಭಜತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪುಗ್ಗಲನ್ತಿ ವನಂ, ತಣ್ಹಾ।
ಮನ ಅಬ್ಭಾಸೇ। ಮನತಿ। ಮನೋ।
ಮಾನ ವೀಮಂಸಾಯಂ, ವೀಮಂಸತಿ। ವೀಮಂಸಾ।
ಜನ ಸುನ ಸದ್ದೇ। ಜನತಿ। ಸುನತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ತೇ ಏಕೋ ಭುಜೋ ಜನತಿ, ಏಕೋ ತೇ ನ ಜನತೀ ಭುಜೋ’’ತಿ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ಜನತೀತಿ ಸುನತಿ ಸದ್ದಂ ಕರೋತಿ।
ಖನು ಅವದಾರಣೇ ಖನತಿ। ಸುಖಂ। ದುಕ್ಖಂ। ಖತೋ ಆವಾಟೋ।
ತತ್ಥ ಸುಖನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ದುಕ್ಖಂ ಖನತೀತಿ ಸುಖಂ। ದುಟ್ಠು ಖನತಿ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಸುಖನ್ತಿ ದುಕ್ಖಂ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಹಿ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ। ದ್ವಿಧಾ ಚಿತ್ತಂ ಖನತೀತಿ ವಾ ದುಕ್ಖಂ। ಚುರಾದಿಗಣವಸೇನ ಪನ ‘‘ಸುಖಯತೀತಿ ಸುಖಂ, ದುಕ್ಖಯತೀತಿ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಚನಾನಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ। ಸಮಾಸಪಅವಸೇನ ‘‘ಸುಕರಂ ಖಮಸ್ಸಾತಿ ಸುಖಂ, ದುಕ್ಕರಂ ಖಮಸ್ಸಾತಿ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಚನಾನಿಪಿ ವಿವಿಧಾ ಹಿ ಸದ್ದಾನಂ ಬ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ ಪವತ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ।
ದಾನ ಅವಖಣ್ಡನೇ। ದಾನತಿ। ಅಪದಾನಂ।
ಸಾನ ತೇಜನೇ। ತೇಜನಂ ನಿಸಾನಂ। ಸಾನತಿ।
ಹನ ಹಿಂಸಾಗತೀಸು। ಏತ್ಥ ಪನ ಹಿಂಸಾವಚನೇನ ಫರುಸಾಯ ವಾಚಾಯ ಪೀಳನಞ್ಚ ದಣ್ಡಾದೀಹಿ ಪಹರಣಞ್ಚ ಗಹಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ಹನ ಹಿಂಸಾಪಹರಣಗತೀಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ರಾಜಾನೋ ಚೋರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಹನೇಯ್ಯುಂ ವಾ ಬನ್ಧೇಯ್ಯುಂ ವಾ’’ತಿ। ಪಾಠಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಸಂವಣ್ಣೇನ್ತೇಹಿ ‘‘ಹನೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಪೋಥೇಯ್ಯುಞ್ಚೇವ ಛಿನ್ದೇಯ್ಯುಞ್ಚಾ’’ತಿ ಹನಸ್ಸ ವಧಾದೇಸೋ ಘಾತಾದೇಸೋ ಚ ಭವತಿ, ಹನ್ತಿ ಹನತಿ, ಹನನ್ತಿ। ಹನಸಿ, ಹನಥ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ನೇಯ್ಯಂ।
ಹಿಂಸಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಅತ್ಥಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ। ‘‘ಹನ್ತಿ ಹತ್ಥೇಹಿ ಪಾದೇಹೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಹನ್ತೀತಿ ಪಹರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಕುದ್ಧೋ ಹಿ ಪಿತರಂ ಹನ್ತಿ। ವಿಕ್ಕೋಸಮಾನಾ ತಿಬ್ಬಾಹಿ, ಹನ್ತಿ ನೇಸಂ ವರಂ ವರ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಹನ್ತೀತಿ ಮಾರೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ವಧತಿ, ವಧೇತಿ, ಘಾತೇತಿ’’ ಇಚ್ಚಪಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ವಧತಿ ನ ರೋದತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ। ಅತ್ತಾನಂ ವಧಿತ್ವಾ ವಧಿತ್ವಾ ರೋದತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಧೋ ಪಹರಣಂ। ಪಾಣಂ ವಧೇತಿ। ಪಾಣವಧೋ। ‘‘ಏಸ ವಧೋ ಖಣ್ಡಹಾಲಸ್ಸ। ಸತ್ತೇ ಘಾತೇತೀ’’ತಿ ಚ ಆದೀಸು ವಧೋ ಮಾರಣಂ।
‘‘ಉಪಾಹನಂ, ವಧೂ’’ತಿ ಚ ಏತ್ಥ ಹನವಧಸದ್ದತ್ಥೋಗಮನಂ। ‘‘ಪುರಿಸಂ ಹನತಿ। ಸೀತಂ ಉಣ್ಹಂ ಪಟಿಹನತಿ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಕತ್ತುಪದಾನಿ। ದೇವದತ್ತೋ ಯಞ್ಞದತ್ತೇನ ಹಞ್ಞತಿ। ತತೋ ವಾತಾತಪೇ ಘೋರೇ, ಸಞ್ಜಾತೇ ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ। ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಸ್ಸೇಕಾರತ್ತಂ, ಯಥಾ ‘‘ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬೇ’’ತಿ। ವಿಹಾರೇನಾತಿ ಪದಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ, ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಕಮ್ಮಪದಾನಿ। ಹನ್ತಾ। ಹತೋ। ವಧಕೋ। ವಧೂ। ಆಘಾತೋ। ಉಪಘಾತೋ। ಘಾತಕೋ। ಪಟಿಘೋ। ಸಙ್ಘೋ। ಬ್ಯಗ್ಘೋ। ಸಕುಣಗ್ಘಿ। ಹನ್ತುಂ, ಹನಿತುಂ, ಹನ್ತ್ವಾ, ಹನಿತ್ವಾ। ವಜ್ಝೇತ್ವಾ, ವಧಿತ್ವಾ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಸನಾಮಿಕಾನಿ ತುಮನ್ತಾದಿಪದಾನಿ।
ತತ್ಥ ಉಪಾಹನನ್ತಿ ತಂ ತಂ ಠಾನಂ ಉಪಹನನ್ತಿ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ ತತೋ ಚ ಆಹನನ್ತಿ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಉಪಾಹನಂ। ವಧೂತಿ ಕಿಲೇಸವಸೇನ ಸುನಖಮ್ಪಿ ಉಪಗಮನಸೀಲಾತಿ ವಧೂ, ಸಬ್ಬಾಸಂ ಇತ್ಥೀನಂ ವಧೂತಿ ಸುಣಿಸಾ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ತೇನ ಹಿ ವಧು ಯದಾ ಉತುನೀ ಅಹೋಸಿ, ಪುಪ್ಫಂ ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ಅಥ ಮೇ ಆರೋಚೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಧೂತಿ ಸುಣಿಸಾ ವುಚ್ಚತಿ। ಸಾ ಪನ ‘‘ಅಯಂ ನೋ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಭರಿಯಾ’’ತಿ ಸಸ್ಸುಸಸುರೇಹಿ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಾತಿ ವಧೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಗತ್ಯತ್ಥಾನಂ ಕತ್ಥಚಿ ಬುದ್ಧಿಯತ್ಥಕಥನತೋ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೇವ। ‘‘ಸುಣ್ಹಾ, ಸುಣಿಸಾ, ವಧೂ’’ ಇಚ್ಚೇತೇ ಪರಿಯಾಯಾ। ಸಙ್ಘೋತಿ ಭಿಕ್ಖುಸಮೂಹೋ। ಸಮಗ್ಗಂ ಕಮ್ಮಂ ಸಮುಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಙ್ಘೋ, ಸುಟ್ಠು ವಾ ಕಿಲೇಸೇ ಹನ್ತಿ ತೇನ ತೇನ ಮಗ್ಗಾಸಿನಾ ಮಾರೇತೀತಿಪಿ ಸಙ್ಘೋ, ಪುಥುಜ್ಜನಾರಿಯವಸೇನ ವುತ್ತಾನೇತಾನಿ। ವಿವಿಧೇ ಸತ್ತೇ ಆಹನತಿ ಭುಸೋ ಘಾತೇತೀತಿ ಬ್ಯಗ್ಘೋ। ಸೋ ಏವ ‘‘ವಿಯಗ್ಘೋ, ವಗ್ಘೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಪರಮ್ಪಿ ಪುಣ್ಡರೀಕೋತಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಂ। ದುಬ್ಬಲೇ ಸಕುಣೇ ಹನ್ತೀತಿ ಸಕುಣಗ್ಘಿ, ಸೇನೋ, ಅಯಂ ಪನ ಹನಧಾತು ದಿವಾದಿಗಣೇ ‘‘ಪಟಿಹಞ್ಞತೀ’’ತಿ ಅಕಮ್ಮಕಂ ಕತ್ತುಪದಂ ಜನೇತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ವೋಹಾರೋ ಲೋಕಿಯೇ ಸೋತೇ ಪಟಿಹಞ್ಞತೀ’’ತಿಆದಿಕಾ ಪಾಳಿಯೋ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ।
