೧೬. ಭೂವಾದಿಗಣಿಕಪರಿಚ್ಛೇದ
ಇತೋ ಪರಂ ಅವಗ್ಗನ್ತಾ, ಮಿಸ್ಸಕಾ ಚೇವ ಧಾತುಯೋ।
ವಕ್ಖಾಮಿ ಧಾತುಭೇದಾದಿ-ಕುಸಲಸ್ಸ ಮತಾನುಗಾ॥
ಯಕಾರನ್ತಧಾತು
ಯಾ ಗತಿಪಾಪುಣೇಸು। ಯಾತಿ, ಯನ್ತಿ। ಯಾತು, ಯನ್ತು। ಯೇಯ್ಯ, ಯೇಯ್ಯುಂ, ಅನುಪರಿಯೇಯ್ಯುಂ। ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಯನ್ತೋ ಪುರಿಸೋ। ಯನ್ತೀ ಇತ್ಥೀ। ಯನ್ತಂ ಕುಲಂ। ಯಾನಂ, ಉಪಯಾನಂ, ಉಯ್ಯಾನಂ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ। ದಿವಾದಿಗಣಿಕಸ್ಸ ಪನಸ್ಸ ‘‘ಯಾಯತಿ, ಯಾಯನ್ತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ।
ತತ್ರ ಯಾನನ್ತಿಆದೀಸು ಯನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಯಾನಂ, ರಥಸಕಟಾದಿ। ಉಪಯನ್ತಿ ಏತೇನ ಇಸ್ಸರಸ್ಸ ವಾ ಪಿಯಮನಾಪಸ್ಸ ವಾ ಸನ್ತಿಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಉಪಯಾನಂ, ಪಣ್ಣಾಕಾರಂ। ‘‘ಉಪಯಾನಾನಿ ಮೇ ದಜ್ಜುಂ, ರಾಜಪುತ್ತ ತಯಿ ಗತೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಪಣ್ಣಾಕಾರಾನಿ ‘‘ಉಪಯಾನಾನೀ’’ತಿ ಉಯ್ಯಾನಂ।
ಬ್ಯಾ ಉಮ್ಮೀಸನೇ। ಬ್ಯಾತಿ, ಬ್ಯನ್ತಿ। ಬ್ಯಾಸಿ, ಬ್ಯಾಥ। ಬ್ಯಾಮಿ, ಬ್ಯಾಮ। ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ತತ್ರ ಪನಾಯಂ ಪಾಳಿ ‘‘ಯಾವ ಬ್ಯಾತಿ ನಿಮ್ಮೀಸತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ರಸತಿಬ್ಬಯೋ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಯಾವ ಬ್ಯಾತೀತಿ ಯಾವ ಉಮ್ಮೀಸತಿ, ಪುರಾಣಭಾಸಾ ಏಸಾ, ಅಯಞ್ಹಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಚೂಳಬೋಧಿಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ಅಹೋಸಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ವೋಹಾರೋ।
ಯು ಮಿಸ್ಸನೇ ಗತಿಯಞ್ಚ। ಯೋತಿ, ಯವತಿ। ಆಯು, ಯೋನಿ।
ತತ್ಥ ‘‘ಆಯೂ’’ತಿ ಆಸದ್ದೋ ಉಪಸಗ್ಗೋ। ಆಯವನ್ತಿ ಮಿಸ್ಸೀಭವನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಏತೇನಾತಿ ಆಯು। ಅಥ ವಾ ಆಯವನ್ತಿ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾತಿ ಆಯು। ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಯವನಟ್ಠೇನ ಆಯು। ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸತಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಆಯವನ್ತಿ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಯೂತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ। ‘‘ಆಯು, ಜೀವಿತಂ, ಪಾಣೋ’’ ಇಚ್ಚೇತೇ ಪರಿಯಾಯಾ ಲೋಕವೋಹಾರವಸೇನ। ಅಭಿಧಮ್ಮವಸೇನ ಪನ ‘‘ಠಿತಿ ಯಪನಾ ಯಾಪನಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ’’ ಇಚ್ಚೇತೇಪಿ ತೇಹೇವ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಯಾಯಾ। ಯೋನೀತಿ ಅಣ್ಡಜಾದೀನಂ ಅಣ್ಡಜಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯಾಯ ಮಿಸ್ಸೀಭಾವೋ ಹೋತಿ, ಸಾ ಯೋನಿ। ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ನಿಬ್ಬಚನಂ ‘‘ಯವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸತ್ತಾ ಏಕಜಾತಿಸಮನ್ವಯೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಮಿಸ್ಸಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೋನಿ’’ ಇತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಯೋನಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ನೀಯತೇ। ಯೋನೀತಿ ಖನ್ಧಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸಪಿ ಕಾರಣಸ್ಸಪಿ ಪಸ್ಸಾವಮಗ್ಗಸ್ಸಪಿ ನಾಮಂ। ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ನಾಗಯೋನಿಯೋ। ಚತಸ್ಸೋ ಸುಪಣ್ಣಯೋನಿಯೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಖನ್ಧಕೋಟ್ಠಾಸೋ ಯೋನಿ ನಾಮ। ‘‘ಯೋನಿ
ಖನ್ಧಾನಞ್ಚಾಪಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ, ಮುತ್ತಮಗ್ಗೇ ಚ ಕಾರಣೇ।
ಇಮೇಸು ತೀಸು ಅತ್ಥೇಸು, ಯೋನಿಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ॥
ಬ್ಯೇ ಸಂವರಣೇ। ಬ್ಯಾಯತಿ।
ಬ್ಯೇ ಪವತ್ತಿಯಂ। ಬ್ಯೇತಿ ಸಹಬ್ಯೋ।
ಏತ್ಥ ಸಹಬ್ಯೋತಿ ಸಹ ಬ್ಯೇತಿ ಸಹ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸಹಬ್ಯೋ, ಸಹಾಯೋ, ಏಕಭವೂಪಗೋ ವಾ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ತಾವತಿಂಸಾನಂ ದೇವಾನಂ ಸಹಬ್ಯತಂ ಉಪಪನ್ನೋ’’ತಿಆದೀಸು ಏಕಭವೂಪಗೋ ‘‘ಸಹಬ್ಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಹಯ ಗತಿಯಂ। ಹಯತಿ। ಹಯೋ। ಹಯೋತಿ ಅಸ್ಸೋ। ಸೋ ಹಿ ಹಯತಿ ಸೀಘಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಹಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಇಮಾನಿ ಪನಸ್ಸ ನಾಮಾನಿ –
ಅಸ್ಸೋ ತುರಙ್ಗೋ ತುರಗೋ, ವಾಜೀ ವಾಹೋ ಹಯೋಪಿ ಚ।
ತಬ್ಭೇದಾ ಸಿನ್ಧವೋ ಚೇವ, ಗೋಜೋ ಅಸ್ಸತರೋಪಿ ಚ॥
ಕಾರಣಾಕಾರಣಞ್ಞೂ ತು, ಆಜಾನೀಯೋ ಹಯುತ್ತಮೋ।
ಘೋಟಕೋ ತು ಖಳುಙ್ಕಸ್ಸೋ, ವಳವೋತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ।
ಅಸ್ಸಪೋತೋ ಕಿಸೋರೋತಿ, ಖಳುಙ್ಕೋತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಹರಿಯ ಗತಿಗೇಲಞ್ಞೇಸು। ಹರಿಯತಿ।
ಅಯ ವಯ ಪಯ ಮಯ ತಯ ಚಯ ರಯ ಗತಿಯಂ। ಅಯತಿ। ವಯತಿ। ಪಯತಿ। ಮಯತಿ। ತಯತಿ। ಚಯತಿ। ರಯತಿ। ಅಯೋ, ಸಮಯೋ, ವಯೋ, ಪಯೋ, ರಯೋ। ಮಯತಯಚಯಧಾತೂನಂ ನಾಮಿಕಪದಾನಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾನಿ।
ತತ್ಥ ಅಯೋತಿ ಕಾಳಲೋಹಂ, ಅಯತಿ ನಾನಾಕಮ್ಮಾರಕಿಚ್ಚೇಸು ಉಪಯೋಗಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಯೋ। ವಯೋತಿ ಪಠಮವಯಾದಿಆಯುಕೋಟ್ಠಾಸೋ, ವಯತಿ ಪರಿಹಾನಿಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವಯೋ। ಪಯೋತಿ ಖೀರಸ್ಸಪಿ ಉದಕಸ್ಸಪಿ ನಾಮಂ, ಪಯತಿ ಜನೇನ ಪಾತಬ್ಬಭಾವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪಯೋ। ರಯೋತಿ ವೇಗೋ, ಯೋ ‘‘ಜವೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ರಯನಂ ಜವನಂ ರಯೋ। ಏತ್ಥ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ವುಚ್ಚತೇ ಅಹ ನಿಬ್ಬಚನೇನ। ಸಮಯಸದ್ದೋ –
ಸಮವಾಯೇ ಖಣೇ ಕಾಲೇ, ಸಮಯೇ ಹೇತುದಿಟ್ಠಿಸು।
ಪಟಿಲಾಭೇ ಪಹಾನೇ ಚ, ಪಟಿವೇಧೇ ಚ ದಿಸ್ಸತಿ॥
ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ಸ್ವೇಪಿ ಉಪಸಙ್ಕಮೇಯ್ಯಾಮ ಕಾಲಞ್ಚ ಸಮಯಞ್ಚ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಸಮವಾಯೋ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಏಕೋವ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಖಣೋ ಚ ಸಮಯೋ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ಖಣೋ। ‘‘ಉಣ್ಹಸಮಯೋ ಪರಿಳಾಹಸಮಯೋ’’ತಿಆದೀಸು ಕಾಲೋ। ‘‘ಮಹಾಸಮಯೋ ಪವನಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಸಮೂಹೋ। ‘‘ಸಮಯೋಪಿ ಖೋ ತೇ ಭದ್ದಾಲಿ ಅಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧೋ ಅಹೋಸೀ’’ತಿಆದೀಸು ಹೇತು। ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನ ಉಗ್ಗಾಹಮಾನೋ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ಸಮಣಮುಣ್ಡಿಕಾಪುತ್ತೋ ಸಮಯಪ್ಪವಾದಕೇ ತಿನ್ದುಕಾಚೀರೇ ಏಕಸಾಲಕೇ ಮಲ್ಲಿಕಾಯ ಆರಾಮೇ ಪಟಿವಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ದಿಟ್ಠಿ।
‘‘ದಿಟ್ಠೇ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಯೋ ಅತ್ಥೋ, ಯೋ ಚತ್ಥೋ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೋ।
ಅತ್ಥಾಭಿಸಮಯಾ ಧೀರೋ, ಪಣ್ಡಿತೋತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ
ಆದೀಸು ಸಮಯಸದ್ದೋ ಏವಾತಿ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೇಪಿ ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ಅಭಿಸಮಯಸದ್ದೋ ವುತ್ತೋ।
ತತ್ಥ ಸಹಕಾರೀಕಾರಣತಾಯ ಸನ್ನಿಜ್ಝಂ ಸಮೇತಿ ಸಮವೇತೀತಿ ಸಮಯೋ, ಸಮವಾಯೋ। ಸಮೇತಿ ಸಮಾಗಚ್ಛತಿ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಏತ್ಥ ತದಾಧಾರಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಸಮಯೋ, ಖಣೋ। ಸಮೇನ್ತಿ ಏತ್ಥ, ಏತೇನ ವಾ ಸಙ್ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇಹಿ ಉಪ್ಪಾದಾದೀಹಿ ವಾತಿ ಸಮಯೋ, ಕಾಲೋ। ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಮತ್ತತಾಯ ಅತ್ಥತೋ ಅಭೂತೋಪಿ ಹಿ ಕಾಲೋ ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಕರಣಂ ಕರಣಂ ವಿಯ ಚ ಪರಿಕಪ್ಪನಾಮತ್ತಸಿದ್ಧೇನ ರೂಪೇನ ವೋಹರಿಯತೀತಿ। ಸಮಂ, ಸಹ ವಾ ಅವಯವಾನಂ ಅಯನಂ ಪವತ್ತಿ ಅವಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸಮಯೋ, ಸಮೂಹೋ, ಯಥಾ ‘‘ಸಮುದಾಯೋ’’ತಿ। ಅವಯವಸಹಾವಟ್ಠಾನಮೇವ ಹಿ ಸಮೂಹೋ। ಪಚ್ಚಯನ್ತರಸಮಾಗಮೇ ಏತಿ ಫಲಂ ಏತಸ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪವತ್ತತಿ ಚಾತಿ ಸಮಯೋ, ಹೇತು, ಯಥಾ ‘‘ಸಮುದಯೋ’’ತಿ। ಸಮೇತಿ ಸಂಯೋಜನಭಾವತೋ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಏತಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ ಪವತ್ತತಿ, ದಳ್ಹಗ್ಗಹಣಭಾವತೋ ವಾ ಸಂಯುತ್ತಾ ಅಯನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಯಥಾಭಿನಿವೇಸಂ ಏತೇನಾತಿ ಸಮಯೋ, ದಿಟ್ಠಿ। ದಿಟ್ಠಿಸಂಯೋಜನೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಅತಿವಿಯ ಬಜ್ಝನ್ತಿ। ಸಮಿತಿ ಸಙ್ಗತಿ ಸಮೋಧಾನನ್ತಿ ಸಮಯೋ, ಪಟಿಲಾಭೋ। ಸಮಸ್ಸ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಯಾನಂ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಯಾನಂ ಅಪಗಮೋ ಅಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಸಮಯೋ, ಪಹಾನಂ। ಞಾಣೇನ ಅಭಿಮುಖಂ ಸಮ್ಮಾ ಏತಬ್ಬೋ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬೋತಿ ಸಮಯೋ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಪರೀತೋ ಸಭಾವೋ, ಅಭಿಮುಖಭಾವೇನ ಸಮ್ಮಾ ಏತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಸಮಯೋ। ಯಥಾಭೂತಸಭಾವಾವಬೋಧೋ। ಏವಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ನನು ಸಮಯಸದ್ದೋ, ಸೋಯೇವ ಸಮೂಹಾದಿಅತ್ಥಂ ವದತಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಸಮಯ ಸದ್ದವಚನೀಯತಾ ಸಾಮಞ್ಞಮುಪಾದಾಯ ಅನೇಕತ್ಥತಾ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ ವುತ್ತಾ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೇ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಇತೋ ಯಾತೋ ಅಯತೋ ಚ, ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಸಮುದೀರಯೇ।
ವಿಞ್ಞೂ ಸಮಯಸದ್ದಸ್ಸ, ಸಮವಾಯಾದಿವಾಚಿನೋ॥
ಇತೋ ಯಾತೋ ಅಯತೋ ಚ, ಸಮಾನತ್ಥೇಹಿ ಧಾತುಹಿ।
ಏವಂ ಸಮಾನರೂಪಾನಿ, ಭವನ್ತೀತಿ ಚ ಈರಯೇ॥
ನಯ ರಕ್ಖಣೇ ಚ। ಚಕಾರೋ ಗತಿಪೇಕ್ಖಕೋ। ನಯತಿ। ನಯೋ। ನಯೋತಿ ನಯನಂ ಗಮನನ್ತಿ ನಯೋ, ಪಾಳಿಗತಿ। ನಯನ್ತಿ ವಾ ರಕ್ಖನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ಏತೇನಾತಿ ನಯೋ, ತಥತ್ತನಯಾದಿ।
ದಯ ದಾನಗತಿಹಿಂಸಾದಾನರಕ್ಖಾಸು। ದಯತಿ। ದಯಾ।
ದಯಾತಿ ಮೇತ್ತಾಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ಕರುಣಾಪಿ। ‘‘ದಯಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಮೇತ್ತಾ ‘‘ದಯಾ’’ತಿ, ಮೇತ್ತಚಿತ್ತತಂ ಆಪನ್ನೋತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅದಯಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಕರುಣಾ ‘‘ದಯಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ನಿಕ್ಕರುಣತಂ ಆಪನ್ನೋತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ದಯಾಸದ್ದಸ್ಸ ಮೇತ್ತಾಕರುಣಾಸು ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಟೀಕಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಯಾಸದ್ದೋ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಪವತ್ತತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ದಯಾಸದ್ದೋ ಹಿ ಅನುರಕ್ಖಣತ್ಥಂ ಅನ್ತೋನೀತಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಮೇತ್ತಾಯ ಚ ಕರುಣಾಯ ಚ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ।
ವಚನತ್ಥೋ ಪನೇತ್ಥ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ದಯತಿ ದದಾತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಅಭಯಂ ಏತಾಯಾತಿ ದಯಾ। ದಯತಿ ಗಚ್ಛತಿ ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ದಯಾ, ಮೇತ್ತಾ। ದಯತಿ ವಾ ಹಿಂಸತಿ ಕಾರುಣಿಕಂ ಯಾವ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ಪರಸ್ಸ ಹಿತನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಾವಾತಿ ದಯಾ। ದಯತಿ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ಪಾಪಜನಮ್ಪಿ ಸಜ್ಜನೋ ಏತಾಯಾತಿಪಿ ದಯಾ। ದಯತಿ ಅತ್ತನೋ ಸುಖಮ್ಪಿ ಪಹಾಯ ಖೇದಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ಸಜ್ಜನೋ ಏತಾಯಾತಿ ದಯಾ। ದಯನ್ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ ಏತಾಯ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಬುದ್ಧಭಾವಾಯ ಅಭಿನೀಹಾರಕರಣಕಾಲೇ ಹತ್ಥಗತಮ್ಪಿ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಸಂಸಾರಸಾಗರತೋ ಸತ್ತೇ ಸಮುದ್ಧರಿತುಕಾಮಾ ಅನಸ್ಸಾಸಕರಂ ಅತಿಭಯಾನಕಂ ಮಹನ್ತಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ, ಪಚ್ಛಿಮಭವೇ ಚ ಸಹ ಅಮತಧಾತುಪಟಿಲಾಭೇನ ಅನೇಕಗುಣಸಮಲಙ್ಕತಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾತಿಪಿ ದಯಾ, ಕರುಣಾ। ಕರುಣಾಮೂಲಕಾ ಹಿ ಸಬ್ಬೇ ಬುದ್ಧಗುಣಾ।
ಅಪರೋ ನಯೋ – ದಯನ್ತಿ ಅನುರಕ್ಖನ್ತಿ ಸತ್ತೇ ಏತಾಯ, ಸಯಂ ವಾ ಅನುದಯತಿ, ಅನುದಯಮತ್ತಮೇವ ವಾ ಏತನ್ತಿ ದಯಾ, ಮೇತ್ತಾ ಚೇವ ಕರುಣಾ ಚ। ಕಿಞ್ಚಿ ಪಯೋಗಮೇತ್ಥ ಕಥಯಾಮ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಗಹಪತಿ ಗಿಜ್ಝೋ ವಾ ಕಙ್ಕೋ ವಾ ಕುಲಲೋ ವಾ ಮಂಸಪೇಸಿಂ ಆದಾಯ ದಯೇಯ್ಯ। ಪುತ್ತೇಸು ಮದ್ದೀ ದಯೇಸಿ, ಸಸ್ಸುಯಾ ಸಸುರಮ್ಹಿ ಚ। ದಯಿತಬ್ಬೋ ರಥೇಸಭ’’। ತತ್ಥ ದಯೇಯ್ಯಾತಿ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಗತ್ಯತ್ಥವಸೇನೇತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ದಯೇಸೀತಿ ಮೇತ್ತಚಿತ್ತಂ ಕರೇಯ್ಯಾಸಿ। ದಯಿತಬ್ಬೋತಿ ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬೋ। ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ವಿವರಣಂ ರಕ್ಖಣತ್ಥಂ ಅನ್ತೋಗಧಂ ಕತ್ವಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತ್ಥವಸೇನ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಊಯೀ ತನ್ತಸನ್ತಾನೇ। ಊಯತಿ। ಊತೋ, ಊತವಾ।
ಪೂಯೀ ವಿಸರಣೇ ದುಗ್ಗನ್ಧೇ ಚ। ಪೂಯತಿ। ಪೂತೋ, ಪೂತವಾ। ಪೂತಿಮಚ್ಛಂ ಕುಸಗ್ಗೇನ, ಯೋ ನರೋ ಉಪನಯ್ಹತಿ।
ಕನುಯೀ ಸದ್ದೇ। ಕನುಯತಿ। ಕನುತೋ, ಕನುತವಾ।
ಖಮಾಯ ವಿಧೂನನೇ। ಖಮಾಯತಿ। ಖಮಾತೋ, ಖಮಾತವಾ।
ಫಾಯಿ ಪಾಯಿ ವುದ್ಧಿಯಂ। ಫಾಯತಿ। ಫೀತೋ, ಫತವಾ।
ತತ್ಥ ತತವನ್ತುಪಚ್ಚಯಾ, ಯಕಾರಲೋಪೋ, ಧಾತ್ವನ್ತಸ್ಸ ಸರಸ್ಸ ಇಕಾರಾದೇಸೋ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಏಸ ನಯೋ ‘‘ಪೂತೋ ಪೂತವಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಪಾಯತಿ। ಪಾಯೋ। ಅಪಾಯೋ। ಏತ್ಥ ಚ ನತ್ಥಿ ಪಾಯೋ ವುದ್ಧಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಅಪಾಯೋ। ಅಥ ವಾ ಪನ ಅಯತೋ ಸುಖತೋ ಅಪೇತೋತಿ ಅಪಾಯೋತಿಪಿ ನಿಬ್ಬಚನೀಯಂ। ಅಪಾಯೋತಿ ಚ ನಿರಯೋ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೋ ಅಸುರಕಾಯೋತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಅಪಾಯಾ।
ತಾಯು ಸನ್ತಾನಪಾಲನೇಸು। ತಾಯತಿ। ತಾಯನಂ। ದಿವಾದಿಗಣೇ ಪನ ತಾ ಪಾಲನೇತಿ ಧಾತುಂ ಪಸ್ಸಥ, ತಸ್ಸ ‘‘ತಾಯತಿ ತಾಣ’’ನ್ತಿ ರೂಪಾನಿ। ಉಭಯೇಸಂ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ಸಮಂ। ಅಕಾರಯಕಾರಪಚ್ಚಯಮತ್ತೇನೇವ ನಾನತ್ತಂ, ನಾಮಿಕಪದಾನಿ ಪನ ವಿಸದಿಸಾನಿ ‘‘ತಾಯನಂ, ತಾಣ’’ನ್ತಿ।
ಚಾಯು ಪೂಜಾನಿಸಾಮನೇಸು। ಪೂಜಾ ಪೂಜನಾ। ನಿಸಾಮನಂ ಓಲೋಕನಂ ಸವನಞ್ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಇಙ್ಘ ಮದ್ದಿ ನಿಸಾಮೇಹಿ। ನಿಸಾಮಯಥ ಸಾಧವೋ’’ತಿ ಚ ಆದೀಸು ಹಿ ಓಲೋಕನಸವನಾನಿ ನಿಸಾಮನಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಾನಿ। ಅಪಿಚ ಞಾಣೇನ ಉಪಪರಿಕ್ಖಣಮ್ಪಿ ನಿಸಾಮನಮೇವಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಚಾಯತಿ, ಅಪಚಾಯತಿ। ಅನಗಾರೇ ಪಬ್ಬಜಿತೇ, ಅಪಚೇ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯೇ। ಯೇ ವುದ್ಧಮಪಚಾಯನ್ತಿ। ಅಪಚಿತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ನಿಚ್ಚಂ ವುದ್ಧಾಪಚಾಯಿನೋ।
ಯಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ರಕಾರನ್ತಧಾತು
ರಾ ಆದಾನೇ। ರಾತಿ।
ರಿ ಸನ್ತಾನೇ। ರೇತಿ। ರೇಣು। ರೇಣೂತಿ ರಜೋ।
ರು ಗತಿಯಂ ರೋಸನೇ ಚ। ರವತಿ, ವಿರವತಿ।
ರು ಸದ್ದೇ। ರೋತಿ, ರವತಿ। ರವೋ, ಉಪರವೋ। ರುತಮನುಞ್ಞಂ ರುಚಿಯಾ ಚ ಪಿಟ್ಠಿ। ರುತನ್ತಿ ರವನಂ ರುತಂ, ಸದ್ದೋ।
ರೇ ಸದ್ದೇ। ರಾಯತಿ। ರಾ। ರತ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ರಾತಿ ಸದ್ದೋ। ರತ್ತೀತಿ ನಿಸಾಸಙ್ಖಾತೋ ಸತ್ತಾನಂ ಸದ್ದಸ್ಸ ವೂಪಸಮಕಾಲೋ। ರಾ ತಿಯ್ಯತಿ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ರತ್ತಿ।
ಬ್ರೂ ವಿಯತ್ತಿಯಂ ವಾಚಾಯಂ। ಅಪಿ ಹನ್ತ್ವಾ ಹತೋ ಬ್ರೂತಿ।
ಬ್ರವೀತಿ, ಬ್ರುನ್ತಿ। ಬ್ರೂಸಿ, ಬ್ರೂಥ। ಬ್ರೂಮಿ, ಬ್ರೂಮ। ಬ್ರೂತೇ, ಬ್ರುವನ್ತೇ। ಬ್ರೂಸೇ, ಬ್ರುವ್ಹೇ। ಬ್ರುವೇ, ಬ್ರುಮ್ಹೇ।
ಬ್ರೂತು, ಬ್ರುವಿತು, ಬ್ರುವನ್ತು। ಬ್ರೂಹಿ, ಬ್ರೂಥ। ಬ್ರೂಮಿ, ಬ್ರೂಮ। ಬ್ರೂತಂ, ಬ್ರುವನ್ತಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ಅಮ್ಬಟ್ಠಸುತ್ತೇ ‘‘ಪುನ ಭವಂ ಗೋತಮೋ ಬ್ರುವಿತೂ’’ತಿ ಪಾಳಿದಸ್ಸನತೋ ‘‘ಬ್ರುವಿತೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ನಯೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಬ್ರುವೇಯ್ಯ, ಬ್ರುವೇ, ಬ್ರುವೇಯ್ಯುಂ। ಬ್ರುವೇಯ್ಯಾಸಿ, ಬ್ರುವೇಯ್ಯಾಥ। ಬ್ರುವೇಯ್ಯಾಮಿ, ಬ್ರುವೇಯ್ಯಾಮ। ಬ್ರುವೇಥ, ಬ್ರುವೇರಂ। ಬ್ರುವೇಥೋ, ಬ್ರುವೇಯ್ಯಾವ್ಹೋ। ಬ್ರುವೇಯ್ಯಂ। ಬ್ರುವೇಯ್ಯಾಮ್ಹೇ।
