೧೭. ರುಧಾದಿಛಕ್ಕ
ರುಧಾದಿಗಣಿಕ
ಇತೋ ಪರಂ ಪವಕ್ಖಾಮಿ, ರುಧಾದಿಕಗಣಾದಯೋ।
ಸಾಸನಸ್ಸೋಪಕಾರಾಯ, ಗಣೇ ತು ಛಬ್ಬಿಧೇ ಕಥಂ॥
ರುಧಿ ಆವರಣೇ। ರುಧಿಧಾತು ಆವರಣೇ ವತ್ತತಿ। ಏತ್ಥ ಆವರಣಂ ನಾಮ ಪಿದಹನಂ ವಾ ಪರಿರುನ್ಧನಂ ವಾ ಪಲಿಬುದ್ಧನಂ ವಾ ಹರಿತುಂ ವಾ ಅಪ್ಪದಾನಂ, ಸಬ್ಬಮೇತಂ ವಟ್ಟತಿ। ರುನ್ಧತಿ, ರುನ್ಧಿತಿ, ರುನ್ಧೀತಿ, ರುನ್ಧೇತಿ, ಅವರುನ್ಧೇತಿ। ಕಮ್ಮನಿ – ಮಗ್ಗೋ ಪುರಿಸೇನ ರುನ್ಧಿಯತಿ। ರೋಧೋ, ಓರೋಧೋ, ವಿರೋಧೋ, ಪಟಿವಿರೋಧೋ, ವಿರುದ್ಧೋ, ಪಟಿವಿರುದ್ಧೋ, ಪರಿರುದ್ಧೋ। ರುನ್ಧಿತುಂ, ಪರಿರುನ್ಧಿತುಂ। ರುನ್ಧಿತ್ವಾ। ಪರಿರುನ್ಧಿತ್ವಾ।
ತತ್ರ ರೋಧೋತಿ ಚಾರಕೋ। ಸೋ ಹಿ ರುನ್ಧತಿ ಪವೇಸಿತಾನಂ ಕುರೂರಕಮ್ಮನ್ತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಗಮನಂ ಆವರತೀತಿ ರೋಧೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಓರೋಧೋತಿ ರಾಜುಬ್ಬರೀ, ಸಾ ಪನ ಯಥಾಕಾಮಚಾರಂ ಚರಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನೇನ ಓರುನ್ಧಿಯತಿ ಅವರುನ್ಧಿಯತೀತಿ ಓರೋಧೋ। ವಿರೋಧೋತಿ ಅನನುಕೂಲತಾ। ಪಟಿವಿರೋಧೋತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಅನನುಕೂಲತಾ। ವಿರುದ್ಧೋತಿ ವಿರೋಧಂ ಆಪನ್ನೋ। ಪಟಿವಿರುದ್ಧೋತಿ ಪಟಿಸತ್ತುಭಾವೇನ ಪರಿರುದ್ಧೋತಿ ಗಹಣತ್ಥಾಯ ಸಮ್ಪರಿವಾರಿತೋ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಯಥಾ ಅರೀಹಿ ಪರಿರುದ್ಧೋ, ವಿಜ್ಜನ್ತೇ ಗಮನೇ ಪಥೇ’’ತಿ। ಅವರುದ್ಧೋತಿ ಪಬ್ಬಾಜಿತೋ।
ಮುಚ ಮೋಚನೇ। ಮಿಗಂ ಬನ್ಧನಾ ಮುಞ್ಚತಿ। ಮುಞ್ಚನಂ, ಮೋಚನಂ। ದುಕ್ಖಪ್ಪಮೋಚನಂ, ಮೋಚೋ।
ಮೋಚೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಿಕಕದಲೀರುಕ್ಖೋ। ಮುಞ್ಚಿತುಂ। ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ಮೋಚೇತಿ, ಮೋಚೇತುಂ, ಮೋಚೇತ್ವಾ’’ತಿಆದೀನಿ।
ರಿಚ ವಿರೇಚನೇ। ರಿಞ್ಚತಿ। ರಿಞ್ಚನಂ, ವಿರೇಚನಂ, ವಿರೇಕೋ, ವಿರೇಚಕೋ। ರಿಞ್ಚಿತುಂ। ರಿಞ್ಚಿತ್ವಾ।
ಸಿಚ ಪಗ್ಘರಣೇ। ಉದಕೇನ ಭೂಮಿಂ ಸಿಞ್ಚತಿ। ಪುತ್ತಂ ರಜ್ಜೇ ಅಭಿಸಿಞ್ಚಿ। ಅಭಿಸೇಕೋ। ಮುದ್ಧಾಭಿಸಿತ್ತೋ ಖತ್ತಿಯೋ। ಸಿಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖು ಇಮಂ ನಾವಂ, ಸಿತ್ತಾ ತೇ ಲಹುಮೇಸ್ಸತಿ। ಸಿತ್ತಟ್ಠಾನಂ। ಸಿಞ್ಚಿತುಂ। ಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ।