ಅನ ಪಾಣನೇ। ಪಾಣನಂ ಸಸನಂ। ಅನತಿ। ಆನಂ, ಪಾನಂ। ‘‘ತತ್ಥ ಆನನ್ತಿ ಅಸ್ಸಾಸೋ। ಪಾನನ್ತಿ ಪಸ್ಸಾಸೋ। ಏತೇಸು ಅಸ್ಸಾಸೋತಿ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮನವಾತೋ। ಪಸ್ಸಾಸೋತಿ ಅನ್ತೋ ಪವಿಸನವಾತೋ’’ತಿ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ, ಸುತ್ತನ್ತಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಆಗತಂ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿತೋ ನಿಕ್ಖಮನಕಾಲೇ ಪಠಮಂ ಅಬ್ಭನ್ತರವಾತೋ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ಪಚ್ಛಾ ಬಾಹಿರವಾತೋ ಸುಖುಮಂ ರಜಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಪವಿಸನ್ತೋ ತಾಲುಂ ಆಹಚ್ಚ ನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾಸೋತಿ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮನವಾತೋ, ಪಸ್ಸಾಸೋತಿ ಅನ್ತೋ ಪವಿಸನವಾತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತೇಸು ಅಸ್ಸಾಸೋ, ಬಹಿ ಉಟ್ಠಿತಸಸನಂ ಪಸ್ಸಾಸೋ। ಸುತ್ತನ್ತನಯೇನ ಪನ ಬಹಿ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾಪಿ ಅನ್ತೋ ಸಸನತೋ ಅಸ್ಸಾಸೋ। ಅನ್ತೋ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾಪಿ ಬಹಿ ಸಸನತೋ ಪಸ್ಸಾಸೋ। ಅಯಮೇವ ಚ ನಯೋ ‘‘ಅಸ್ಸಾಸಾದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ ಸತಿಯಾ ಅನುಗಚ್ಛತೋ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಿಕ್ಖೇಪಗತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಕಾಯೋಪಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಸಾರದ್ಧಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ ಇಞ್ಜಿತಾ ಚ ಫನ್ದಿತಾ ಚಾ’’ತಿ, ‘‘ಪಸ್ಸಾಸಾದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ ಸತಿಯಾ ಅನುಗಚ್ಛತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ವಿಕ್ಖೇಪಗತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಕಾಯೋಪಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಸಾರದ್ಧಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ ಇಞ್ಜಿತಾ ಚ ಫನ್ದಿತಾ ಚಾ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಧನ ಧಞ್ಞೇ। ಧನನಂ ಧಞ್ಞಂ, ಸಿರಿಪುಞ್ಞಪಞ್ಞಾನಂ ಸಮ್ಪದಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಧಾತುಅತ್ಥೋ ಹಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಭಾವವಸೇನ ಕಥಿಯತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ವಕ್ಕರುಕ್ಖತಚೇತಿ ಏವಮಾದಿಪ್ಪಭೇದಂ। ಯಥಾ ಭಾವತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನೇನ ಯಪಚ್ಚಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಕಾರಸ್ಸ ಯ್ಯಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಥೇನನಂ ಥೇಯ್ಯನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಮಿಧ ಯಪಚ್ಚಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಕಾರಸ್ಸ ಞ್ಞಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಧನನಂ ಧಞ್ಞನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಧನಿನೋ ವಾ ಭಾವೋ ಧಞ್ಞಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಧಞ್ಞೇ। ಧನ್ತಿ, ಧನತಿ। ಧನಿತಂ। ಧಞ್ಞಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಧಞ್ಞಸದ್ದೇನ ಸಿರಿಪುಞ್ಞಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪದಾ ಗಹಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಧಞ್ಞಪುಞ್ಞಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನಂ ಪುತ್ತಂ ವಿಜಾಯೀ’’ತಿಆದೀಸು ಧಞ್ಞಸದ್ದೇನ ಸಿರಿಪಞ್ಞಾವ ಗಹೇತಬ್ಬಾ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಸುಂ ವಚನತೋ।
‘‘ನದತೋ ಪರಿಸಾಯನ್ತೇ, ವಾದಿತಬ್ಬಪಹಾರಿನೋ।
ಯೇ ತೇ ದಕ್ಖನ್ತಿ ವದನಂ, ಧಞ್ಞಾ ತೇ ನರಪುಙ್ಗವ॥
ದೀಘಙ್ಗುಲೀ ತಮ್ಬನಖೇ, ಸುಭೇ ಆಯತಪಣ್ಹಿಕೇ।
ಯೇ ಪಾದೇ ಪಣಮಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇಪಿ ಧಞ್ಞಾ ಗುಣನ್ಧರ॥
ಮಧುರಾನಿ ಪಹಟ್ಠಾನಿ, ದೋಸಗ್ಘಾನಿ ಹಿತಾನಿ ಚ।
ಯೇತೇವಾಕ್ಯಾನಿ ಸೋಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇಪಿ ಧಞ್ಞಾನರುತ್ತಮಾ’’ತಿ
ಏವಮಾದೀಸು ಧಞ್ಞಸದ್ದೇನ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಪದಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ಪುಞ್ಞಸಮ್ಪದಾಯ ವಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಿರಿಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪದಾಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ಇದಮೇತ್ಥ ನಿಬ್ಬಚನಂ ‘‘ಧಞ್ಞಂ ಸಿರಿಪುಞ್ಞಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪದಾ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಧಞ್ಞಾ’’ತಿ। ‘‘ಧಞ್ಞಂ ಮಙ್ಗಲಸಮ್ಮತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತು ‘‘ಉತ್ತಮರತನಂ ಇದ’’ನ್ತಿ ಧನಾಯಿತಬ್ಬಂ ಸದ್ಧಾಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಧಞ್ಞಂ, ಸಿರಿಸಮ್ಪನ್ನಂ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಪನ್ನಂ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ। ‘‘ಧಞ್ಞಂ ಧನಂ ರಜತಂ ಜಾತರೂಪ’’ನ್ತಿ ಚ ಆದೀಸು ‘‘ನತ್ಥಿ ಧಞ್ಞಸಮಂ ಧನ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಧನಾಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಧಞ್ಞಂ, ಕಿಂ ತಂ? ಪುಬ್ಬಣ್ಣಂ। ಅಪಿಚ ಓಸಧಿವಿಸೇಸೋಪಿ ಧಞ್ಞನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಧನಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಪನ ಸಮಾಸವಸೇನ ‘‘ಅಧನೋ, ನಿದ್ಧನೋ’’ತಿ ಚ ನತ್ಥಿ ಧನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೇನ ದಲಿದ್ದಪುಗ್ಗಲೋ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ನಿಧನಂ ಯಾತೀ’’ತಿಏತ್ಥ ತು ಕಮ್ಪನತ್ಥವಾಚಕಸ್ಸ ಧೂಧಾತುಸ್ಸ ವಸೇನ ವಿನಾಸೋ ನಿಧನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ।
ಮುನ ಗತಿಯಂ। ಮುನತಿ।
ಚಿನೇ ಮಞ್ಞನಾಯಂ। ಅಲುತ್ತನ್ತೋಯಂ ಧಾತು, ಯಥಾ ಗಿಲೇ, ಯಥಾ ಚ ಮಿಲೇ। ಚಿನಾಯತಿ, ಓಚಿನಾಯತಿ। ‘‘ಸಬ್ಬೋ ತಂ ಜನೋ ಓಚಿನಾಯತೂ’’ತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ಓಚಿನಾಯತತಿ ಅವಮಞ್ಞತೂತಿ।
ಇತಿ ಭೂವಾದಿಗಣೇ ತವಗ್ಗನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ
ಸಮತ್ತಾನಿ।
ಪಕಾರನ್ತಧಾತು
ಇದಾನಿ ಪವಗ್ಗನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತೇ –
ಪಾ ಪಾನೇ। ಪಾನಂ ಪಿವನಂ। ‘‘ಪಾತಿ, ಪಾನ್ತಿ। ಪಾತು, ಪಾನ್ತು’’ ಇಚ್ಚಾದಿ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ಖಿಪ್ಪಂ ಗೀವಂ ಪಸಾರೇಹಿ, ನ ತೇ ದಸ್ಸಾಮಿ ಜೀವಿತಂ।
ಅಯಞ್ಹಿತೇ ಮಯಾ ರೂಳ್ಹೋ, ಸರೋ ಪಾಸ್ಸತಿ ಲೋಹಿತನ್ತಿ॥
ಅತ್ರ ಪಾಸ್ಸತೀತಿ ಪಿವಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಪಾಸ್ಸತಿ, ಪಾಸ್ಸನ್ತಿ। ಪಾಸ್ಸಸಿ, ಪಾಸ್ಸಥ। ಪಾಸ್ಸಾಮಿ, ಪಾಸ್ಸಾಮ’’ ಇಚ್ಚಾದಿನಾ, ‘‘ಅಪಸ್ಸಾ, ಅಪಸ್ಸಂಸು’’ ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಚ ನಯೇನ ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ನಯಞ್ಞೂಹಿ। ಕೋ ಹಿ ಸಮತ್ಥೋ ಸಬ್ಬಾನಿ ಬುದ್ಧವಚನಸಾಗರೇ ವಿಚಿತ್ರಾನಿ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣರೂಪನ್ತರರತನಾನಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾಸುಪಿ ಧಾತೂಸು ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಗಹಣೂಪಾಯಮತ್ತಮೇವ ದಸ್ಸಿತಂ। ಪಿವತಿ, ಪಿವನ್ತಿ। ಪಿವಂ, ಪಿವನ್ತೋ, ಪಿವಮಾನೋ, ಪಿವಂ ಭಾಗಿರಸೋದಕಂ। ಕಾರಿತೇ ಕುಮಾರಂ ಖೀರಂ ಪಾಯೇತಿ। ಮುಹುತ್ತಂ ತಣ್ಹಾಸಮನಂ, ಖೀರಂ ತ್ವಂ ಪಾಯಿತೋ ಮಯಾ। ಕಮ್ಮೇ ಪೀಯತಿ, ಪೀತಂ। ತುಮಾದೀಸು ‘‘ಪಾತುಂ, ಪಿವಿತುಂ, ಪಿತ್ವಾ, ಪಿವಿತ್ವಾ, ಪಾಯೇತ್ವಾ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ಪಾಳಿನಯಾನುರೂಪೇನ ಸದ್ದರೂಪಾನಿ ಏವಮೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಪಾ ರಕ್ಖಣೇ। ಪಾತಿ। ನಿಪಾತಿ। ಪಿತಾ, ಗೋಪೋ।
ಪಾ ಪೂರಣೇ। ಪಾತಿ, ವಿಪ್ಪಾತಿ। ವಿಪ್ಪೋ।
ವಿಪ್ಪೋತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ। ಸೋ ಹಿ ವಿಪ್ಪೇತಿ ಪೂರೇತಿ ವಿಸಿಟ್ಠೇನ ವೇದುಚ್ಚಾರಣಾದಿನಾ ಅತ್ತನೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕಮ್ಮೇನ ಲೋಕಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಅತ್ತನೋ ಚ ಹದಯೇ ವೇದಾನೀತಿ ವಿಪ್ಪೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಜಾತೋ ವಿಪ್ಪಕುಲೇ ಅಹ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ‘‘ವಿಪ್ಪೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಸ ಕುಲಂ ವಿಪ್ಪಕುಲನ್ತಿ।
ಪೂ ಪವನೇ। ಪವತಿ। ಪುತ್ತೋ, ಪುಞ್ಞಂ। ಏತ್ಥ ಪುತ್ತೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಕುಲಂ ಪವತಿ ಸೋಧೇತೀತಿ ಪುತ್ತೋ। ಕಿಯಾದಿಗಣಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ‘‘ಪುನಾತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
ಪುತ್ತೋ’ತ್ರಜೋ ಸುತೋ ಸೂನು,
ತನುಜೋ ತನಯೋ’ರಸೋ।
ಪುತ್ತನತ್ತಾದಯೋ ಚಾಥ,
ಅಪಚ್ಚನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚರೇ॥
ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಮ್ಹಿ
ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸೇಸಟ್ಠಾನೇಸು, ಯಥಾರಹಮುದೀರಯೇ।
ಪಾಳಿಯಞ್ಹಿ ಅತ್ರಜಾತಿ, ಇತ್ಥೀ ಪುತ್ತೀ ಕಥಿಯತಿ।
ಏತ್ಥ ಪನ –
‘‘ತತೋ ದ್ವೇ ಸತ್ತರತ್ತಸ್ಸ, ವೇದೇಹಸ್ಸತ್ರಜಾ ಪಿಯಾ।
ರಾಜಕಞ್ಞಾ ರುಚಾ ನಾಮ, ಧಾತಿಮಾತರಮಬ್ರವೀ’’ತಿ
ಅಯಂ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ‘‘ಪುತ್ತೀ, ಧೀತಾ, ದುಹಿತಾ, ಅತ್ತಜಾ’’ತಿ ಇಚ್ಚೇತೇ ಪರಿಯಾಯಾ। ಏವಂ ಅತ್ರಜಾತಿ ಇತ್ಥಿವಾಚಕಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ಸುತಸದ್ದಾದೀಸುಪಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗನಯೋ ಲಬ್ಭಮಾನಾಲಬ್ಭಮಾನವಸೇನ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹಿ ಲೋಕೇ ‘‘ವೇಸ್ಸೋ, ಸುದ್ದೋ, ನರೋ, ಕಿಂಪುರಿಸೋ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಂ ಯುಗಳಭಾವೇನ ‘‘ವೇಸ್ಸೀ, ಸುದ್ದೀ, ನಾರೀ, ಕಿಂಪುರಿಸೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಇತ್ಥಿವಾಚಕಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ‘‘ಪುರಿಸೋ ಪುಮಾ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಂ ಪನ ಯುಗಳಭಾವೇನ ಇತ್ಥಿವಾಚಕಾನಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾನಿ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಪುಞ್ಞನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಕಾರಕಂ ಪವತಿ ಸೋಧೇತೀತಿ ಪುಞ್ಞಂ। ಕಿಯಾದಿಗಣಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಪುನಾತೀತಿ ಪುಞ್ಞನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ।
ಅಞ್ಞೋ ಅತ್ಥೋಪಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ನಿರುತ್ತಿಲಕ್ಖಣಸ್ಸಿತೋ।
ತಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಞೇಯ್ಯಂ, ಜನಪೂಜಾದಿತೋ ಇಧ॥
ಪರಂ ಪುಜ್ಜಭವಂ ಜನೇತೀತಿ ಪುಞ್ಞಂ। ಸದಾ ಪೂಜಿತಂ ವಾ ಜನೇತೀತಿ ಪುಞ್ಞಂ। ಜನಂ ಅತ್ತಕಾರಂ ಪುನಾತೀತಿ ಪುಞ್ಞಂ। ಅಸೇಸಂ ಅಪುಞ್ಞಂ ಪುನಾತೀತಿ ಪುಞ್ಞಂ।
ಕಲ್ಯಾಣಂ ಕುಸಲಂ ಪುಞ್ಞಂ, ಸುಭಮಿಚ್ಚೇವ ನಿದ್ದಿಸೇ।
ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕುಸಲಸ್ಸಾಧಿ-ವಚನಂ ವಚನೇ ಪಟು॥
ಪೇ ಗತಿಯಂ। ಪೇತಿ, ಪೇನ್ತಿ। ಪೇಸಿ, ಪೇಥ। ಇಧ ಭಿಕ್ಖವೇ ಏಕಚ್ಚೋ ಅಸ್ಸಖಳುಙ್ಕೋ ಪೇಹೀತಿ ವುತ್ತೋ ವಿದ್ಧೋ ಸಮಾನೋ ಚೋದಿತೋ ಸಾರಥಿನಾ ಪಚ್ಛತೋ ಪಟಿಸಕ್ಕತಿ, ಪಿಟ್ಠಿತೋ ರಥಂ ಪಟಿವತ್ತೇತಿ। ಉಮ್ಮಗ್ಗಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಉಬ್ಬಟುಮಂ ರಥಂ ಕರೋತಿ।
ಪೇ ವುದ್ಧಿಯಂ ಪಯತಿ। ಪಾಯೋ, ಅಪಾಯೋ। ಏತ್ಥ ಅಪಾಯೋತಿ ನತ್ಥಿ ಪಾಯೋ ವುದ್ಧಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಅಪಾಯೋ। ಅಯಧಾತುವಸೇನಪಿ ಅತ್ಥೋ ನೇತಬ್ಬೋ, ಅಯತೋ ವುದ್ಧಿತೋ, ಸುಖತೋ ವಾ ಅಪೇತೋತಿ ಅಪಾಯೋ, ನಿರಯತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಪೇತ್ತಿವಿಸಯಅಸುರಕಾಯಾ।
ಪೇ ಸೋಸನೇ। ಪಾಯತಿ, ಪಯತಿ ವಾ। ನಿಪಕೋ। ಏತ್ಥ ನಿಪಕೋ ನಿಪಯತಿ ವಿಸೋಸೇತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ, ತತೋ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ನಿಪಾತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ನಿಪಕೋ, ಸಮ್ಪಜಾನೋ।
ಗುಪ ರಕ್ಖಣೇ। ಗೋಪತಿ। ಗೋಪಕೋ।
ನಗರಂ ಯಥಾ ಪಚ್ಚನ್ತಂ, ಗುತ್ತಂ ಸಾನ್ತರಬಾಹಿರಂ।
ಏವಂ ಗೋಪೇಥ ಅತ್ತಾನಂ, ಖಣೋ ವೇ ಮಾ ಉಪಚ್ಚಗಾ।
ಗೋಪೇಥಾತಿ ಗೋಪೇಯ್ಯ ರಕ್ಖೇಯ್ಯ।
ವಪ ಸನ್ತಾನೇ। ವಪತಿ।
ಸಪ ಸಮವಾಯೇ। ಸಪತಿ।
ಚುಪ ಮನ್ದಗತಿಯಂ। ಚೋಪತಿ।
ತುಪ ಹಿಂಸಾಯಂ। ತೋಪತಿ। ತುಪ್ಪತಿ।
ಗುಪ ಗೋಪನಜಿಗುಚ್ಛನೇಸು। ಗೋಪತಿ, ಜಿಗುಚ್ಛತಿ। ಜಿಗುಚ್ಛಂ, ಜಿಗುಚ್ಛಮಾನೋ। ಜೇಗುಚ್ಛೀ। ಜಿಗುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ।
ಕಪು ಹಿಂಸಾತಕ್ಕಲಗನ್ಧೇಸು। ಕಪ್ಪತಿ। ಕಪ್ಪೂರೋ।
ಕಪು ಸಾಮತ್ಥಿಯೇ। ಇದಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಕಪ್ಪತಿ। ನೇತಂ ಅಮ್ಹೇಸು ಕಪ್ಪತಿ।
ಕಪ ಕರುಣಾಯಂ। ಕಪತಿ। ಕಪಣೋ, ಕಾಪಞ್ಞಂ। ತತ್ಥ ಕಪತೀತಿ ಕರುಣಾಯತಿ, ಕಾಪಞ್ಞನ್ತಿ ಕಪಣಭಾವೋ।
ಸಪ ಅಕ್ಕೋಸೇ। ಸಪತಿ। ಸಪಥೋ, ಅಭಿಸಪಥೋ, ಅಭಿಸಪಿತೋ, ಸಪನಕೋ।
ವಪ ಬೀಜನಿಕ್ಖೇಪೇ। ಬೀಜಂ ವಪತಿ। ವಾಪಕೋ। ವಾಪಿತಂ ಧಞ್ಞಂ। ವುತ್ತಂ ಬೀಜಂ ಪುರಿಸೇನ। ಬೀಜಂ ವಪ್ಪತಿ। ವಪ್ಪಮಙ್ಗಲಂ।
ಸುಪ ಸಯನೇ। ಸುಪತಿ। ಸುಖಂ ಸುಪನ್ತಿ ಮುನಯೋ, ಯೇ ಇತ್ಥೀಸು ನ ಬಜ್ಝರೇ। ಸುತ್ತೋ ಪುರಿಸೋ, ಸುಪನಂ, ಸುತ್ತಂ।