ಪಬ್ರೂತಿ। ಅನುಬ್ರೂತಿ। ಪಬ್ರೂತು, ಅನುಬ್ರೂತು। ಪಬ್ರುವೇಯ್ಯ, ಅನುಬ್ರುವೇಯ್ಯ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಅನುಉಪಸಗ್ಗೇಹಿಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ।
ಆಹ, ಆಹು। ಬ್ರವೇ, ಬ್ರವಿತ್ಥ, ಬ್ರವಿರೇ। ಬ್ರವಿತ್ಥೋ, ಬ್ರವಿವ್ಹೋ। ಬ್ರವಿಂ, ಬ್ರವಿಮ್ಹೇ। ಪರೋಕ್ಖಾವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ।
ಅಬ್ರವಾ
ಅಬ್ರವಿ, ಅಬ್ರವುಂ। ಅಬ್ರವೋ, ಅಬ್ರವಿತ್ಥ। ಅಬ್ರವಿಂ, ಅಬ್ರವಿಮ್ಹಾ। ಅಬ್ರವಾ, ಅಬ್ರವೂ। ಅಬ್ರವಸೇ, ಅಬ್ರವಿವ್ಹಂ। ಅಬ್ರವಂ, ಅಬ್ರವಿಮ್ಹೇ। ಅಜ್ಜತನೀವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ।
ಬ್ರುವಿಸ್ಸತಿ, ಬ್ರುವಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಅಬ್ರವಿಸ್ಸಾ, ಅಬ್ರವಿಸ್ಸಂಸು। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ನೇತಬ್ಬಂ। ಕಮ್ಮಪದಂ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಂ। ಸಚೇ ಪನ ಸಿಯಾ, ‘‘ಬ್ರೂಯತೀ’’ತಿ ಸಿಯಾ ‘‘ಲುಯತಿ, ಲೂಯತೀ’’ತಿ ಪದಾನಿ ವಿಯ।
ಜೀರ ಬ್ರೂಹನೇ। ಬ್ರೂಹನಂ ವಡ್ಢನಂ। ಜೀರತಿ। ಜೀರಂ। ಜೀರಮಾನೋ। ಜೀರಣಂ। ಅಪ್ಪಸ್ಸುತಾಯಂ ಪುರಿಸೋ, ಬಲಿಬದ್ದೋವ ಜೀರತಿ।
ಪೂರ ಪೂರಣೇ। ಪೂರತಿ। ಪೂರತೋವ ಮಹೋದಧಿ। ಸಬ್ಬೇ ಪೂರೇನ್ತು ಸಙ್ಕಪ್ಪಾ। ಪೂರಿತುಂ, ಪೂರಿತ್ವಾ, ಪೂರಂ, ಪೂರಿತಂ। ಪುಣ್ಣಂ, ಪರಿಪುಣ್ಣಂ। ಸಮ್ಪುಣ್ಣಂ, ಪೂರಣಂ। ಪೂರಣೋ ಕಸ್ಸಪೋ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತಿ, ಪೂರಯತಿ, ಪೂರಾಪೇತಿ, ಪೂರಾಪಯತಿ। ಪೂರೇತ್ವಾ, ಪೂರಯಿತ್ವಾ, ಪೂರಾಪೇತ್ವಾ, ಪೂರಾಪಯಿತ್ವಾ, ಪರಿಪೂರೇತ್ವಾ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಭವನ್ತಿ।
ಘೋರ ಗತಿಪಟಿಘಾತೇ। ಗತಿಪಟಿಘಾತಂ ಗತಿಪಟಿಹನನಂ। ಘೋರತಿ।
ಧೋರ ಗತಿಚಾತುರಿಯೇ। ಗತಿಚಾತುರಿಯಂ ಗತಿಛೇಕಭಾವೋ। ಧೋರೇತಿ।
ಸರ ಗತಿಯಂ। ಸರತಿ, ವಿಸರತಿ, ಉಸ್ಸರತಿ। ಉಸ್ಸಾರಣಾ। ಸರೋ। ಸಂಸಾರೋ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ। ತತ್ಥ ಸರೋತಿ ರಹದೋ। ಸಂಸಾರೋತಿ ವಟ್ಟಂ, ಯೋ ‘‘ಭವೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಚರ ಚರಣೇ। ಚರತಿ, ವಿಚರತಿ, ಅನುಚರತಿ, ಸಞ್ಚರತಿ।
ಚರ ಗತಿಭಕ್ಖನೇಸು। ಚರತಿ, ವಿಚರತಿ, ಅನುಚರತಿ, ಸಞ್ಚರತಿ, ಪಟಿಚರತಿ। ಚರಿಯಾ। ಚರಿತಾ। ಚಾರೋ। ವಿಚಾರೋ। ಅನುವಿಚಾರೋ। ಉಪವಿಚಾರೋ। ಚರಣಂ। ಚಾರಕೋ। ಓಚರಕೋ। ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ।
ತತ್ಥ ಚರತೀತಿ ಗಚ್ಛತಿ, ಭಕ್ಖತಿ ವಾ। ತಥಾ ಹಿ ಚರನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಖಾದನ್ತೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ ಗರೂ। ಪಟಿಚರತೀತಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಿ। ಚಾರಕೋತಿ ತಂಪವೇಸಿತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಸುಖಂ ಚರತಿ ಭಕ್ಖತೀತಿ ಚಾರಕೋ, ರೋಧೋ। ಓಚರಕೋತಿ ಅಧೋಚಾರೀ। ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ದಾನಮ್ಪಿ ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಮ್ಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಮ್ಪಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೋಪಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಪಿ ಮೇಥುನವಿರತಿಪಿ ಸದಾರಸನ್ತೋಸೋಪಿ ಉಪೋಸಥೋಪಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋಪಿ ಸಕಲಂ ಸಾಸನಮ್ಪಿ ಅಜ್ಝಾಸಯೋಪಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಕಿನ್ತೇ ವತಂ ಕಿಂ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ,
ಕಿಸ್ಸ ಸುಚಿಣ್ಣಸ್ಸ ಅಯಂ ವಿಪಾಕೋ।
ಇದ್ಧಿಜುತಿಬಲವೀರಿಯೂಪಪತ್ತಿ,
ಇದಞ್ಚ ತೇ ನಾಗ ಮಹಾವಿಮಾನಂ॥
ಅಹಞ್ಚ ಭರಿಯಾ ಚ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ,
ಸದ್ಧಾ ಉಭೋ ದಾನಪತೀ ಅಹುಮ್ಹಾ।
ಓಪಾನಭೂತಂ ಮೇ ಘರಂ ತದಾಸಿ,
ಸನ್ತಪ್ಪಿತಾ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಚ॥
ತಂ ಮೇ ವತಂ ತಂ ಪನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ,
ತಸ್ಸ ಸುಚಿಣ್ಣಸ್ಸ ಅಯಂ ವಿಪಾಕೋ।
ಇದ್ಧಿಜುತಿಬಲವೀರಿಯೂಪಪತ್ತಿ,
ಇದಞ್ಚ ಮೇ ಧೀರ ಮಹಾವಿಮಾನ’’ನ್ತಿ
ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಪುಣ್ಣಕಜಾತಕೇ ದಾನಂ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಕೇನ
ಕೇನ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ, ಪುಞ್ಞಂ ಪಾಣಿಮ್ಹಿ ಇಜ್ಝತಿ॥
ತೇನ ಪಾಣಿ ಕಾಮದದೋ, ತೇನ ಪಾಣಿ ಮಧುಸ್ಸವೋ।
ತೇನ ಮೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ, ಪುಞ್ಞಂ ಪಾಣಿಮ್ಹಿ ಇಜ್ಝತೀ’’ತಿ
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಙ್ಕುರಪೇತವತ್ಥುಮ್ಹಿ ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಂ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಇದಂ ಖೋ ತಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಿತ್ತಿರಿಯಂ ನಾಮ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಿತ್ತಿರಜಾತಕೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ತಂ ಖೋ ಪನ ಪಞ್ಚಸಿಖ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ನೇವ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ನ ವಿರಾಗಾಯ…ಪೇ॰… ಯಾವದೇವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೂಪಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಮಹಾಗೋವಿನ್ದಸುತ್ತೇ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಮಿಂ, ಸಹಸ್ಸಂ ಮಚ್ಚುಹಾಯಿನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ। ‘‘ಪರೇ ಅಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಮಯಮೇತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಸಲ್ಲೇಖಸುತ್ತೇ ಮೇಥುನವಿರತಿ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ।
ಮಯಞ್ಚ ಭರಿಯಾ ನಾತಿಕ್ಕಮಾಮ,
ಅಮ್ಹೇ ಚ ಭರಿಯಾ ನಾತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ।
ಅಞ್ಞತ್ರ ತಾಹ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರಾಮ।
ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಅಮ್ಹಂ ದಹರಾ ನ ಮೀಯರೇ’’ತಿ
ಮಹಾಧಮ್ಮಪಾಲಜಾತಕೇ ಸದಾರಸನ್ತೋಸೋ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ।
ಹೀನೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ, ಖತ್ತಿಯೇ ಉಪಪಜ್ಜತಿ।
ಮಜ್ಝಿಮೇನ ಚ ದೇವೇಸು, ಉತ್ತಮೇನ ವಿಸುಜ್ಝತೀ’’ತಿ
ಏವಂ ನಿಮಿಜಾತಕೇ ಅವೀತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ಕತೋ ಉಪೋಸಥೋ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ। ‘‘ಇದಂ ಖೋ ಪನ ಪಞ್ಚಸಿಖ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಏಕನ್ತನಿಬ್ಬಿದಾಯ ವಿರಾಗಾಯ…ಪೇ॰… ಅಯಮೇವ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಮಹಾಗೋವಿನ್ದಸುತ್ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ। ‘‘ತಯಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಇದ್ಧಞ್ಚೇವ ಫೀತಞ್ಚ ವಿತ್ಥಾರಿಕಂ ಬಾಹುಜಞ್ಞಂ ಪುಥುಭೂತಂ ಯಾವದೇವ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಸುಪ್ಪಕಾಸಿತ’’ನ್ತಿ ಪಾಸಾದಿಕಸುತ್ತೇ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಂ ಸಕಲಂ ಸಾಸನಂ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಅಪಿ ಅತರಮಾನಾನಂ, ಫಲಾಸಾವ ಸಮಿಜ್ಝತಿ।
ವಿಪಕ್ಕಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೋಸ್ಮಿ, ಏವಂ ಜಾನಾಹಿ ಗಾಮಣೀ’’ತಿ
ಏತ್ಥ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ। ಇಚ್ಚೇವಂ –
ದಾನಂ ವೇಯ್ಯಾವಟಿಯಞ್ಚ, ಸಿಕ್ಖಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಕಾ।
ಧಮ್ಮಕ್ಖಾನಂ ಮೇಥುನತಾ-ವಿರತಿ ಚ ಉಪೋಸಥೋ॥
ಸದಾರೇಸು ಚ ಸನ್ತೋಸೋ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಚ ಸಾಸನಂ।
ಅಜ್ಝಾಸಯೋ ಚಿಮೇ ಬ್ರಹ್ಮ-ಚರಿಯಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚರೇ॥
ಹುರ ಕೋಟಿಲ್ಲೇ। ಹುರತಿ।
ಸರ ಸದ್ದೋಪತಾಪೇಸು। ಸರತಿ। ಸರೋ, ಸರಣಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ಸರೋತಿ ಸದ್ದೋಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ಉಸುಪಿ। ಸರಣನ್ತಿ ಸರತಿ ಉಪತಾಪೇತಿ ಹಿಂಸತಿ ಸರಣಗತಾನಂ ತೇನೇವ ಸರಣಗಮನೇನ ಭಯಂ ಸನ್ತಾಪಂ ದುಕ್ಖಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ಪರಿಕಿಲೇಸಞ್ಚಾತಿ ಸರಣಂ, ಬುದ್ಧಾದಿರತನತ್ತಯಂ। ಅಥ ವಾ ಸದ್ಧಾ ಪಸನ್ನಾ ಮನುಸ್ಸಾ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸರಣಮಿದ’’ನ್ತಿ ಸರನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತಿ, ತಂ ತತ್ಥ ಚ ವಾಚಂ ನಿಚ್ಛರನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಚಾತಿಪಿ ಸರಣಂ।
ಸರ ಚಿನ್ತಾಯಂ। ಸರತಿ, ಸುಸರತಿ ಇಚ್ಚಪಿ ಪಯೋಗೋ। ಅಪ್ಪಕ್ಖರಾನಞ್ಹಿ ಬಹುಭಾವೋ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ ಚ ಹೋತಿ, ಯಥಾ ‘‘ದ್ವೇ, ದುವೇ, ತಣ್ಹಾ ತಸಿಣಾ, ಪಮ್ಹಂ, ಪಖುಮ’’ನ್ತಿ। ಅನುಸ್ಸರತಿ, ಪಟಿಸ್ಸರತಿ। ಸರನ್ತಿ ಏತಾಯ ಸತ್ತಾ, ಸಯಂ ವಾ ಸರತಿ, ಸರಣಮತ್ತಮೇವ ವಾ ಏತನ್ತಿ ಸತಿ। ಅನುಸ್ಸತಿ, ಪಟಿಸ್ಸತಿ। ಸರತೀತಿ ಸತೋ। ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸರತೀತಿ ಪಟಿಸ್ಸತೋ।
ದ್ವರ ಸಂವರಣೇ। ಸಂವರಣಂ ರಕ್ಖಣಾ। ದ್ವರತಿ। ದ್ವಾರಂ। ದ್ವಿಸದ್ದೂಪಪದಅರಧಾತುವಸೇನಪಿ ಇದಂ ರೂಪಂ ಸಿಜ್ಝತಿ। ತತ್ರಿಮಾನಿ ನಿಬ್ಬಚನಾನಿ – ದ್ವರನ್ತಿ ಸಂವರನ್ತಿ ರಕ್ಖನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ದ್ವಾರಂ, ಅಥ ವಾ ದ್ವೇ ಕವಾಟಾ ಅರನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿಪಿ ದ್ವಾರನ್ತಿ। ಗೇಹದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಕಾಯದ್ವಾರಾದೀನಿಪಿ ಉಪಾಯೋಪಿ ದ್ವಾರನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಾಳಿಯಂ ತು ‘‘ದ್ವಾರಂ ದ್ವಾರಾ’’ತಿ ಚ ಇತ್ಥಿನಪುಂಸಕವಸೇನ ದ್ವಾರಸದ್ದೋ ವುತ್ತೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ದ್ವಾರಮ್ಪಿ ಸುರಕ್ಖಿತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ದ್ವಾರಾಪೇಸಾ’’ತಿ ಚ ತಸ್ಸ ದ್ವಿಲಿಙ್ಗತಾ ವುತ್ತಾ।
ಗರ ಘರ ಸೇಚನೇ। ಗರತಿ। ಘರತಿ। ಘರಂ।
ಧೂರ ಹುಚ್ಛನೇ। ಹುಚ್ಛನ ಕೋಟಿಲ್ಲಂ। ಧೂರತಿ।
ತರ ಪ್ಲವನಸರಣೇಸು। ತರತಿ। ತರಣಂ। ತಿತ್ಥಂ। ತಿಣ್ಣೋ। ಉತ್ತಿಣ್ಣೋ। ಓತಿಣ್ಣೋ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ। ತತ್ಥ ತರಣಂ ವುಚ್ಚತಿ ನಾವಾ, ತರತಿ ಉದಕಪಿಟ್ಠೇ ಪ್ಲವತಿ, ತರನ್ತಿ ಉತ್ತರನ್ತಿ ವಾ ನದಿಂ ಏತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೇನ।
ನಾವಾ ಪ್ಲವೋ ತರಂ ಪೋತೋ, ತರಣಂ ಉತ್ತರಂ ತಥಾ।
ಜಲಯಾನನ್ತಿ ಏತಾನಿ, ನಾವಾನಾಮಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ತು॥
ತರ ಸಮ್ಭಮೇ। ಸಮ್ಭಮೋ ಅನವಟ್ಠಾನಂ। ತರತಿ। ತರಿತೋ। ತುರಙ್ಗೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸೋ ಮಾಸಖೇತ್ತಂ ತರಿತೋ ಅವಾಸರಿ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ತರಿತೋತಿ ತುರಿತೋ ಸಮ್ಭಮನ್ತೋ। ಅವಾಸರಿನ್ತಿ ಉಪಗಚ್ಛಿಂ ಉಪವಿಸಿಂ ವಾ।
ಜರ ರೋಗೇ। ಏತ್ಥ ಜರರೋಗೋಯೇವ ‘‘ರೋಗೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಪಯೋಗವಸೇನ। ಜರಸದ್ದಸ್ಸ ಹಿ ಜರರೋಗೇ ಪವತ್ತನಿಯಮನತ್ಥಂ ‘‘ರೋಗೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇನ ಅಞ್ಞೋ ರೋಗೋ ಇಧ ರೋಗಸದ್ದೇನ ನ ವುಚ್ಚತಿ। ಜರತಿ। ಜರೋ। ಸಜ್ಜರೋ। ಪಜ್ಜರರೋಗೋ। ಜರೇನ ಪೀಳಿತಾ ಮನುಸ್ಸಾ। ಯತ್ಥ ತು ಅಯಂ ವಯೋಹಾನಿವಾಚಕೋ
ದರ ಭಯೇ। ದರತಿ। ದರೀ। ‘‘ಬೀಲಾಸಯಾ ದರೀಸಯಾ’’ತಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ದರೀತಿ ಭಾಯಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ದರೀ।
ದರ ಆದರಾನಾದರೇಸು। ದರತಿ, ಆದರತಿ, ಅನಾದರತಿ। ಆದರೋ, ಅನಾದರೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ದರತೀತಿ ದರಂ ಕರೋತೀತಿ ಚ ಅನಾದರಂ ಕರೋತೀತಿ ಚ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಆರಕಾಸದ್ದೋ ದೂರಾಸನ್ನವಾಚಕೋ, ತಥಾಯಮ್ಪಿ ದರಧಾತು ಆದರಾನಾದರವಾಚಕೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ದರಸದ್ದೋ ಚ ಕಾಯದರಥೇ ಚಿತ್ತದರಥೇ ಕಿಲೇಸದರಥೇ ಚ ವತ್ತತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ –
ಆದಿತ್ತಂ ವತ ಮಂ ಸನ್ತಂ, ಘತಸಿತ್ತಂವ ಪಾವಕಂ।
ವಾರಿನಾ ವಿಯ ಓಸಿಞ್ಚಿ, ಸಬ್ಬಂ ನಿಬ್ಬಾಪಯೇ ದರ’’ನ್ತಿ
ಏತ್ಥ ಕಾಯದರಥೇ ಚಿತ್ತದರಥೇ ಚ ವತ್ತತಿ। ‘‘ವೀತದ್ದರೋ ವೀತಸೋಕೋ ವೀತಸಲ್ಲೋ, ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಅಭಾಸಿ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಕಿಲೇಸದರಥೇ ವತ್ತತಿ। ವೀತದ್ದರೋತಿ ಹಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ವಿಗತಕಿಲೇಸದರಥೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ನರ ನಯನೇ। ನರತಿ। ನರೋ, ನಾರೀ।
ಏತ್ಥ ನರೋತಿ ಪುರಿಸೋ। ಸೋ ಹಿ ನರತಿ ನೇತೀತಿ ನರೋ। ಯಥಾ ಪಠಮಪಕತಿಭೂತೋ ಸತ್ತೋ ದತರಾಯ ಪಕತಿಯಾ ಸೇಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಪುರಿ ಉಚ್ಚಾಟ್ಠಾನೇ ಸೇತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪುರಿಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ನಯನಟ್ಠೇನ ನರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪುತ್ತಭಾತುಭೂತೋಪಿ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮಾತುಜೇಟ್ಠಭಗಿನೀನಂ ನೇತುಟ್ಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತಿ, ಪಗೇವ ಇತರೋ ಇತರಾಸಂ। ನಾರೀತಿ ನರೇನ ಯೋಗತೋ, ನರಸ್ಸಾಯನ್ತಿ ವಾ ನಾರೀ। ಅಪರಮ್ಪೇತ್ಥ ನರಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಚನಂ, ನರಿಯತಿ ಸಕೇನ ನರೋ, ಸತ್ತೋ ಮನುಸ್ಸೋ ವಾ। ‘‘ಕಮ್ಮೇನ ನಿಯ್ಯತೇಓ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ನರಸದ್ದಸ್ಸ ತಾವ ಪುರಿಸವಚನೇ ‘‘ನರಾ ಚ ಅಥ ನಾರಿಯೋ’’ತಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ಸತ್ತಮನುಸ್ಸವಚನೇ ಪನ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಅಯಂ ಏದಿಸಕೋ ನರುತ್ತಮೋ। ಆಮೋದಿತಾ ನರಮರೂ’’ತಿ ಚ ನಿದಸ್ಸನಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನರೋತಿ ಪುರಿಸೋ, ನರೋತಿ ಸತ್ತೋ, ನರೋತಿ ಮನುಸ್ಸೋ’’ತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಅತ್ಥೋ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೋ।
ಹರ ಹರಣೇ। ಹರಣಂ ಪವತ್ತನಂ। ಹರತಿ। ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರತಿ। ವಿಹಾಸಿ। ವಿಹಂಸು। ವಿಹರಿಸ್ಸತಿ। ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ವಿಹಿಸ್ಸತಿ। ವೋಹರತಿ। ಸಂವೋಹರತಿ॰ ಸಬ್ಬೋ ಹರತಿ ವಾ। ರೂಪಿಯಸಂವೋಹಾರೋ, ರೂಪಿಯಸಬ್ಬೋಹಾರೋ ವಾ। ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ। ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಹಾರೋ। ವಿಹಾರೋ। ವೋಹಾರೋ। ಅಭಿಹಾರೋ। ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನೀಹರತಿ। ಸಾಸನೇ ವಿಹರಂ, ವಿಹರನ್ತೋ, ವಿಹರಮಾನೋ। ವಿಹಾತಬ್ಬಂ, ವಿಹರಿತುಂ। ವಿಹರಿತ್ವಾ। ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ।
ತತ್ಥ ಪಾಟಿಹಾರಿಯನ್ತಿ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ವಿಗತೂಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ಕತಕಿಚ್ಚೇನ ಪಚ್ಛಾ ಹರಿತಬ್ಬಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ। ಪಟೀತಿ ಹಿ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ ‘‘ಪಚ್ಛಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಬೋಧೇತಿ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಪವಿಟ್ಠಮ್ಹಿ, ಅಞ್ಞೋ ಆಗಞ್ಛಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ವಿಹಾರೋತಿ ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದಿನಾ ವಿಹರನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ವಿಹಾರೋ, ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಆವಾಸೋ। ವಿಹರಣಂ ವಾ ವಿಹಾರೋ, ವಿಹರಣಕ್ರಿಯಾ। ವೋಹಾರೋತಿ ಬ್ಯವಹಾರೋಪಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿಪಿ ವಚನಮ್ಪಿ ಚೇತನಾಪಿ। ತತ್ಥ
ಯೋ ಹಿ ಕೋಚಿ ಮನುಸ್ಸೇಸು, ವೋಹಾರಂ ಉಪಜೀವತಿ।
ಏವಂ ವಾಸೇಟ್ಠ ಜಾನಾತಿ, ವಾಣಿಜೋ ಸೋ ನಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿ॥
ಅಯಂ ಬ್ಯವಹಾರವೋಹಾರೋ ನಾಮ। ‘‘ಸಙ್ಖಾ ಸಮಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವೋಹಾರೋ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿವೋಹಾರೋ ನಾಮ। ತಥಾ ತಥಾ ವೋಹರನ್ತಿ ಪರಾಮಸನ್ತೀತಿ ಅಯಂ ವಚನವೋಹಾರೋ ನಾಮ। ‘‘ಅಟ್ಠ ಅರಿಯವೋಹಾರಾ, ಅಟ್ಠ ಅನರಿಯವೋಹಾರಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಚೇತನಾವೋಹಾರೋ ನಾಮ। ಇಚ್ಚೇವಂ –
ಬ್ಯವಹಾರೇ ವಚನೇ ಚ, ಪಣ್ಣತ್ತಿಚೇತನಾಸು ಚ।
ವೋಹಾರಸದ್ದೋ ಚತೂಸು, ಇಮೇಸ್ವತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ॥
ಹರ ಅಪನಯನೇ। ಅಪನಯನಂ ನೀಹರಣಂ। ದೋಸಂ ಹರತಿ। ನೀಹರತಿ। ನೀಹಾರೋ, ಪರಿಹರತಿ। ಪರಿಹಾರೋ। ರಜೋಹರಣಂ। ಸಬ್ಬದೋಸಹರೋ ಧಮ್ಮೋ। ಭಗವತೋ ಚ ಸಾಸನಸ್ಸ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ತಿತ್ಥಿಯೇ ಹರತೀತಿ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ। ಮತ್ತಾವಣ್ಣಭೇದೇನೇತ್ಥ ‘‘ಪಾಟಿಹೇರಂ ಪಾಟಿಹೀರಂ ಪಾಟಿಹಾರಿಯ’’ನ್ತಿ ತೀಣಿ ಪದರೂಪಾನಿ, ಭವನ್ತಿ।
ಹರ ಆದಾನೇ। ಅದಿನ್ನಂ ಹರತಿ। ಹರಿಸ್ಸತಿ। ಹಾಹಿತಿ ಇಚ್ಚಪ। ‘‘ಖರಾಜಿನಂ ಪರ ಸುಞ್ಚ, ಖಾರಿಕಾಜಞ್ಚ ಹಾಹಿತೀ’’ತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ। ಆಹರತಿ, ಅವಹರತಿ, ಸಂಹರತಿ, ಅಪಹರತಿ, ಉಪಹರತಿ, ಪಹರತಿ, ಸಮ್ಪಹರತಿ, ಸಮಾಹರತಿ। ಮನೋಹರೋ ಪಾಸಾದೋ। ಪರಸ್ಸಹರಣಂ। ಆಹಾರೋ, ಅವಹಾರೋ, ಸಂಹಾರೋ, ಉಪಹಾರೋ, ಸಮ್ಪಹಾರೋ, ಸಮಾಹಾರೋ। ಹರಿಯ್ಯತಿ, ಆಹರಿಯ್ಯತಿ। ಆಹರಿಯ್ಯನ್ತಿ। ಆಹಟಂ, ಹರಿತುಂ, ಆಹರಿತುಂ, ಆಹರಿತ್ವಾ, ಆಹರಿತ್ವಾನ। ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಧರ ಧರಣೇ। ಧರಣಂ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾ। ಧರತಿ। ಧರತೇ ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ।