ಯುಜ ಯೋಗೇ। ಯುಞ್ಜತಿ, ಅನುಯುಞ್ಜತಿ। ಕಮ್ಮನಿ ‘‘ಯುಞ್ಜಿಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ। ಕೇಚಿ ‘‘ಯುಞ್ಜತೇ’’ತಿ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ಯುಞ್ಜನಂ, ಸಂಯೋಗೋ, ಅನುಯೋಗೋ, ಭಾವನಾನುಯುತ್ತೋ, ಸಞ್ಞೋಗೋ, ಸಞ್ಞೋಜನಂ, ಅತ್ಥಯೋಜನಾ। ದೀಘಂ ಸನ್ತಸ್ಸ ಯೋಜನಂ। ಯುಞ್ಜಿತುಂ, ಅನುಯುಞ್ಜಿತುಂ। ಅನುಯುಞ್ಜಿತ್ವಾ। ಯೋಜೇತಿ। ತತ್ಥ ಸಂಯೋಜನನ್ತಿ ಬನ್ಧನಂ ಕಾಮರಾಗಾದಿ। ಯೋಜನನ್ತಿ –
ವಿದತ್ಥಿ ದ್ವಾದಸಙ್ಗುಲ್ಯೋ, ತದ್ವಯಂ ರತನಂ ಮತಂ।
ಸತ್ತರತನಿಕಾ ಯಟ್ಠಿ, ಉಸಭಂ ವೀಸಯಟ್ಠಿಕಂ।
ಗಾವುತಂ ಉಸಭಾಸೀತಿ, ಯೋಜನಂ ಚತುಗಾವುತಂ॥
ಭುಜ ಪಾಲನಬ್ಯವಹರಣೇಸು। ಪಾಲನಂ ರಕ್ಖಣಂ। ಬ್ಯವಹರಣಂ ಅಜ್ಝೋಹರಣಂ। ಭುಞ್ಜತಿ, ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ಸಂಭುಞ್ಜತಿ। ದಾಸಪರಿಭೋಗೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜಿ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ಭೋಜೇತಿ ಭೋಜಯತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ರೂಪಾನಿ। ಭೋಜನಂ, ಸಮ್ಭೋಗೋ, ಮಹಿಭುಜೋ, ಗಾಮಭೋಜಕೋ ಪರಿಸದ್ದಾದೀಹಿ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾನಿ।
ತತ್ರ ಭುಞ್ಜತೀತಿ ಭತ್ತಂ ಭುಞ್ಜತಿ, ಭೋಜನೀಯಂ ಭುಞ್ಜತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಖಾದನೀಯಂ ವಾ ಭೋಜನೀಯಂ ವಾ ಖಾದತಿ ವಾ ಭುಞ್ಜತಿ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಅಪಿಚ ಕದಾಚಿ ಖಾದನೀಯೇಪಿ ‘‘ಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿ ವೋಹಾರೋ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಫಲಾನಿ ಖುದ್ದಕಪ್ಪಾನಿ, ಭುಞ್ಜ ರಾಜ ವರಾವರ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಪರಿಭುಞ್ಜತೀತಿ ಚೀವರಂ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರಂ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ಪಟಿಸೇವತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇನೇವ ಚ ಪಟಿಸೇವತೀತಿ ಪರಿಭುಞ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಂವಣ್ಣಿಯತಿ। ಅಪಿಚ ‘‘ಕಾಮೇ ಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣೇ ಪರಿಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿ ಚ ದಸ್ಸನತೋ ಪನ ಭುಞ್ಜನಪರಿಭುಞ್ಜನಸದ್ದಾ ಪಟಿಸೇವನತ್ಥೇನ ಕತ್ಥಚಿ ಸಮಾನತ್ಥಾಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅವಗನ್ತಬ್ಬಾ। ಸಂಭುಞ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಭೋಗಂ ಕರೋತಿ, ಏಕತೋ ವಾಸಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ ‘‘ನನು ಚ ಭೋ ಅತ್ರ ಭುಜಧಾತು ಪಾಲನಬ್ಯವಹರಣೇಸು ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಕಥಂ ಏತ್ತಕೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೇಸು ವತ್ತತೀ’’ತಿ? ವತ್ತತೇವ, ಅನೇಕತ್ಥಾ ಹಿ ಧಾತವೋ, ತೇ ಉಪಸಗ್ಗಸಹಾಯೇ ಲಭಿತ್ವಾಪಿ ಅನೇಕತ್ಥತರಾವ ಹೋನ್ತಿ। ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತುಮನ್ತಾದೀನಿ ರೂಪಾನಿ ನ ವಕ್ಖಾಮ। ಯತ್ಥ ಪನ ವಿಸೇಸೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ತತ್ಥ ವಕ್ಖಾಮ।
ಕತಿ ಛೇದನೇ। ಕನ್ತತಿ, ವಿಕನ್ತತಿ। ಸಲ್ಲಕತ್ತೋ।
ಭಿದಿ ವಿದಾರಣೇ। ಭಿನ್ದತಿ। ಅನಾಗತತ್ಥೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಭೇಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ಭಿನ್ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ದ್ವಿಧಾ ಭವನ್ತಿ ರೂಪಾನಿ। ಪಾಪಕೇ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಭಿನ್ದತೀತಿ ಭಿಕ್ಖು। ತೇನಾಹ –
‘‘ನ
ವಿಸಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಮಾದಾಯ, ಭಿಕ್ಖು ಹೋತಿ ನ ತಾವತಾ॥
ಯೋಧ ಪುಞ್ಞಞ್ಚ ಪಾಪಞ್ಚ, ಬಾಹಿತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ।
ಸಙ್ಖಾಯ ಲೋಕೇ ಚರತಿ, ಸವೇ ‘ಭಿಕ್ಖೂ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥
ಇದಞ್ಚ ಖೀಣಾಸವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಸಮಣಾಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿಯೇವ। ಸಙ್ಘಂ ಭಿನ್ದತೀತಿ ಸಙ್ಘಭೇದಕೋ। ದೇವದತ್ತೇನ ಸಙ್ಘೋ ಭಿನ್ನೋ,। ಭಿನ್ದಿಯತೀತಿ ಭಿನ್ನೋತಿ ಹಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ। ನ ತೇ ಕಟ್ಠಾನಿ ಭಿನ್ನಾನಿ। ಭಿನ್ದತೀತಿ ಭೇತ್ತಾ।
ಛಿದಿ ದ್ವೇಧಾಕರಣೇ। ಛಿನ್ದತೀತಿ ಛೇದಕೋ, ಏವಂ ಛೇತ್ತಾ। ಕೇಸೇ ಛೇತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಛಿನ್ದಿಯತೀತಿ ಛಿನ್ನೋ। ಛಿನ್ನೋಪಿ ರುಕ್ಖೋ ಪುನದೇವ ರೂಹತಿ। ಇದಂ ಪನ ಭಿದಿಛಿದಿದ್ವಯಂ ದಿವಾದಿಗಣಂ ಪತ್ವಾ ‘‘ಭಿಜ್ಜತಿ ಛಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುವಾಚಕಂ ರೂಪದ್ವಯಂ ಜನೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಭಿನ್ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸುದ್ಧಕತ್ತುವಸೇನಪಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ।