ಖಿಪ ಪೇರಣೇ। ಪೇರಣಂ ಚುಣ್ಣಿಕರಣಂ ಪಿಸನಂ। ಖೇಪತಿ। ಖೇಪಕೋ।
ಖಿಪ ಅಬ್ಯತ್ತಸದ್ದೇ। ಖಿಪತಿ। ಖಿಪಿತಸದ್ದೋ। ಯದಾ ಚ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ, ಖಿಪಿ ಲೋಕಗ್ಗನಾಯಕೋ।
ಖಿಪ ಛಡ್ಡನೋ। ಖಿಪತಿ, ಉಕ್ಖಿಪತಿ, ವಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಅವಖಿಪತಿ, ಸಂಖಿಪತಿ। ಖಿತ್ತಂ, ಉಕ್ಖಿತ್ತಂ, ಪಕ್ಖಿತ್ತಂ, ವಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ।
ಓಪ ನಿಟ್ಠುಭನೇ। ನಿಟ್ಠುಭನಂ ಖೇಳಪಾತನಂ। ಓಪತಿ। ಓಸಧಂ ಸಙ್ಖರಿತ್ವಾ ಮುಖೇ ಖೇಳಂ ಓಪಿ।
ಲಿಪಿ ಉಪಲೇಪೇ। ಲೇಪತಿ। ಲಿತ್ತಂ ಪರಮೇನ ತೇಜಸಾ।
ಖಿಪಿ ಗತಿಯಂ। ಖಿಮ್ಪತಿ।
ಡಿಪ ಖೇಪೇ। ಡೇಪತಿ।
ನಿದಪಿ ನಿದಮ್ಪನೇ। ನಿದಮ್ಪನಂ ನಾಮ ಸಸ್ಸರುಕ್ಖಾದೀಸು ವೀಹಿಸೀಸಂ ವಾ ವರಕಸೀಸಂ ವಾ ಅಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಖುದ್ದಕಸಾಖಂ ವಾ ಅಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ಯಥಾಠಿತಮೇವ ಹತ್ಥೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಬೀಜಮತ್ತಸ್ಸೇವ ವಾ ಪಣ್ಣಮತ್ತಸ್ಸೇವ ವಾ ಗಹಣಂ। ಪುರಿಸೋ ವೀಹಿಸೀಸಂ ನಿದಮ್ಪತಿ, ರುಕ್ಖಪತ್ತಂ ನಿದಮ್ಪತಿ। ನಿದಮ್ಪಕೋ, ನಿದಮ್ಪಿತಂ, ನಿದಮ್ಪಿತುಂ, ನಿದಮ್ಪಿತ್ವಾ।
ತಪ ದಿತ್ತಿಯಂ। ದಿತ್ತಿ ವಿರೋಚನಂ। ದಿವಾ ತಪತಿಆದಿಚ್ಚೋ।
ತಪ ಉಬ್ಬೇಗೇ। ಉಬ್ಬೇಗೋ ಉತ್ರಾಸೋ ಭೀರುತಾ। ತಪತಿ, ಉತ್ತಪತಿ। ಓತ್ತಪ್ಪಂ, ಓತ್ತಪ್ಪಿಯಂ ಧನಂ।
ತಪ ಧೂಪ ಸನ್ತಾಪೇ। ತಪತಿ। ತಪೋಧನಂ, ಆತಾಪೋ। ಆತಾಪೀ। ಆತಪಂ। ಧೂಪತಿ, ಸನ್ಧೂಪನೋ, ಕಮ್ಮೇ ತಾಪಿಯತಿ। ಧೂಪಿಯತಿ। ಭಾವೇ ತಾಪನಂ, ತಾಪೋ, ಪರಿತಾಪೋ, ಸನ್ತಾಪೋ। ಧೂಪನಂ।
ಪಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಫಕಾರನ್ತಧಾತು
ಪುಪ್ಫ ವಿಕಸನೇ। ಅಕಮ್ಮಕೋ ಚಾಯಂ ಸಕಮ್ಮಕೋ ಚ। ಪುಪ್ಫತಿ। ಪುಪ್ಫಂ, ಪುಪ್ಫನಂ, ಪುಪ್ಫಿತೋ, ಪುಪ್ಫಿತುಂ, ಪುಪ್ಫಿತ್ವಾ। ಪುಪ್ಫನ್ತಿ ಪುಪ್ಫಿನೋ ದುಮಾ। ಥಲಜಾ ದಕಜಾ ಪುಪ್ಫಾ, ಸಬ್ಬೇ ಪುಪ್ಫನ್ತಿ ತಾವದೇ। ಮಞ್ಜೂಸಕೋ ನಾಮ ರುಕ್ಖೋ ಯತ್ತಕಾನಿ ಉದಕೇ ವಾ ಥಲೇ ವಾ ಪುಪ್ಫಾನಿ, ಸಬ್ಬಾನಿ ಪುಪ್ಫತಿ।
ತುಫ ಹಿಂಸಾಯಂ। ತೋಫತಿ।
ದಫ ದಫಿ ವಪ್ಫ ಗತಿಯಂ। ದಫತಿ। ದಮ್ಫತಿ। ವಪ್ಫತಿ।
ದಿಫ ಕಥನಯುದ್ಧನಿನ್ದಾಹಿಂಸಾದಾನೇಸು। ದೇಫತಿ। ದೇಫೋ।
ತಫ ತಿತ್ತಿಯಂ। ತಿತ್ತಿ ತಪ್ಪನಂ, ತಫತಿ।
ದುಫ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ। ಉಪಕ್ಕಿಲಿಸ್ಸನಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೋ। ದೋಫತಿ।
ಗುಫ ಗನ್ಥೇ। ಗನ್ಥೋ ಗನ್ಥಿಕರಣಂ। ಗೋಫತಿ।
ಫಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಬಕಾರನ್ತಧಾತು
ಭಬ್ಬ ಹಿಂಸಾಯಂ। ಭಬ್ಬತಿ। ಭಬ್ಬೋ।
ಪಬ್ಬ ವಬ್ಬ ಮಬ್ಬ ಕಬ್ಬ ಖಬ್ಬ ಗಬ್ಬ ಸಬ್ಬ ಚಬ್ಬ ಗತಿಯಂ। ಪಬ್ಬತಿ। ವಬ್ಬತಿ। ಮಬ್ಬತಿ। ಕಬ್ಬತಿ। ಖಬ್ಬತಿ। ಗಬ್ಬತಿ। ಸಬ್ಬತಿ। ಚಬ್ಬತಿ।
ಅಬ್ಬ ಸಬ್ಬ ಹಿಂಸಾಯಞ್ಚ। ಗತ್ಯಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಚಕಾರೋ। ಅಬ್ಬತಿ। ಸಬ್ಬತಿ।
ಕುಬಿ ಅಚ್ಛಾದನೇ। ಕುಬ್ಬತಿ।
ಲುಬಿ ತುಬಿ ಅದ್ದನೇ। ಲುಮ್ಬತಿ। ತುಮ್ಬತಿ। ಲುಮ್ಬಿನೀವನಂ। ಉದಕತುಮ್ಬೋ। ಅಥೋಪಿ ದ್ವೇ ಚ ತುಮ್ಬಾನಿ।
ಚುಬಿ ವದನಸಂಯೋಗೇ। ಪುತ್ತಂ ಮುದ್ಧನಿ ಚುಮ್ಬತಿ। ಮುಖೇ ಚುಮ್ಬತಿ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ ‘‘ಯದಿ ವದನಸಂಯೋಗೇ ಚುಬಿಧಾತು ವತ್ತತಿ, ಕಥಂ ಅಮ್ಬುಧರಬಿನ್ದುಚುಮ್ಬಿತಕೂಟೋತಿ ಏತ್ಥ ಅವದನೇ ಅವಿಞ್ಞಾಣಕೇ ಪಬ್ಬತಕೂಟೇ ಅಮ್ಬುಧರಬಿನ್ದೂನಂ ಚುಮ್ಬನಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ತಂ ಪನ ಚುಮ್ಬನಾಕಾರಸದಿಸೇನಾಕಾರೇನ ಸಮ್ಭವಂ ಚೇತಸಿ ಠಪೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ಯಥಾ ಅದಸ್ಸನಸಮ್ಭವೇಪಿ ದಸ್ಸನಸದಿಸೇನಾಕಾರೇನ ಸಮ್ಭೂತತ್ತಾ ‘‘ರೋದನ್ತೇ ದಾರಕೇ ದಿಸ್ವಾ, ಉಬ್ಬಿದ್ಧಾ ವಿಪುಲಾ ದುಮಾ’’ತಿ ಅಚಕ್ಖುಕಾನಮ್ಪಿ ರುಕ್ಖಾನಂ ದಸ್ಸನಂ ವುತ್ತಂ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಚುಮ್ಬನಾಕಾರಸದಿಸೇನಾಕಾರೇನ ಸಮ್ಭೂತತ್ತಾ ಅವದನಾನಮ್ಪಿ ಅಮ್ಬುಧರಬಿನ್ದೂನಂ ಚುಮ್ಬನಂ ವುತ್ತಂ। ಸಭಾವತೋ ಪನ ಅವಿಞ್ಞಾಣಕಾನಂ ದಸ್ಸನಚುಮ್ಬನಾದೀನಿ ಚ ನತ್ಥಿ, ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಾನಂಯೇವ ತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಅಯಂ ನಯೋ ಕಮು ಪದವಿಕ್ಖೇಪೇತಿಆದೀಸುಪಿ ನೇತಬ್ಬೋ।
ಉಬ್ಬಿ ತುಬ್ಬಿ ಥುಬ್ಬಿ ದುಬ್ಬಿ ಧುಬ್ಬಿ ಹಿಂಸತ್ಥಾ। ಉಬ್ಬತಿ। ತುಬ್ಬತಿ। ಥುಬ್ಬತಿ। ದುಬ್ಬತಿ। ದುಬ್ಬಾ। ಧುಬ್ಬತಿ। ಏತ್ಥ ದುಬ್ಬಾತಿ ದಬ್ಬತಿಣಂ, ಯಂ ‘‘ತಿರಿಯಾ ನಾಮ ತಿಣಜಾತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ದುಬ್ಬಾತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ, ದಬ್ಬನ್ತಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಮುಬ್ಬಿ ಬನ್ಧನೇ। ಮುಬ್ಬತಿ।
ಕುಬ್ಬಿ ಉಗ್ಗಮೇ। ಕುಬ್ಬತಿ।
ಪುಬ್ಬ ಪಬ್ಬ ಸಬ್ಬ ಪೂರಣೇ। ಪುಬ್ಬತಿ। ಪಬ್ಬತಿ। ಸಬ್ಬತಿ। ಏತ್ತ ಸಿಯಾ ‘‘ನನು ಭೋ ಪುಬ್ಬಸಬ್ಬಸದ್ದಾ ಸಬ್ಬನಾಮಾನಿ, ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತೇ ಧಾತುಚಿನ್ತಾಯಂ ಗಹಿತಾ’’ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಸಬ್ಬನಾಮೇಸು ಚ ತುಮನ್ತಾದಿವಿರಹಿತೇಸು ಚ ನಿಪಾತೇಸು ಉಪಸಗ್ಗೇಸು ಚ ಧಾತುಚಿನ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಇಮಾನಿ ಪನ ಸಬ್ಬನಾಮಾನಿ ನ ಹೋನ್ತಿ। ಕೇವಲಂ ಸುತಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಬ್ಬನಾಮಾನಿ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ, ತೇನ ತೇ ತಬ್ಭಾವಮುತ್ತತ್ತಾ ಧಾತುಚಿನ್ತಾಯಂ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ಗಹಿತಾ ‘‘ಪುಬ್ಬತಿ ಸಬ್ಬತೀ’’ತಿ ಪಯೋಗದಸ್ಸನತೋತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಏತಾನಿ ರೂಪಾನಿ ನ ಸನ್ತೀತಿ? ಅನಾಗಮನಭಾವೇನ ನ ಸನ್ತಿ, ನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಭಾವೇನ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಬುದ್ಧವಚನೇಸು ಏತಾನಿ ರೂಪಾನಿ ನ ಸನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ಪೋರಾಣೇಹಿ ಅನುಮತಾ ಪುರಾಣಭಾಸಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ, ಯಥಾ ‘‘ನಾಥತೀತಿ ನಾಥೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ನಾಥತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಇಮಾನಿಪಿ। ತಸ್ಮಾ ವೋಹಾರೇಸು ವಿಞ್ಞೂನಂ ಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಾಯ ಸಾಸನೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾಪಿ ಸಾಸನಾನುರೂಪಾ ಲೋಕಿಕಪ್ಪಯೋಗಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬತಿ ಸಬ್ಬತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ। ಏಸ ನಯೋ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ಠಾನೇಸು ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಚಮ್ಬ ಅದನೇ। ಚಮ್ಬತಿ।