ಧರ ಅವಿದ್ಧಂಸನೇ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿಚ್ಚಂ ಧರತಿ।
ಖರ ಖಯೇ। ಖರತಿ। ಖರಣಂ। ನಕ್ಖರನ್ತಿ ನ ಖಿಯ್ಯನ್ತೀತಿ ಅಕ್ಖರಾನಿ। ನಕ್ಖರನ್ತಿ ನ ನಸ್ಸನ್ತೀತಿ ನಕ್ಖತ್ತಾನೀತಿ ಪೋರಾಣಾ।
ಜಾಗರನಿದ್ದಕ್ಖಯೇ ತನಾದಿಗಣಂ ಪತ್ವಾ ‘‘ಜಾಗರೋತಿ, ಪಟಿಜಾಗರೋತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ಜನೇತಿ।
ಈರ ವಚನೇ ಗತಿಕಮ್ಪನೇಸು ಚ। ಈರತಿ। ಈರಿತಂ। ಏರಿತಂ। ಸಮೀರಣೋ। ಜಿನೇರಿತೋ ಧಮ್ಮೋ। ಕುಪ್ಪನ್ತಿ ವಾತಸ್ಸಪಿ ಏರಿತಸ್ಸ।
ತತ್ಥ ಸಮೀರಣೋತಿ ವಾತೋ। ಸೋ ಹಿ ಸಮೀರತಿ ವಾಯತಿ, ಸಮೀರೇತಿ ಚ ರುಕ್ಖಸಾಖಾಪಣ್ಣಾದೀನಿ ಸುಟ್ಠು ಕಮ್ಪೇತೀತಿ ‘‘ಸಮೀರಣೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಹರೇ ಲಜ್ಜಾಯಂ। ಅಲುತ್ತನ್ತೋಯಮೇಕಾರನ್ತೋ ಧಾತು, ಗಿಲೇ ಪೀತಿಕ್ಖಯೇತಿ ಧಾತು ವಿಯ। ಹರಾಯತಿ। ಹರಾಯನಂ। ಅಟ್ಟೀಯಾಮಿ ಹರಾಯಾಮಿ।
ಏತ್ಥ ಹರಾಯತೀತಿ ಲಜ್ಜತಿ, ಹಿರಿಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಪರ ಪಾಲನಪೂರಣೇಸು। ‘‘ಪರತಿ, ಪರಮೋ’’ತಿಮಸ್ಸ ರೂಪಾನಿ, ನರ ನಯನೇತಿ ಧಾತುಸ್ಸ ‘‘ನರತಿ ನರೋ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ವಿಯ।
ತತ್ಥ ಪರತೀತಿ ಪಾಲೇತಿ, ಪೂರತಿ ವಾ। ಸುದ್ಧಕತ್ತುವಸೇನಿದಂ ಪದಂ ವುತ್ತಂ। ಹೇತುಕತ್ತುವಸೇನ ಹಿ ‘‘ಪಾರೇತಿ ಪಾರಯತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಪರಮೋತಿ ಪಾಲಕೋ ಪೂರಕೋ ವಾ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಪಾರಮೀ’’ತಿ ಪದಂ ಏತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ। ತಥಾ ಹಿ ಪಾರಮೀತಿ ಪರತಿ, ಪಾರೇತಿ ಚಾತಿ ಪರಮೋ, ದಾನಾದೀನಂ ಗುಣಾನಂ ಪಾಲಕೋ ಪೂರಕೋ ಚ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತೋ। ಪರಮಸ್ಸ ಇದಂ, ಪರಮಸ್ಸ ವಾ ಭಾವೋ, ಕಮ್ಮಂ ವಾ ಪಾರಮೀ, ದಾನಾದಿಕ್ರಿಯಾ। ಗರೂಹಿ ಪನ ‘‘ಪೂರೇತೀತಿ ಪರಮೋ, ದಾನಾದೀನಂ ಗುಣಾನಂ ಪೂರಕೋ ಪಾಲಕೋ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ವೀಮಂಸಿತಬಂ।
ವರ ವರಣೇ। ವರತಿ। ವಾರಣೋ, ವರುಣೋ।
ಗಿರ ನಿಗ್ಗಿರಣೋ। ನಿಗ್ಗಿರಣಂ ಪಗ್ಘರಣಂ। ಗಿರತಿ, ಗಿರಿ।
ಏತ್ಥ ಗಿರೀತಿ ಪಬ್ಬತಾ, ಯೋ ‘ಸೇಲೋ’’ತಿಆದೀಹಿ ಅನೇಕೇಹಿ ನಾಮೇಹಿ ಕಥಿಯತಿ। ಸೋ ಹಿ ಸನ್ಧಿಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಪಬ್ಬೇಹಿ ಚಿತತ್ತಾ ಪಬ್ಬಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಬ್ಬತೋ। ಹಿಮವಮನಾದಿವಸೇನ ಜಲಸ್ಸ ಸಾರಭೂತಾನಂ ಭೇಸಜ್ಜಾದಿವತ್ಥೂನಞ್ಚ ಗಿರಣತೋ ಗಿರೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಇಮಾನಿ ಪನಸ್ಸ ನಾಮಾನಿ –
ಪಬ್ಬತೋ ಅಚಲೋ ಸೇಲೋ, ನಗೋ ಗಿರಿ ಮಹೀಧರೋ।
ಅದ್ದಿ ಸಿಲುಚ್ಚಯೋ ಚಾತಿ, ಗಿರಿಪಣ್ಣತ್ತಿಯೋ ಇಮಾ॥
ಸುರ ಇಸ್ಸರಿಯದಿತ್ತೀಸು। ಸುರತಿ। ಸುರೋ, ಅಸುರೋ।
ತತ್ರ ಸರೋತಿ ಸುರತಿ ಈಸತಿ ದೇವಿಸ್ಸರಿಯಂ ಪಾಪುಣಾತಿ ವಿರೋಚತಿ ಚಾತಿ ಸುರೋ। ಸುನ್ದರಾ ರಾ ವಾಚಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಸುರೋ, ದೇವೋ। ದೇವಾಭಿಧಾನಾನಿ ದಿವಾದಿಗಣೇ ಪಕಾಸೇಸ್ಸಾಮ। ಅಸುರೋತಿ ದೇವೋ ವಿಯ ನ ಸುರತಿ ನ ಈಸತಿ ನ ವಿರೋಚತಿ ಚಾತಿ ಅಸುರೋ। ಸುರಾನಂ ವಾ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಮಿತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಅಮಿತ್ತಾ ವಿಯಾತಿ ಅಸುರೋ, ದಾನವೋ, ಯೋ ‘‘ಪುಬ್ಬದೇವೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಕುಮ್ಭಜಾತಕೇ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಯಂ ವೇ ಪಿವಿತ್ವಾ ಪುಬ್ಬದೇವಾ ಪಮತ್ತಾ,
ತಿದಿವಾ ಚುತಾ ಸಸ್ಸತಿಯಾ ಸಮಾಯಾ।
ತಂ ತಾದಿಸಂ ಮಜ್ಜಮಿಮಂ ನಿರತ್ಥಂ,
ಜಾನಂ ಮಹಾರಾಜ ಕಥಂ ಪಿವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ॥
ಸಗಾಥಾವಗ್ಗಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ಪನ ‘‘ನ ಸುರಂ ಪಿವಿಮ್ಹ, ನ ಸುರಂ ಪಿವಿಮ್ಹಾ’ತಿ ಆಹಂಸು, ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಸುರಾ ನಾಮ ಜಾತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಇಮಾನಿ
ಅಸುರೋ ಪುಬ್ಬದೇವೋ ಚ, ದಾನವೋ ದೇವತಾರಿ ತು।
ನಾಮಾನಿ ಅಸುರಾನನ್ತಿ, ಇಮಾನಿ ನಿದ್ದಿಸೇ ವಿದೂ॥
ಪಾಕೋ ಇತಿ ತು ಯಂ ನಾಮಂ, ಏಕಸ್ಸ ಅಸುರಸ್ಸ ತು।
ಪಣ್ಣತ್ತೀತಿಪಿ ಏಕಚ್ಚೇ, ಗರವೋ ಪನ ಅಬ್ರವುಂ॥
ಕುರ ಸದ್ದೇ ಅಕ್ಕೋಸೇ ಚ। ಕುರತಿ। ಕುರರೋ, ಕುರರೀ। ಕುಮ್ಮೋ, ಕುಮ್ಮೀ।
ಖುರ ಛೇದನೇ ವಿಲೇಖನೇ ಚ। ಖುರತಿ। ಖುರೋ।
ಮುರ ಸಂವೇಠನೇ। ಮುರತಿ। ಮುರೋ, ಮೋರೋ।
ಘುರ ಅಭಿಮತ್ತ ಸದ್ದೇಸು। ಘುರತಿ। ಘೋರೋ।
ಪುರ ಅಗ್ಗಗಮನೇ। ಅಗ್ಗಗಮನಂ ನಾಮ ಪಧಾನಗಮನಂ, ಪಠಮಮೇವ ಗಮನಂ ವಾ। ಪುರತಿ। ಪುರಂ, ಪುರೀ। ಅವಾಪುರತಿ। ಅವಾಪುರೇತಂ ಅಮತಸ್ಸ ದ್ವಾರಂ। ಅವಾಪುರಣಂ ಆದಾಯ ಗಚ್ಛತಿ।
ತತ್ಥ ಪುರನ್ತಿ ರಾಜಧಾನೀ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ನಗರಂ ಪುರಂ ಪುರೀ ರಾಜಧಾನೀ’’ತಿ ಏತೇ ಪರಿಯಾಯಾ। ‘‘ಏಸೋ ಆಳಾರಿಕೋ ಪೋಸೋ, ಕುಮಾರೀ ಪುರಮನ್ತರೇ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಗೇಹಂ ‘‘ಪುರ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಪಧಾನತಾಯ ಪುರತೋ ಪುರತೋ ಗಮನೇನ ಗನ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಪುರಂ, ರಾಜಧಾನೀ ಚೇವ ಗೇಹಞ್ಚ। ಅವಾಪುರಣನ್ತಿ ಅವಾಪುರನ್ತಿ ವಿವರನ್ತಿ ದ್ವಾರಂ ಏತೇನಾತಿ ಅವಾಪುರಣಂ, ಯಂ ‘‘ಕುಞ್ಚಿಕಾ’’ತಿಪಿ ‘‘ತಾಳೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅವಾಪುರತೀತಿಆದೀಸು ಅವ ಆಇಚ್ಚುಭೋ ಉಪಸಗ್ಗಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಫರ ಫರಣೇ। ಫರಣಂ ನಾಮ ಬ್ಯಾಪನಂ ಗಮನಂ ವಾ। ಸಮಂ ಫರತಿ ಸೀತೇನ। ಆಹಾರತ್ಥಂ ಫರತಿ। ಫರಣಂ।
ಗರ ಉಗ್ಗಮೇ। ಗರತಿ। ಗರು।
ಗರೂತಿ ಗರೂತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಅಪಿಚ ಪಾಸಾಣಚ್ಛತ್ತಂ ವಿಯ ಭಾರಿಯಟ್ಠೇನ ಗರೂತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಗರುಸದ್ದೋ ‘‘ಇದಮಾಸನಂ ಅತ್ರ ಭವಂ ನಿಸೀದತು, ಭವಞ್ಹಿ ಮೇ ಅಞ್ಞತರೋ ಗರೂನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಮಾತಾಪಿತೂಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಸನರಾಮರಲೋಕಗರು’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಲೋಕಾಚರಿಯೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಮ್ಹಿ। ಅಪಿಚ ಗರುಸದ್ದೋ ಅಞ್ಞೇಸ್ವತ್ಥೇಸುಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಅತ್ರಿದಂ ವುಚ್ಚತಿ –
ಮಾತಾಪಿತಾಚರಿಯೇಸು, ದುಜ್ಜರೇ ಅಲಹುಮ್ಹಿ ಚ।
ಮಹನ್ತೇ ಚುಗ್ಗತೇ ಚೇವ, ನಿಛೇಕಾದಿಕರೇಸು ಚ।
ತಥಾ ವಣ್ಣವಿಸೇಸೇಸು, ಗರುಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ॥
ಕೇಚಿ ಪನಾಚರಿಯಾ ‘‘ಗರು ಗರೂ’’ತಿ ಚ ದ್ವಿಧಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಭಾರಿಯವಾಚಕತ್ತೇ ಗರುಸದ್ದೋ ಠಿತೋ। ಆಚರಿಯವಾಚಕತ್ತೇ ಪನ ಗುರುಸದ್ದೋತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಪಾಳಿವಿಸಯೇ ಹಿ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ವಾಚಕತ್ತೇ ಗರುಸದ್ದೋಯೇವ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ಅಕಾರಸ್ಸ ಆಕಾರಭಾವೇ ‘‘ಗಾರವ’’ನ್ತಿ ಸವುದ್ಧಿಕಸ್ಸ ತದ್ಧಿತನ್ತಪದಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ। ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾವಿಸಯೇ ಪನ ಗುರುಸದ್ದೋಯೇವ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ಉಕಾರಸ್ಸ ವುದ್ಧಿಭಾವೇ ಅಞ್ಞಥಾ ತದ್ಧಿತನ್ತಪದಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ।
ಮರ ಪಾಣಚಾಗೇ। ಮರತಿ। ಮತ್ತುಂ। ಮರಿತ್ವಾ। ಹೇತುಕತ್ತರಿ ‘‘ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸಂ ಮಾರೇತಿ, ಮಾರಯತಿ। ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸೇನ ಪುರಿಸಂ ಮಾರಾಪೇತಿ, ಮಾರಾಪಯತಿ। ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸಂ ಮಾರೇತುಂ ಮಾರೇತ್ವಾ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ರೂಪಾನಿ। ಮಚ್ಚೋ। ಮರು। ಮರಣಂ, ಮಚ್ಚು। ಮಟ್ಟು। ಮಾರೋ।
ತತ್ಥ ಮತ್ತುನ್ತಿ ಮರಿತುಂ। ತಥಾ ಹಿ ಅಲೀನಸತ್ತುಜಾತಕೇ ‘‘ಯೋ ಮತ್ತುಮಿಚ್ಛೇ ಪಿತುನೋ ಪಮೋಕ್ಖಾ’’ತಿ ಪಾಳಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ಮಚ್ಚೋತಿ ಮರಿತಬ್ಬಸಭಾವತಾಯ ‘‘ಮಚ್ಚೋ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಸತ್ತೋ ಮರೂತಿ ದೀಘಾಯುಕೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಮರಣಸೀಲೋತಿ ಮರು, ದೇವೋ। ಮರಣನ್ತಿ ಚುತಿ।
ಮರಣಂ ಅನ್ತಕೋ ಮಚ್ಚು, ಹಿನ್ದಂ ಕಾಲೋ ಚ ಮಟ್ಟು ಚ।
ನಿಕ್ಖೇಪೋ ಚುತಿ ಚೇತಾನಿ, ನಾಮಾನಿ ಮರಣಸ್ಸ ವೇ॥
ಮಾರೋತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಕುಸಲಂ ಮಾರೇತೀತಿ ಮಾರೋ, ಕಾಮದೇವೋ।
ಇಮಾನಿಸ್ಸ ನಾಮಾನಿ –
ಮಾರೋ ನಮುಚಿ ಕಣ್ಹೋ ಚ, ವಸವತ್ತಿ ಪಜಾಪತಿ।
ಪಮತ್ತಬನ್ಧು ಮದ್ದನೋ, ಪಾಪಿಮಾ ದಬ್ಬಕೋಪಿ ಚ।
ಕನ್ದಪ್ಪೋ ಚ ರತಿಪತಿ, ಕಾಮೋ ಚ ಕುಸುಮಾಯುಧೋ॥
ಅಞ್ಞೇ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ನಾಮಾನಿ ವದನ್ತಿ, ತಾನಿ ಸಾಸನಾನುಲೋಮಾನಿ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಧ ನ ದಸ್ಸಿತಾನಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ‘‘ಮಾರೋ, ನಮುಚಿ, ಕಣ್ಹೋ, ಪಮತ್ತಬನ್ಧೂ’’ತಿ ಚತ್ತಾರೋವ ನಾಮಾನಿ ಆಗತಾನಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಮಾರೋತಿ ದೇವಪುತ್ತಮಾರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಞ್ಚ ಮಾರಾ ಕಿಲೇಸಮಾರೋ ಖನ್ಧಮಾರೋ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಮಾರೋ ಮಚ್ಚುಮಾರೋ ದೇವಪುತ್ತಮಾರೋತಿ।
ಧರ ಅವತ್ಥಾನೇ। ಧರತಿ।
ಭರ ಪೋಸನೇ। ಭರತಿ। ಭರಿತೋ, ಭತ್ತಾ।
ಥರ ಸನ್ಥರಣೇ। ಥರತಿ, ಸನ್ಥರತಿ। ಸನ್ಥರಣಂ।
ದರ ವಿದಾರಣೇ। ಭೂಮಿಂ ದರತಿ। ಕುದಾಲೋ।
ದರ ದಾಹೇ। ಕಾಯೋ ದರತಿ। ದರೋ, ದರಥೋ।
ತಿರ ಅಧೋಗತಿಯಂ। ತಿರತಿ। ತಿರಚ್ಛಾನೋ, ತಿರಚ್ಛಾ ವಾ।
ಅರ ಗತಿಯಂ। ಅರತಿ। ಅತ್ಥಂ, ಅತ್ಥೋ, ಉತು।
ಏತ್ಥ ಅತ್ಥಂ ವುಚ್ಚತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ತಂ ತಂ ಸತ್ತಕಿಚ್ಚಂ ಅರತಿ ವತ್ತೇತೀತಿ ಉತು।
ರಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಲಕಾರನ್ತಧಾತು
ಲಾ ಆದಾನೇ। ಲಾತಿ। ಲಾನಂ, ಗರುಳೋ, ಸೀಹಳೋ, ರಾಹುಲೋ, ಕುಸಲಂ, ಬಾಲೋ, ಮಹಲ್ಲಕೋ, ಮಹಲ್ಲಿಕಾ।
ತತ್ರ ಗರುಳೋತಿ ಗರುಂ ಲಾತಿ ಆದದಾತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಗರುಳೋ, ಯೋ ‘‘ಸುಪಣ್ಣೋ, ದಿಜಾಧಿಪೋ, ನಾಗಾರಿ, ಕರೋಟೀ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೀಹಳೋತಿ ಸೀಹಂ ಲಾತಿ ಆದದಾತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಸೀಹಳೋ, ಪುಬ್ಬಪುರಿಸೋ। ತಬ್ಬಂಸೇ ಜಾತಾ ಏತರಹಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸೀಹಳಾ ನಾಮ ಜಾತಾ।
ರಾಹುಲೋತಿಆದೀಸು ಪನ ರಾಹು ವಿಯ ಲಾತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ರಾಹುಲೋ, ಕೋ ಸೋ? ಸಿಕ್ಖಾಕಾಮೋ ಆಯಸ್ಮಾ ರಾಹುಲಭದ್ದೋ ಬುದ್ಧಪುತ್ತೋ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಜಾತದಿವಸೇ ಸುದ್ಧೋದನಮಹಾರಾಜಾ ‘‘ಪುತ್ತಸ್ಸ ಮೇ ತುಟ್ಠಿಂ ನಿವೇದೇಥಾ’’ತಿ ಉಯ್ಯಾನೇ ಕೀಳನ್ತಸ್ಸ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಸಾಸನಂ ಪಹಿಣಿ। ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ತಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ರಾಹು ಜಾತೋ ಬನ್ಧನಂ ಜಾತ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಪುತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಜಾಯನಂ ರಾಹುಗ್ಗಹೋ ವಿಯ ಹೋತಿ। ತಣ್ಹಾಕಿಲಿಸ್ಸನತಾಪಾದನತೋ ಬಾಳ್ಹೇನ ಚ ಸಙ್ಖಲಿಕಾದಿಬನ್ಧನೇನ ಬನ್ಧಂ ವಿಯ ಹೋತಿ ಮುಚ್ಚಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನತೋತಿ ‘‘ರಾಹು ಜಾತೋ ಬನ್ಧನಂ ಜಾತ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ರಾಜಾ ‘‘ಕಿಂ ಮೇ ಪುತ್ತೋ ಅವಚಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತಂ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮೇ ನತ್ತಾ ‘ರಾಹುಲೋ’ ತ್ವೇವ ಹೋತೂ’’ತಿ ಆಹ, ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕುಮಾರೋ ರಾಹುಲೋ ನಾಮ ಜಾತೋ।
ಮಹಾಪದಾನಸುತ್ತಟೀಕಾಯಞ್ಹಿ ‘‘ರಾಹೂತಿ ರಾಹುಗ್ಗಹೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ‘‘ರಾಹುಲೋ’’ತಿ ವಚನಸ್ಸತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ಕಾತುಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತ್ಥವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ನ ಹಿ ಕೇವಲೋ ‘‘ರಾಹೂ’’ತಿ ಸದ್ದೋ ‘‘ರಾಹುಗ್ಗಹೋ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ವದತಿ, ಅಥ ಖೋ ಜಾತಸದ್ದಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಲಭಿತ್ವಾ ವದತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ರಾಹು ಜಾತೋ’’ತಿ ಬೋಧಿಸತ್ತೇನ ವುತ್ತವಚನಸ್ಸ ‘‘ರಾಹುಗ್ಗಹೋ ಜಾತೋ’’ತಿ ಅತ್ಥೌ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸುದ್ಧೋದನಮಹಾರಾಜಾ ‘‘ಮಮ ನತ್ತಾ ರಾಹು ವಿಯ ಲಾತೀತಿ ರಾಹುಲೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ರಾಹುಲೋತ್ವೇವ ಹೋತೂ’’ತಿ ಆಹಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ರಾಹುಲೋ ಜಾತೋ ಬನ್ಧನಂ ಜಾತ’’ನ್ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇ ಚ ಲಿಖನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ, ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಯುತ್ತಿತೋ ಟೀಕಾಯ ಚ ಸದ್ಧಿಂವಿರೋಚತೋ। ನ ಹಿ ‘‘ರಾಹುಲೋ’’ತಿ ಕುಮಾರಸ್ಸ ನಾಮಂ ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ಪಚ್ಛಾಯೇವ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಯ್ಯಕೇನ ದಿನ್ನತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತದಾ ಬೋಧಿಸತ್ತೇನ ‘‘ರಾಹುಲೋ ಜಾತೋ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಅನಭಿಸಿತ್ತೇ ಅರಾಜಿನಿ ಪುಗ್ಗಲೇ ‘‘ಮಹಾರಾಜಾ’’ತಿ ವೋಹಾರೋ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ। ಟೀಕಾಯಞ್ಚ ‘‘ರಾಹೂತಿ ರಾಹುಗ್ಗಹೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಥಾಪಿ ತೇಸಂ ಸಿಯಾ ‘‘ರಾಹುಲೋ ಜಾತೋ ಬನ್ಧನಂ ಜಾತ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಏವ ಟೀಕಾಯಂ ‘‘ರಾಹುಗ್ಗಹೋ’’ತಿ ಭಾವವಸೇನ ಲಾಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥೋ ಆದಾನತ್ಥೋ ಗಹಸದ್ದೋ ವುತ್ತೋತಿ ಏವಮ್ಪಿ ನುಪಪಜ್ಜತಿ, ‘‘ರಾಹುಲಾನಂ ಜಾತಂ ಬನ್ಧನಂ ಜಾತ’’ನ್ತಿ ಪಾಠಸ್ಸ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ। ರಾಹುಲೋತಿ ಹಿ ಇದಂ ಪದಂ ‘‘ಸೀಹಳೋ’’ತಿ ಪದಂ ವಿಯ ದಬ್ಬವಾಚಕಂ, ನ ಕದಾಚಿಪಿ ಭಾವವಾಚಕಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ರಾಹುಲೋ ಜಾತೋ ಬನ್ಧನಂ ಜಾತ’’ನ್ತಿ ಏತಂ ಏಕಚ್ಚೇಹಿ ದುರೋಪಿತಂ ಪಾಠಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ರಾಹು ಜಾತೋ ಬನ್ಧನಂ ಜಾತ’’ನ್ತಿ ಅಯಮೇವ ಪಾಠೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಸಾರತೋ ಚ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬೋ ಸುಪರಿಸುದ್ಧೇಸು ಅನೇಕೇಸು ಪೋತ್ಥಕೇಸು ದಿಟ್ಠತ್ತಾ, ಪೋರಾಣೇಹಿ ಚ ಗಮ್ಭೀರಸುಖುಮಞಾಣೇಹಿ ಆಚರಿಯಪಚಾರಿಯೇಹಿ ಪಠಿತತ್ತಾ।
ಅಯಂ ರಾಹು ಜಾತೋತಿ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಜಾತಸಾಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಸಂವೇಗಪ್ಪತ್ತೋ ‘‘ಇದಾನಿ ಮಮ ರಾಹು ಜಾತೋ’’ತಿ ವದತಿ, ಮುಚ್ಚಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನವಸೇನ ಮಮ ಗಹಣತ್ಥಂ ರಾಹು ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ। ಬನ್ಧನಂ ಜಾತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಮಮ ಬನ್ಧನಂ ಜಾತ’’ನ್ತಿ ವದತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಟೀಕಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ರಾಹೂತಿ ರಾಹುಗ್ಗಹೋ’’ತಿ। ತತ್ಥ ರಾಹುಗ್ಗಹೋತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಗಹೋ, ರಾಹು ಏವ ಗಹೋ ರಾಹುಗ್ಗಹೋ, ಮಮ ಗಾಹಕೋ ರಾಹು ಜಾತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಗಹಣಂ ಗಹೋ, ರಾಹುನೋ ಗಹೋ ರಾಹುಗ್ಗಹೋ, ರಾಹುಗ್ಗಹಣಂ ಮಮ ಜಾತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುತ್ತೋ ಹಿ ರಾಹುಸದಿಸೋ। ಪಿತಾ ಚನ್ದಸದಿಸೋ ಪುತ್ತರಾಹುನಾ ಗಹಿತತ್ತಾ।
ಏಕಚ್ಚೇ ಪನ ‘‘ರಾಹುಲೋತ್ವೇವ ಹೋತೂ’’ತಿ ಇಮಂ ಪದೇಸಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ರಾಹು ಜಾತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಇಮಿನಾ ನ ಸಮೇತಿ, ‘‘ರಾಹುಲೋ ಜಾತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇಯೇವ ಪನ ಸಮೇತೀತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ಏವಂ ಪಾಠಂ ಪಠನ್ತಿ ಲಿಖನ್ತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಅನುಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಠಿತೋ ದುರೋಪಿತೋ ಪಾಠೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಯಥಾವುತ್ತೋ ಪೋರಾಣಕೋ ಪೋರಾಣಾಚರಿಯೇಹಿ ಅಭಿಮತೋ ಪಾಠೋಯೇವ ಆಯಸ್ಮನ್ತೇಹಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಯುತ್ತಿತೋ, ಟೀಕಾಯ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ಅವಿರೋಧತೋತಿ।
ತತ್ಥ ಕುಸಲನ್ತಿ ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಾನತೋ ತನುಕರಣತೋ ಞಾಣಂ ಕುಸಂ ನಾಮ, ತೇನ ಕುಸೇನ ಲಾತಬ್ಬಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಕುಸಲಂ। ಬಾಲೋತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಸಙ್ಖಾತೇ ದ್ವೇ ಅನತ್ಥೇ ದೇವದತ್ತಕೋಕಾಲಿಕಾದಯೋ ವಿಯ ಲಾತಿ ಆದದಾತೀತಿ ಬಾಲೋ। ಇಮಾನಿ ಪನ ತಂನಾಮಾನಿ –
ಬಾಲೋ ಅವಿದ್ವಾ ಅಞ್ಞೋ ಚ, ಅಞ್ಞಾಣೀ ಅವಿಚಕ್ಖಣೋ।
ಅಪಣ್ಡಿತೋ ಅಕುಸಲೋ, ದುಮ್ಮೇಧೋ ಕುಮತಿ ಜಳೋ॥
ಏಳಮೂಗೋ
ಅವಿಞ್ಞೂ ಅನ್ಧಬಾಲೋ ಚ, ದುಪ್ಪಞ್ಞೋ ಚ ಅವಿದ್ದಸು॥
ಮಹಲ್ಲಕೋತಿ ಮಹತ್ತಂ ಲಾತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಮಹಲ್ಲಕೋ, ಜಿಣ್ಣಪುರಿಸೋ। ಇಮಾನಿಸ್ಸ ನಾಮಾನಿ –
ಜಿಣ್ಣೋ ಮಹಲ್ಲಕೋ ವುದ್ಧೋ, ಬುದ್ಧೋ ವುಡ್ಢೋ ಚ ಕತ್ತರೋ।
ಥೇರೋ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಸದ್ದಾ, ಜಿಣ್ಣಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಸಿಯುಂ॥
ತಥಾ ಹಿ –
‘‘ದುರೇ ಅಪಸ್ಸಂ ಥೇರೋವ, ಚಕ್ಖುಂ ಯಾಚಿತುಮಾಗತೋ’’।
ಏವಮಾದೀಸು ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಥೇರಸದ್ದೋ ಮಹಲ್ಲಕೇ॥
ಇಮಾನಿ ಪನ ನಾಮಾನಿ ಇತ್ಥಿಯಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ –
ಜಿಣ್ಣಾ ಮಹಲ್ಲಿಕಾ ವುದ್ಧೀ, ಬುದ್ಧೀ ವುಡ್ಢೀ ಚ ಕತ್ತರಾ।
ಥೇರೀ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಸದ್ದಾ, ನಾಮಂ ಜಿಣ್ಣಾಯ ಇತ್ಥಿಯಾ।
ದಲ ಫಲ ವಿಸರಣೇ। ದಲತಿ। ಫಲತಿ। ದಲಿತೋ ರುಕ್ಖೋ। ಫಲಿತೋ ಭೂಮಿಭಾಗೋ।
ಅಲ ಭೂಸನೇ। ಅಲತಿ। ಅಲಙ್ಕಾರೋ, ಅಲಙ್ಕತೋ, ಅಲಙ್ಕತಂ। ‘‘ಸಾಲಙ್ಕಾನನಯೋಗೇಪಿ, ಸಾಲಙ್ಕಾನನವಜ್ಜಿತಾ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಞ್ಹಿ ಕವೀನಂ ಕಬ್ಬರಚನಾಯಂ ಅಲಙ್ಕಸದ್ದೋ ಭೂಸನವಿಸೇಸಂ ವದತಿ। ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ಅಲ ಭೂಸನಪರಿಯಾಪನವಾರನೇಸೂತಿ ಧಾತುಂ ಪಠನ್ತಿ, ‘‘ಅಲತೀ’’ತಿ ಚ ರೂಪಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ಮಯಂ ಪನ ಅಲಧಾತುಸ್ಸ ಪರಿಯತ್ತಿನಿವಾರಣತ್ಥವಾಚಕತ್ತಂ ನ ಇಚ್ಛಾಮ ಪಯೋಗಾದಸ್ಸನತೋ। ನಿಪಾತಭೂತೋ ಪನ ಅಲಂಸದ್ದೋ ಪರಿಯತ್ತಿನಿವಾರಣತ್ಥವಾಚಕೋ ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಅಲಮೇತಂ ಸಬ್ಬಂ। ಅಲಂ ಮೇ ತೇನ ರಜ್ಜೇನಾ’’ತಿಆದೀಸು।
ಮೀಲ ನಿಮೇಲನೇ। ಮೀಲತಿ, ನಿಮೀಲತಿ, ಉಮ್ಮೀಲತಿ। ನಿಮೀಲನಂ।
ಬಿಲ ಪತಿತ್ಥಮ್ಭೇ। ಬಿಲತಿ।
ನೀಲ ವಣ್ಣೇ। ನೀಲವತ್ಥಂ।
ಸೀಲ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ। ಸೀಲತಿ। ಸೀಲಂ, ಸೀಲನಂ।
ಏತ್ಥ ಸೀಲನ್ತಿ ಸೀಲನಟ್ಠೇನ ಸೀಲಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ‘‘ಸೀಲನ್ತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಸೀಲಂ? ಸೀಲನಟ್ಠೇನ ಸೀಲಂ, ಕಿಮಿದಂ ಸೀಲನಂ ನಾಮ? ಸಮಾಧಾನಂ ವಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಸುಸೀಲ್ಯವಸೇನ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪಧಾರಣಂ ವಾ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ಆಧಾರಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತದೇವ ಹಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥದ್ವಯಂ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣವಿದೂ ಅನುಜಾನನ್ತಿ। ಅಞ್ಞೇ ಪನ ‘ಸಿರಟ್ಠೋ ಸೀಲಟ್ಠೋ, ಸೀತಲಟ್ಠೋ ಸೀಲಟ್ಠೋ’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನೇತ್ಥ ಅತ್ಥಂ ವಣ್ಣೇನ್ತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಅತ್ಥದ್ವಯಂ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣ ವಿದೂ ಅನುಜಾನನ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಸೀಲ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಸೀಲ ಉಪಧಾರಣೇ’’ತಿ ದ್ವಿಗಣಿಕಸ್ಸ ಸೀಲಧಾತುಸ್ಸ ಅತ್ಥೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಇಮಸ್ಸ ಹಿ ಚುರಾದಿಗಣಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಉಪಧಾರಣೇ ‘‘ಸೀಲೇತಿ, ಸೀಲಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಉಪಧಾರೇತೀತಿಪಿ ತೇಸಂ ಅತ್ಥೋ। ಇಧ ಪನ ಭೂವಾದಿಗಣಿಕತ್ತಾ ಸಮಾಧಾನತ್ಥೇ ‘‘ಸೀಲತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ ಭವತಿ, ಸಮಾಧಿಯತೀತಿ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ। ಪುನಪಿ ಏತ್ಥ ಸೋತೂನಂ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ನಿಬ್ಬಚನಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತೇ। ಸೀಲತಿ ಸಮಾಧಿಯತಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಸುಸೀಲ್ಯವಸೇನ ನ ವಿಪ್ಪಕಿರತೀತಿ ಸೀಲಂ। ಅಥ ವಾ ಸೀಲನ್ತಿ ಸಮಾದಹನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಏತೇನಾತಿ ಸೀಲಂ। ಇಮಾನಿ ಭೂವಾದಿಗಣಿಕವಸೇನ ನಿಬ್ಬಚನಾನಿ। ಚುರಾದಿಗಣಿಕವಸೇನ ಪನ ಸೀಲೇತಿ ಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಧಾರೇತಿ ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವೇನ ಭುಸೋ ಧಾರೇತೀತಿ ಸೀಲಂ। ಸೀಲೇನ್ತಿ ವಾ ಏತೇನ ಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಧಾರೇನ್ತಿ ಭುಸೋ ಧಾರೇನ್ತಿ ಸಾಧವೋತಿ ಸೀಲನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಚನಾನಿ।
ಕಿಲ ಬನ್ಧೇ। ಕಿಲತಿ। ಕಿಲಂ।
ಕೂಲ ಆವರಣೇ। ಕುಲತಿ। ಕೂಲಂ। ವಹೇ ರುಕ್ಖೇ ಪಕೂಲಜೇ। ಕೂಲಂ ಬನ್ಧತಿ। ನದೀಕೂಲೇ ವಸಾಮಹಂ। ಕೂಲತಿ ಆವರತಿ ಉದಕಂ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮಿತುಂ ನ ದೇತೀತಿ ಕೂಲಂ।
ಸೂಲ ರುಜಾಯಂ। ಸೂಲತಿ। ಸೂಲಂ। ಕಣ್ಣಸೂಲಂ ನ ಜನೇತಿ।
ತೂಲ ನಿಕ್ಕರೀಸೇ। ನಿಕ್ಕರೀಸಂ ನಾಮ ಕರೀಸಮತ್ತೇನಪಿ ಅಮಿನೇತಬ್ಬತೋ ಲಹುಭಾವೋಯೇವ। ತೂಲತಿ। ತೂಲಂ ಭಟ್ಠಂವ ಮಾಲುತೋ।
ಪುಲ ಸಙ್ಘಾತೇ। ಪುಲತಿ। ಪಞ್ಚಪುಲಿ।
ಮೂಲ ಪತಿಟ್ಠಾಯಂ ಮೂಲತಿ। ಮೂಲಂ। ಮೂಲಸದ್ದೋ ‘‘ಮೂಲಾನಿ ಉದ್ಧರೇಯ್ಯ ಅನ್ತಮಸೋ ಉಸ್ಸೀರನಾಳಿಮತ್ತಾನಿಪೀ’’ತಿಆದೀಸು ಮೂಲಮೂಲೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಲೋಭೋ ಅಕುಸಲಮೂಲ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಅಸಾಧಾರಣಹೇತುಮ್ಹಿ। ‘‘ಯಾವಮಜ್ಝನ್ಹಿಕೇ ಕಾಲೇ ಛಾಯಾ ಫರತಿ, ನಿವಾತೇ ಪಣ್ಣಾನಿ ಪತನ್ತಿ, ಏತ್ತಾವತಾ ರುಕ್ಖಮೂಲ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಸಮೀಪೇ। ಅತ್ರಿದಂ ವುಚ್ಚತಿ –
ಮೂಲಮೂಲೇ ಮೂಲಸದ್ದೋ, ಪದಿಸ್ಸತಿ ತಥೇವ ಚ।
ಅಸಾಧಾರಣಹೇತುಮ್ಹಿ, ಸಮೀಪಮ್ಹಿ ಚ ವತ್ತತಿ॥
ಫಲ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಯಂ। ರುಕ್ಖೋ ಫಲತಿ। ರುಕ್ಖಫಲಾನಿ ಭುಞ್ಜನ್ತಾ। ಮಹಪ್ಫಲಂ ಮಹಾನಿಸಂಸಂ। ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಂ। ತತ್ಥ ಫಲನ್ತಿ ಮಹಾನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಂ।
ಫಲ ಭೇದೇ। ಫಲತಿ। ಮುದ್ಧಾ ತೇ ಫಲತು ಸತ್ತಧಾ। ಪಾದಾ ಫಲಿಂಸು। ತತ್ಥ ಫಲತೂತಿ ಭಜ್ಜಿತು।
ಫಲ ಅಬ್ಯತ್ತಸದ್ದೇ। ಅಸನೀ ಫಲತಿ। ದ್ವೇಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ ಅಸನಿಯಾ ಫಲನ್ತಿಯಾ ನ ಸನ್ತಸನ್ತಿ। ಫಲನ್ತಿಯಾತಿ ಸದ್ದಂ ಕರೋನ್ತಿಯಾ।
ಚುಲ್ಲ ಹಾವಕರಣೇ। ಹಾವಕರಣಂ ವಿಲಾಸಕರಣಂ। ಚುಲ್ಲತಿ।
ಫುಲ್ಲ ವಿಕಸನಭೇದೇಸು। ಫುಲ್ಲತಿ। ಫುಲ್ಲಂ। ಫುಲ್ಲಿತೋ ಕಿಂಸುಕೋ। ಸುಫುಲ್ಲಿತಮರವಿನ್ದವನಂ।
ಅಸೀತಿಹತ್ಥಮುಬ್ಬೇಧೋ, ದೀಪಙ್ಕರೋ ಮಹಾಮುನಿ।
ಸೋಭತಿ ದೀಪರುಕ್ಖೋವ, ಸಾಲರಾಜಾವ ಫುಲ್ಲಿತೋ॥
ಖಣ್ಡಫುಲ್ಲಪಟಿಸಙ್ಖರಣಂ।
ಚಿಲ್ಲ ಸೇಠಿಲ್ಲೇ। ಸಿಠಿಲಭಾವೋ ಸೇಠಿಲ್ಲಂ। ಚಿಲ್ಲತಿ।
ವೇಲು ಚೇಲು ಕೇಲು ಖೇಲು ಪೇಲು ಬೇಲು ಸೇಲು ಸಲ ತಿಲ ಗತಿಯಂ। ವೇಲತಿ। ಚೇಲತಿ। ಕೇಲತಿ। ಖೇಲತಿ। ಪೇಲತಿ। ಬೇಲತಿ। ಸೇಲತಿ। ಸಲತಿ। ತಿಲತಿ। ಚೇಲಂ, ಬೇಲಕೋ। ಏತ್ಥ ಚೇಲನ್ತಿ ವತ್ಥಂ। ಪೇಲಕೋತಿ ಸಸೋ।
ಖಲ ಚಲನೇ। ಖಲತಿ। ಖಲೋ। ಖಲೋತಿ ದುಜ್ಜನೋ ಅಸಾಧು ಅಸಪ್ಪುರಿಸೋ ಪಾಪಜನೋ।
ಖಲ ಸಞ್ಚಿನನೇ। ಖಲತಿ। ಖಲಂ। ಖಲನ್ತಿ ವೀಹಿಟ್ಠಪನೋಕಾಸಭೂತಂ ಭೂಮಿಮಣ್ಡಲಂ। ತಞ್ಹಿ ಖಲನ್ತಿ ಸಞ್ಚಿನನ್ತಿ ರಾಸಿಂ ಕರೋನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಧಞ್ಞಾನೀತಿ ಖಲನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಖಲಂ ಸಾಲಂ ಪಸುಂ ಖೇತ್ತಂ, ಗನ್ತಾ ಚಸ್ಸ ಅಭಿಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ ಪಯೋಗೋ।
ಗಿಲ ಅಜ್ಝೋಹರಣೇ। ಗಿಲತಿ। ಗಿಲಮಕ್ಖಂ ಪುರಿಸೋ ನ ಬುಜ್ಝತಿ।
ಗಲ ಅದನೇ। ಗಲತಿ। ಗಲೋ। ಗಲನ್ತಿ ಅದನ್ತಿ ಅಜ್ಝೋಹರನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಗಲೋ। ಗಲೋತಿ ಗೀವಾ ವುಚ್ಚತಿ।
ಸಲ ಸಲ್ಲ ಆಸುಗತಿಯಂ। ಆಸುಗತಿ ಸೀಘಗಮನಂ। ಸಲತಿ। ಸಲ್ಲತಿ। ಸಲ್ಲಂ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸಲ್ಲಂ ಉಸು ಸರೋ ಸಲ್ಲೋ ಕಣ್ಡೋ ತೇಜನೋ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯಾ ಏತೇ।
ಖೋಲ ಗತಿಪಟಿಘಾತೇ। ಖೋಲತಿ।
ಗಿಲೇ ಪೀತಿಕ್ಖಯೇ। ಗಿಲಾಯತಿ। ಗಿಲಾನೋ, ಗೇಲಞ್ಞಂ। ಗಿಲಾನೋತಿ ಅಕಲ್ಲಕೋ। ವಿನಯೇಪಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಾಹಂ ಅಕಲ್ಲಕೋ’’ತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ‘‘ನಾಹಂ ಅಕಲ್ಲಕೋತಿ ನಾಹಂ ಗಿಲಾನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಮಿಲೇ ಗತ್ತವಿನಾಮೇ। ಮಿಲಾಯತಿ। ಮಿಲಾಯನೋ, ಮಿಲಾಯನ್ತೋ, ಮಿಲಾಯಮಾನೋ।
ಕೇಲೇ ಮಮಾಯನೇ। ಮಮಾಯನಂ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ‘‘ಮಮ ಇದ’’ನ್ತಿ ಗಹಣಂ। ಕೇಲಾಯತಿ। ತ್ವಂ ಕಂ ಕೇಲಾಯತಿ।
ಸಲ ಚಲನೇ ಸಂವರಣೇ ಚ, ವಲ ವಲ್ಲ ಚಲನೇ ಚ। ಸಂವರಣಾಪೇಕ್ಖಾಯಂ ಚಕಾರೋ। ಸಲತಿ। ಕುಸಲಂ। ವಲತಿ। ವಲ್ಲತಿ। ವಲ್ಲೂರೋ।
ತತ್ಥ ಕುಸಲನ್ತಿ ಕುಚ್ಛಿತೇ ಪಾಪಧಮ್ಮೇ ಸಲಯತಿ ಚಲಯತಿ ಕಮ್ಪೇತಿ ವಿದ್ಧಂಸೇತೀತಿ ಕುಸಲಂ। ಕುಚ್ಛಿತಂ ಅಪಾಯದ್ವಾರಂ ಸಲನ್ತಿ ಸಂವರನ್ತಿ ಪಿದಹನ್ತಿ ಸಾಧವೋ ಏತೇನಾತಿ ಕುಸಲಂ। ವಲ್ಲನ್ತಿ ಸಂವರನ್ತಿ ರಕ್ಖನ್ತಿ ಇತೋ ಕಾಕಸೇನಾದಯೋ ಸತ್ತೇ ಅಖಾದನತ್ಥಾಯಾತಿ ವಲ್ಲೂರೋ।
ಮಲ ಮಲ್ಲ ಧಾರಣೇ। ಮಲತಿ। ಮಲಂ। ಮಲ್ಲತಿ। ಮಲ್ಲೋ।
ಭಲ ಭಲ್ಲ ಪರಿಭಾಸನಹಿಂಸಾದಾನೇಸು। ಭಲತಿ। ಭಲ್ಲತಿ।
ಕಲ ಸಙ್ಖ್ಯಾನೇ। ಕಲತಿ। ಕಲಾ, ಕಾಲೋ।
ಏತ್ಥ ಕಲಾತಿ ಸೋಳಸಭಾಗಾದಿಭಾಗೋ। ಕಾಲೋತಿ ‘‘ಏತ್ತಕೋ ಅತ್ಕ್ಕನ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಲಿತಬ್ಬೋ ಸಙ್ಖಾತಬ್ಬೋತಿ ಕಾಲೋ, ಪುಬ್ಬಣ್ಹಾದಿಸಮಯೋ।
ಕಲ್ಲ ಅಸದ್ದೇ। ಅಸದ್ದೋ। ನಿಸ್ಸದ್ದೋ। ಕಲ್ಲತಿ।
ಜಲ ದಿತ್ತಿಯಂ। ಜಲತಿ। ಜಲಂ, ಜಲನ್ತೋ, ಪಜ್ಜಲನ್ತೋ, ಜಲಮಾನೋ।
ಕೋ
ಹುಲ ಚಲನೇ। ಹುಲತಿ। ಹಲೋ। ಹಲೋತಿ ಫಾಲೋ, ಸೋ ಹಿ ಹೋಲೇತಿ ಭೂಮಿಂ ಭಿನ್ದನ್ತೋ ಮತ್ತಿಕಖಣ್ಡಂ ಚಾಲೇತೀತಿ ‘‘ಹಲೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಉಕಾರಸ್ಸ ಅಕಾರಂ ಕತ್ವಾ।
ಚಲ ಕಮ್ಪನೇ। ಚಲತಿ। ಚಲಿತೋ, ಅಚಲೋ। ಮಹನ್ತೋ ಭೂಮಿಚಾಲೋ। ಚಲನಂ, ಚಾಲೋ।
ಜಲ ಧಞ್ಞೇ। ಜಲತಿ। ಜಲಂ।
ಟಲ ಟುಲ ವೇಲಮ್ಬೇ। ಟಲತಿ। ಟುಲತಿ।
ಥಲ ಠಾನೇ। ಥಲತಿ। ಥಲೋ। ಥಲೋತಿ ನಿರುದಕಪ್ಪದೇಸೋ। ಪಬ್ಬಜ್ಜಾನಿಬ್ಬಾನೇಸುಪಿ ತಂಸದಿಸತ್ತಾ ತಬ್ಬೋಹಾರೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಲೋಕೇ ಉದಕೋಘೇನ ಅನೋತ್ಥರಣಟ್ಠಾನಂ ‘‘ಥಲೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಕಿಲೇಸೋಘೇನ ಅನೋತ್ಥರಣೀಯತ್ತಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ‘‘ಥಲೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ‘‘ತಿಣ್ಣೋ ಪಾರಙ್ಗತೋ ಥಲೇ ತಿಟ್ಠತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ।
ಫಾಲ ವಿಲೇಖನೇ। ಫಾಲತಿ ಭೂಮಿಂ ವಿಲೇಖತಿ ಭಿನ್ದತೀತಿ ಫಾಲೋ।
ನಲ ಗನ್ಥೇ। ನಲತಿ।
ಬಲ ಪಾಣನೇ। ಇಹ ಪಾಣನಂ ಜೀವನಂ ಸಸನಞ್ಚ। ಬಲತಿ। ಬಲಂ, ಬಾಲೋ।
ಏತ್ಥ ಬಲನ್ತಿ ಜೀವಿತಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಬಲಂ, ಕಾಯಬಲಭೋಗಬಲಾದಿಕಂ ಬಲಂ। ಅಥ ವಾ ಬಲನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಜೀವನಂ ಜೀವನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಬಲಂ, ಸದ್ಧಾದಿಕಂ ಬಲಂ। ಆಗಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯೇ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಸದ್ಧಾಬಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ದಳ್ಹಟ್ಠೇನ ಬಲನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾನಂ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಅಕಮ್ಪನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಬಾಲೋತಿ ಬಲತಿ ಅಸ್ಸಸತಿ ಚೇವ ಪಸ್ಸಸತಿ ಚಾತಿ ಬಾಲೋ, ಅಸ್ಸಸಿತಪಸ್ಸಸಿತಮತ್ತೇನ ಜೀವತಿ, ನ ಸೇಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾಜೀವಿತೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬಲನ್ತೀತಿ ಬಾಲಾ, ಅಸ್ಸಸಿತಪಸ್ಸಸಿತಮತ್ತೇನ ಜೀವನ್ತಿ, ನ ಪಞ್ಞಾಜೀವಿತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಪಞ್ಞಾಜೀವಿನೋಯೇವ ಹಿ ಜೀವಿತಂ ಸೇಟ್ಠಂ ನಾಮ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಪಞ್ಞಾಜೀವಿಂ ಜೀವಿತಮಾಹು ಸೇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ।
ಪುಲ ಮಹತ್ತೇ। ಪುಲತಿ। ವಿಪುಲಂ।
ಕುಲ ಸಙ್ಖಾನೇ ಬನ್ಧುಮ್ಹಿ ಚ। ಕೋಲತಿ। ಕುಲಂ, ಕೋಲೋ।
ಸಲ ಗಮನೇ। ಸಲತಿ।
ಕಿಲ ಪೀತಿಯ ಕೀಳನೇಸು। ಪೀತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪೀತಿಯಂ ಯಥಾ ದಕ್ಖಿಯಂ। ಕೀಳನಂ ಕೀಳಾಯೇವ। ಕಿಲತಿ।
ಇಲ ಕಮ್ಪನೇ। ಇಲತಿ। ಏಲಂ, ಏಲಾ। ಏತ್ಥ ಏಲಂ ವುಚ್ಚತಿ ದೋಸೋ। ಕೇನಟ್ಠೇನ? ಕಮ್ಪನಟ್ಠೇನ। ದೋಸೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಅಗುಣೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಪಟಿಘೋ। ‘‘ನೇಲಙ್ಗೋ ಸೇತಪಚ್ಛಾದೋ’’ತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ।
ಅಪಿಚ ಏಲಂ ವುಚ್ಚತಿ ಉದಕಂ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಏಲಮ್ಬುಜಂ ಕಣ್ಟಕಿಂ ವಾರಿಜಂ ಯಥಾ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಂ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ‘‘ಏಲಂ ವುಚ್ಚತಿ ಉದಕ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ಏಲಾತಿ ಲಾಲಾ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಏಲಮೂಗೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ। ಅಪಿಚ ಏಲಾತಿ ಖೇಳೋ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸುತ್ವಾ ನೇಲಪತಿಂ ವಾಚಂ, ವಾಳಾ ಪನ್ಥಾ ಅಪಕ್ಕಮು’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ। ಏತ್ಥ ನೇಲಪತಿಂ ವಾಚನ್ತಿ ಖೇಳಬಿನ್ದುನಿಪಾತವಿರಹಿತಂ ಏಲಾಸದ್ದಸ್ಸ ಅಞ್ಞಂ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಂ। ಅನೇಕಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಾ ಹಿ ಸದ್ದಾ। ಕಿಂ ವಾ ಅಞ್ಞೇನ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತೇನ, ಇಲ ಕಮ್ಪನೇತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಕಮ್ಪನಂ ಏವ ಲಾಲಾಖೇಳವಾಚಕಸ್ಸ ಏಲಾಸದ್ದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಇಲನ್ತಿ ಜಿಗುಚ್ಛಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಕಮ್ಪೇನ್ತಿ ಹದಯಚಲನಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ ಜನಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಏಲಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಸಮಾನಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಾಯೇವ ಹಿ ಸದ್ದಾ ಲೋಕಸಙ್ಕೇತವಸೇನ ನಾನಾಪದತ್ಥವಾಚಕಾಪಿ ಭವನ್ತಿ। ತಂ ಯಥಾ? ಹಿನೋತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಹೇತು, ಸಪ್ಪತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಪ್ಪೋ, ಗಚ್ಛತೀತಿ ಗೋತಿ। ತಥಾ ಅಸಮಾನಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಾಯೇವ ಸಮಾನಪದತ್ಥವಾಚಕಾಪಿ ಭವನ್ತಿ। ತಂ ಯಥಾ? ರಞ್ಚತೀತಿ ರಾಜಾ, ಭೂಮಿಂ ಪಾಲೇತೀತಿ ಭೂಮಿಪಾಲೋ, ನರೇ ಇನ್ದತೀತಿ ನರಿನ್ದೋತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ।
ಇಲ ಗತಿಯಂ। ಇಲತಿ।
ಹಿಲ ಹಾವಕರಣೇ। ಹೇಲತಿ।
ಸಿಲ ಉಞ್ಛೇ। ಸಿಲತಿ।
ತಿಲ ಸಿನೇಹನೇ। ತಿಲತಿ। ತಿಲಂ, ತೇಲಂ, ತಿಲೋ।
ಚಿಲ ವಸನೇ। ಚಿಲತಿ।
ವಲ ವಿಲಾಸನೇ। ವಲತಿ।
ಪಿಲ ಗಹಣೇ। ಪಿಲತಿ।
ಮಿಲ ಸಿನೇಹನೇ। ಮಿಲತಿ।
ಫುಲ ಸಞ್ಚಲೇ ಫರಣೇ ಚ। ಫುಲತಿ।
ಲಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ವಕಾರನ್ತಧಾತು
ವಾ ಗತಿಗನ್ಧನೇಸು। ವಾತಿ। ವಾತೋ।
ವೀ ಪಜನಕನ್ತಿ ಅಸನಖಾದನ ಗತೀಸು। ಪಜನಂ ಚಲನಂ। ಕನ್ತಿ ಅಭಿರುಚಿ। ಅಸನಂ ಭತ್ತಪರಿಭೋಗೋ। ಖಾದನಂ ಪೂವಾದಿಭಕ್ಖನಂ। ಗತಿ ಗಮನಂ। ವೇತಿ।
ವೇ ತನ್ತಸನ್ತಾನೇ। ವಾಯತಿ। ತನ್ತವಾಯೋ।
ವೇ ಸೋಸನೇ। ವಾಯತಿ।
ಧಿವು ಖಿವು ನಿದಸ್ಸನೇ। ಧೇವತಿ। ಖೇವತಿ।
ಥಿವು ದಿತ್ತಿಯಂ। ಥೇವತಿ। ಮಧುಮಧುಕಾ ಥೇವನ್ತಿ।
ಜೀವ ಪಾಣಧಾರಣೇ। ಜೀವತಿ। ಜೀವಿತಂ, ಜೀವೋ, ಜೀವಿಕಾ। ಅತ್ಥಿ ನೋ ಜೀವಿಕಾ ದೇವ, ಸಾ ಚ ಯಾದಿಸಕೀದಿಸಾ। ಜೀವಿತಂ ಕಪ್ಪೇತಿ।
ಪಿವ ಮಿವ ತಿವ ನಿವ ಥೂಲಿಯೇ। ಪಿವತಿ। ಪಿವರೋ। ಮಿವತಿ। ತಿವತಿ। ನಿವತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಪಿವರೋತಿ ಕಚ್ಛಪೋ, ಯೋ ಕೋಚಿ ವಾ ಥೂಲಸರೀರೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಪಿವರೋ ಕಚ್ಛಪೇ ಥೂಲೇ’’ತಿ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ವುತ್ತಂ।
ಅವ ಪಾಲನೇ। ಅವತಿ। ಬುದ್ಧೋ ಮಮ ಅವತಂ।
ಭವ ಗತಿಯಂ। ಸವತಿ।
ಕವ ವಣ್ಣೇ। ಕವತಿ।
ಖಿವು ಮದೇ। ಖಿವತಿ।
ಧೋವು ಧೋವನೇ। ಧೋವತಿ।
ದೇವು ದೇವ ದೇವನೇ। ದೇವತಿ ಆದೇವತಿ, ಪರಿದೇವತಿ, ಆದೇವೋ, ಪರಿದೇವೋ, ಆದೇವನಾ, ಪರಿದೇವನಾ, ಆದೇವಿತತ್ತಂ, ಪರಿದೇವಿತತ್ತಂ।
ಸೇವು ಕೇವು ಖೇವು ಗೇವು ಗಿಲೇವು ಮೇವು ಮಿಲೇವು ಸೇಚನೇ। ಸೇವತಿ। ಕೇವತಿ। ಖೇವತಿ। ಗೇವತಿ। ಗಿಲೇವತಿ। ಮೇವತಿ ಮಿಲೇವತಿ।
ದೇವು ಪ್ಲುತಗತಿಯಂ। ಪ್ಲುತಗತಿ ಪರಿಪ್ಲುತಗಮನಂ। ದೇವತಿ।
ಧಾತು ಗತಿಸುದ್ಧಿಯಂ। ಧಾವತಿ, ವಿಧಾವತಿ। ಆಧಾವತಿ, ಪರಿಧಾವತಿ। ಧಾವಕೋ।
ಚಿವು ಆದಾನಸಂವರೇಸು। ಚಿವತಿ।
ಚೇವಿ ಚೇತನಾತುಲ್ಯೇ। ಚೇವತಿ।
ವಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಸಕಾರನ್ತಧಾತು
ಸಾ ಪಾಕೇ। ಸಾತಿ।
ಸಿ ಸೇವಾಯಂ। ಸೇವತಿ। ಸೇವನಾ, ಸೇವಕೋ, ಸೇವಿತೋ, ಸಿವೋ, ಸಿವಂ।
ನಿಹೀಯತಿ ಪುರಿಸೋ ನಿಹೀನಸೇವೀ,
ನ ಚ ಹಾಯೇಥ ಕದಾಚಿ ತುಲ್ಯಸೇವೀ।
ಸೇಟ್ಠಮುಪಗಮಂ ಉದೇತಿ ಖಿಪ್ಪಂ,
ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಉತ್ತರಿತರಂ ಭಜೇಥ।
ಸಿ ಗತಿಬುದ್ಧೀಸು। ಸೇತಿ, ಅತಿಸೇತಿ। ಅತಿಸಿತುಂ, ಅತಿಸಿತ್ವಾ, ಸೇತು।
ಸೀ ಸಯೇ। ಸಯೋ ಸುಪನಂ। ಸೇತಿ। ಸಯತಿ। ಸೇನಂ। ಸಯನಂ।
ಸು ಗತಿಯಂ। ಸವತಿ। ಪಸವತಿ। ಪಸುತೋ, ಸುತೋ।