ಕಬ್ಬ ಖಬ್ಬ ಗಬ್ಬ ದಬ್ಬೇ। ದಬ್ಬೋ ಅಹಙ್ಕಾರೋ। ಕಬ್ಬತಿ। ಖಬ್ಬತಿ। ಗಬ್ಬತಿ।
ಅಬಿ ದಬಿ ಸದ್ದೇ। ಅಮ್ಬತಿ। ಅಮ್ಬಾ, ಅಮ್ಬು। ದಮ್ಬತಿ।
ಲಬಿ ಅವಸಂಸನೇ। ಅವಸಂಸನಂ ಅವಲಮ್ಬನಂ। ಲಮ್ಬತಿ, ವಿಲಮ್ಬತಿ, ಬ್ಯಾಲಮ್ಬತಿ। ನೀಚೇ ಚೋ’ಲಮ್ಬತೇ ಸೂರಿಯೋ। ಆಲಮ್ಬತಿ ಅಕಾರೋ ಹಿ ತಬ್ಭಾವೇ।
ಬಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಭಕಾರನ್ತಧಾತು
ಭಾ ದಿತ್ತಿಯಂ। ಚನ್ದೋ ಭಾತಿ, ಪಞ್ಹಾ ಮಂ ಪಟಿಭಾತಿ। ರತ್ತಿ ವಿಭಾತಿ। ಭಾಣು, ಪಟಿಭಾನಂ। ವಿಭಾತಾ ರತ್ತಿ।
ಭೀ ಭಯೇ। ಭಾಯತಿ। ಭಯಂ, ಭಯಾನಕೋ, ಭೀಮೋ, ಭೀಮಸೇನೋ, ಭೀರು, ಭೀರುಕೋ, ಭೀರುಕಜಾತಿಕೋ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ಭಾಯೇತಿ, ಭಾಯಯತಿ, ಭಾಯಾಪೇತಿ, ಭಾಯಾಪಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ।
ಸಭು ಸಮ್ಭು ಹಿಂಸಾಯಂ। ಸಭತಿ। ಸಮ್ಭತಿ।
ಸುಮ್ಭ ಭಾಸನೇ ಚ। ಚಕಾರೋ ಹಿಂಸಾಪೇಕ್ಖಕೋ। ಸುಮ್ಭತಿ। ಸುಮ್ಭೋ। ಕುಸುಮ್ಭೋ।
ಏತ್ಥ ಸುಮ್ಭೋತಿ ಆವಾಟೋ। ‘‘ಸುಮ್ಭಂ ನಿಕ್ಖನಾಹೀ’’ತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ। ಕುಸುಮ್ಭೋತಿ ಖುದ್ದಕಆವಾಟೋ, ‘‘ಪಬ್ಬತಕನ್ದರಪದರಸಾಖಾಪರಿಪೂರಾ ಕುಸುಮ್ಭೇ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೀ’’ತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ।
ಅಬ್ಭ ವಬ್ಭ ಮಬ್ಭ ಗತಿಯಂ। ಅಬ್ಭತಿ। ಅಬ್ಭೋ। ವಬ್ಭತಿ। ಮಬ್ಭತಿ।
ಏತ್ಥ ಅಬ್ಭೋತಿ ಮೇಘೋ। ಸೋ ಹಿ ಅಬ್ಭತಿ ಅನೇಕಸತಪಟಲೋ ಹುತ್ವಾ ಗಚ್ಛತೀತಿ ‘‘ಅಬ್ಭೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ವಿಜ್ಜುಮಾಲೀ ಸತಕ್ಕಕೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸತಕ್ಕಕೂತಿ ಚ ಅನೇಕಸತಪಟಲೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಅಬ್ಭಸದ್ದೋ ತಿಲಿಙ್ಗಿಕೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಥಾ
ಇಮಾನಿ ಪನ ಮೇಘಸ್ಸ ನಾಮಾನಿ –
ಮೇಘೋ ವಲಾಹಕೋ ಲಙ್ಘಿ, ಜೀಮೂತೋ ಅಮ್ಬುದೋ ಘನೋ।
ಧಾರಾಧರೋ ಅಮ್ಬುಧರೋ, ಪಜ್ಜುನ್ನೋ ಹಿಮಗಬ್ಭಕೋ॥
ಯಭ ಮೇಥುನೇ। ಮಿಥುನಸ್ಸ ಜನದ್ವಯಸ್ಸ ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಮೇಥೂನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಮೇಥುನೇ ಯಭಧಾತು ವತ್ತತಿ। ಯಭತಿ। ಯಾಭಸ್ಸಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಮೇಥುನ’’ನ್ತಿ ಏಸಾ ಸಬ್ಭಿವಾಚಾ, ಲಜ್ಜಾಸಮ್ಪನ್ನೇಹಿ ಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾಸಾಭಾವತೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಮೇಥುನೋ ಧಮ್ಮೋ ನ ಪಟಿಸೇವಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ನ ಮೇ ರಾಜಾ ಸಖಾ ಹೋತಿ, ನ ರಾಜಾ ಹೋತಿ ಮೇಥುನೋ’’ತಿ ಚ ಸೋಭನೇ ವಾಚಾವಿಸಯೇ ಅಯಂ ಭಾಸಾ ಆಗತಾ। ‘‘ಯಭತೀ’’ತಿಆದಿಕಾ ಪನ ಭಾಸಾ ‘‘ಸಿಖರಣೀ’’ತಿಆದಿಕಾ ಭಾಸಾ ವಿಯ ಅಸಮ್ಭಿವಾಚಾ। ನ ಹಿ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಲೋಕಿಯಜನೋಪಿ ಈದಿಸಿಂ ವಾಚಂ ಭಾಸತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅಧಿಮತ್ತುಕ್ಕಂಸಗತಹಿರೋತ್ತಪ್ಪೋಪಿ ಭಗವಾ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಸಞ್ಚೋದಿತಹದಯೋ ಲೋಕಾನುಕಮ್ಪಾಯ ಪರಿಸಮಜ್ಝೇ ಅಭಾಸಿ। ಅಹೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಮಹಾಕರುಣಾತಿ।
ಇಮಾನಿ ಪನ ಮೇಥುನಧಮ್ಮಸ್ಸ ನಾಮಾನಿ –
ಸಂವೇಸನಂ ನಿದ್ಧುವನಂ, ಮೇಥುನಂ ಸೂರತಂ ರತಂ।
ಬ್ಯಥಯೋ ಗಾಮಧಮ್ಮೋ ಚ, ಯಾಭಸ್ಸಂ ಮೋಹನಂ ರತಿ॥
ಅಸದ್ಧಮ್ಮೋ ಚ ವಸಲ-ಧಮ್ಮೋ ಮೀಳ್ಹಸುಖಮ್ಪಿ ಚ।
ದ್ವಯಂದ್ವಯಸಮಾಪತ್ತಿ, ದ್ವನ್ದೋ ಗಮ್ಮೋ’ದಕನ್ತಿಕೋ॥
ಸಿಭ ವಿಭ ಕತ್ಥನೇ। ಸಿಭತಿ। ವಿಭತಿ।
ದೇಭ ಅಭಿ ದಭಿ ಸದ್ದೇ। ದೇಭತಿ। ಅಮ್ಭತಿ। ಅಮ್ಭೋ। ದಮ್ಭತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಅಮ್ಭೋ ವುಚ್ಚತಿ ಉದಕಂ। ತಞ್ಹಿ ನಿಜ್ಜೀವಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಓಘಕಾಲಾದೀಸು ವಿಸ್ಸನ್ದಮಾನಂ ಅಮ್ಭತಿ ಸದ್ದಂ ಕರೋತೀತಿ ಅಮ್ಭೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಇಮಾನಿಸ್ಸ ನಾಮಾನಿ –
ಪಾನೀಯಂ ಉದಕಂ ತೋಯಂ, ಜಲಂ ಪಾತೋ ಚ ಅಮ್ಬು ಚ।
ದಕಂ ಕಂ ಸಲಿಲಂ ವಾರಿ, ಆಪೋ ಅಮ್ಭೋ ಪಪಮ್ಪಿ ಚ॥
ನೀರಞ್ಚ ಕೇಪುಕಂ ಪಾನಿ, ಅಮತಂ ಏಲಮೇವ ಚ,
ಆಪೋನಾಮಾನಿ ಏತಾನಿ, ಆಗತಾನಿ ತತೋ ತತೋ॥
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ವಾಲಗ್ಗೇಸು ಚ ಕೇಪುಕೇ। ಪಿವಿತಞ್ಚ ತೇಸಂ ಭುಸಂ ಹೋತಿ ಪಾನೀ’’ತಿಆದಯೋ ಪಯೋಗಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ।
ಥಭಿ ಖಭಿ ಪಟಿಬದ್ಧೇ ಥಮ್ಭತಿ, ವಿತ್ಥಮ್ಭತಿ। ಖಮ್ಭತಿ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭತಿ। ಥಮ್ಭೋ। ಥದ್ಧೋ, ಉಪತ್ಥಮ್ಭೋ। ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿನೀ। ವಿಕ್ಖಮ್ಭೋ। ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಕಿಲೇಸೋ।
ಜಭ ಜಭಿ ಗತ್ತವಿನಾಮೇ। ಜಭತಿ। ಜಮ್ಭತಿ, ವಿಜಮ್ಭತಿ। ವಿಜಮ್ಭನಂ, ವಿಜಮ್ಭಿತಾ। ವಿಜಮ್ಭನ್ತೋ, ವಿಜಮ್ಭಮಾನೋ, ವಿಜಮ್ಭಿತೋ।
ಸಬ್ಭ ಕಥನೇ। ಸಬ್ಭತಿ।
ವಬ್ಭ ಭೋಜನೇ। ವಬ್ಭತಿ।
ಗಬ್ಭ ಧಾರಣೇ। ಗಬ್ಭತಿ। ಗಬ್ಭೋ।
ಏತ್ಥ ಗಬ್ಭೋತಿ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ಕುಚ್ಛಿಗತಪುತ್ತೋಪಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಯಮೇಕರತ್ತಿಂ ಪಠಮಂ, ಗಬ್ಭೇ ವಸತಿ ಮಾಣವೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿ ‘‘ಗಬ್ಭೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಗಬ್ಭೋ ಮೇ ದೇವ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ। ಗಬ್ಭೋ ಚ ಪತಿತೋ ಛಮಾ’’ತಿ ಚ ಏತ್ಥ ಪನ ಕುಚ್ಛಿಗತಪುತ್ತೋ। ಅಪಿಚ ಗಬ್ಭೋತಿ ಆವಾಸವಿಸೇಸೋ। ‘‘ಗಬ್ಭಂ
ರಭ ರಾಭಸ್ಸೇ। ಆಪುಬ್ಬೋ ರಭ ಹಿಂಸಾಕರಣವಾಯಮನೇಸು। ರಾಭಸ್ಸಂ ರಾಭಸಭಾವೋ। ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಚಣ್ಡಾ ರುದ್ಧಾ ರಭಸಾ’’ತಿ ಏವಂ ಆಗತಾ।
ತತ್ಥ ರಭಸಾತಿ ಕರಣುತ್ತರಿಯಾ। ರಭತಿ, ಆರಭತಿ, ಸಮಾರಭತಿ, ಆರಮ್ಭತಿ। ರಭಸೋ। ಆರಮ್ಭೋ। ಸಮಾರಮ್ಭೋ, ಆರಭನ್ತೋ। ಸಮಾರಭನ್ತೋ। ಆರದ್ಧಂ ಮೇ ವೀರಿಯಂ। ಸಾರಮ್ಭಂ। ಅನಾರಮ್ಭಂ। ಸಾರಮ್ಭೋ ತೇ ನ ವಿಜ್ಜತಿ। ಪಕಾರಣಾರಮ್ಭೋ। ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋ। ಆರಭಿತುಂ। ಆರಭಿತ್ವಾ। ಆರಬ್ಭ।
ಏತ್ಥ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋತಿ ವೀರಿಯಸಙ್ಖಾತೋ ಆರಮ್ಭೋ। ಆರಮ್ಭಸದ್ದೋ ಕಮ್ಮೇ ಆಪತ್ತಿಯಂ ಕ್ರಿಯಾಯ ವೀರಿಯೇ ಹಿಂಸಾಯ ವಿಕೋಪನೇತಿ ಅನೇಕೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ಆಗತೋ।
‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ದುಕ್ಖಂ ಸಮ್ಭೋಭಿ, ಸಬ್ಬಂ ಆರಮ್ಭಪಚ್ಚಯಾ।
ಆರಮ್ಭಾನಂ ನಿರೋಧೇನ, ನತ್ಥಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ’’ತಿ