ಏತ್ಥ ಸುತೋತಿ ದೂತೋ, ‘‘ವಿತ್ತಿಞ್ಹಿ ಮಂ ವಿನ್ದತಿ ಸುತ ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ ‘‘ದೇವಸುತೋ ಚ ಮಾತಲೀ’’ತಿ ಚ ಇಮಾನಿ ತತ್ಥ ಪಯೋಗಾನಿ।
ಸು ಸವನೇ। ಸವನಂ ಸನ್ದನಂ। ಸವತಿ। ಆಸವೋ।
ಸೂ ಪಸವೇ। ಪಸವೋ ಜನನಂ। ಸವತಿ, ಪಸವತಿ। ಸುತ್ತಂ।
ಏತ್ಥ ಪನ ಸುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ ಸವತಿ ಜನೇತೀತಿ ಸುತ್ತಂ, ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ, ತದಞ್ಞಮ್ಪಿ ವಾ ಹತ್ಥಿಸುತ್ತಾದಿ ಸುತ್ತಂ।
ಸೂ ಪಾಣಗಬ್ಭವಿಮೋಚನೇಸು। ಸೂತಿ। ಪಸೂತಿ। ಪಸೂತೋ।
ಸು ಪೇರಣೇ। ಸುತಿ।
ಸೇ ಖಯೇ। ಸೀಯತಿ। ಏಕಾರಸ್ಸೀಯಾದೇಸೋ।
ಸೇ ಪಾಕೇ। ಸೇತಿ।
ಸೇ ಗತಿಯಂ। ಸೇತಿ। ಸೇತು।
ಹಿಂಸ ಹಿಂಸಾಯಂ। ಹಿಂಸತಿ। ಹಿಂಸಕೋ, ಹಿಂಸನಾ, ಹಿಂಸಾ।
ಇಸ್ಸ ಇಸ್ಸಾಯಂ। ಇಸ್ಸತಿ। ಪುರಿಸಪರಕ್ಕಮಸ್ಸ ದೇವಾ ನ ಇಸ್ಸನ್ತಿ। ಇಸ್ಸಾ, ಇಸ್ಸಾಯನಾ।
ನಮಸ್ಸ ವನ್ದನಾನತಿಯಂ। ವನ್ದನಾನತಿ ನಾಮ ವನ್ದನಾಸಙ್ಖಾತಂ ನಮನಂ, ಸಕಮ್ಮಕೋಯೇವಾಯಂ ಧಾತು, ನ ನಮುಧಾತು ವಿಯ ಸಕಮ್ಮಕೋ ಚೇವ ಅಕಮ್ಮಕೋ ಚ। ನಮಸ್ಸತಿ।
ಘುಸ ಸದ್ದೇ। ಘುಸತಿ, ಘೋಸತಿ। ಪಟಿಘೋಸೋ, ನಿಗ್ಘೋಸೋ, ವಚೀಘೋಸೋ।
ಚುಸ ಪಾನೇ। ಚುಸತಿ।
ಪುಸ ಬುದ್ಧಿಯಂ। ಪುಸತಿ। ಪೋಸೋ। ಸಮ್ಪೀಳೇ ಮಮ ಪೋಸನಂ। ಪೋಸನನ್ತಿ ವಡ್ಢನಂ।
ಮುಸ ಥೇಯ್ಯೇ। ಥೇನನಂ ಥೇಯ್ಯಂ ಚೋರಿಕಾ। ಮುಸತಿ। ದುದ್ದಿಕ್ಖೋ ಚಕ್ಖುಮುಸನೋ। ಮುಸಲೋ।
ಪುಸ ಪಸವೇ। ಪುಸತಿ।
ವಾಸಿ ಭೂಸ ಅಲಙ್ಕಾರೇ। ವಾಸತಿ। ಭೂಸತಿ, ವಿಭೂಸತಿ। ಭೂಸನಂ, ವಿಭೂಸನಂ।
ಉಸ ರುಜಾಯಂ। ಉಸತಿ।
ಇಸ ಉಚ್ಛೇ। ಏಸತಿ। ಇಸಿ।
ಏತ್ಥ ಪನ ಸೀಲಾದಯೋ ಗುಣೇ ಏಸನ್ತೀತಿ ಇಸಯೋ, ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಅರಿಯಾ ತಾಪಸಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಚ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ನರಾ। ‘‘ಇಸಿ ತಾಪಸೋ ಜಟಿಲೋ ಜಟೀ ಜಟಾಧರೋ’’ತಿ ಏತೇ ತಾಪಸಪರಿಯಾಯಾ।
ಕಸ ವಿಲೇಖನೇ। ಕಸತಿ, ಕಸ್ಸತಿ। ಕಸ್ಸಕೋ, ಆಕಾಸೋ।
ಏತ್ಥ ಕಸ್ಸಕೋತಿ ಕಸಿಕಾರಕೋ। ಆಕಾಸೋತಿ ನಭಂ। ತಞ್ಹಿ ನ ಕಸ್ಸತೀತಿ ಆಕಾಸೋ। ಕಸಿತುಂ ವಿಲೇಖಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಾನಿ ತದಭಿಧಾನಾನಿ –
ಆಕಾಸೋ ಅಮ್ಬರಂ ಅಬ್ಭಂ, ಅನ್ತಲಿಕ್ಖ’ಮಘಂ ನಭಂ।
ವೇಹಾಸೋ ಗಗನಂ ದೇವೋ, ಖ’ಮಾದಿಚ್ಚಪಥೋಪಿ ಚ॥
ತಾರಾಪಥೋ ಚ ನಕ್ಖತ್ತ-ಪಥೋ ರವಿಪಥೋಪಿ ಚ।
ವೇಹಾಯಸಂ ವಾಯುಪಥೋ, ಅಪಥೋ ಅನಿಲಞ್ಜಸಂ॥
ಕಸ ಸಿಸ ಜಸ ಝಸ ವಸ ಮಸ ದಿಸ ಜುಸ ಯುಸ ಹಿಂಸತ್ಥಾ। ಕಸತಿ। ಸಿಸತಿ। ಜಸತಿ। ಝಸತಿ। ವಸತಿ। ಮಸತಿ। ಮಸಕೋ। ಓಮಸತಿ, ಓಮಸವಾದೋ। ದಿಸತಿ। ಜುಸತಿ। ಯೂಸತಿ।
ತತ್ಥ ಓಮಸತೀತಿ ವಿಜ್ಝತಿ। ಓಮಸವಾದೋತಿ ಪರೇಸಂ ಸೂಚಿಯಾ ವಿಯ ವಿಜ್ಝನವಾದೋ। ಮಸಕೋತಿ ಮಕಸೋ।
ಭಸ್ಸ ಭಸ್ಸನೇ। ಭಸ್ಸನ್ತಿ ಕಥನಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಆವಾಸೋ ಗೋಚರೋ ಭಸ್ಸಂ। ಭಸ್ಸಕಾರಕ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಭಸ್ಸತಿ। ಭಟ್ಠಂ। ಭಟ್ಠನ್ತಿ ಭಾಸಿತಂ, ವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಪನ –
‘‘ಸುಭಾಸಿತಾ ಅತ್ಥವತೀ, ಗಾಥಾಯೋ ತೇ ಮಹಾಮುನಿ।
ನಿಜ್ಝತ್ತೋಮ್ಹಿ ಸುಭಟ್ಠೇನ, ತ್ವಞ್ಚ ಮೇ ಸರಣಂ ಭವಾ’’ತಿ
ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ನಿಜ್ಝತ್ತೋತಿ ನಿಜ್ಝಾಪಿತೋ ಧಮ್ಮೋಜಪಞ್ಞಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಗತೋ ಅಮ್ಹಿ। ಸುಭಟ್ಠೇನಾತಿ ಸುಭಾಸಿತೇನ।
ಜಿಸು ನಿಸು ವಿಸು ಮಿಸು ವಸ್ಸ ಸೇಚನೇ। ಜೇಸತಿ। ನೇಸತಿ। ವೇಸತಿ। ಮೇಸತಿ। ದೇವೋ ವಸ್ಸತಿ।
ಮರಿಸು ಸಹನೇ ಚ। ಚಕಾರೋ ಸೇಚನಾಪೇಕ್ಖಕೋ। ಮರಿಸತಿ।
ಪುಸ ಪೋಸನೇ। ಪೋಸತಿ। ಪೋಸೋ। ಕಮ್ಮಚಿತ್ತಉತುಆಹಿಆರೇಹಿ ಪೋಸಿಯತೀತಿ ಪೋಸೋ। ‘‘ಅಞ್ಞೇಪಿ ದೇವೋ ಪೋಸೇತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸನತೋ ಪನ ಚುರಾದಿಗಣೇಪಿ ಇಮಂ ಧಾತುಂ ವಕ್ಖಾಮ।
ಪಿಸು ಸಿಲಿಸು ಪುಸು ಪಲುಸು ಉಸು ಉಪದಾಹೇ। ಪೇಸತಿ। ಸಿಲೇಸತಿ। ಸಿಲೇಸೋ। ಪೋಸತಿ। ಪಲೋಸತಿ। ಓಸತಿ। ಉಸು।
ಘಸು ಸಂಹರಿಸೇ। ಸಂಹರಿಸೋ ಸಙ್ಘಟ್ಟನಂ। ಘಸ್ಸತಿ।
ಹಸು ಆಲಿಙ್ಗೇ। ಆಲಿಙ್ಗೋ ಉಪಗೂಹನಂ। ಹಸ್ಸತಿ।
ಹಸ ಹಸನೇ। ಹಸತಿ। ಅಸ್ಸಾ ಹಸನ್ತಿ, ಆಜಾನೀಯಾ ಹಸನ್ತಿ, ಪಹಸತಿ, ಉಹಸತಿ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ಹಾಸೇತಿ’’ಇಚ್ಚಾದಿ, ಉಹಸಿಯಮಾನೋ, ಹಾಸೋ, ಪಹಾಸೋ, ಹಸನಂ, ಪಹಸನಂ, ಹಸಿತಂ। ಹಕಾರಲೋಪೇನ ಮನ್ದಹಸನಂ ‘‘ಸಿತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸಿತಂ ಪಾತ್ವಾಕಾಸೀ’’ತಿಆದೀಸು।
ತತ್ಥ ಉಹಸತೀತಿ ಅವಹಸತಿ। ಉದಸಿಯಮಾನೋತಿ ಅವಹಸಿಯಮಾನೋ। ತತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖುಂ ಅರಞ್ಞಗತಂ ವಾ ರುಕ್ಖಮೂಲಗತಂ ವಾ ಸುಞ್ಞಾಗಾರಗತಂ ವಾ ಮಾತುಗಾಮೋ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಉಹಸತಿ’’ ಇತಿ ಚ ‘‘ಸೋ ಮಾತುಗಾಮೇನ ಉಹಸಿಯಮಾನೋ’’ ಇತಿ ಚ। ಹಾಸೋತಿ ಹಸನಂ ವಾ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ವಾ ‘‘ಹಾಸೋ ಮೇ ಉಪಪಜ್ಜಥಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ।
ತುಸ ಹಸ ಹಿಸ ರಸ ಸದ್ದೇ। ತುಸತಿ, ಹಸತಿ, ಹಿಸತಿ, ರಸತಿ, ರಸಿತಂ। ಅತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ ‘‘ಭೇರಿಯೋ ಸಬ್ಬಾ ವಜ್ಜನ್ತು, ವೀಣಾ ಸಬ್ಬಾ ರಸನ್ತು ತಾ’’ ಇತಿ।
ರಸ ಅಸ್ಸಾದನೇ। ರಸತಿ। ರಸೋ।
ರಸ ಅಸ್ಸಾದಸಿನೇಹೇಸು। ರಸತಿ। ರಸೋ।
ರಸ ಹಾನಿಯಂ। ರಸತಿ। ರಸನಂ, ರಸೋ।
ಅತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ –
‘‘ನಹೇವ ಠಿತ ನಾ’ಸೀನಂ, ನ ಸಯಾನಂ ನ ಪದ್ಧಗುಂ।
ಯಾವ ಬ್ಯಾತಿ ನಿಮೀಸತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ರಸತಿಬ್ಬಯೋ’’ತಿ॥
ತತ್ಥ ರಸತಿಬ್ಬಯೋತಿ ಸೋ ಸೋ ವಯೋ ರಸತಿ ಪರಿಹಾಯತಿ, ನ ವಡ್ಢತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಲಸ ಸಿಲೇಸನಕೀಳನೇಸು। ಲಸತಿ। ಲಾಸೋ। ಲಸೀ ಚ ತೇ ನಿಪ್ಪಲಿತಾ। ಲಸಿ ವುಚ್ಚತಿ ಮತ್ಥಲುಙ್ಗಂ। ನಿಪ್ಪಲಿತಾತಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ।
ನಿಸ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ। ಸಮಾಧಿ ಸಮಾಧಾನಂ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ। ನೇಸತಿ।
ಮಿಸ ಮಸ ಸದ್ದೇ ರೋಸೇ ಚ। ಮೇಸತಿ। ಮಸತಿ। ಮೇಸೋ। ಮಸಕೋ।
ಪಿಸಿ ಪೇಸು ಗತಿಯಂ। ಪಿಸತಿ। ಪೇಸತಿ।
ಸಸು ಹಿಂಸಾಯಂ। ಸಸತಿ। ಸತ್ಥಂ। ಸತ್ಥಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅಸಿ।
ಸಂಸ ಥುತಿಯಞ್ಚ। ಚಕಾರೋ ಹಿಂಸಾಪೇಕ್ಖಾಯ। ಸಂಸತಿ, ಪಸಂಸತಿ। ಪಸಂಸಾ, ಪಸಂಸನಾ। ಪಸತ್ಥೋ ಭಗವಾ। ಪಸಂಸಮಾನೋ, ಪಸಂಸಿತೋ, ಪಸಂಸಕೋ, ಪಸಂಸಿತಬ್ಬೋ, ಪಸಂಸನೀಯೋ, ಪಾಸಂಸೋ, ಪಸಂಸಿತ್ವಾ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ।
ದಿಸ ಪೇಕ್ಖನೇ। ಏತಿಸ್ಸಾ ಪನ ನಾನಾರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ – ‘‘ದಿಸ್ಸತಿ ಪದಿಸ್ಸತಿ’’ ಇಚ್ಚಾದಿ ಅಕಮ್ಮಕಂ। ‘‘ಪಸ್ಸತಿ ದಕ್ಖತಿ’’ಇಚ್ಚಾದಿ ಸಕಮ್ಮಕಂ।
ದಿಸ್ಸತು, ಪಸ್ಸತು, ದಕ್ಖತು। ದಿಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ, ದಕ್ಖೇಯ್ಯ। ದಿಸ್ಸೇ, ಪಸ್ಸೇ, ದಕ್ಖೇ। ದಿಸ್ಸ, ಪಸ್ಸ, ದಕ್ಖ। ಅದಿಸ್ಸಾ, ಅಪಸ್ಸಾ। ಅದ್ದಾ ಸೀದನ್ತರೇ ನಗೇ। ಅದ್ದಕ್ಖಾ, ಅದ್ದಕ್ಖುಂ, ಅದಸ್ಸುಂ। ಅದಸ್ಸಿ, ಅಪಸ್ಸಿ, ಅದಕ್ಖಿ।
ದಸ್ಸಿಸ್ಸತಿ, ಪಸ್ಸಿಸ್ಸತಿ, ದಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ। ಅದಸ್ಸಿಸ್ಸಾ, ಅಪಸ್ಸಿಸ್ಸಾ, ದಕ್ಖಿಸ್ಸಾ। ಏವಂ ವತ್ತಮಾನಪಞ್ಚಮಿಯಾದಿವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಾನಿ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ದಸ್ಸೇತಿ ದಸ್ಸಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ। ಕಮ್ಮೇ ‘‘ಪಸ್ಸಿಯತಿ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ।
ದಿಸಾ। ಪಸ್ಸೋ। ಪಸ್ಸಂ। ಪಸ್ಸಿತಾ। ದಸ್ಸೇತಾ। ದಸ್ಸನಂ। ವಿಪಸ್ಸನಾ, ಞಾಣದಸ್ಸನನ್ತಿ ನಾಮಿಕಪದಾನಿ। ತದತ್ಥೇ ಪನ ತುಮತ್ಥೇ ಚ ‘‘ದಕ್ಖಿತಾಯೇ’’ತಿ ರೂಪಂ। ‘‘ಆಗತಾಮ್ಹ ಇಮಂ ಧಮ್ಮಸಮಯಂ, ದಕ್ಖಿತಾಯೇ ಅಪರಾಜಿತಸಙ್ಘ’’ನ್ತಿ ಹಿ ಪಾಳಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೇ ‘‘ದಕ್ಖಿತಾಯೇ’’ತಿ ಇದಂ ತದತ್ಥೇ ತುಮತ್ಥೇ ವಾ ಚತುತ್ಥಿಯಾ ರೂಪಂ। ತಥಾ ದಕ್ಖಿತಾಯೇತಿ ಇಮಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಾಯಾತಿ ವಾ ಪಸ್ಸಿತುನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ದಿಸಾತಿಆದೀಸು ಪನ ಪುರತ್ಥಿಮಾದಿಭೇದಾಪಿ ದಿಸಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ದಿಸಾ ಚತಸ್ಸೋ ವಿದಿಸಾ ಚತಸ್ಸೋ,
ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ ದಸ ದಿಸತಾ ಇಮಾಯೋ।
ಕತಮಂ ದಿಸಂ ತಿಟ್ಠತಿ ನಾಗರಾಜಾ,
ಯಮದ್ದಸಾ ಸುಪಿನೇ ಛಬ್ಬಿಸಾಣ’’ನ್ತಿ॥
ಮಾತಾಪಿತಾದಯೋಪಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಮಾತಾಪಿತಾ ದಿಸಾ ಪುಬ್ಬಾ, ಆಚರಿಯಾ ದಕ್ಖಿಣಾ ದಿಸಾ।
ಪುತ್ತದಾರಾ ದಿಸಾ ಪಚ್ಛಾ, ಮಿತ್ತಾಮಚ್ಚಾ ಚ ಉತ್ತರಾ।
ದಾಸಕಮ್ಮಕರಾ ಹೇಟ್ಠಾ, ಉದ್ಧಂ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ।
ಏತಾ ದಿಸಾ ನಮಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಅಲಮತ್ತೋ ಕುಲೇ ಗಿಹೀ’’ತಿ।
ಪಚ್ಚಯದಾಯಕಾಪಿ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಅಗಾರಿನೋ ಅನ್ನದಪಾನವತ್ಥದಾ, ಅವ್ಹಾಯಿಕಾ ನಮ್ಪಿ ದಿಸಂ ವದನ್ತೀ’’ತಿ।
ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ। ಯಥಾಹ –
‘‘ಏತಾದಿಸಾ ಪರಮಾ ಸೇತಕೇತು,
ಯಂ ಪತ್ವಾ ನಿದ್ದುಕ್ಖಾ ಸುಖಿನೋ ಭವನ್ತೀ’’ತಿ।
ಏವಂ ದಿಸಾಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಅತ್ಥರೂಪಂ ಞತ್ವಾ ಇದಾನಿಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಚನಮೇವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ದಿಸ್ಸತಿ ಚನ್ದಾವಟ್ಟನಾದಿವಸೇನ ‘‘ಅಯಂ ಪುರಿಮಾ ಅಯಂ ಪಚ್ಛಿಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ದಿಸಾ, ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾದಯೋ। ತಥಾ ‘‘ಇಮೇ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಗರುಟ್ಠಾನ’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾತಿ ದಿಸಾ, ಮಾತಾಪಿತಾದಯೋ। ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಸಕಾಯ ಪುಞ್ಞಕ್ರಿಯಾಯ ಇಮೇ ದಾಯಕಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತೀತಿ ದಿಸಾ, ಪಚ್ಚಯದಾಯಕಾ। ದಿಸ್ಸತಿ ಉಪ್ಪಾದವಯಾಭಾವೇನ ನಿಚ್ಚಧಮ್ಮತ್ತಾ ಸಬ್ಬಕಾಲಮ್ಪಿ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ದಿಸಾ, ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಪಸ್ಸೋತಿ ಕಾರಣಾಕಾರಣಂ ಪಸ್ಸಂ। ಅತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ –
‘‘ಪಸ್ಸತಿ ಪಸ್ಸೋ ಪಸ್ಸನ್ತಂ, ಅಪಸ್ಸನ್ತಮ್ಪಿ ಪಸ್ಸತಿ।
ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅಪಸ್ಸನ್ತಂ, ಪಸ್ಸನ್ತಮ್ಪಿ ನ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ॥
ಪಸ್ಸತೀತಿ ಪಸ್ಸಿತಾ। ದಸ್ಸೇತೀತಿ ದಸ್ಸಿತಾ। ದಸ್ಸನನ್ತಿ ದಸ್ಸನಕ್ರಿಯಾ। ಅಪಿಚ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ। ತಞ್ಹಿ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಥಾ ‘‘ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ। ಕಸ್ಮಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ದಸ್ಸನಂ? ಪಠಮಂ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನತೋ। ನನು ಗೋತ್ರಭೂ ಪಠಮತರಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ? ನೋ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ದಿಸ್ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಪನ ನ ಕರೋತಿ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಅಪ್ಪಹಾನತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ। ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ರಾಜಾನಂ ದಿಸ್ವಾಪಿ ಪಣ್ಣಾಕಾರಂ ದತ್ವಾ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಅದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಅಜ್ಜಾಪಿ ರಾಜಾನಂ ನ ಪಸ್ಸಾಮೀತಿ ವದನ್ತೋ ಗಾಮವಾಸೀ ನಿದಸ್ಸನಂ।
ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಖನ್ಧಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಕಂ ಞಾಣಂ। ಞಾಣದಸ್ಸನನ್ತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಿ ಮಗ್ಗೋಪಿ ಫಲಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಸಮಾನೋ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಆರಾಧೇತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ನಾಮ। ‘‘ಞಾಣದಸ್ಸನಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನೀಹರತಿ ಅಭಿನಿನ್ನಾಮೇತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ। ‘‘ಅಭಬ್ಬಾ ತೇ ಞಾಣದಸ್ಸನಾಯ ಅನುತ್ತರಾಯ ಸಮ್ಬೋಧಾಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಮಗ್ಗೋ, ‘‘ಅಯಮಞ್ಞೋ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೋ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋ ಅಧಿಗತೋ ಫಾಸುವಿಹಾರೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಫಲಞಾಣಂ। ‘‘ಞಾಣಞ್ಚ ಪನ ಮೇ ದಸ್ಸನಂ ಉದಪಾದಿ, ಅಕುಪ್ಪಾ ಮೇ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಅಯಮನ್ತಿಮಾ ಜಾತಿ, ನತ್ಥಿ ದಾನಿ ಪುನಬ್ಭವೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ। ‘‘ಞಾಣಞ್ಚ
‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪಿ ಮಗ್ಗೋಪಿ, ಫಲಞ್ಚಾಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ।
ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಮ್ಪಿ, ಞಾಣಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಪಿ ಚ।
ಞಾಣದಸ್ಸನಸದ್ದೇನ, ಇಮೇ ಅತ್ಥಾ ಪವುಚ್ಚರೇ’’ತಿ॥
ದಂಸ ದಂಸನೇ। ದಂಸತಿ, ವಿದಂಸತಿ। ದನ್ತೋ। ಕಾರಿತೇ ಆಲೋಕಂ ವಿದಂಸೇತಿ।
ಏಸ ಬುದ್ಧಿಯಂ। ಏಸತಿ।
ಸಂಸ ಕಥನೇ। ಸಂಸತಿ। ಯೋ ಮೇ ಸಂಸೇ ಮಹಾನಾಗಂ।
ಕಿಲಿಸ ಬಾಧನೇ। ಕಿಲಿಸತಿ। ಕಿಲೇಸೋ।
ಏತ್ಥ ಬಾಧನಟ್ಠೇನ ರಾಗಾದಯೋಪಿ ‘‘ಕಿಲೇಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ದುಕ್ಖಮ್ಪಿ। ಏತೇಸು ದುಕ್ಖವಸೇನ –
‘‘ಇದಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಂ ಲದ್ಧಾ, ಪುಬ್ಬೇ ಕಿಲೇಸಮತ್ತನೋ।
ಆನನ್ದಿಯಂ ವಿಚರಿಂಸು, ರಮಣೀಯೇ ಗಿರಿಬ್ಬಜೇ’’ತಿ
ಪಯೋಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ದಿವಾದಿಗಣಂ ಪನ ಪತ್ತಸ್ಸ ‘‘ಕಿಲಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ।
ವಸ ಸಿನೇಹನೇ। ವಸತಿ। ವಸಾ।
ಏತ್ಥ ಚ ವಸಾ ನಾಮ ವಿಲೀನಸಿನೇಹೋ। ಸಾ ವಣ್ಣತೋ ನಾಳಿಕೇರತೇಲವಣ್ಣಾ। ಆಚಾಮೇ ಆಸಿತ್ತತೇಲವಣ್ಣಾತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ।
ಈಸ ಹಿಂಸಾಗತಿದಸ್ಸನೇಸು। ಈಸತಿ। ಈಸೋ।
ಭಾಸಬ್ಯತ್ತಾಯಂ ವಾಚಾಯಂ। ಭಾಸತಿ। ಭಾಸಾ, ಭಾಸಿತಂ, ಭಾತಾ। ಪರಿಭಾಸತಿ। ಪರಿಭಾಸಾ, ಪರಿಭಾಸಕೋ।
ತತ್ರ ಭಾಸಾ, ಮಾಗಧಭಾಸಾದಿ। ಭಾಸಿತನ್ತಿ ವಚನಂ। ವಚನತ್ಥೋ ಹಿ ಭಾಸಿತಸದ್ದೋ ನಿಚ್ಚಂ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಯಥಾ ‘‘ಸುತ್ವಾ ಲುದ್ದಸ್ಸ ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿ। ವಾಚ್ಚಲಿಙ್ಗೋ ಪನ ಭಾಸಿತಸದ್ದೋ ತಿಲಿಙ್ಗೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಯಥಾ ‘‘ಭಾಸಿತೋ ಧಮ್ಮೋ, ಭಾಸಿತಂ ಚತುಸಚ್ಚಂ, ಭಾಸಿತಾ ವಾಚಾ’’ತಿ। ಪುಬ್ಬೇ ಭಾಸತೀತಿ ಭಾತಾ, ಜೇಟ್ಠಭಾತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸೋ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ಜಾತತ್ತಾ ಏವಂ ವತ್ತುಂಲಭತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಭಾತುಸದ್ದೋ ‘‘ಭಾತಿಕಸತಂ, ಸತ್ತಭಾತರೋ। ಭಾತರಂ ಕೇನ ದೋಸೇನ, ದುಜ್ಜಾಸಿ ದಕರಕ್ಖಿನೋ’’ತಿಆದೀಸು ಜೇಟ್ಠಕನಿಟ್ಠಭಾತೂಸು ವತ್ತತಿ, ತಥಾಪಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಜೇಟ್ಠಕೇ ನಿರೂಟ್ಠೋ, ‘‘ಭಾತಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಜೇಟ್ಠಭಾತಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕತ್ಥಚಿ ಠಾನೇ ‘‘ಕನಿಟ್ಠಭಾತಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ।
ನನು ಚ ಭೋ ಕತ್ಥಚಿ ‘‘ಜೇಟ್ಠಭಾತಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ತಂ ಪನ ಭಾತಾಸದ್ದಸ್ಸ ಕನಿಟ್ಠೇಪಿ ವತ್ತನತೋ ಪಾಕಟೀಕರಣತ್ಥಂ ‘‘ಜೇಟ್ಠಭಾತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಹರಿಣೇಸು ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಮಿಗಸದ್ದಸ್ಸ ಕದಾಚಿ ಅವಸೇಸಚತುಪ್ಪದೇಸುಪಿ ವತ್ತನತೋ ‘‘ಹರಿಣಮಿಗೋ’’ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವಾಚಂ ಭಾಸನ್ತಿ, ಏವಂ ಸಮ್ಪದಮಿದಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಯಥಾ ಚ ಗೋಹತ್ಥಿಮಹಿಂಸಅಚ್ಛಸೂಕರಸಸಬಿಳಾರಾದೀಸು ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ಮಿಗಸದ್ದೇ ವತ್ತಮಾನೇಪಿ ‘‘ಮಿಗಚಮ್ಮಂ ಮಿಗಮಂಸ’’ನ್ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಹರಿಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸನಸದ್ದಂ ವಿನಾಪಿ ‘‘ಹರಿಣಮಿಗಚಮ್ಮಂ ಹರಿಣಮಿಗಮಂಸ’’ನ್ತಿ ವಿಸೇಸತ್ಥಾಧಿಗಮೋ ಹೋತಿ, ಏತ್ಥ ನ ಗೋಹತ್ಥಿಆದೀನಂ ಚಮ್ಮಂ ವಾ ಮಂಸಂ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ತಥಾ ‘‘ಮಿಗಮಂಸಂ ಖಾದನ್ತೀ’’ತಿ ವಚನಸ್ಸ ಗೋಹತ್ಥಿಆದೀನಂ ಮಂಸಂ ಖಾದನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ಏವಮೇವ ಕತ್ಥಚಿ ವಿನಾಪಿ ಜೇಟ್ಠಕಇತಿ ವಿಸೇಸನಸದ್ದಂ ‘‘ಭಾತಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇಯೇವ ‘‘ಜೇಟ್ಠಕಭಾತಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ। ನನು ಚ ಭೋ ‘‘ಮಿಗಚಮ್ಮಂ, ಮಿಗಮಂಸ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚಮ್ಮಮಂಸಸದ್ದೇಹೇವ ಮಿಗಸದ್ದಸ್ಸ ಇವ ಚಮ್ಮಮಂಸಸದ್ದಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ವತ್ತನತೋ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಕೇನ ವಿಸೇಸತ್ಥಾಧಿಗಮೋ ಹೋತೀತಿ ಚೇ? ಲೋಕಸಙ್ಕೇತವಸೇನ, ತಥಾ ಹಿ ಮಿಗಸದ್ದೇ ಚ ಚಮ್ಮಸದ್ದಾದೀಸು ಚ ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ವತ್ತಮಾನೇಸುಪಿ ಲೋಕಸಙ್ಕೇತೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಗೋಹತ್ಥಿಆದೀನಂ ಚಮ್ಮಾದೀನಿ ನ ಞಾಯನ್ತಿ ಲೋಕೇನ, ಅಥ ಖೋ ಹರಿಣಚಮ್ಮಾದೀನಿಯೇವ ಞಾಯನ್ತಿ। ‘‘ಸಙ್ಕೇತವಚನಂ ಸಚ್ಚಂ, ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಗಿಲೇಸು ಅನ್ವಿಚ್ಛಾಯಂ। ಪುನಪ್ಪುನಂ ಇಚ್ಛಾ ಅನ್ವಿಚ್ಛಾ। ಗಿಲೇಸತಿ।