ಏತ್ಥ ಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಆರಮ್ಭೋತಿ ಆಗತಂ। ‘‘ಆರಮ್ಭತಿ ಚ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಚ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಆಪತ್ತಿ। ‘‘ಮಹಾಯಞ್ಞಾ ಮಹಾರಮ್ಭಾ, ನ ತೇ ಹೋನ್ತಿ ಮಹಪ್ಫಲ್ಲಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯೂಪುಸ್ಸಾಪನಾದಿಕ್ರಿಯಾ। ‘‘ಆರಮ್ಭಥ ನಿಕ್ಕಮಥ, ಯುಞ್ಜಥ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವೀರಿಯಂ। ‘‘ಸಮಣಂ ಗೋತಮಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪಾಣಂ ಆರಮ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿಂಸಾ। ‘‘ಬೀಜಗಾಮಭೂತಗಾಮಸಮಾರಮ್ಭಾ ಪಟಿವಿರತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಛೇದನಭಞ್ಜನಾದಿಕಂ ವಿಕೋಪನಂ। ಇಚ್ಚೇವಂ –
ಕಮ್ಮೇ
ವಿಕೋಪನೇ ಚ ಆರಮ್ಭ-ಸದ್ದೋ ಹೋತೀತಿ ನಿದ್ದಿಸೇ।
ಲಭ ಲಾಭೇ। ಲಭತಿ, ಲಬ್ಭತಿ। ಲಾಭೋ, ಲದ್ಧಂ, ಅಲತ್ಥ, ಅಲತ್ಥುಂ।
ಸುಭ ದಿತ್ತಿಯಂ। ಸೋಭತಿ। ಸೋಭಾ, ಸೋಭನಂ, ಸೋಭಿತೋ।
ಖುಭ ಸಞ್ಚಲನೇ। ಖೋಭತಿ, ಸಙ್ಖೋಭತಿ। ಹತ್ಥಿನಾಗೇ ಪದಿನ್ನಮ್ಹಿ, ಖುಬ್ಭಿತ್ಥ ನಗರಂ ತದಾ। ಖೋಭಾ, ಸಙ್ಖೋಭೋ।
ನಭ ತುಭ ಹಿಂಸಾಯಂ। ನಭತಿ। ತುಭತಿ।
ಸಮ್ಭ ವಿಸ್ಸಾಸೇ। ಸಮ್ಭತಿ। ಸಮ್ಭತ್ತಿ, ಸಮ್ಭತ್ತೋ।
ಲುಭ ವಿಮೋಹನೇ। ಲೋಭತಿ, ಪಲೋಭತಿ। ಥುಲ್ಲಕುಮಾರೀಪಲೋಭನಂ। ಕಾರಿತೇ ಪನ ‘‘ಲೋಭೇತಿ, ಪಲೋಭೇತಿ, ಪಲೋಭೇತ್ವಾ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ದಿವಾದಿಗಣಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ಗಿದ್ಧಿಯತ್ಥೇ ‘‘ಲುಬ್ಭತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ ಭವತಿ।
ದಭಿ ಗನ್ಥನೇ। ದಮ್ಭತಿ। ದಮ್ಭನಂ।
ರುಭಿ ನಿವಾರಣೇ। ರುಮ್ಭತಿ, ಸನ್ನಿರುಮ್ಭತಿ। ಸನ್ನಿರುಮ್ಭೋ, ಸನ್ನಿರುಮ್ಭಿತ್ವಾ।
ಉಭ ಉಬ್ಭ ಉಮ್ಭ ಪೂರಣೇ। ಉಭತಿ। ಉಬ್ಭತಿ। ಉಮ್ಭತಿ। ಉಭನಾ। ಉಬ್ಭನಾ। ಉಮ್ಭನಾ। ಓಭೋ। ಕೇಟುಭಂ। ಉಬ್ಭಂ। ಕುಮ್ಭೋ। ಕುಮ್ಭೀ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ಓಭೇತಿ। ಉಬ್ಭೇತಿ। ಉಮ್ಭೇತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ಕೇಟುಭನ್ತಿ ಕ್ರಿಯಾಕಪ್ಪವಿಕಪ್ಪೋ ಕವೀನಂ ಉಪಕಾರಿಯಸತ್ಥಂ। ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಕಿಟೇತಿ ಗಮೇತಿ ಕ್ರಿಯಾದಿವಿಭಾಗಂ, ತಂ ವಾ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನತೋ ಕೇಟೇನ್ತೋ ಗಮೇನ್ತೋ ಓಭೇತಿ ಪೂರೇತೀತಿ ಕೇಟುತಂ ಕಿಟಉಭಧಾತುವಸೇನ। ಉಬ್ಭತಿ ಉಬ್ಭೇತಿ ಉಬ್ಭಂ, ಪೂರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚರಿಯಾಪಿಟಕೇಪಿ ಹಿ ಈದಿಸೀ ಸದ್ದಗತಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಂ ಯಥಾ? ‘‘ಮಹಾದಾನಂ ಪವತ್ತೇಸಿ, ಅಚ್ಚುಬ್ಭಂ ಸಾಗರೂಪಮ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಚ ಅಚ್ಚುಬ್ಭನ್ತಿ ಅತಿವಿಯ ಯಾಚಕಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಪೂರಣಂ। ಅಕ್ಖುಮ್ಭನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ। ಕುಮ್ಭೋತಿ ಕಂ ವುಚ್ಚತಿ ಉದಕಂ, ತೇನ ಉಬ್ಭೇತಬ್ಬೋತಿ ಕುಮ್ಭೋ, ಸೋ ಏವ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಕುಮ್ಭೀ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಕುಮ್ಭೀ ಧೋವತಿ ಓನತೋ’’ತಿ ಪಯೋಗೋ।
ಕುಮ್ಭಸದ್ದೋ ಘಟೇ ಹತ್ಥಿ-ಸಿರೋಪಿಣ್ಡೇ ದಸಮ್ಬಣೇ।
ಪವತ್ತತೀತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ವಿಞ್ಞುನಾ ನಯದಸ್ಸಿನಾ॥
ಭಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಮಕಾರನ್ತಧಾತು
ಮಾ ಮಾನೇ ಸದ್ದೇ ಚ। ಮಾತಿ। ಮಾತಾ। ಏತ್ಥ ಮಾತಾತಿ ಜನಿಕಾ ವಾ ಚೂಳಮಾತಾ ವಾ ಮಹಾಮಾತಾ ವಾ।
ಮೂ ಬನ್ಧನೇ। ಮವತಿ। ಕಿಯಾದಿಗಣಸ್ಸ ಪನಸ್ಸ ‘‘ಮುನಾತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ।
ಮೇ ಪಟಿದಾನಆದಾನೇಸು। ಮೇತಿ, ಮಯತಿ। ಮೇಧಾ।
ಏತ್ಥ ಮೇಧಾತಿ ಪಞ್ಞಾ। ಸಾ ಹಿ ಸುಖುಮಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ಧಮ್ಮಞ್ಚ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಮೇತಿ ಚ ಧಾರೇತಿ ಚಾತಿ ಮೇಧಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ಮೇತೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಸನಿ ವಿಯ ಸಿಲುಚ್ಚಯೇ ಕಿಲೇಸೇ ಮೇಧತಿ ಹಿಂಸತೀತಿ ಮೇಧಾ, ಖಿಪ್ಪಂ ಗಹಣಧಾರಣಟ್ಠೇನ ವಾ ಮೇಧಾ’’ತಿ। ಸಙ್ಗಮತ್ಥವಾಚಕಸ್ಸ ಪನ ಮೇಧಧಾತುಸ್ಸ ವಸೇನ ಮೇಧತಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಆದೀಹಿ ಸದ್ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಿರಿಯಾ ಚ ಸಙ್ಗಚ್ಛತೀತಿ ಮೇಧಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ದ್ವಿಧಾತುಯೇಕಧಾತುಯಾ
ಮೇಧಾಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ, ಜಞ್ಞಾ ಸುಗತಸಾಸನೇ’’ತಿ॥
ಓಮಾ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇ। ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ಸಮತ್ಥಭಾವೋ। ಅಲುತ್ತನ್ತೋಯಂ ಧಾತು, ಓಮಾತಿ, ಓಮನ್ತಿ।
ಅತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ ‘‘ಓಮಾತಿ ಭನ್ತೇ ಭಗವಾ ಇದ್ಧಿಯಾ ಮನೋಮಯೇನ ಕಾಯೇನ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತು’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಓಮಾತೀತಿ ಪಹೋತಿ ಸಕ್ಕೋತಿ।
ತಿಮು ಅದ್ದಭಾವೇ। ಅದ್ದಭಾವೋ ತಿನ್ತಭಾವೋ। ತೇಮತಿ। ತಿನ್ತೋ, ತೇಮಿಯೋ। ತೇಮಿತುಕಾಮಾ ತೇಮಿಂಸು।
ಏತ್ಥ ತೇಮಿಯೋತಿ ಏವಂನಾಮಕೋ ಕಾಸಿರಞ್ಞೋ ಪುತ್ತೋ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ। ಸೋ ಹಿ ರಞ್ಞೋ ಚೇವ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಚ ಹದಯಂ ತೇಮೇನ್ತೋ ಅದ್ದಭಾವಂ ಪಾಪೇನ್ತೋ ಸೀತಲಭಾವಂ ಜನೇನ್ತೋ ಜಾತೋತಿ ‘‘ತೇಮಿಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ನಿತಮಿ ಕಿಲಮನೇ। ನಿತಮ್ಮತಿ। ಹದಯಂ ದಯ್ಹತೇ ನಿತಮ್ಮಾಮಿ।
ಚಮು ಛಮು ಜಪು ಝಮು ಉಮು ಜಿಮು ಅದನೇ। ಚಮತಿ। ಚಮೂ। ಚಮೂತಿ ಸೇನಾ। ಛಮತಿ। ಜಮತಿ। ಝಮತಿ। ಉಮತಿ। ಜೇಮತಿ।
ಕಮು ಪದವಿಕ್ಖೇಪೇ। ಪದವಿಕ್ಖೇಪೋ ಪದಸಾ ಗಮನಂ। ಇದಂ ಪನ ವೋಹಾರಸೀಸಮತ್ತಂ ವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಾಸ್ಸ ಕಾಯೇ ಅಗ್ಗಿ ವಾ ವಿಸಂ ವಾ ಸತ್ಥಂ ವಾ ಕಮತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಅಪದವಿಕ್ಖೇಪತ್ಥೋಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಕಮತಿ। ಚಙ್ಕಮತಿ, ಅತಿಕ್ಕಮತಿ। ಅಭಿಕ್ಕಮತಿ। ಪಟಿಕ್ಕಮತಿ। ಪಕ್ಕಮತಿ। ಪರಕ್ಕಮತಿ। ವಿಕ್ಕಮತಿ। ನಿಕ್ಕಮತಿ। ಸಙ್ಕಮತಿ। ಸಙ್ಕಮನಂ। ಸಙ್ಕನ್ತಿ। ಕಮನಂ। ಚಙ್ಕಮನಂ। ಅತಿಕ್ಕಮೋ। ಅಭಿಕ್ಕಮೋ। ಪಟಿಕ್ಕಮೋ। ಪಕ್ಕಮೋ। ವಿಕ್ಕಮೋ। ನಿಕ್ಕಮೋ। ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ ಪುರಿಸೋ। ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾ ರತ್ತಿ। ನಿಕ್ಖಮತಿ। ಅಭಿನಿಕ್ಖಮತಿ। ಕಾರಿತೇ ಚುರಾದಿಗಣಂ ಪತ್ವಾ ಇಚ್ಛಾಕನ್ತಿ ಯತ್ಥೇಸು ವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಪಿ ಅತ್ಥೇ ಉಪಸಗ್ಗವಿಸೇಸಿತೇ ಕತ್ವಾ ಇಧ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಂ ವತ್ತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಅವತ್ವಾ ಉಪರಿ ಚುರಾದಿಗಣೇಯೇವ ಕಥೇಸ್ಸಾಮ।