ಯೇಸು ಪಯತನೇ। ಯೇಸತಿ।
ಜೇಸು ನೇಸು ಏಸು ಹೇಸು ಗತಿಯಂ। ಜೇಸತಿ। ನೇಸತಿ। ಏಸತಿ। ಹೇಸತಿ। ಧಾತ್ವನ್ತಸ್ಸ ಪನ ಸಞ್ಞೋಗವಸೇನ ‘‘ಜೇಸ್ಸತಿ, ನೇಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀನಿಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ। ಜೇಸ್ಸಮಾನೋ। ಜೇಸ್ಸಂ, ಜೇಸ್ಸನ್ತೋ। ಏತ್ಥ ಚ –
‘‘ಯಥಾ ಆರಞ್ಞಕಂ ನಾಗಂ, ದನ್ತಿಂ ಅನ್ವೇತಿ ಹತ್ಥಿನೀ।
ಜೇಸ್ಸನ್ತಂ ಗಿರಿದುಗ್ಗೇಸು, ಸಮೇಸು ವಿಸಮೇಸು ಚಾ’’ತಿ
ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ।
ದೇಸು ಹೇಸು ಅಬ್ಯತ್ತಸದ್ದೇ। ದೇಸತಿ। ಹೇಸತಿ।
ಕಾಸ ಸದ್ದಕುಚ್ಛಾಯಂ। ಕಾಸತಿ, ಉಕ್ಕಾಸತಿ। ಕಾಸೋ। ಕಾಸಂ ಸಾಸಂ ದರಂ ಬಲ್ಯಂ, ಖೀಣಮೇಧೋ ನಿಗಚ್ಛತಿ।
ಕಾಸು ಭಾಸು ದಿತ್ತಿಯಂ। ದಿತ್ತೀತಿ ಪಾಕಟತಾ, ವಿರಾಜನತಾ ವಾ। ಕಾಸತಿ, ಪಕಾಸತಿ। ಪಕಾಸತಿ ತೇಜೋ। ದೂರೇ ಸನ್ತೋ ಪಕಾಸೇನ್ತಿ। ಭಾಸತಿ। ಪಭಾಸತಿ ಮಿದಂ ಬ್ಯಮ್ಹಂ। ಪಕಾಸೋ। ಕಾಸು ಓಭಾಸೋ।
ತತ್ರ ಪಕಾಸೋ, ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತುಚ್ಛಭಾವೇನ ಪುಞ್ಜಭಾವೇನ ವಾ ಕಾಸತಿ ಪಕಾಸತಿ ಪಾಕಟಾ ಹೋತೀತಿ ಕಾಸು। ‘‘ಕಾಸು’’ ಇತಿ ಆವಾಟೋಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ರಾಸಿಪಿ।
‘‘ಕಿಂನು ಸನ್ತರಮಾನೋವ, ಕಾಸುಂ ಖನಸಿ ಸಾರಥಿ।
ಪುಟ್ಠೋ ಮೇ ಸಮ್ಮ ಅಕ್ಖಾಹಿ, ಕಿಂಕಾಸುಯಾ ಕರಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ
ಏತ್ಥ ಹಿ ಆವಾಟೋ ಕಾಸು ನಾಮ। ‘‘ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಂ ಅಪರೇ ಫುಣನ್ತಿ, ನರಾ ರುದನ್ತಾ ಪರಿದಡ್ಢಗತ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ರಾಸಿ। ಕಾರಿತೇ – ಪಕಾಸೇತೀತಿ ಪಕಾಸಕೋ। ಓಭಾಸೇತೀತಿ ಓಭಾಸಕೋ। ಕಮ್ಮೇ ಪಕಾಸಿಯತೀತಿ ಪಕಾಸಿತೋ। ಏವಂ ಭಾಸಿತೋ। ಭಾವೇ – ಕಾಸನಾ। ಸಙ್ಕಾಸನಾ। ಪಕಾಸನಾ। ತುಮನ್ತಾದಿತ್ತೇ ‘‘ಪಕಾಸಿತುಂ, ಪಕಾಸೇತುಂ, ಓಭಾಸಿತುಂ, ಓಭಾಸೇತುಂ। ಪಕಾಸಿತ್ವಾ, ಪಕಾಸೇತ್ವಾ, ಓಭಾಸಿತ್ವಾ, ಓಭಾಸೇತ್ವಾ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ತದ್ಧಿತೇ ಭಾಸು ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಭಾಸುರೋ, ಪಭಸ್ಸರೋ ಯೋ ಕೋಚಿ। ಭಾಸುರೋತಿ ವಾ ಕೇಸರಸೀಹೋ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಭಾಸುಸದ್ದೋ ‘‘ರಾಜ ದಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ರಾಜಸದ್ದೋ ವಿಯ ವಿರಾಜನವಾಚಕೋ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ರೂಪಸಿರಿಯಾ ವಿರಾಜನಸಮ್ಪನ್ನತಾಯ ಭಾಸು ವಿರಾಜನತಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಭಾಸುರೋತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಞೇಯ್ಯಂ।
ನಾಸು ರಾಸು ಸದ್ದೇ। ನಾಸತಿ। ರಾಸತಿ। ನಾಸಾ, ನಾಸಿಕಾ।
ತತ್ರ ನಾಸಾತಿ ಹತ್ಥಿಸೋಣ್ಡಾಪಿ ನಾಸಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸಚೇ ಮಂ ನಾಗನಾಸೂರೂ, ಓಲೋಕೇಯ್ಯ ಪಭಾವತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಮನುಸ್ಸಾದೀನಂ ನಾಸಿಕಾಪಿ ನಾಸಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಯೋ ತೇ ಹತ್ಥೇ ಚ ಪಾದೇ ಚ, ಕಣ್ಣನಾಸಞ್ಚ ಛೇದಯೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ನಾಸನ್ತಿ ಅಬ್ಯತ್ತಸದ್ದಂ ಕರೋನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ನಾಸಾ। ನಾಸಾ ಏವ ನಾಸಿಕಾ। ಯತ್ಥ ನಿಬ್ಬಚನಂ ನ ವದಾಮ, ತತ್ಥ ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧತ್ತಾ
ನಾಸಾ ಸೋಣ್ಡಾ ಕರೋ ಹತ್ಥೋ,
ಹತ್ಥಿದಬ್ಬೇ ಸಮಾ ಮತಾ।
ನಾಸಾ ಚ ನಾಸಿಕಾ ಚ ದ್ವೇ,
ನರಾದೀಸು ಸಮಾ ಮತಾ’’ತಿ॥
ನಸ ಕೋಟಿಲ್ಲೇ। ನಸತಿ।
ಭಿಸಿ ಭಯೇ। ಭಿಂಸತಿ। ಭಿಂಸನಕೋ। ತದಾಸಿ ಯಂ ಭಿಂಸನಕಂ। ಭೇಸ್ಮಾಕಾಯೋ।
ಆಸಿಸಿ ಇಚ್ಛಾಯಂ। ಆಪುಬ್ಬೋ ಸಿಸಿ ಇಚ್ಛಾಯಂ ವತ್ತತಿ। ಆಸಿಸತಿ। ಆಸಿಸತೇವ ಪುರಿಸೋ। ಆಸಿಸನಾ। ಆಸಿಸತ್ತಂ। ಆಸಿಸನ್ತೋ, ಆಸಿಸಮಾನೋ, ಆಸಮಾನೋ। ‘‘ಸುಗ್ಗತಿಮಾಸಮಾನಾ’’ತಿ ಪಾಳಿ ಏತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ।
ಗಸು ಅದನೇ। ಗಸತಿ।
ಘುಸೀ ಕನ್ತಿಕರಣೇ। ಈಕಾರನ್ತೋಯಂ, ತೇನ ಇತೋ ನ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೋ। ಘುಸತಿ।
ಪಂಸು ಭಂಸು ಅವಸಂಸನೇ। ಪಂಸತಿ। ಭಂಸತಿ।
ಧಂಸು ಗತಿಯಂ। ಧಂಸತಿ। ರಜೋ ನುದ್ಧಂಸತಿ ಉದ್ಧಂ।
ಪಸ ವಿತ್ಥಾರೇ। ಪಸತಿ। ಪಸು।
ಕುಸ ಅವ್ಹಾನೇ ರೋದನೇ ಚ। ಕೋಸತಿ, ಪಕ್ಕೋಸತಿ। ಪಕ್ಕೋಸಕೋ, ಪಕ್ಕೋಸಿತೋ, ಪಕ್ಕೋಸನಂ।
ಕಸ್ಸ ಗತಿಯಂ। ಕಸ್ಸತಿ, ಪರಿಕಸ್ಸತಿ। ಪಟಿಕಸ್ಸತಿ। ಮೂಲಾಯ ಪಟಿಕಸ್ಸೇಯ್ಯ। ಪಟಿಕಸ್ಸೇಯ್ಯಾತಿ ಆಕಡ್ಢೇಯ್ಯ, ಮೂಲಾಪತ್ತಿಯಂಯೇವ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಸ ದಿತ್ಯಾದಾನೇಸು ಚ। ಚಕಾರೋ ಗತಿಪೇಕ್ಖಕೋ। ಅಸತಿ।
ದಿಸ ಆದಾನಸಂವರಣೇಸು। ದಿಸ್ಸತಿ ಪುರಿಸೋ।
ದಾಸು ದಾನೇ। ದಾಸತಿ।
ರೋಸ ಭಯೇ। ರೋಸತಿ। ರೋಸಕೋ।
ಭೇಸು ಚಲನೇ। ಭೇಸತಿ।
ಪಸ ಬಾಧನಫಸ್ಸನೇಸು। ಪಸತಿ। ಪಾಸೋ, ನಾಗಪಾಸೋ, ಹತ್ಥಪಾಸೋ।
ಲಸ ಕನ್ತಿಯಂ। ಲಸತಿ, ಅಭಿಲಸತಿ, ವಿಲಸತಿ। ಲಾಸೋ, ವಿಲಾಸೋ, ವಿಲಸನಂ।
ಚಸ ಭಕ್ಖಣೇ। ಚಸತಿ।
ಕಸ ಹಿಂಸಾಯಂ। ಕಸತಿ।
ತಿಸ ತಿತ್ತಿಯಂ। ತಿತ್ತಿ ತಪ್ಪನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣತಾ ಸುಹಿತತಾ। ತಿಸತಿ। ತಿತ್ತಿ।
ವಸ ನಿವಾಸೇ। ವಸತಿ, ವಸಿಯತಿ, ವಚ್ಛತಿ। ವತ್ಥು, ವತ್ಥಂ, ಪರಿವಾಸೋ, ನಿವಾಸೋ, ಆವಾಸೋ, ಉಪವಾಸೋ, ಉಪೋಸಥೋ, ವಿಪ್ಪವಾಸೋ, ಚಿರಪ್ಪವಾಸೀ, ಚಿರಪ್ಪವುತ್ಥೋ, ವಸಿತ್ವಾ, ವತ್ತುಂ, ವಸಿತುಂ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ।
ಅತ್ರ ಉಪವಾಸೋತಿ ಅನ್ನೇನ ವಜ್ಜಿತೋ ವಾಸೋ ಉಪವಾಸೋ। ಉಪೋಸಥೋತಿ ಉಪವಸನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಉಪೋಸಥೋ, ಉಪವಸನ್ತಿ ಸೀಲೇನ ವಾ ಅನಸನೇನ ವಾ ಉಪೇತಾ ಹುತ್ವಾ ವಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ – ‘‘ಆಯಾಮಾವುಸೋ ಕಪ್ಪಿನ ಉಪೋಸಥಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೋ
ವಸ ಕನ್ತಿಯಂ। ವಚ್ಛತಿ। ಜಿನವಚ್ಛಯೋ।
ಸಸ ಸುಸನೇ। ಸಸತಿ। ಸಸೋ।
ಸಸ ಪಾಣನೇ। ಸಸತಿ। ಸತೋವ ಅಸ್ಸಸತಿ, ಸತೋವ ಪಸ್ಸಸತಿ। ಸಸೋ, ಸಸನಂ। ಅಸ್ಸಾಸೋ ಪಸ್ಸಾಸೋ ಅಸ್ಸಸನ್ತೋ ಪಸ್ಸಸನ್ತೋ।
ಅಸ ಭುವಿ। ಅತ್ಥಿ। ಅಸ।
ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೀತಿ ಆಖ್ಯಾತಪದಂ। ನ ಅತ್ಥಿ ಖೀರಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ। ಅತ್ಥಿತಾ, ಅತ್ಥಿಭಾವೋ, ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರತನಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ನಿಪಾತಪದಂ। ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಪದಂ ಆಖ್ಯಾತನಿಪಾತವಸೇನ ದುವಿಧನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಅಸಇತಿ ಅವಿಭತ್ತಿಕಂ ನಾಮಿಕಪದಂ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅಸಸ್ಮೀತಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಸ, ನಿಚ್ಚಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಇಮಿನಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ವುತ್ತಾ।
ತತ್ರಾಯಂ ಪದಮಾಲಾ – ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಸನ್ತಿ। ಅಸಿ, ಅತ್ಥ। ಅಸ್ಮಿ, ಅಸ್ಮ, ಅಮ್ಹಿ, ಅಮ್ಹ’’ ಇಚ್ಚೇತಾನಿ ಪಸಿದ್ಧಾನಿ। ‘‘ಅತ್ಥು, ಸನ್ತು। ಆಹಿ, ಅತ್ಥ। ಅಸ್ಮಿ, ಅಸ್ಮ ಅಮ್ಹಿ, ಅಮ್ಹ’’ ಇಚ್ಚೇತಾನಿ ಚ, ‘‘ಸಿಯಾ, ಅಸ್ಸ, ಸಿಯುಂ, ಅಸ್ಸು, ಸಿಯಂಸು। ಅಸ್ಸ, ಅಸ್ಸಥ। ಸಿಯಂ, ಅಸ್ಸ, ಅಸ್ಸಾಮ’’ ಇಚ್ಚೇತಾನಿ ಚ ಪಸಿದ್ಧಾನಿ।
ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ತೇಸಞ್ಚ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸಮಗ್ಗಾನಂ ಸಮ್ಮೋದಮಾನಾನಂ…ಪೇ॰… ಸಿಯಂಸು ದ್ವೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ನಾನಾವಾದಾ’’ತಿ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ ಸಿಯಂಸೂತಿ ಭವೇಯ್ಯುಂ। ಅಭಿಧಮ್ಮೇತಿ ವಿಸಿಟ್ಠೇ ಧಮ್ಮೇ।
ಇದಾನಿ ಸಿಯಾಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ಪಭೇದೋ ಚ ವುಚ್ಚತೇ। ಸಿಯಾತಿ ಏಕಂಸೇ ಚ ವಿಕಪ್ಪನೇ ಚ ‘‘ಪಥವೀಧಾತು ಸಿಯಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾ, ಸಿಯಾ ಬಾಹಿರಾ’’ತಿ ಏಕಂಸೇ। ‘‘ಸಿಯಾ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಆಪತ್ತಿವೀತಿಕ್ಕಮೋ’’ತಿ ವಿಕಪ್ಪನೇ।
ಸಿಯಾತಿ ಏಕಮಾರಖ್ಯಾತಪದಂ, ಏಕಮಬ್ಯಯಪದಂ। ಆಖ್ಯಾತತ್ತೇ ಏಕವಚನನ್ತಂ, ಅಬ್ಯಯತ್ತೇ ಯಥಾಪಾವಚನಂ। ‘‘ಪುತ್ತಾ ಮತ್ಥಿ ಧನಾ ಮತ್ಥೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಬ್ಯಯಪದಮಿವ ಏಕವಚನನ್ತಮ್ಪಿ ಬಹುವಚನನ್ತಮ್ಪಿ ಭವತಿ। ತಸ್ಸಾಖ್ಯಾತತ್ತೇ ಪಯೋಗೋವಿದಿತೋವ। ಅಬ್ಯಯತ್ತೇ ಪನ ‘‘ಸುಖಂ ನ ಸುಖಸಹಗತಂ, ಸಿಯಾ ಪೀತಿಸಹಗತ’’ನ್ತಿ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಿಯಾ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ಚ ಏಕವಚನಬಹುವಚನಪ್ಪಯೋಗಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥ ಧಾತುಯಾ ಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ। ಪರೋಕ್ಖಾಯಂ ‘‘ಇತಿಹ ಅಸ ಇತಿಹ ಅಸಾ’’ತಿ ದಸ್ಸನತೋ ಅಸ ಇತಿ ಪದಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಹಿಯ್ಯತ್ತನೀರೂಪಾನಿ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಾನಿ। ಅಜ್ಜತನಿಯಾ ಪನ ‘‘ಆಸಿ, ಆಸಿಂಸು, ಆಸುಂ। ಆಸಿ, ಆಸಿತ್ಥ। ಆಸಿಂ, ಆಸಿಮ್ಹಾ’’ ಇಚ್ಚೇತಾನಿ ಪಸಿದ್ಧಾನಿ। ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ‘‘ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ। ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ‘‘ಅಭವಿಸ್ಸಾ, ಅಭವಿಸ್ಸಂಸು’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಭವನ್ತಿ।
ಸಾಸ ಅನುಸಿಟ್ಠಿಯಂ। ಸಾಸತಿ, ಅನುಸಾಸತಿ। ಕಮ್ಮನ್ತಂ ವೋ ಸಾಸತಿ, ಸಾಸನಂ, ಅನುಸಾಸನಂ, ಅನುಸಾಸನೀ, ಅನುಸಿಟ್ಠಿ, ಸತ್ಥಾ, ಸತ್ಥಂ, ಅನುಸಾಸಕೋ, ಅನುಸಾಸಿಕಾ।
ತತ್ರ ಸಾಸನನ್ತಿ ಅಧಿಸೀಲಾದಿಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಿತಸಾಸನಂ, ಪರಿಯತ್ತಿಪಟಿಪತ್ತಿಪಟಿವೇಧಸಙ್ಖಾತಂ ವಾ ಸಾಸನಂ। ತಞ್ಹಿ ಸಾಸತಿ ಏತೇನ, ಏತ್ಥ ವಾತಿ ‘‘ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ। ಅಪಿಚ ಸಾಸನನ್ತಿ ‘‘ರಞ್ಞೋ ಸತ್ಥಾತಿ ತಿವಿಧಯಾನಮುಖೇನ ಸದೇವಕಂ ಲೋಕಂ ಸಾಸತೀತಿ ಸತ್ಥಾ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥೇಹಿ ಯಥಾರಹಂ ಸತ್ತೇ ಅನುಸಾಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸತ್ಥನ್ತಿ ಸದ್ದೇ ಚ ಅತ್ಥೇ ಚ ಸಾಸತಿ ಆಚಿಕ್ಖತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸತ್ಥಂ। ಕಿಂತಂ? ಬ್ಯಾಕರಣಂ।
ಈಸ ಇಸ್ಸರಿಯೇ। ಇಸ್ಸರಿಯಂ ಇಸ್ಸರಭಾವೋ। ಈಸತಿ। ವಙ್ಗೀಸೋ, ಜನಪದೇಸೋ, ಮನುಜೇಸೋ।
ತತ್ರ ವಙ್ಗೀಸೋತಿ ವಾಚಾಯ ಈಸೋ ಇಸ್ಸರೋತಿ ವಙ್ಗೀಸೋ। ಕೋ ಸೋ? ಆಯಸ್ಮಾ ವಙ್ಗೀಸೋ ಅರಹಾ। ಆಹ ಚ ಸಯಮೇವ –
‘‘ವಙ್ಗೇ ಜಾತೋತಿ ವಙ್ಗೀಸೋ, ವಚನೇ ಇಸ್ಸರೋತಿ ಚ।
‘ವಙ್ಗೀಸೋ’ ಇತಿ ಮೇ ನಾಮಂ, ಅಭವೀ ಲೋಕಸಮ್ಮತ’’ನ್ತಿ।
ಆಸ ಉಪವೇಸನೇ। ಉಪವೇಸನಂ ನಿಸೀದನಂ ‘‘ಆಸನೇ ಉಪವಿಟ್ಠೋ ಸಙ್ಘೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ। ಆಸತಿ। ಅಚ್ಛತಿ। ಆಸೀನೋ। ಆಸನಂ। ಉಪಾಸತಿ। ಉಪಾಸಕೋ।
ತತ್ಥ ಆಸನನ್ತಿ ಆಸತಿ ನಿಸೀದತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಆಸನಂ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನಿಸೀದನಯೋಗ್ಗಂ ಮಞ್ಚಪೀಠಾದಿ।
ಕಸೀ ಗತಿಸೋಸನೇಸು। ಈಕಾರನ್ತೋಯಂ ಧಾತು, ತೇನಿತೋ ನ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೋ। ಕಸತಿ।
ನಿಸೀ ಚುಮ್ಬನೇ। ನಿಸತಿ।
ದಿಸೀ ಅಪ್ಪೀತಿಯಂ। ಧಮ್ಮಂ ದೇಸ್ಸತಿ। ದಿಸೋ। ದಿಟ್ಠೋ। ದೇಸ್ಸೀ। ದೇಸ್ಸೋ। ದೇಸ್ಸಿಯೋ।
ತತ್ರ ದಿಸೋತಿ ಚ ದಿಟ್ಠೋತಿ ಚ ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತಸ್ಸಾಧಿವಚನಮೇತಂ। ಸೋ ಹಿ ಪರೇ ದೇಸ್ಸತಿ ನಪ್ಪಿಯಾಯತಿ, ಪರೇಹಿ ವಾ ದೇಸ್ಸಿಯತಿ ಪಿಯೋ ದಿಸೋತಿ ಚೋರೋ ವಾಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತೋ ವಾ। ದಿಟ್ಠೋತಿ ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತೋಯೇವ। ಅತ್ರಿಮೇ ಪಯೋಗಾ –
‘‘ದಿಸೋ ದಿಸಂ ಯಂ ತಂ ಕಯಿರಾ, ವೇರೀ ವಾ ಪನ ವೇರಿನಂ।
ಮಿಚ್ಛಾಪಣಿಹಿತಂ ಚಿತ್ತಂ, ಪಾಪಿಯೋ ನಂ ತತೋ ಕರೇ’’ತಿ ಚ॥
‘‘ದಿಸಾ ಹಿ ಮೇ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಸುಣನ್ತೂ’’ತಿ ಚ, ‘‘ದಿಸಾ ಹಿ ಮೇ ತೇ ಮನುಸ್ಸೇ ಭಜನ್ತು ಯೇ ಧಮ್ಮಮೇವಾದಪಯನ್ತಿ ಸನ್ತೋ’’ತಿ ಚ,
‘‘ಯಸ್ಸೇತೇ ಚತುರೋ ಧಮ್ಮಾ, ವಾನರಿನ್ದ ಯಥಾ ತವ।
ಸಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮೋ ಧಿತಿ ಚಾಗೋ, ದಿಟ್ಠಂ ಸೋ ಅತಿವತ್ತತೀ’’ತಿ ಚ॥
ದೇಸ್ಸೀತಿ ದೇಸ್ಸನಸೀಲೋ ಅಪ್ಪಿಯಾಯನಸೀಲೋತಿ ದೇಸ್ಸೀ। ‘‘ಧಮ್ಮಕಾಮೋ ಭವಂ ಹೋತಿ, ಧಮ್ಮದೇಸ್ಸೀ ಪರಾಭವೋ’’ತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಪಯೋಗನಿದಸ್ಸನಂ। ದೇಸ್ಸೋತಿ ಅಪ್ಪಿಯೋ, ತಥಾ ದೇಸ್ಸಿಯೋತಿ। ಏತ್ಥ ಚ –
‘‘ನ ಮೇ ದೇಸ್ಸಾ ಉಭೋ ಪುತ್ತಾ, ಮದ್ದೀದೇವೀ ನ ದೇಸ್ಸಿಯಾ।
ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಿಯಂ ಮಯ್ಹಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಿಯೇ ಅದಾಸಹ’’ನ್ತಿ ಚ,
‘‘ನ ಮೇ ಸಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ದೇಸ್ಸಾ, ನಪಿ ಮೇ ಬಲಂ ನ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಚ,
‘‘ಮಾತಾ ಪಿತಾ ನ ಮೇ ದೇಸ್ಸಾ, ನಪಿ ದೇಸ್ಸಂ ಮಹಾಯಸಂ।
ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಿಯಂ ಮಯ್ಹಂ, ತಸ್ಮಾ ವತಮಧಿಟ್ಠಹಿ’’ನ್ತಿ ಚ
ಪಯೋಗಾ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ಮೇತಿ ಚ ಮಯ್ಹನ್ತಿ ಚ ಸಾಮಿವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಇಮಾನಿ ಪನ ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತಸ್ಸ ನಾಮಾನಿ –
‘‘ಪಚ್ಚಮಿತ್ತೋ ರಿಪು ದಿಟ್ಠೋ, ದಿಸೋ ವೇರೀ ಚ ಸತ್ವ’ರಿ।
ಅಮಿತ್ತೋ ಚ ಸಪತ್ತೋ ಚ, ಏವಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿಕಾರಿಸೂ’’ತಿ॥
ಏಸು ಗತಿಯಂ। ಏಸತಿ।
ಭಸ್ಸ ಭಸ್ಸನದಿತ್ತೀಸು। ಭಸ್ಸನಂ ವಚನಂ। ದಿತ್ತಿ ಸೋಭಾ। ಭಸ್ಸತಿ। ಭಸ್ಸಂ, ಪಭಸ್ಸರಂ।
ಧಿಸ ಸದ್ದೇ। ಧಿಸತಿ।
ದಿಸ ಅತಿಸಜ್ಜನೇ। ದಿಸತಿ, ಉಪದಿಸತಿ, ಸನ್ದಿಸತಿ, ನಿದ್ದಿಸತಿ, ಪಚ್ಚಾದಿಸತಿ, ಪಟಿಸನ್ದಿಸತಿ, ಉದ್ದಿಸತಿ। ದೇಸೋ, ಉದ್ದೇಸೋ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ।
ಪಿಸು ಅವಯವೇ। ಪಿಸತಿ।
ಇಸಿ ಗತಿಯಂ। ಇಸತಿ।
ಫುಸ ಸಮ್ಫಸ್ಸೇ। ಫುಸತಿ। ಫಸ್ಸೋ, ಫುಸನಾ, ಸಮ್ಫುಸನಾ, ಸಮ್ಫುಸಿತತ್ತಂ। ಏವರೂಪೋ ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಅಹೋಸಿ। ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಫುಸಿತಂ। ದೇವೋ ಚ ಏಕಮೇಕಂ ಫುಸಾಯತಿ। ಫುಟ್ಠುಂ, ಫುಸಿತುಂ, ಫುಸಿತ್ವಾ, ಫುಸಿತ್ವಾನ, ಫುಸಿಯ, ಫುಸಿಯಾನ। ಫುಸ್ಸ ಫುಸ್ಸ ಬ್ಯನ್ತಿಂ ಕರೋತಿ।
ತತ್ರ ಫಸ್ಸೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಫುಸನ್ತಿ ಏತೇನ, ಸಯಂ ವಾ ಫುಸತಿ, ಫುಸನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ಏತನ್ತಿ ಫಸ್ಸೋ, ಆರಮ್ಮಣೇ ಫುಸನಲಕ್ಖಣೋ ಧಮ್ಮೋ।
ರುಸ ರಿಸ ಹಿಂಸಾಯಂ। ರೋಸತಿ। ರಿಸತಿ। ಪುರಿಸೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಪುಂ ವುಚ್ಚತಿ ನಿರಯೋ, ತಂ ರಿಸತೀತಿ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಆಚರಿಯಾ ವದನ್ತಿ।
ರಿಸ ಗತಿಯಂ। ರೇಸತಿ।
ವಿಸ ಪವೇಸನೇ। ವಿಸತಿ, ಪವಿಸತಿ। ಪವೇಸೋ, ಪವೇಸನಂ, ನಿವೇಸನಂ, ಪವಿಸಂ। ಏತ್ಥ ನಿವೇಸನಂ ವುಚ್ಚತಿ ಗೇಹಂ।
ಮಸ ಆಮಸನೇ। ಮಸತಿ, ಆಮಸತಿ, ಪರಾಮಸತಿ। ಪರಾಮಾಸೋ, ಪರಾಮಸನಂ।
ಏತ್ಥ ಪರಾಮಾಸೋತಿ ಪರತೋ ಆಮಸತೀತಿ ಪರಾಮಾಸೋ, ಅನಿಚ್ಚಾದಿಧಮ್ಮೇ ನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಪರಾಮಾಸೋ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಕುಮ್ಮಗ್ಗೋ ಮಿಚ್ಛಾಪಥೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಬಹೂನಿ ವೇವಚನಪದಾನಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಇಸು ಇಚ್ಛಾಯಂ। ಇಚ್ಛತಿ, ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛತಿ। ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಂ, ಇಚ್ಛಾ, ಅಭಿಚ್ಛಾ, ಇಚ್ಛಂ, ಇಚ್ಛಮಾನೋ।
ವೇಸು ದಾನೇ। ವೇಚ್ಛತಿ, ಪವೇಚ್ಛತಿ, ಪವೇಚ್ಛೇತಿ। ಪವೇಚ್ಛಂ, ಪವೇಚ್ಛನ್ತೋ।
ನಿಸ ಬದ್ಧಾಯಂ। ಬದ್ಧಾತಿ ವಿನಿಬದ್ಧೋ, ಅಹಙ್ಕಾರಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ನಿಸತಿ।
ಜುಸಿ ಪೀತಿಸೇವನೇಸು। ಜೋಸತಿ।
ಇಸ ಪರಿಯೇಸನೇ। ಏಸತಿ। ಇಸಿ, ಇಟ್ಠಂ, ಅನಿಟ್ಠಂ, ಏಸಂ, ಏಸಮಾನೋ।
ಸಂಕಸೇ ಅಚ್ಛನೇ। ಅಚ್ಛನಂ ನಿಸೀದನಂ। ಸಙ್ಕಸಾಯತಿ।
ಸಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಹಕಾರನ್ತಧಾತು
ಹಾ ಚಾಗೇ। ಜಹತಿ, ವಿಜಹತಿ। ವಿಜಹನಂ, ಜಹಿತುಂ, ಜಹಾತವೇ, ಜಹಿತ್ವಾ, ಜಹಾಯ।
ಮ್ಹೀ ಈಸಂಹಸನೇ। ಮ್ಹಯತೇ, ಉಮ್ಹಯತೇ ವಿಮ್ಹಯತೇ।
ತತ್ಥ ಮ್ಹಯತೇತಿ ಸಿತಂ ಕರೋತಿ। ಉಮ್ಹಯತೇತಿ ಪಹಟ್ಠಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ವಿಮ್ಹಯತೇತಿ ವಿಮ್ಹಯನಂ ಕರೋತಿ। ತತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ ‘‘ನ ನಂ ಉಮ್ಹಯತೇ ದಿಸ್ವಾ। ಪೇಕ್ಖಿತೇನ ಮ್ಹಿತೇನ ಚ। ಮ್ಹಿತಪುಬ್ಬಂವ
ತತ್ಥ ಉಮ್ಹಯಮಾನಾತಿ ಪಹಟ್ಠಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಹಸಮಾನಾ। ಉಮ್ಹಾಪೇಯ್ಯಾತಿ ಸಿತವಸೇನ ಪಹಂಸೇಯ್ಯ। ಪಮ್ಹಾಪೇಯ್ಯಾತಿ ಮಹಾಹಸಿತವಸೇನ ಪರಿಹಾಸೇಯ್ಯ।
ಹು ದಾನೇ। ಹವತಿ। ಹುತಿ।
ಹು ಪಸಜ್ಜಕರಣೇ। ಪಸಜ್ಜಕರಣಂ ಪಕಾರೇನ ಸಜ್ಜನಕ್ರಿಯಾ। ಹವತಿ। ಹುತೋ, ಹುತವಾ, ಹುತಾವೀ, ಆಹುತಿ।
ಹೂ ಸತ್ತಾಯಂ। ಹೋತಿ, ಹೋನ್ತಿ। ಹೋಸಿ, ಹೋಥ। ಹೋಮಿ, ಹೋಮ। ಪಹೋತಿ, ಪಹೋನ್ತಿ। ಪಹೂತಂ, ಪಹೂತಾ, ಕುತೋ ಪಹೂತಾ ಕಲಹಾ ವಿವಾದಾ। ಹೋನ್ತೋ, ಹೋನ್ತಾ, ಹೋನ್ತಂ, ಪಹೋನ್ತೋ। ಪಚ್ಛಾಸಮಣೇನ ಹೋತಬ್ಬಂ। ಹೋತುಂ ಹೋತುಯೇ, ಪಹೋತುಂ, ಹುತ್ವಾನ। ವತ್ತಮಾನಾವಿಭತ್ತಿರೂಪಾದೀನಿ। ಏತ್ಥ ಪಸಿದ್ಧರೂಪಾನೇವ ಗಹಿತಾನಿ।
ಹೋತು, ಹೋನ್ತು। ಹೋಸಿ, ಹೋಥ। ಹೋಮಿ, ಹೋಮ। ಪಞ್ಚಮೀವಿಭತ್ತಿರೂಪಾನಿ। ಏತ್ಥಾಪಿ ಪಸಿದ್ಧರೂಪಾನೇವ ಗಹಿತಾನಿ।
ಹುವೇಯ್ಯ, ಹುವೇಯ್ಯುಂ। ಹುವೇಯ್ಯಾಸಿ, ಹುವೇಯ್ಯಾಥ। ಹುವೇಯ್ಯಾಮಿ, ಹುವೇಯ್ಯಾಮ। ಹುವೇಥ, ಹುವೇರಂ। ಹುವೇಥೋ, ಹುವೇಯ್ಯಾವ್ಹೋ। ಹುವೇಯ್ಯಂ, ಹುವೇಯ್ಯಾಮ್ಹೇ। ಸತ್ತಮಿಯಾ ರೂಪಾನಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಉಪಕೋ ಆಜೀವಕೋ ‘ಹುವೇಯ್ಯ ಪಾವುಸೋ’ತಿ ವತ್ವಾ ಸೀಸಂ ಓಕಮ್ಪೇತ್ವಾ ಉಮ್ಮಗ್ಗಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಹುವೇಯ್ಯಾತಿ ಪದಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ನಯವಸೇನ ‘ಹುವೇಯ್ಯ, ಹುವೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ವುತ್ತಾನಿ। ಹುಪೇಯ್ಯಾತಿಪಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಯಥಾ ಪಚ್ಚಪೇಕ್ಖಣಾ। ತಬ್ಬಸೇನ ‘‘ಹುಪೇಯ್ಯ, ಹುಪೇಯ್ಯುಂ ವಕಾರಸ್ಸ ಪಕಾರಾದೇಸಭೂತಾನಿ ರೂಪಾನಿಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಹೇಯ್ಯ, ಹೇಯ್ಯುಂ। ಹೇಯ್ಯಾಸಿ, ಹೇಯ್ಯಾಥ। ಹೇಯ್ಯಾಮಿ, ಹೇಯ್ಯಾಮ। ಹೇಥ, ಹೇರಂ। ಹೇಥೋ, ಹೇಯ್ಯಾವ್ಹೋ। ಹೇಯ್ಯಂ, ಹೇಯ್ಯಾಮ್ಹೇ। ಇಮಾನಿ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೇನ ಗಹಿತರೂಪಾನಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ನ ಚ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ। ಸಚೇ ಹೇಯ್ಯ, ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸಾಪಿ ಉಪ್ಪಾದೋ ಪಾಪುಣೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ನಿದಸ್ಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಹುವ, ಹುವು। ಹುವೇ, ಹುವಿತ್ಥ। ಹುವಂ, ಹುವಿಮ್ಹ। ಹುವಿತ್ಥ, ಹೋಥ ಇಚ್ಚಪಿ ಸಞ್ಞೋಗತಕಾರಲೋಪೇನ ಅಹೋಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾಹಿ ‘‘ಕಸಿರಾ ಜೀವಿಕಾ ಹೋಥಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸತ್ಥಂ ವಣ್ಣೇನ್ತೇಹಿ ‘‘ದುಕ್ಖಾ ನೋ ಜೀವಿಕಾ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ॥ ಹುವಿರೇ। ಹುವಿತ್ಥೋ, ಹುವಿವ್ಹೋ। ಹುವಿಂ, ಹುವಿಮ್ಹೇ। ಪರೋಕ್ಖಾಯ ರೂಪಾನಿ।
ಅಹುವಾ, ಅಹುವೂ। ಅಹುವೋ, ಅಹುವತ್ಥ। ಅಹುವಂ, ಅಹುವಮ್ಹ। ಅಹುವತ್ಥ, ಅಹುವತ್ಥುಂ। ಅಹುವಸೇ, ಅಹುವವ್ಹಂ। ಅಹುವಿಂ, ಅಹುವಮ್ಹಸೇ। ಹಿಯ್ಯತ್ತನೀರೂಪಾನಿ।
ಏತ್ಥ ಅಹುವಮ್ಹಸೇತಿ ಮಯಂ ಭವಮ್ಹಸೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅಕರಮ್ಹಸ ತೇ ಕಿಚ್ಚಂ, ಯಂ ಬಲಂ ಅಹುವಮ್ಹಸೇ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಅಹುವ ಅಮ್ಹಸೇ’’ ಇತಿ ವಾ ಪದಚ್ಛೇದೋ ಕಾತಬ್ಬೋ ‘‘ಅಹು ಅಮ್ಹಸೇ’’ತಿ ವಾ। ಪಚ್ಛಿಮನಯೇ ವಕಾರಾಗಮೋ ‘‘ಅಹುವಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಅಹೂ’’ತಿ ಚ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಹೋಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಮ್ಹನ್ತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ। ಸೇತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಅಮ್ಹಾಕಂ ಯಂ ಬಲಂ ಅಹೋಸಿ, ಮಯಂ ತೇನ ಬಲೇನ ತವ ಕಿಚ್ಚಂ ಅಕರಮ್ಹಾತಿ।
ಅಹೋಸಿ, ಅಹುಂ, ಅಹೇಸುಂ। ಅಹುವೋ, ಅಹುವಿತ್ಥ। ಅಹೋಸಿತ್ಥಇಚ್ಚಪಿ। ಅಹೋಸಿಂ, ಅಹುವಾಸಿಂ ಇಚ್ಚಪಿ, ಅಹೋಸಿಮ್ಹಾ, ಅಹುಮ್ಹಾ
ಏತ್ಥ ‘‘ಅಹಂ ಕೇವಟ್ಟಗಾಮಸ್ಮಿಂ, ಅಹುಂ ಕೇವಟ್ಟದಾರಕೋ’’ತಿ ದಸ್ಸನತೋ ‘‘ಅಹು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಹೋಸಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅಹಂ ಭದನ್ತೇ ಅಹುವಾಸಿಂ ಪುಬ್ಬೇ ಸುಮೇಧನಾಮಸ್ಸ ಜಿನಸ್ಸ ಸಾವಕೋ’’ತಿ ದಸ್ಸನತೋ ‘‘ಅಹುವಾಸಿ’’ನ್ತಿ ಇಚ್ಚೇವತ್ಥೋ। ತಥಾ ಹಿ ಅನೇಕವಣ್ಣವಿಮಾನವತ್ಥುಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಂ ವಣ್ಣೇನ್ತೇಹಿ ಅಹುವಾಸಿನ್ತಿ ಅಹೋಸಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಪಕಾಸಿತೋ।
‘‘ಹೇಸ್ಸತಿ, ಹೇಹಿಸ್ಸತಿ, ಹೇಹಿತಿ, ಹೋಹಿತೀ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ಮಾತಿಕಾಪದಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।
ಇದಾನಿ ತಾನಿ ವಿಭಜಿಸ್ಸಾಮಿ – ಹೇಸ್ಸಾತಿ, ಹೇಸ್ಸನ್ತಿ। ಹೇಸ್ಸಸಿ, ಹೇಸ್ಸಥ। ಹೇಸ್ಸಾಮಿ, ಹೇಸ್ಸಾಮ। ಹೇಸ್ಸತೇ, ಹೇಸ್ಸನ್ತೇ। ಹೇಸ್ಸಸೇ, ಹೇಸ್ಸವ್ಹೇ। ಹೇಸ್ಸಂ, ಹೇಸ್ಸಾಮ್ಹೇ। ಇಮಾನಿ ‘‘ಅನಾಗತಮ್ಹಿ ಅದ್ಧಾನೇ, ಹೇಸ್ಸಾಮ ಸಮ್ಮುಖಾ ಇಮ’’ನ್ತಿ ದಸ್ಸನತೋ ವುತ್ತಾನಿ।
ಹೇಹಿಸ್ಸತಿ, ಹೇಹಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಹೇಹಿಸ್ಸಸಿ। ಸೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ।
ಹೋಹಿಸ್ಸತಿ, ಹೋಹಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಹೋಹಿಸ್ಸಸಿ। ಸೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ।
ಹೇಹಿತಿ, ಹೇಹಿನ್ತಿ। ಹೇಹಿಸಿ। ಸೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ।
ಹೋಹಿತಿ, ಹೋಹಿನ್ತಿ। ಹೋಹಿಸಿ। ಸೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ। ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ರೂಪಾನಿ।
ಅಹುವಿಸ್ಸಾ, ಅಹುವಿಸ್ಸಂಸು। ಅಹುವಿಸ್ಸಸೇ, ಅಹುವಿಸ್ಸಥ। ಅಹುವಿಸ್ಸಂ, ಅಹುವಿಸ್ಸಮ್ಹಾ। ಅಹುವಿಸ್ಸಥ, ಅಹುವಿಸ್ಸಿಸು। ಅಹುವಿಸ್ಸಸೇ
ವ್ಹೇ ಅವ್ಹಾಯನೇ ಬದ್ಧಾಯಂ ಸದ್ದೇ ಚ। ಅವ್ಹಾಯನಂ ಪಕ್ಕೋಸನಂ। ಬದ್ಧಾತಿ ಅಹಙ್ಕಾರೋ, ಘಟ್ಟನಂ ವಾ ಸಾರಮ್ಭಕರಣಂ ವಾ। ಸದ್ದೋ ರವೋ। ವ್ಹೇತಿ, ವ್ಹಾಯತಿ, ಅವ್ಹೇತಿ, ಅವ್ಹಾಯತಿ, ಅವ್ಹಾಸಿ ಇಚ್ಚಪಿ। ಕಚ್ಚಾಯನೋ ಮಾಣವಕೋಸ್ಮಿ ರಾಜ, ಅನೂನನಾಮೋ ಇತಿ ಮವ್ಹಯನ್ತಿ। ಆಸದ್ದೋ ಉಪಸಗ್ಗೋವ, ಸೋ ಸಞ್ಞೋಗಪರತ್ತಾ ರಸ್ಸೋ ಜಾತೋ। ಅವ್ಹಿತೋ। ಅನವ್ಹಿತೋ ತತೋ ಆಗಾ। ಅವ್ಹಾ, ಅವ್ಹಾಯನಾ। ವಾರಣವ್ಹಯನಾ ರುಕ್ಖಾ। ಕಾಮವ್ಹೇ ವಿಸಯೇ। ಕುಮಾರೋ ಚನ್ದಸವ್ಹಯೋ।
‘‘ಸತ್ತತನ್ತಿಂ ಸುಮಧುರಂ,
ರಾಮಣೇಯ್ಯಂ ಅವಾಚಯಿಂ।
ಸೋ ಮಂ ರಙ್ಗಮ್ಹಿ ಅವ್ಹೇತಿ,
ಸರಣಂ ಮೇ ಹೋಹಿ ಕೋಸಿಯಾ’’ತಿ॥
ಏತ್ಥ ಅವ್ಹೇತೀತಿ ಸಾರಮ್ಭವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಙ್ಘಟ್ಟತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸಮಾಗತೇ ಏಕಸತಂ ಸಮಗ್ಗೇ, ಅವ್ಹೇತ್ಥ ಯಕ್ಖೋ ಅವಿಕಮ್ಪಮಾನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಸಾರಮ್ಭವಸೇನ ಘಟ್ಟನಂ ಅವ್ಹಾಯನಂ ನಾಮ।
‘‘ತತ್ಥ ನಚ್ಚನ್ತಿ ಗಾಯನ್ತಿ, ಅವ್ಹಾಯನ್ತಿ ವರಾವರಂ।
ಅಚ್ಛರಾ ವಿಯ ದೇವೇಸು, ನಾರಿಯೋ ಸಮಲಙ್ಕತಾ’’ತಿ
ಏತ್ಥ ಪನ ಅವ್ಹಾಯನ್ತಿ ವರಾವರನ್ತಿ ವರತೋ ವರಂ ನಚ್ಚಞ್ಚ ಗೀತಞ್ಚ ಕರೋನ್ತಿಯೋ ಸಾರಮ್ಭಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಪಞ್ಹ ಪುಚ್ಛಾಯಂ। ಭಿಕ್ಖು ಗರುಂ ಪಞ್ಹಂ ಪಞ್ಹತಿ। ಪಞ್ಹೋ। ಅಯಂ ಪನ ಪಾಳಿ ‘‘ಪರಿಪುಚ್ಛತಿ ಪರಿಪಞ್ಹತಿ ಇದಂ ಭನ್ತೇ ಕಥಂ ಇಮಸ್ಸ ಕೋ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ಪಞ್ಹಸದ್ದೋ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ‘‘ಪಞ್ಹೋ ಮಂ
ಪಞ್ಹ ಇಚ್ಛಾಯಂ। ಪಞ್ಹತಿ। ಪಞ್ಹೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಪಞ್ಹೋತಿ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತೋ ಅತ್ಥೋ। ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಪಞ್ಹಿಯತಿ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿಯತಿ ಸೋತಿ ಪಞ್ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಮ್ಹಿ ಪಞ್ಹೇ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ನೇತ್ತಿಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಂ ಸಂವಣ್ಣೇನ್ತೇನ ‘‘ಪಞ್ಹೇತಿ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತೇ ಅತ್ಥೇ’’ತಿ।
ಮಿಹ ಸೇಚನೇ। ಮಿಹತಿ, ಉಮ್ಮಿಹತಿ। ಮೇಘೋ, ಮೇಹನಂ।
ತತ್ಥ ಉಮ್ಮಿಹತೀತಿ ಪಸ್ಸಾವಂ ಕರೋತಿ। ಮೇಘೋತಿ ಮಿಹತಿ ಸಿಞ್ಚತಿ ಲೋಕಂ ವಸ್ಸಧಾರಾಹೀತಿ ಮೇಘೋ, ಪಜ್ಜುನ್ನೋ। ಮೇಹನನ್ತಿ ಇತ್ಥೀನಂ ಗುಯ್ಹಟ್ಠಾನಂ।
ದಹ ಭಸ್ಮೀಕರಣೇ ಧಾರಣೇ ಚ। ಆಗಾರಾನಿ ಅಗ್ಗಿ ದಹತಿ। ಅಯಂ ಪುರಿಸೋ ಇಮಂ ಇತ್ಥಿಂ ಅಯ್ಯಿಕಂ ದಹತಿ, ಮಮ ಅಯ್ಯಿಕಾತಿ ಧಾರೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅಯಂ ಇತ್ಥೀ ಅಯ್ಯಿಕಾ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅತ್ರ ಪನಾಯಂ ಪಾಳಿ ‘‘ಸಕ್ಯಾ ಖೋ ಅಮ್ಬಟ್ಠ ರಾಜಾನಂ ಉಕ್ಕಾಕಂ ಪಿತಾಮಹಂ ದಹನ್ತೀ’’ತಿ। ಅಗ್ಗಿನಾ ದಡ್ಢಂ ಗೇಹಂ, ದಯ್ಹತಿ, ದಯ್ಹಮಾನಂ। ದಸ್ಸ ಡಾದೇಸೇ ‘‘ಡಹತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ। ‘‘ಡಹನ್ತಂ ಬಾಲಮನ್ವೇತಿ, ಭಸ್ಮಾಛನ್ನೋವ ಪಾವಕೋ’’ತಿಆದಯೋ ಪಯೋಗಾ ಏತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಾನಿ ಭವನ್ತಿ।
ಚಹ ಪರಿಸಕ್ಕನೇ। ಚಹತಿ।
ರಹ ಚಾಗೇ। ರಹತಿ। ರಹೋ, ರಹಿತೋ।
ರಹಿ ಗತಿಯಂ। ರಹತಿ। ರಹೋ, ರಹಂ।
ದಹಿ ಬಹಿ ವುದ್ಧಿಯಂ। ದಹತಿ। ಬಹತಿ।
ಬಹಿ ಸದ್ಧೇ ಚ। ಚಕಾರೋ ವುದ್ಧಾಪೇಕ್ಖೋ। ಬಹತಿ।
ತುಹಿ ದುಹಿ ಅದ್ದನೇ। ತುಹತಿ। ದುಹತಿ।
ಅರಹ ಮಹ ಪೂಜಾಯಂ। ಅರಹತಿ। ಅರಹಂ, ಅರಹಾ। ಮಹತಿ।
ಮಹನಂ, ಮಹೋ। ವಿಹಾರಮಹೋ। ಚೇತಿಯಮಹೋ।
ತತ್ರ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸತ್ತಾ ಏಕನ್ತದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಭಾವೇನ ಅತ್ತನೋ ಕತಪೂಜಾಸಕ್ಕಾರಾದೀನಂ ಮಹಪ್ಫಲಭಾವಕರಣೇನ ಅರಹಣೀಯೋ ಪೂಜನೀಯೋತಿ ಅರಹಾ, ಖೀಣಾಸವೋ।
ಈಹ ಚೇತಾಯಂ। ಈಹತಿ। ಈಹಾ। ಈಹಾ ವುಚ್ಚತಿ ವೀರಿಯಂ।
ವಹ ಮಹ ಬುದ್ಧಿಯಂ। ವಹತಿ, ಮಹತಿ।
ಅಹಿ ಪಿಲಹಿ ಗತಿಯಂ। ಅಹತಿ। ಪಿಲಹತಿ, ಅಹಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಅಹೀತಿ ನಿಪ್ಪಾದೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಅಹತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಗನ್ತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಅಹಿ।
ಗರಹ ಕಲಹ ಕುಚ್ಛನೇ। ಗರಹತಿ। ಗರಹಾ, ಕಲಹತಿ, ಕಲಹೋ।
ವರಹ ವಲಹ ಪಧಾನಿಯೇ ಪರಿಭಾಸನಹಿಂಸಾದಾನೇಸು ಚ। ವರಹತಿ। ವಲಹತಿ। ವರಾಹೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ವರಾಹೋತಿ ಸೂಕರೋಪಿ ಹತ್ಥೀಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಏನೇಯ್ಯಾ ಚ ವರಾಹಾ ಚ। ಮಹಾವರಾಹೋವ ನಿವಾಪಪುಟ್ಠೋ’’ತಿಆದೀಸು ಸೂಕರೋ ‘‘ವರಾಹೋ’’ತಿ ನಾಮೇನ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಮಹಾವರಾಹಸ್ಸ ನದೀಸು ಜಗ್ಗತೋ, ಭಿಸಂ ಘಸಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಹತ್ಥೀ ‘‘ವರಾಹೋ’’ತಿ ನಾಮೇನ ವುಚ್ಚತಿ। ಮಹಾವರಾಹಸ್ಸಾತಿ ಹಿ ಮಹಾಹತ್ಥಿನೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ವೇಹು ಜೇಹು ವಾಹು ಪಯತನೇ। ವೇಹತಿ, ಜೇಹತಿ। ವಾಹತಿ। ವಾಹನೋ।
ವಾಹನೋ ವಾಹನೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ದಾಹು ನಿದ್ದಕ್ಖಯೇ। ದಾಹತಿ।
ಊಹ ವಿತಕ್ಕೇ। ಊಹತಿ, ಆಯೂಹತಿ, ವಿಯೂಹತಿ, ಬ್ಯೂಹತಿ ಅಪೋಹತಿ। ಊಹನಂ, ಆಯೂಹನಂ, ಬ್ಯೂಹೋ, ಅಪೋಹೋ।
ತತ್ಥ ಊಹತೀತಿ ವಿತಕ್ಕೇತಿ, ಆಯೂಹತೀತಿ ವಾಯಮತಿ, ವಿಯೂಹತೀತಿ ಪಂಸುಂ ಉದ್ಧರತಿ। ಏವಂ ಬ್ಯೂಹತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ಅಪೋಹತೀತಿ ಛಡ್ಡೇತಿ, ಅಥ ವಾ ವಿವೇಚೇತಿ।
ಗಾಹು ವಿಲೋಳನೇ। ಗಾಹತಿ। ಗಾಹೋ, ಚನ್ದಗ್ಗಾಹೋ, ಸೂರಿಯಗ್ಗಾಹೋ, ನಕ್ಖತ್ತಗ್ಗಾಹೋ।
ಗಹ ಗಹಣೇ। ಗಹತಿ, ಪಗ್ಗಹತಿ। ಆಹುತಿಂಪಗ್ಗಹಿಸ್ಸಾಮಿ। ಪಗ್ಗಹೋ, ಪಗ್ಗಾಹೋ।
ಪಗ್ಗಹೋತಿ ಪತ್ತೋ। ಪಗ್ಗಾಹೋತಿ ವೀರಿಯಂ।
ಸಹ ಪರಿಸಹನೇ। ಪರಿಸಹನಂ ಖನ್ತಿ। ಸಹತಿ। ಸಹೋ, ಅಸಹೋ, ಅಸಯ್ಹೋ।
ರುಹ ಚಮ್ಮನಿ ಪಾತುಭಾವೇ। ರುಹತಿ। ರುಕ್ಖೋ।
ಮಾತು ಮಾನೇ। ಮಾಹತಿ।
ಗುಹೂ ಸಂವರಣೇ। ಗುಹತಿ ನಿಗ್ಗುಹತಿ। ಗುಹೋ, ಗುಯ್ಹಕೋ।
ವಹ ಪಾಪುಣೇ। ವಹತಿ। ವಾರಿವಹೋ।
ದುಹ ಪಪೂರಣೇ। ದುಹತಿ, ದೋಹತಿ। ದುಯ್ಹಮಾನಾ ಗಾವೀ।
ದಿಹ ಉಪಚಯೇ। ದೇಹತಿ। ದೇಹೋ। ದೇಹೋತಿ ಸರೀರಂ।
ಲಿಹ ಅಸ್ಸಾದನೇ। ಲೇಹತಿ, ಪಲೇಹತಿ। ಲೇಹನೀಯಂ। ಅತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ ‘‘ಸುನಖಾ ಹಿಮಸ್ಸ ಪಲಿಹಿಂಸು ಪಾದೇ’’ತಿ। ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ – ಸುನಖಾ ಇಮಸ್ಸ ಕುಮಾರಸ್ಸ ಪಾದತಲೇ ಅತ್ತನೋ ಜಿವ್ಹಾಯ ಪಲಿಹಿಂಸೂತಿ।
ಓಹ ಚಾಗೇ। ಓಹತಿ। ಸಬ್ಬಮನತ್ಥಂ ಅಪೋಹತಿ। ಅಪೋಹೋ।
ಬ್ರಹ್ಮ ಉಗ್ಗಮೇ। ಬ್ರಹತಿ। ಬ್ರಹಾ।
ದಹ ಥಹ ಹಿಂಸತ್ಥಾ। ದಹತಿ। ಥಹತಿ।
ಬ್ರೂಹ ವಡ್ಢನೇ। ಉಪರೂಪರಿ ಬ್ರೂಹತೀತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ವಿವೇಕಮನುಬ್ರೂಹೇತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಪಯೋಗೋ।
ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಗುಣವಿಸೇಸೇಹಿ ಬ್ರೂಹಿತೋತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ। ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ತಥಾಗತೋಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಪಿ ಮಾತಾಪಿತರೋಪಿ ಸೇಟ್ಠಮ್ಪಿ। ‘‘ಸಹಸ್ಸೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ದ್ವಿಸಹಸ್ಸೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ಹಿ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಥಾಗತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಥಾಗತೋ।
‘‘ತಮೋನುದೋ ಬುದ್ಧೋ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು,
ಲೋಕನ್ತಗೂ ಸಬ್ಬಭವಾತಿವತ್ತೋ।
ಅನಾಸವೋ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಪ್ಪಹೀನೋ,
ಸಚ್ಚವ್ಹಯೋ ಬ್ರಹ್ಮೇ ಉಪಾಸಿತೋ ಮೇ’’ತಿ
ಏತ್ಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ। ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ಮಾತಾಪಿತರೋ, ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾತಿ ವುಚ್ಚರೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಮಾತಾಪಿತರೋ। ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸೇಟ್ಠಂ। ಏತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮನಿ
ತಥಾಗತೇ ಚ ಸೇಟ್ಠೇ ಚ, ಬ್ರಹ್ಮಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ॥
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ತಿವಿಧಾ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಸಮ್ಮುತಿಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಉಪಪತ್ತಿಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ವಿಸುದ್ಧಿಬ್ರಹ್ಮಾನೋತಿ।
‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸಾಲಿಕೇದಾರಂ, ಸುವಾ ಭುಞ್ಜನ್ತಿ ಕೋಸಿಯ।
ಪಟಿವೇದೇಮಿ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮೇ, ನ ನೇ ವಾರೇತುಮುಸ್ಸಹೇ,
ಪರಿಬ್ಬಜ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮೇ, ಪಚನ್ತಞ್ಞೇಪಿ ಪಾಣಿನೋ’’ತಿ ಚ
ಏವಮಾದೀಸು ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಮುತಿಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ವುತ್ತಾ।
‘‘ಅಪಾರುತಾ ತೇಸಂ ಅಮತಸ್ಸ ದ್ವಾರಾ,
ಯೇ ಸೋತವನ್ತೋ ಪಮುಞ್ಚನ್ತು ಸದ್ಧಂ।
ವಿಹಿಂಸಸಞ್ಞೀ ಪಗುಣಂ ನ ಭಾಸಿಂ,
ಧಮ್ಮಂ ಪಣೀತಂ ಮನುಜೇಸು ಬ್ರಹ್ಮೇ,
ಅಥ ಖೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಹಮ್ಪತೀ’’ತಿ ಚ ಏವಮಾದೀಸು ಬ್ರಹ್ಮಸದ್ದೇನ ಉಪಪತ್ತಿಬ್ರಹ್ಮಾ। ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಬ್ರಹ್ಮನ್ತಿ ಅರಿಯಧಮ್ಮೋ ವುಚ್ಚತಿ। ತತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಅವಿಸೇಸೇನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅರಿಯಾ ವಿಸುದ್ಧಿಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ನಾಮ ಪರಮತ್ಥಬ್ರಹ್ಮತಾಯ। ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಥಾಗತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಉತ್ತಮಬ್ರಹ್ಮಾ ನಾಮ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಉಕ್ಕಂಸಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತಿತೋ। ಏತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಸಮ್ಮುತಿಯುಪಪತ್ತೀನಂ, ವಿಸುದ್ಧೀನಂ ವಸೇನ ಚ।
ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ತಿವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ, ಉತ್ತಮೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ’’ತಿ॥
ಧಿಮ್ಹ ನಿಟ್ಠುಭನೇ। ಧಿಮ್ಹೇತಿ। ‘‘ಪಟಿವಾಮಗತಂ ಸಲ್ಲಂ, ಪಸ್ಸ ಧಿಮ್ಹಾಮಿ ಲೋಹಿತ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ।
ತತ್ಥ ಧಿಮ್ಹಾಮೀತಿ ನಿಟ್ಠುಭಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಹಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಳಕಾರನ್ತಧಾತು
ಬಿಳ ಅಕ್ಕೋಸೇ। ಬೇಳತಿ। ಬಿಳಾರೋ।
ಕೀಳ ವಿಹಾರೇ। ಕೀಳತಿ। ಕೀಳಾ।
ಅಳ ಉಗ್ಗಮೇ। ಅಳತಿ। ವಾಳೋ।
ಲಳ ವಿಲಾಸೇ। ಲಳತಿ। ಲಳಿತೋ ಅಸ್ಸೋ।
ಕಳ ಮದೇ ಕಕ್ಕಸ್ಸೇ ಚ। ಕಕ್ಕಸ್ಸಂ ಕಸ್ಸಸಿಯಂ ಫರುಸಭಾವೋ। ಕಳತಿ।
ತುಳ ತೋಳನೇ। ತೋಳತಿ।
ಹುಳ ಹೋಳ ಗತಿಯಂ। ಹುಳತಿ। ಹೋಳತಿ।
ರೋಳ ಅನಾದರೇ। ರೋಳತಿ।
ಲೋಳ ಉಮ್ಮಾದೇ। ಲೋಯತಿ।
ಹೇಳ ಹೋಳ ಅನಾದರೇ। ಹೇಳತಿ। ಹೋಳತಿ।
ವಾಳ ಆಲಪೇ। ವಾಳತಿ।
ದಾಳ ಧಾಳ ವಿಸರಣೇ। ದಾಳತಿ। ಧಾಳತಿ।
ಹಳ ಸಿಲಾಘಾಯಂ। ಹಳತಿ।
ಹೀಳ ಅನಾದರೇ। ಹೀಳತಿ। ಹೀಳಾ, ಹೀಳಿಕೋ, ಹೀಳಿತೋ।
ಕಳ ಸೇಚನೇ। ಕಳತಿ। ಕಳನಂ।
ಹೇಳ ವೇಠನೇ। ಹೇಳತಿ।
ಈಳ ಥುತಿಯಂ। ಈಳತಿ।
ಜುಳ ಗತಿಯಂ। ಜುಳತಿ, ಜೋಳತಿ।
ಪುಳ ಮುಳ ಸುಖನೇ। ಪುಳತಿ। ಮುಳತಿ।
ಗುಳ ರಕ್ಖಾಯಂ। ಗುಳತಿ। ಗುಳೋ।
ಜುಳ ಬನ್ಧನೇ। ಜುಳತಿ।
ಕುಳ ಘಸನೇ। ಕುಳತಿ।
ಖುಳ ಬಾಲ್ಯೇ ಚ। ಚಕಾರೋ ಘಸನಾಪೇಕ್ಖಕೋ। ಖುಳತಿ।
ಸುಳ ಬುಳ ಸಂವರಣೇ। ಸುಳತಿ। ಬುಳತಿ।
ಪುಳ ಸಙ್ಘಾತೇ। ಪುಳತಿ। ಪುಳಿನಂ।
ಸಳ ಅಬ್ಯತ್ತಸದ್ದೇ। ಸಳತಿ। ಸಾಳಿಕೋ, ಸಾಳಿಕಾ।
‘‘ಉಸಭೋವ ಮಹೀ ನದತಿ,
ಮಿಗರಾಜಾವ ಕೂಜತಿ।
ಸುಸುಮಾರೋವ ಸಳತಿ,
ಕಿಂ ವಿಪಾಕೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ನಿದಸ್ಸನಂ।
ಇಮಾನಿ ಳಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಇತಿ ಭೂವಾದಿಗಣೇ ಅವಗ್ಗನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ ಸಮತ್ತಾನಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಭೂವಾದಿಗಣೇ ಧಾತುಯೋ ಪಕಾಸಿತಾ।
ಇದಾನಿ ಭೂವಾದಿಗಣಿಕಧಾತೂನಂಯೇವ ಕಾಚಿ ಅಸಮಾನಸುತಿಕಾ, ಕಾಚಿ ಅಸಮಾನನ್ತಿಕಾ। ತಾಸು ಕಾಚಿ ಸಮಾನತ್ಥವಸೇನ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ವುತ್ತಾ, ತಾಯೇವ ಧಾತುಯೋ ಏಕದೇಸೇನ ರೂಪವಿಭಾವನಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮ। ತಂ ಯಥಾ?