ಯಮು ಉಪರಮೇ। ಉಪರಮೋ ವಿರಮನಂ। ಯಮಭಿ। ಯಮೋ। ‘‘ಪರೇ ಚ ನ ವಿಜಾನನ್ತಿ, ಮಯಮೇತ್ಥ ಯಮಾಮಸೇ’’ತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ಯಮಾಮಸೇತಿ ಉಪರಮಾಮ, ನಸ್ಸಾಮ, ಮರಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ನಮ ಬಹುತ್ತೇ ಸದ್ದೇ। ಬಹುತ್ತೋ ಸದ್ದೋ ನಾಮ ಉಗ್ಗತಸದ್ದೋ। ನಮತಿ।
ಅಮ ದಮ ಹಮ್ಮ ಮಿಮ ಛಮ ಗತಿಮ್ಹಿ। ಅಮತಿ। ದಮತಿ। ಹಮ್ಮತಿ। ಮಿಮತಿ। ಛಮತಿ। ಛಮಾ।
ಛಮಾತಿ ಪಥವೀ। ಛಮಾಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ‘‘ನ ಛಮಾಯಂ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಆಸನೇ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಅಗಿಲಾನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖಾ ಕರಣೀಯಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಛಮಾಯಂ ಪರಿವತ್ತಾಮಿ ವಾರಿಚರೋವ ಘಮ್ಮೇ’’ತಿ ಚ ಪಯೋಗದಸ್ಸನತೋ। ಸೋ ಚ ಖೋ ಸತ್ತಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ವಾ ವಿಭತ್ತೀಹಿ ದ್ವೀಸು ಚ ವಚನೇಸು ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಛಮನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಛಮಾ।
ಧಮ ಸದ್ದಗ್ಗಿಸಂ ಯೋಗೇಸು। ಧಮಧಾತು ಸದ್ದೇ ಚ ಮುಖವಾತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಗ್ಗಿಸಂಯೋಗೇ ಚ ವತ್ತತಿ। ತತ್ಥ ಪಠಮತ್ಥೇ ‘‘ಸಙ್ಖಂ ಧಮತಿ। ಸಙ್ಖಧಮಕೋ। ಭೇರಿಂ ಧಮತಿ। ಭೇರಿಧಮಕೋ। ಧಮೇ ಧಮೇ ನಾತಿಧಮೇ’’ತಿ ಪಯೋಗೋ। ದುತಿಯತ್ಥೇ ‘‘ಅಗ್ಗಿಂ ಧಮತಿ। ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ ಅತ್ತಾನಂ, ಅಣುಂ ಅಗ್ಗಿಂವ ಸನ್ಧಮ’’ನ್ತಿ ಪಯೋಗೋ।
ಭಾಮ ಕೋಧೇ। ಭಾಮತಿ।
ನಮು ನಮನೇ। ನಮತಿ। ನಮೋ। ನತಂ, ನಮನಂ। ನತಿ। ನಮಂ। ನಮಮಾನೋ। ನಮನ್ತೋ। ನಮಿತೋ। ನಾಮಂ। ನಾಮಿತಂ। ನಮಿತುಂ। ನತ್ವಾ, ನತ್ವಾನ। ನಮಿತ್ವಾ, ನಮಿತ್ವಾನ, ನಮಿತುನ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ನಾಮೇತಿ, ನಾಮಯತಿ। ನಾಮೇತ್ವಾ। ನಾಮಯಿತ್ವಾ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ತತ್ರ ಹಿ ‘‘ನಮತಿ ನಮಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏವಂಪಕಾರಾನಿ ಪದಾನಿ ನಮನತ್ಥೇ ವನ್ದನಾಯಞ್ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ, ‘‘ನಮೋ ನತ್ವಾ’’ತಿ ಏವಂಪಕಾರಾನಿ ಪನ ವನ್ದನಾಯಮೇವ। ಅತ್ರಾಯಮುಪಲಕ್ಖಣಮತ್ತಾ ಪಯೋಗರಚನಾ –
ರುಕ್ಖೋ ಫಲೀ ಫಲಭಾರಗರುತಾಯ ನಮಿತ್ವಾನ ಭಿಜ್ಜತಿ।
ವುದ್ಧೋ ಜರಾಜಜ್ಜರತಾಯ ನಮತಿ ನಮಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ।
ಸದ್ಧೋ ಬುದ್ಧಂ ನಮತಿ ನಮಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ।
ನಮೋ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸತ್ಥಾರಂ ನತ್ವಾನ ಅಗಮಾಸೀತಿ।
ಏತ್ಥ ನಮೋತಿ ಪದಂ ನಿಪಾತೇಸುಪಿ ಲಬ್ಭತಿ। ತೇನ ಹಿ ಪಚ್ಚತ್ತೋಪಯೋಗವಚನಾನಿ ಅಭಿನ್ನರೂಪಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ‘‘ದೇವರಾಜ ನಮೋ ತ್ಯತ್ಥು। ನಮೋ ಕತ್ವಾ ಮಹೇಸಿನೋ’’ತಿ। ಉಪಸಗ್ಗೇಹಿಪಿ ಅಯಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ ‘‘ಪಣಮತಿ, ಪಣಾಮೋ, ಉಣ್ಣಮತಿ, ಉಣ್ಣತಿ’’ ಇಚ್ಚಾದಿನಾ।
ಖಮು ಸಹನೇ। ಖಮತಿ। ಖನ್ತಿ। ಖಮೋ, ಖಮನಂ, ಏವಂ ಭಾವೇ। ಕತ್ತರಿ ಪನ ‘‘ಖನ್ತಾ। ಖಮಿತಾ। ಖಮೋ ಹೋತಿ ಸೀತಸ್ಸಪಿ ಉಣ್ಹಸ್ಸಪೀ’’ತಿ ಪಯೋಗಾ।
ಸಮ ಅದಸ್ಸನೇ। ಸಮತಿ, ವೂಪಸಮತಿ ಅಗ್ಗಿ।
ಯಮ ಪರಿವೇಸನೇ। ಯಮತಿ। ಯಮೋ। ಯಮರಾಜಾ।
ಸಮ ಸದ್ದೇ। ಸಮತಿ।
ಸಮ ಥಮ ವೇಲಮ್ಬೇ। ಸಮತಿ। ಥಮತಿ।
ವಾಯಮ ಈಹಾಯಂ। ವಾಯಮತಿ। ವಾಯಾಮೋ।
ಗಮು ಗತಿಯಂ। ಗಚ್ಛತಿ। ಗಮಕೋ। ಗತೋ। ಗತಿ। ಗಮನಂ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ಗಮೇತಿ, ಗಮಯತಿ, ಗಚ್ಛಾಪೇತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಭವನ್ತಿ।
ರಮು ಕೀಳಾಯಂ। ರಮತಿ। ವಿರಮತಿ। ಪಟಿವಿರಮತಿ। ಉಪರಮತಿ। ಆರತಿ। ವಿರತಿ। ಪಟಿವಿರತಿ। ಉಪರತಿ। ವೇರಮಣಿ। ವಿರಮಣಂ। ರತಿ। ರಮಣಂ। ರತೋ। ಆರತೋ ವಿರತೋ ಪಟಿವಿರತೋ। ಉಪರತೋ, ಉಪರಮೋ। ಆರಾಮೋ।
ವಮು ಉಗ್ಗಿರಣೇ। ವಮತಿ। ವಮಥು। ವಮ್ಮಿಕೋ।
ಧೀರತ್ಥು ತಂ ವಿಸಂ ವನ್ತಂ, ಯಮಹಂ ಜೀವಿತಕಾರಣಾ।
ವನ್ತಂ ಪಚ್ಚಾವಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ಮತಂ ಮೇ ಜೀವಿತಾ ವರಂ॥
ತತ್ಥ ವಮ್ಮಿಕೋತಿ ವಮತೀತಿ, ವನ್ತಕೋತಿ, ವನ್ತುಸ್ಸಯೋತಿ, ವನ್ತಸಿನೇಹಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ ವಮ್ಮಿಕೋ। ಸೋ ಹಿ ಅಹಿನಕುಲಉನ್ದೂರಘರಗೋಳಿಕಾದಯೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇ ಪಾಣಕೇ ವಮತೀತಿ ವಮ್ಮಿಕೋ। ಉಪಚಿಕಾಹಿ ವನ್ತಕೋತಿ ವಮ್ಮಿಕೋ। ಉಪಚಿಕಾಹಿ ವಮಿತ್ವಾ ಮುಖತುಣ್ಡಕೇನ ಉಕ್ಖಿತ್ತಪಂಸುಚುಣ್ಣೇನ ಕಟಿಪ್ಪಮಾಣೇನಪಿ ಪೋರಿಸಪ್ಪಮಾಣೇನಪಿ ಉಸ್ಸಿತೋತಿ ವಮ್ಮಿಕೋ। ಉಪಚಿಕಾಹಿ ವನ್ತಖೇಳಸಿನೇಹೇನ ಆಬದ್ಧತಾಯ ಸತ್ತಸತ್ತಾಹಂ ದೇವೇ ವಸ್ಸನ್ತೇಪಿ ನ ವಿಪ್ಪಕಿರಯತಿ, ನಿದಾಘೇಪಿ ತತೋ ಪಂಸುಮುಟ್ಠಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಮುಟ್ಠಿನಾ ಪೀಳಿಯಮಾನೇ ಸಿನೇಹೋವ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ಏವಂ ವನ್ತಸಿನೇಹಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ ವಮ್ಮಿಕೋ।
ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಭಗವಾ, ಹಿಮವಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಪದಾನಿ ನ ಕೇವಲಂ ವನ್ತುಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬಾನಿ, ಅಥ ಖೋ ವಮುಧಾತುವಸೇನಪಿ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬಾನಿ, ತೇನಾಹ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಕಾರಕೋ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತೀಸು ಭವೇಸು ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಂ ಗಮನಮನೇನ ವನ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಭವೇಸು ವನ್ತಗಮನೋ’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಭವಸದ್ದತೋ ಭಕಾರಂ, ಗಮನಸದ್ದತೋ ಗಕಾರಂ, ವನ್ತಸದ್ದತೋ ವಕಾರಞ್ಚ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ ಆದಾಯ ಭಗವಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಯಥಾ ಲೋಕೇ ‘ಮೇಹನಸ್ಸ
ಏತ್ಥ, ಸಿಯಾ ‘‘ವಿಸಮಮಿದಂ ನಿದಸ್ಸನಂ, ಯೇನ ‘ಮೇಹನಸ್ಸ ಖಸ್ಸ ಮಾಲಾ’ತಿ ಏತ್ಥ ಮೇಕಾರಖಕಾರಲಾಕಾರಾನಂ ಕಮತೋ ಗಹಣಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ‘‘ಭವೇಸು ವನ್ತಗಮನೋ’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಭಕಾರವಕಾರಗಕಾರಾನಂ ಕಮತೋ ಗಹಣಂ ನ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಇಧ ಪನ ‘‘ಅಗ್ಗಾಹಿತೋ, ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಗುಣಸದ್ದಸ್ಸ ಪರನಿಪಾತವಸೇನ ‘‘ಭವೇಸು ಗಮನವನ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇಪಿ ಏವಮವತ್ವಾ ಸದ್ದಸತ್ಥೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಗುಣಸದ್ದಾನಂ ಪುಬ್ಬನಿಪಾತಭ್ವಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂನಂ ಕೇಸಞ್ಚ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಮನಂ ತೋಸೇತುಂ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಪದೇ ಅಕ್ಖರಕ್ಕಮಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅತ್ಥಮತ್ತನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ‘‘ಆಹಿತಗ್ಗಿ, ಸಮ್ಪನ್ನವಿಜ್ಜಾಚರಣೋ’’ತಿಆದೀನಿ ವಿಯ ಪುಬ್ಬನಿಪಾತವಸೇನ ‘‘ಭವೇಸು ವನ್ತಗಮನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಈದಿಸಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಠಾನೇ ‘‘ಆಹಿತಗ್ಗೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಅಗ್ಗಾಹಿತೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಛಿನ್ನಹತ್ಥೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಹತ್ಥಚ್ಛಿನ್ನೋ’’ತಿ ವಾ ಪದೇಸು ಯಥಾ ತಥಾ ಠಿತೇಸುಪಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಯುತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮಾನತ್ಥತ್ತಾ ತೇಸಂ ಸದ್ದಾನಂ।
ವೇದಜಾತೋತಿಆದೀಸು ಪನ ಠಾನೇಸು ಅತ್ಥೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏವಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ವಮುಧಾತುವಸೇನಪಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ, ತಟ್ಟೀಕಾಯಮ್ಪಿ ಚ ದಸ್ಸಿತಾ ‘‘ಭಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ। ಭಾಗೇ ವಮೀತಿ ಭಗವಾ’’ತಿ। ನಿಬ್ಬಚನಂ ಪನ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ – ಭಗಸಙ್ಖಾತಂ ಸಿರಿಂ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ಯಸಞ್ಚ ವಮಿ ಉಗ್ಗಿರಿ ಖೇಳಪಿಣ್ಡಂ ವಿಯ ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಛಡ್ಡಯೀತಿ ಭಗವಾ। ಅಥ ವಾ ಭಾನಿ ನಾಮ ನಕ್ಖತ್ತಾನಿ, ತೇಹಿ ಸಮಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಭಗಾ, ಸಿನೇರುಯುಗನ್ಧರಉತ್ತರಕುರುಹಿಮವನ್ತಾದಿಭಾಜನಲೋಕಾ, ವಿಸೇಸಸನ್ನಿಸ್ಸಯಸೋಭಾಕಪ್ಪಟ್ಠಿಯಭಾವತೋ। ತೇಪಿ ಭಗವಾ ವಮಿ ತನ್ನಿವಾಸಿಸತ್ತಾವಾಸಸಮತಿಕ್ಕಮನತೋ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನೇನ ಪಜಹೀತಿ ಭಗವಾ।
ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಿರಿಂ
ಪಹಾಸಿ ಲೋಕಚಿತ್ತಞ್ಚ, ಸುಗತೋ ಭಗವಾ ತತೋ॥
ತಥಾ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತಾದಿಭೇದೇ ಧಮ್ಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಸಬ್ಬಂ ಪಪಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ಯೋಗಂ ಸಬ್ಬಂ ಗನ್ಥಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಂಯೋಜನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಮತಂ ಧಾತುಂ ಸಮಧಿಗಚ್ಛನ್ತೋ ವಮಿ ಉಗ್ಗಿರಿ ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಛಡ್ಡಯಿ ನ ಪಚ್ಚಾವಮೀತಿ ಭಗವಾ। ಅಥ ವಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜೇ ಹೀನಪ್ಪಣೀತೇ ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಾಗೇ ಧಮ್ಮೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಮುಖೇನ ವಮಿ ಉಗ್ಗಿರಿ ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಪರಿಚ್ಚಜಿ ಪಜಹೀತಿ ಭಗವಾ।
ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತಾದೀ, ಧಮ್ಮಭೇದಾ ಮಹೇಸಿನಾ।
ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಾ ಯತೋ ವನ್ತಾ, ತತೋಪಿ ಬಗವಾ ಮತೋ॥
ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಹಿಮವಾತಿ ಪದಸ್ಸ ವಮುಧಾತುವಸೇನಪಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಸಮ್ಭವಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಹಿಮವಾತಿ ಹಿಮಪಾತಸಮಯೇ ಹಿಮಯುತ್ತೋತಿ ಹಿಮವಾ। ಗಿಮ್ಹಕಾಲೇ ಹಿಮಂ ವಮತೀತಿ ಹಿಮವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಹಿಮವಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ವಮುಧಾತುವಸೇನಪಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ, ಅಯಂ ನಯೋ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸುಪಿ ನೇತಬ್ಬೋ। ‘‘ಗುಣವಾಗಣವಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ನ ನೇತಬ್ಬೋ। ಯದಿ ನಯೇಯ್ಯ, ‘‘ಗುಣವಾ ಗಣವಾ’’ತಿ ಪದಾನಂ ‘‘ನಿಗ್ಗುಣೋ ಪರಿಹೀನಗುಣೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಅತ್ಥೋ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಪಿ ನ ನೇತಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ ‘‘ಯದಿ ‘‘ಭಗವಾ’ತಿಆದಿಪದಾನಂ ವಮುಧಾತುವಸೇನ ನಿಪ್ಫತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಕಥಂ ‘‘ಭಗವನ್ತೋ, ಭಗವನ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ಸಿಜ್ಝನ್ತೀ’’ತಿ? ಯಥಾ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಪದಂ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಸಿಜ್ಝತಿ, ತಥಾ ತಾನಿಪಿ ತೇನೇವ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿ। ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯೋ ಹಿ ನಿರುತ್ತಿನಯೋ ಕೇವಲಂ ಅತ್ಥಯುತ್ತಿಪಟಿಬನ್ಧಮತ್ತೋವ, ಅತ್ಥಯುತ್ತಿಯಂ ಸತಿ ನಿಪ್ಫಾದೇತುಮಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾನಿಪಿ ರೂಪಾನಿ ಅನೇನೇವ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ
ಇಧ ಸಾರಮತೇ ಮುನಿರಾಜಮತೇ,
ಪರಮಂ ಪಟುತಂ ಸುಜನೋ ಪಿಹಯಂ।
ವಿಪುಲತ್ಥಧರಂ ಧನಿನೀತಿಮಿಮಂ,
ಸತತಂ ಭಜತಂ ಮತಿಸುದ್ಧಕರಂ॥
ಇತಿ ನವಙ್ಗೇ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ ಬ್ಯಪ್ಪಥಗತೀಸು ವಿಞ್ಞುನಂ
ಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಾಯ ಕತೇ ಸದ್ದನೀತಿಪ್ಪಕರಣೇ
ಸರವಗ್ಗಪಞ್ಚಕನ್ತಿಕೋ ನಾಮ ಧಾತುವಿಭಾಗೋ
ಪನ್ನರಸಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।