ಹೂ ಭೂ ಸತ್ತಾಯಂ ಹೋತಿ, ಭವತಿ। ಪಹೋತಿ, ಪಭವತಿ। ಹುವೇಯ್ಯ ಪಾವುಸೋ। ಸಚೇ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೇಯ್ಯ। ಅಜೇಸಿ ಯಕ್ಖೋ ನರವೀರಸೇಟ್ಠಂ, ತತ್ಥಪ್ಪನಾದೋ ತುಮುಲೋ ಬಹೂವ। ಅಮ್ಬಾ’ಯಂ ಅಹುವಾ ಪುರೇ। ಅಹು ರಾಜಾ ವಿದೇಹಾನಂ। ಪಹೂತಂ ಮೇ ಧನಂ ಸಕ್ಕ। ಪಹೂತಮರಿಯೋ ಪಕರೋತಿ ಪುಞ್ಞಂ। ಪಹೂತವಿತ್ತೋ ಪುರಿಸೋ। ಪಹೂತಜಿವ್ಹೋ ಭಗವಾ। ಪಿಯಪ್ಪಭೂತಾ ಕಲಹಾ ವಿವಾದಾ। ಪಚ್ಛಾಸಮಣೇನ ಹೋತಬ್ಬಂ। ಭವಿತಬ್ಬಂ। ಹೋತುಂ, ಹೇತುಯೇ, ಭವಿತುಂ। ಹುತ್ವಾ, ಹುತ್ವಾನ। ಭವಿತ್ವಾ, ಭವಿತ್ವಾನ।
ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಹೇಹಿತಿ ಸೋ ಮಗ್ಗೋ, ನ ಸೋ ಸಕ್ಕಾ ನ ಹೇತುಯೇ’’ತಿ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ನಹೇತುಯೇತಿ ಅಭವಿತುಂ। ಹೂಧಾತುತೋ ತುಂಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ತವೇಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಾ ತುಯೇ ಆದೇಸೋ, ಊಕಾರಸ್ಸ ಚ ಏಕಾರಾದೇಸೋ ಕತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ಹೇತುಭಾವಾಯ ನ ನ ಸಕ್ಕಾತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ಇಧ ನಾಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಪುರಿಮೋಯೇವತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಹೋತಿಸ್ಸ ಧಾತುನೋ ಪಯೋಗಭಾವಾಯ ಉದಾಹರಿತಪದಸ್ಸತ್ಥಭಾವತೋ। ತತ್ಥ ಪಹೋತೀತಿ ಇದಂ ವತ್ಥಂ ವಿಪುಲಭಾವೇನ ಚೀವರಂ ಕಾತುಂ ಪಹೋತಿ, ನೋ ನಪ್ಪಹೋತಿ। ಪಹೋತೀತಿ ವಾ ಪುರಿಸೋ ಅರಯೋ ಜೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಅಥ ವಾ ಪಹೋತೀತಿ ಹೋತಿ। ಪಭವತೀತಿ ಸನ್ದತಿ। ಪಹೂತನ್ತಿ ವಿಪುಲಂ, ಮಹನ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಹೂತವಿತ್ತೋತಿ ವಿಪುಲವಿತ್ತೋ ಮಹದ್ಧನೋ। ಪಹೂತಜಿವ್ಹೋತಿ ಸುಪುಥುಲಸುದೀಘಸುಮುದುಕಜಿವ್ಹೋ, ಪಿಯಪ್ಪಭೂತಾತಿ ಪಿಯತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ।
ಗಮು ಸಪ್ಪ ಗತಿಯಂ। ಗಚ್ಛತಿ, ಗಮತಿ, ಘಮ್ಮತಿ, ಆಗಚ್ಛತಿ, ಉಗ್ಗಚ್ಛತಿ, ಅತಿಗಚ್ಛತಿ, ಪಟಿಗಚ್ಛತಿ, ಅವಗಚ್ಛತಿ, ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ಅನುಗಚ್ಛತಿ, ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ಅಪಗಚ್ಛತಿ, ವಿಗಚ್ಛತಿ, ನಿಗಚ್ಛತಿ, ನಿಗ್ಗಚ್ಛತಿ। ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ‘‘ಸಮುಗ್ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಪಸಗ್ಗದ್ವಯವಸೇನಪಿ
ತತ್ಥ ಗಮತೀತಿ ಗಚ್ಛತಿ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ದೇವದತ್ತಂ ಗಮೇತಿ ಗಮಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ‘‘ಅಪಾಯಂ ಗಮೇತೀತಿ ಅಪಾಯಗಮನೀಯ’’ನ್ತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ। ಚುರಾದಿಗಣಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಆಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ‘‘ಆಗಮೇತಿ, ಆಗಮಯತಿ, ಆಗಮೇನ್ತೋ, ಆಗಮಯಮಾನೋ’’ತಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ಆಗಮೇತೀತಿ ಮುಹುತ್ತಂ ಅಧಿವಾಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಘಮ್ಮತೀತಿ ಗಚ್ಛತಿ। ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಆಯಾತಿ। ಉಗ್ಗಚ್ಛತೀತಿ ಉಯ್ಯಾತಿ ಉದ್ಧಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಅತಿಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ। ಪಟಿಗಚ್ಛತೀತಿ ಪುನ ಗಚ್ಛತಿ। ಅವಗಚ್ಛತೀತಿ ಜಾನಾತಿ। ಅಧಿಗಚ್ಛತೀತಿ ಲಭತಿ ಜಾನಾತಿ ವಾ। ಅನುಗಚ್ಛತೀತಿ ಪಚ್ಛತೋ ಗಚ್ಛತಿ। ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಮೀಪಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಅಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಪೇತಿ। ವಿಗಚ್ಛತೀತಿ ವಿಗಮತಿ। ನಿಗಚ್ಛತೀತಿ ಲಭತಿ। ‘‘ಯಸಂ ಪೋಸೋ ನಿಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನಂ। ನಿಗ್ಗಚ್ಛತೀತಿ ನಿಕ್ಖಮತಿ। ಸಪ್ಪತೀತಿ ಗಚ್ಛತಿ। ಸಂಸಪ್ಪತೀತಿ ಸಂಸರನ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ। ಪರಿಸಪ್ಪತೀತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಗಚ್ಛತಿ।
ಇದಾನಿ ಪನ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ತೇಪಿಟಕೇ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಪರಮಕೋಸಲ್ಲಜನನತ್ಥಂ ಸಪ್ಪಯೋಗಂ ಪದಮಾಲಂ ಕಥಯಾಮ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ಸೋ ಗಚ್ಛತಿ, ತೇ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಗಚ್ಛರೇ। ತ್ವಂ ಗಚ್ಛಸಿ, ತುಮ್ಹೇ ಗಚ್ಛಥ। ಅಹಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ, ಮಯಂ ಗಚ್ಛಾಮ। ಸೋ ಗಚ್ಛತೇ, ತೇ ಗಚ್ಛನ್ತೇ। ತ್ವಂ ಗಚ್ಛಸೇ, ತುಮ್ಹೇ ಗಚ್ಛವ್ಹೇ। ಅಹಂ ಗಚ್ಛೇ, ಮಯಂ ಗಚ್ಛಾಮ್ಹೇ। ವತ್ತಮಾನಾಯ ರೂಪಾನಿ।
ಸೋ ಗಚ್ಛತು, ತೇ ಗಚ್ಛನ್ತು। ತ್ವಂ ಗಚ್ಛಾಹಿ, ಗಚ್ಛ, ಗಚ್ಛಸ್ಸು, ತುಮ್ಹೇ ಗಚ್ಛಥ। ಅಹಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ, ಮಯಂ ಗಚ್ಛಾಮ। ಸೋ ಗಚ್ಛತಂ, ತೇ ಗಚ್ಛನ್ತಂ। ತ್ವಂ ಗಚ್ಛಸ್ಸು, ತುಮ್ಹೇ ಗಚ್ಛವ್ಹೋ। ಅಹಂ ಗಚ್ಛೇ, ಮಯಂ ಗಚ್ಛಾಮಸೇ। ಪಞ್ಚಮಿಯಾ ರೂಪಾನಿ।
ಸೋ
ಸೋ ಗಚ್ಛ, ತೇ ಗಚ್ಛು। ತ್ವಂ ಗಚ್ಛೇ, ತುಮ್ಹೇ ಗಚ್ಛಿತ್ಥ, ಗಞ್ಛಿತ್ಥ। ಅಹಂ ಗಚ್ಛಂ, ಮಯಂ ಗಚ್ಛಿಮ್ಹ, ಗಞ್ಛಿಮ್ಹ। ಸೋ ಗಚ್ಛಿತ್ಥ, ಗಞ್ಛಿತ್ಥ, ತೇ ಗಚ್ಛಿರೇ। ತ್ವಂ ಗಚ್ಛಿತ್ಥೋ, ತುಮ್ಹೇ ಗಚ್ಛಿವ್ಹೋ। ಅಹಂ ಗಚ್ಛಿಂ, ಗಞ್ಛಿಂ, ಮಯಂ ಗಚ್ಛಿಮ್ಹೇ। ಪರೋಕ್ಖಾಯ ರೂಪಾನಿ।
ಸೋ ಅಗಚ್ಛಾ, ತೇ ಅಗಚ್ಛೂ। ತ್ವಂ ಅಗಚ್ಛೇ, ತುಮ್ಹೇ ಅಗಚ್ಛಥ। ಅಹಂ ಅಗಚ್ಛಂ, ಮಯಂ ಅಗಚ್ಛಮ್ಹಾ। ಸೋ ಅಗಚ್ಛಥ, ತೇ ಅಗಚ್ಛತ್ಥುಂ। ತ್ವಂ ಅಗಚ್ಛಸೇ, ತುಮ್ಹೇ ಅಗಚ್ಛಿವ್ಹಂ। ಅಹಂ ಅಗಚ್ಛಂ, ಮಯಂ ಅಗಚ್ಛಿಮ್ಹೇ। ಅಜ್ಜತನಿಯಾ ರೂಪಾನಿ।
ಸೋ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸತಿ, ತೇ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸನ್ತಿ। ತ್ವಂ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸಸಿ, ತುಮ್ಹೇ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸಥ। ಅಹಂ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮಿ, ಮಯಂ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮ। ಸೋ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸತೇ, ತೇ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸನ್ತೇ। ತ್ವಂ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸಸೇ, ತುಮ್ಹೇ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸವ್ಹೇ। ಅಹಂ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸಂ, ಮಯಂ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮ್ಹೇ। ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ರೂಪಾನಿ।
ಸೋ ಅಗಚ್ಛಿಸ್ಸಾ, ತೇ ಅಗಚ್ಛಿಸ್ಸಂಸು। ತ್ವಂ ಅಗಚ್ಛಿಸ್ಸೇ, ತುಮ್ಹೇ ಅಗಚ್ಛಿಸ್ಸಥ। ಅಹಂ ಅಗಚ್ಛಿಸ್ಸಂ, ಮಯಂ ಅಗಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮ್ಹಾ। ಸೋ ಅಗಚ್ಛಿಸ್ಸಥ, ತೇ ಅಗಚ್ಛಿಸ್ಸಿಸು। ತ್ವಂ ಅಗಚ್ಛಿಸ್ಸಸೇ, ತುಮ್ಹೇ ಅಗಚ್ಛಿಸ್ಸವ್ಹೇ। ಅಹಂ ಅಗಚ್ಛಿಸ್ಸಂ, ಮಯಂ ಅಗಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮ್ಹಸೇ। ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ರೂಪಾನಿ।
ತತ್ಥ ಅಜ್ಜತನಿಯಾ ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಅಕಾರಾಗಮಂ ಸಬ್ಬೇಸು ಪುರಿಸೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ವಚನೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ಸಾಸನೇ ಅನಿಯತಂ ಹುತ್ವಾ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಗಚ್ಛಿ, ಗಚ್ಛಿ, ಅಗಚ್ಛಿಸ್ಸಾ, ಗಚ್ಛಿಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ರೂಪಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಗಮತಿ, ಗಮನ್ತಿ। ಗಮತು, ಗಮನ್ತು। ಗಮೇಯ್ಯ। ಗಮೇಯ್ಯುಂ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ।
ಇದಾನಿ ಏಕಾರಸ್ಸ ಅಕಾರಾದೇಸಂ ತ್ವಂ ಮಗ್ಗಂ ಗ, ತ್ವಂ ಘರ’’ಮಾಗ। ತುಮ್ಹೇ ಮಗ್ಗಂ ಗುತ್ಥ, ತುಮ್ಹೇ ಘರ’ಮಾಗುತ್ಥ। ಅಹಂ ಮಗ್ಗಂ ಗಂ, ಅಹಂ ಘರ’ಮಾಗಂ। ಅಹಂ ತಂ ಪುರಿಸಂ ಅನ್ವಗಂ, ಮಯಂ ಮಗ್ಗಂ ಗುಮ್ಹ, ಮಯಂ ಘರಂ ಆಗುಮ್ಹ, ಮಯಂ ತಂ ಪುರಿಸಂ ಅನ್ವಗುಮ್ಹ। ಅಯಂ ತಾವ ಪರೋಕ್ಖಾಯ ವಿಸೇಸೋ।
‘‘ಸೋ ಮಗ್ಗಂ ಅಗಮಾ, ತೇ ಮಗ್ಗಂ ಅಗಮೂ’’ ಇಚ್ಚಾದಿ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಿಯಾ ರೂಪಂ। ‘‘ಸೋ ಅಗಮಿ, ತೇ ಅಗಮುಂ, ತೇ ಗುಂ’’ ಇಚ್ಚಾದಿ ಅಜ್ಜತನಿಯಾ ರೂಪಂ।
ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ಪದರೂಪಾನಿ ಪಾಕಟೀಕರಣತ್ಥಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸುತ್ತಂ ಕಥಯಾಮ – ‘‘ಸೋಪಾಗಾ ಸಮಿತಿಂ ವನಂ। ಅಥೇತ್ಥ ಪಞ್ಚಮೋ ಆಗಾ। ಆಗುಂ ದೇವಾ ಯಸಸ್ಸಿನೋ। ಮಾಹಂ ಕಾಕೋವ ದುಮ್ಮೇಧೋ, ಕಾಮಾನಂ ವಸಮನ್ವಗಂ। ಅಗಮಾ ರಾಜಗಹಂ ಬುದ್ಧೋ। ವಙ್ಕಂ ಅಗಮು ಪಬ್ಬತಂ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಉಪಗಚ್ಛು ಮ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ಭವನ್ತಿ।
ಗ ಗು ಗ ಗುತ್ಥ ಗಂ ಗುಮ್ಹ, ಅಗು ಅಗಮು ಅಗಮುಂ।
ಅಗಮಾ’ಗಮಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಆದಿಭೇದಂ ಮನೇ ಕರೇ॥
ಇದಾನಿ ನಾಮಿಕಪದಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತೇ – ಗತೋ, ಗನ್ತಾ, ಗಚ್ಛಂ, ಗಚ್ಛನ್ತೀ, ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಕುಲಂ, ಸಹಗತಂ, ಗತಿ, ಗಮನಂ, ಗಮೋ, ಆಗಮೋ, ಅವಗಮೋ, ಗನ್ತಬ್ಬಂ, ಗಮನೀಯಂ, ಗಮ್ಮಂ, ಗಮ್ಮಮಾನಂ, ಗಮಿಯಮಾನಂ, ಗೋ, ಮಾತುಗಾಮೋ, ಹಿಙ್ಗು, ಜಗು, ಇನ್ದಗೂ, ಮೇಧಗೋ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ, ಕಾರಿತೇ – ಗಚ್ಛಾಪೇತಿ, ಗಚ್ಛಾಪಯತಿ, ಗಚ್ಛೇತಿ, ಗಚ್ಛಯತಿ, ಗಮ್ಮೇತಿ। ಕಮ್ಮೇ – ಗಮ್ಮತಿ, ಗಮಿಯತಿ, ಅಧಿಗಮ್ಮತಿ, ಅಧಿಗಮಿಯತಿ। ತುಮನ್ತಾದಿತ್ತೇ ‘‘ಗನ್ತುಂ, ಗಮಿತುಂ, ಗನ್ತ್ವಾ, ಗನ್ತ್ವಾನ, ಗಮಿತ್ವಾ, ಗಮಿತ್ವಾನ, ಗಮಿಯ, ಗಮಿಯಾನ, ಗಮ್ಮ, ಆಗಮ್ಮ, ಆಗನ್ತ್ವಾ, ಅಧಿಗಮ್ಮ, ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಸಪ್ಪಧಾತುಸ್ಸ ಪನ ‘‘ಸಪ್ಪೋ, ಸಪ್ಪಿನೀ, ಪೀಠಸಪ್ಪೀ, ಸಪ್ಪಿ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ಸಹಗತಸದ್ದೋ ತಬ್ಭಾವೇ ವೋಕಿಣ್ಣೇ ನಿಸ್ಸಯೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಂಸಟ್ಠೇತಿ ಇಮೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಯಾಯಂ ತಣ್ಹಾ ಪೋನೋಬ್ಭವಿಕಾ ನನ್ದಿರಾಗಸಹಗತಾ’’ತಿ ತಬ್ಭಾವೇ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನನ್ದಿರಾಗಭೂತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಯಾಯಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ವೀಮಂಸಾ ಕೋಸಜ್ಜಸಹಗತಾ ಕೋಸಜ್ಜಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ ವೋಕಿಣ್ಣೇ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ಕೋಸಜ್ಜೇನ ವೋಕಿಣ್ಣಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅಟ್ಠಿಕಸಞ್ಞಾಸಹಗತಂ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ ನಿಸ್ಸಯೇ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಅಟ್ಠಿಕಸಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಟ್ಠಿಕಸಞ್ಞಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಲಾಭೀ ಹೋತಿ ರೂಪಸಹಗತಾನಂ ವಾ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಅರೂಪಸಹಗತಾನಂ ವಾ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ, ರೂಪಾರೂಪಾರಮ್ಮಣಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಇದಂ ಸುಖಂ ಇಮಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಸಹಗತಂ ಸಹಜಾತಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಸಂಸಟ್ಠೇ, ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪೀತಿಯಾ ಸಂಸಟ್ಠನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –
ತಬ್ಭಾವೇ ಚೇವ ವೋಕಿಣ್ಣೇ, ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣೇಸು ಚ।
ಸಂಸಟ್ಠೇ ಚ ಸಹಗತ-ಸದ್ದೋ ದಿಸ್ಸತಿ ಪಞ್ಚಸು।
ಗತೀತಿ ಗತಿಗತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಗಭಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಗತಿ ವಿಭವಗತಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಗತಿ ಞಾಣಗತೀತಿ ಬಹುವಿಧಾ ಗತಿ ನಾಮ।
ತತ್ಥ ‘‘ತಂ ಗತಿಂ ಪೇಚ್ಚ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಯಸ್ಸ ಗತಿಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ, ದೇವಾ ಗನ್ಧಬ್ಬಮಾನುಸಾ’’ತಿ ಚ ಅಯಂ ಗತಿಗತಿನಾಮ। ‘‘ಇಮೇಸಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಗತಿ ನಾಮ। ‘‘ಏವಂ ಖೋ ತೇ ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮೇ ಗತಿಞ್ಚ ಜಾನಾಮಿ ಜುತಿಞ್ಚ ಜಾನಾಮೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಗತಿ ನಾಮ। ‘‘ವಿಭವೋ ಗತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅರಹತೋ ಗತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ವಿಭವಗತಿ ನಾಮ। ‘‘ದ್ವೇ ಗತಿಯೋ ಭವನ್ತಿ ಅನಞ್ಞಾ’’ತಿ ಅಯಂ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಗತಿ ನಾಮ। ‘‘ತಂ ತತ್ಥ ಗತಿಮಾ ಧಿಭಿಮಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸುನ್ದರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗತೋ’’ತಿ ಚ ಅಯಂ ಞಾಣಗತಿ ನಾಮ। ಏತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –
ಗತಿಗತ್ಯಞ್ಚ ನಿಬ್ಬತ್ಯಂ, ವಿಭವಜ್ಝಾಸಯೇಸು ಚ।
ನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಞ್ಚ ಞಾಣೇ ಚ, ಗತಿಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ॥
ಗಚ್ಛತೀತಿ ಗೋ। ಮಾತುಯಾ ಸಮಭಾವಂ ಮಿಸ್ಸೀಭಾವಞ್ಚ ಗಚ್ಛತಿ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಮಾತುಗಾಮೋ। ರೋಗಂ ಹಿಂಸನ್ತಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಹಿಙ್ಗು।
ಇಮಾನಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಾನಿ
ಹಿಙ್ಗು ಹಿಙ್ಗುಜತುಚ್ಚೇವ, ತಥಾ ಹಿಙ್ಗುಸಿಪಾಟಿಕಾ।
ಹಿಙ್ಗುಜಾತೀತಿ ಕಥಿತಾ, ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯ ಹಿ॥
ಜಗೂತಿ ಚುತಿತೋ ಜಾತಿಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಜಗು। ಇನ್ದ್ರಿಯೇನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಇನ್ದಗೂ। ಅಥ ವಾ ಇನ್ದಭೂತೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಇನ್ದಗು। ‘‘ಹಿನ್ದಗೂ’’ತಿಪಿ ಪಾಳಿ। ತತ್ಥ ಹಿನ್ದನ್ತಿ ಮರಣಂ। ತಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಹಿನ್ದಗೂ। ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಸತ್ತಾಧಿವಚನಂ, ಲಿಙ್ಗತೋ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ। ಮೇಧಗೋತಿ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯಞ್ಚ ಪರಞ್ಚ ಮೇಧಮಾನೋ ಹಿಂಸಮಾನೋ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಮೇಧಗೋ, ಕಲಹೋ। ‘‘ತತೋ ಸಮ್ಮನ್ತಿ ಮೇಧಗಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಕಲಹೋ ಮೇಧಗಸದ್ದೇನ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೋ। ಗಮಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ –
‘‘ಇಸಿವ್ಹಯಂ ಗಮಿತ್ವಾನ, ವಿನಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚವಗ್ಗಿಯೇ।
ತತೋ ವಿನೇಸಿ ಭಗವಾ, ಗನ್ತ್ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ ತಹಿಂ ತಹಿ’’ನ್ತಿ
ಅಯಂ ಸಪ್ಪೋತಿ ಸಪ್ಪತೀತಿ ಸಪ್ಪೋ, ಸಂಸಪ್ಪನ್ತೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ‘‘ಯೋ ಕಾಮೇ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ, ಸಪ್ಪಸ್ಸೇವ ಪದಾಸಿರೋ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಸಪ್ಪೋ ವುಚ್ಚತಿ ಅಹಿ। ಕೇನಟ್ಠೇನ ಸಪ್ಪೋ? ಸಂಸಪ್ಪನ್ತೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಪ್ಪೋ। ಭುಜನ್ತೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಭುಜಗೋ। ಉರೇನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಉರಗೋ। ಪನ್ನಸಿರೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪನ್ನಗೋ। ಸರೀರೇನ ಸಪ್ಪತೀತಿ ಸರೀಸಪೋ। ಬಿಲೇ ಸಯತೀತಿ ಬಿಲಾಸಯೋ। ದಾಠಾ ತಸ್ಸ ಆವುಧೋತಿ ದಾಠಾವುಧೋ। ವಿಸಂ ತಸ್ಸಘೋರನ್ತಿ ಘೋರವಿಸೋ। ಜಿವ್ಹಾ ತಸ್ಸ ದುವಿಧಾತಿ ದುಜಿವ್ಹೋ। ದ್ವೀಹಿ ಜಿವ್ಹಾಹಿ ರಸಂ ಸಾಯತೀತಿ ದ್ವಿರಸಞ್ಞೂ’’ತಿ। ಸಪ್ಪಿನೀತಿ ಉರಗೀ। ಪೀಠಸಪ್ಪೀತಿ ಪೀಠೇನ ಸಪ್ಪತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪೀಠಸಪ್ಪೀ, ಪಙ್ಗುಳೋ। ಸಪ್ಪೀತಿ ಯೋ ನ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಬಲಾಯುವಡ್ಢನತ್ಥಂ ಸಪ್ಪತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸಪ್ಪಿ, ಘತಂ।
ಸಕ್ಕ ಟೇಕ ಲಙ್ಘ ಗತ್ಯತ್ತಾ। ಸಕ್ಕತಿ, ನಿಸಕ್ಕತಿ, ಪರಿಸಕ್ಕತಿ। ನಿಸಕ್ಕೋ, ಪರಿಸಕ್ಕನಂ। ಟೇಕತಿ। ಟೀಕಾ। ಲಙ್ಘತಿ, ಉಲ್ಲಙ್ಘತಿ, ಓಲಙ್ಘತಿ, ಲಙ್ಘಕೋ, ಉಲ್ಲಙ್ಘಿಕಾ ಪೀತಿ।
ಕೇ ರೇ ಗೇ ಸದ್ದೇ। ಕಾಯತಿ। ರಾಯತಿ। ಗಾಯತಿ। ಜಾತಕಂ। ರಾ। ಗೀತಂ। ಕಾಯಿತುಂ। ರಾಯಿತುಂ, ಗಾಯಿತುಂ। ಕಾಯಿತ್ವಾ। ರಾಯಿತ್ವಾ। ಗಾಯಿತ್ವಾ।
ತತ್ಥ ಜಾತಕನ್ತಿ ಜಾತಂ ಭೂತಂ ಅತೀತಂ ಅತ್ತನೋ ಚರಿತಂ ಕಾಯತಿ ಕಥೇತಿ ಭಗವಾ ಏತೇನಾತಿ ಜಾತಕಂ। ಜಾತಕಪಾಳಿ ಹಿ ಇಧ ಜಾತಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞತ್ರ ಪನ ಜಾತಂ ಏವಂ ಜಾತಕನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಹಿ ಜಾತಕಸದ್ದೋ ಪರಿಯತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ವತ್ತತಿ ‘‘ಇತಿವುತ್ತಕಂ ಜಾತಕಂ ಅಬ್ಭುತಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದೀಸು, ಜಾತಿಯಮ್ಪಿ ವತ್ತತಿ ‘‘ಜಾತಕಂ ಸಮೋಧಾನೇಸೀ’’ತಿಆದೀಸು। ರಾ ವುಚ್ಚತಿ ಸದ್ದೋ। ಗೀತನ್ತಿ ಗಾಯನಂ।
ಖೇ ಜೇ ಸೇ ಖಯೇ। ಖಾಯತಿ। ಜಾಯತಿ। ಸಾಯತಿ। ಖಯಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏತ್ಥ ಪನ ಸಿಯಾ ‘‘ನನು ಚ ಭೋ ಖಾಯತೀತಿ ಪದಸ್ಸ ಖಾದತೀತಿ ವಾ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ ಭವತಿ, ತಥಾ ಜಾಯತೀತಿ ಪದಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಸಾಯತೀತಿ ಪದಸ್ಸ ರಸಂ ಅಸ್ಸಾದೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಭೋ ಕಸ್ಮಾ ಇಧ ಏವಂ ಅತ್ಥೋ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಕಥಿಯತೀ’’ತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಧಾತೂನನ್ತು ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಏವಂ ಅತ್ಥೋ ಕಥೇತುಂ ಲಬ್ಭತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಪ್ಪಸ್ಸುತಾಯಂ ಪುರಿಸೋ, ಬಲಿಬದ್ದೋವ ಜೀರತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಜೀರತೀತಿ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ ಜರಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಅತ್ಥಂ ಅವತ್ವಾ ವಡ್ಢತೀತಿ ಅತ್ಥಮೇವ ವದತಿ, ಏವಂ ಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಗು ಘು ಕು ಉ ಸದ್ದೇ। ಗವತಿ। ಘವತಿ। ಕವತಿ। ಅವತಿ।
ಖು ರು ಕು ಸದ್ದೇ। ಖೋತಿ। ರೋತಿ। ಕೋತಿ।
ಚು ಜು ಪು ಪ್ಲು ಗಾ ಸೇ ಗತಿಯಂ। ಚವತಿ। ಜವತಿ। ಪವತಿ। ಪ್ಲವತಿ। ಗಾತಿ। ಸೇತಿ। ಚವನಂ, ಚುತಿ। ಜವನಂ, ಜವೋ। ಪವನಂ, ಪ್ಲವನಂ। ಗಾನಂ। ಸೇತು। ಪೋತೋ। ಪ್ಲವೋ।
ಏತ್ಥ ಗಾನನ್ತಿ ಗಮನಂ। ಪೋತೋತಿ ಪವತಿ ಗಚ್ಛತಿ ಉದಕೇ ಏತೇನಾತಿ ಪೋತೋ, ನಾವಾ। ತಥಾ ಪ್ಲವತಿ ನ ಸೀದತೀತಿ ಪ್ಲವೋ, ನಾವಾ ಏವ। ‘‘ಭಿನ್ನಪ್ಲವೋ ಸಾಗರಸ್ಸೇವ ಮಜ್ಝೇ’’ತಿ ಹಿ ಜಾತಕಪಾಳಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ನಾವಾ, ಪೋತೋ, ಪ್ಲವೋ, ಜಲಯಾನಂ, ತರಣ’’ನ್ತಿ ನಾವಾಭಿಧಾನಾನಿ।
ಧೇ ಥೇ ಸದ್ದಸಙ್ಘಾತೇಸು। ಧಾಯತಿ। ಥಾಯತಿ। ಭಾವೇ – ಧಿಯತಿ, ಥಿಯತಿ। ಇತ್ಥೀ। ಥೀ।
ದೇ ತೇ ಪಾಲನೇ। ದಾಯತಿ। ದಯಾ। ತಾಣಂ।
ರಾ ಲಾ ಆದಾನೇ। ರಾತಿ। ಲಾತಿ।
ಅತಿ ಅದಿ ಬನ್ಧನೇ। ಅನ್ತತಿ। ಅನ್ದತಿ। ಅನ್ತಂ। ಅನ್ದು।
ಜುತಸುಭ ರುಚ ದಿತ್ತಿಯಂ। ಜೋತತಿ। ಸೋಭತಿ। ರೋಚತಿ, ವಿರೋಚತಿ।
ಅಕ ಅಗ ಕುಟಿಲಾಯಂ ಗತಿಯಂ। ಅಕತಿ। ಅಗತಿ।
ನಾಥ ನಾಧ ಯಾಚನೋಪತಾಪಿಸ್ಸರಿಯಾಸೀಸಾಸು। ನಾಥತಿ। ನಾಧತಿ।
ಸಲ ಹುಲ ಚಲ ಕಮ್ಪನೇ। ಸಲತಿ। ಹುಲತಿ। ಚಲತಿ। ಕುಸಲಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ಕುಚ್ಛಿತೇ ಪಾಪಕೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಲಯತೀತಿ ಕುಸಲಂ, ಹೇತುಕತ್ತುವಸೇನಿದಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ‘‘ಕುಚ್ಛಿತೇ ಪಾಪಕೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಲಯನ್ತಿ ಚಲಯನ್ತಿ ಕಮ್ಪೇನ್ತಿ ವಿದ್ಧಂಸೇನ್ತೀತಿ ಕುಸಲಾ’’ತಿ ಹೇತುಕತ್ತುವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಕಥಿತೋ। ಇದಂ ಸಲಧಾತುವಸೇನ ಕುಸಲಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಚನಂ। ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಧಾತೂನಂ ವಸೇನ ಕುಸಲಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಭವತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ನಿಬ್ಬಚನಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ। ಕಥಂ? ‘‘ಕುಚ್ಛಿತೇನ ವಾ ಆಕಾರೇನ ಸಯನ್ತೀತಿ ಕುಸಾ, ತೇ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೇ ಕುಸೇ ಲುನನ್ತಿ ಛಿನ್ದನ್ತೀತಿ ಕುಸಲಾ। ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ವಾ ಸಾನತೋ ತನುಕರಣತೋ ಞಾಣಂ ಕುಸಂ ನಾಮ, ತೇನ ಕುಸೇನ ಲಾತಬ್ಬಾತಿ ಕುಸಲಾ, ಗಹೇತಬ್ಬಾ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾ ವಾ ಕುಸಾ ಉಭಯಭಾಗಗತಂ ಹತ್ಥಪ್ಪದೇಸಂ ಲುನನ್ತಿ, ಏವಮಿಮೇಪಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾನುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಉಭಯಭಾಗಗತಂ ಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಂ ಲುನನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕುಸಾ ವಿಯ ಲುನನ್ತೀತಿಪಿ ಕುಸಲಾ’’ತಿ। ಏವಂ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ನಿಬ್ಬಚನಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ। ತತ್ರ ‘‘ಧಮ್ಮಾ’’ ಇತಿ ಪದಾಪೇಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ ತದನುರೂಪಲಿಙ್ಗವಚನವಸೇನ ‘‘ಕುಸಲಾ’’ತಿ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ, ಇಧ ಪನ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ‘‘ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ನಪುಂಸಕೇಕವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಕತೋ। ಪುಞ್ಞವಾಚಕೋ ಹಿ ಕುಸಲಸದ್ದೋ ಆರೋಗ್ಯವಾಚಕೋ ಚ ಏಕನ್ತೇನ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ, ಇತರತ್ಥವಾಚಕೋ ಪನ ತಿಲಿಙ್ಗಿಕೋ, ಯಥಾ ಕುಸಲೋ ಫಸ್ಸೋ, ಕುಸಲಾ ವೇದನಾ। ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ। ಕುಸಲಸದ್ದೋ ಭೂವಾದಿಗಣೇ ಲಾಧಾತುಸಲಧಾತುವಸೇನ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಗತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಇತಿ ಭೂವಾದಿಗಣೇ ಸಮೋಧಾನಗತಧಾತುಯೋ ಸಮತ್ತಾ।
ಇಚ್ಚೇವಂ –
ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಸಙ್ಖೇಪಾ, ಭೂವಾದೀನಂ ಗಣೋ ಮಯಾ।
ಯೋ ವಿಭತ್ತೋ ಸಉದ್ದೇಸೋ, ಸನಿದ್ದೇಸೋ ಯಥಾರಹಂ॥
ಉಪಸಗ್ಗನಿಪಾತೇಹಿ, ನಾನಾಅತ್ಥಯುತೇಹಿ ಚ।
ಯೋಜೇತ್ವಾನ ಪದಾನೇತ್ಥ, ದಸ್ಸಿತಾನಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ॥
ಪಾಳಿನಿದಸ್ಸನಾದೀಹಿ, ದಸ್ಸಿತಾನಿ ಸಹೇವ ತು।
ತ್ಯಾದ್ಯನ್ತಾನಿ ಚ ರೂಪಾನಿ, ಸ್ಯಾನ್ಯನ್ತಾನಿ ಚ ಸಬ್ಬಸೋ॥
ಪದಾನಂ ಸದಿಸತ್ತಞ್ಚ, ತಥಾ ವಿಸದಿಸತ್ತನಂ।
ಚೋದನಾಪರಿಹಾರೇಹಿ, ಸಹಿತೋ ಚತ್ಥನಿಚ್ಛಯೋ॥
ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ’ಭಿಧಾನಞ್ಚ, ಲಿಙ್ಗತ್ತಯವಿಮಿಸ್ಸನಂ।
ಅಭಿಧೇಯ್ಯಕಲಿಙ್ಗೇಸು, ಸವಿಸೇಸಪದಾನಿ ಚ॥
ನಾನಾಪದಬಹುಪ್ಪದ-ಸಮೋಧಾನಞ್ಚ ದಸ್ಸಿತಂ।
ರೂಳ್ಹೀಸದ್ದಾದಯೋ ಚೇವ, ಸುವಿಭತ್ತಾ ಅನಾಕುಲಾ॥
ಸಬ್ಬನಾಮಂ ಸಬ್ಬನಾಮ-ಸದಿಸಾನಿ ಪದಾನಿ ಚ।
ನಾನಾಪದೇಹಿ ಯೋಜೇತುಂ, ದಸ್ಸಿತಾನಿ ಯಥಾರಹಂ॥
ತುಮನ್ತಾನಿ ಚ ರೂಪಾನಿ, ತ್ವಾದ್ಯನ್ತಾನಿ ಚ ವಿಞ್ಞೂನಂ।
ಪಿಟಕೇ ಪಾಟವತ್ಥಾಯ, ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಪಕಾಸಿತಂ॥
ಯೇ ಸದ್ದನೀತಿಮ್ಹಿ ಇಮಂ ವಿಭಾಗಂ,
ಜಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾ ಮುನಿಸಾಸನೇ ತೇ।
ಅತ್ಥೇಸು ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ವೀತಕಙ್ಖಾ,
ಅಚ್ಛಮ್ಭಿನೋ ಸೀಹಸಮಾ ಭವನ್ತಿ॥
ವಿಭೂತಭುತಗ್ಗಸಯಮ್ಭುಚಕ್ಕೇ
ಸುಭೂತಭೂರಿಂ ವದತಾ ನರಾನಂ।
ಯೋ ಸದ್ದನೀತಿಮ್ಹಿ ಭುವಾದಿಕಣ್ಡೋ,
ವುತ್ತೋ ಮಯಾ ತಂ ಭಜಥತ್ಥಕಾಮೋ॥
ಇತಿ ನವಙ್ಗೇ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ ಬ್ಯಪ್ಪಥಗತೀಸು ವಿಞ್ಞೂನಂ
ಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಾಯ ಕತೇ ಸದ್ದನೀತಿಪ್ಪಕರಣೇ
ಪನ್ನರಸಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೇಹಿ ಮಣ್ಡಿತೋ ಭೂವಾದಿಗಣೋ ನಾಮ
ಸೋಳಸಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।