ತದಿ ಹಿಂಸಾನಾದರೇಸು। ತನ್ದತಿ। ತನ್ದೀ, ತದ್ದು। ತದ್ದತಿ ಕಚ್ಛು।
ಉದಿ ಪಸವಕಿಲೇದನೇಸು। ಪಸವನಂ ಸನ್ದನಂ। ಕಿಲೇದನಂ ತಿನ್ದತಾ। ಉನ್ದತಿ। ಉನ್ದೂರೋ, ಸಮುದ್ದೋ।
ವಿದ ಲಾಭೇ। ವಿನ್ದತಿ। ಗೋವಿನ್ದೋ, ವಿತ್ತಿ। ಏತ್ಥ ವಿತ್ತೀತಿ ಅನುಭವನಂ, ವೇದನಾ ವಾ।
ವಿದ ತುಟ್ಠಿಯಂ। ವಿನ್ದತಿ, ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ। ನಿಬ್ಬಿನ್ದನಂ। ವಿರಜ್ಜತಿ। ನಿಬ್ಬಿನ್ದೋ ಕಾಮರತಿಯಾ। ವಿತ್ತಿ, ವಿತ್ತಂ, ವೇದೋ। ಲಭತಿ ಅತ್ಥವೇದಂ ಧಮ್ಮವೇದಂ।
ಏತ್ಥ ವಿತ್ತೀತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಂ। ‘‘ವಿತ್ತಿ ಹಿ ಮಂ ವಿನ್ದತಿ ಸುತ ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ। ವಿತ್ತನ್ತಿ ವಿತ್ತಿಜನನತ್ತಾ ವಿತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಧನಂ। ವೇದೋತಿ
ವೇದಗನ್ಥೇ ಚ ಞಾಣೇ ಚ, ಸೋಮನಸ್ಸೇ ಚ ವತ್ತತಿ।
ವೇದಸದ್ದೋ ಇಮಂ ನಾನಾ-ಧಾತುತೋ ಸಮುದೀರಯೇ॥
ಲಿಪ ಲಿಮ್ಪನೇ। ಲಿಮ್ಪತಿ, ಲಿಮ್ಪಕೋ। ಅವಲೇಪೋ। ಅವಲೇಪೋತಿ ಅಹಙ್ಕಾರೋ।
ಲುಪ ಅಚ್ಛೇದನೇ। ಲುಮ್ಪತಿ। ವಿಲುಮ್ಪಕೋ, ವಿಲುತ್ತೋ ವಿಲೋಪೋ।
ವಿಲುಮ್ಪತೇವ ಪುರಿಸೋ, ಯಾವಸ್ಸ ಉಪಕಪ್ಪತಿ।
ಯದಾ ಚಞ್ಞೇ ವಿಲುಮ್ಪನ್ತಿ, ಸೋ ವಿಲುತ್ತೋ ವಿಲುಮ್ಪತೀತಿ॥
ಪಿಸ ಚುಣ್ಣನೇ। ಪಿಂಸತಿ। ಪಿಸಕೋ। ಪಿಸುಣಾ ವಾಚಾ। ಆಗಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಪಿಯಭಾವಂ ಪರಸ್ಸ ಚ ಸುಞ್ಞಭಾವಂ ಯಾಯ ವಾಚಾಯ ಭಾಸತಿ, ಸಾ ಪಿಸುಣಾ ವಾಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ನಿರುತ್ತಿಲಕ್ಖಣೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಹಿಸಿ ವಿಹಿಂಸಾಯಂ। ಹಿಂಸತಿ, ವಿಹಿಂಸತಿ। ಹಿಂಸಕೋ।
ಅಹಿಂಸಕೋತಿ ಮೇ ನಾಮಂ, ಹಿಂಸಕಸ್ಸ ಪುರೇ ಸತೋ।
ಅಜ್ಜಾಹಂ ಸಚ್ಚನಾಮೋಮ್ಹಿ, ನ ನಂ ಹಿಂಸಾಮಿ ಕಿಞ್ಚನಂ॥
ಹಿಂಸಿತಬ್ಬಂ ಕಿಂಸತೀತಿ ಸೀಹೋ। ಆದಿಅನ್ತಕ್ಖರವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಸದ್ದಸಿದ್ಧಿ, ಯಥಾ ‘‘ಕನ್ತನಟ್ಠೇನ ತಕ್ಕ’’ನ್ತಿ। ವಿಹೇಸಕೋ, ವಿಹೇಸನಂ।
ಸುಮ್ಭ ಪಹಾರೇ। ಯೋ ನೋ ಗಾವೋವ ಸುಮ್ಭತಿ। ಪರಿಸುಮ್ಭತಿ। ಸುಮ್ಭೋತಿ। ಅತ್ರಿಮೇ ಪಾಳಿತೋ ಪಯೋಗಾ –
‘‘ಸಂಸುಮ್ಭಮಾನಾ ಅತ್ತಾನಂ, ಕಾಲಮಾಗಮಯಾಮಸೇ’’ತಿ ಚ,
‘‘ಕೇಸಗ್ಗಹಣಮುಕ್ಖೇಪಾ, ಭೂಮ್ಯಾ ಚ ಪರಿಸುಮ್ಭನಾ।
ದತ್ವಾ ಚ ನೋ ಪಕ್ಕಮತಿ, ಬಹುದುಕ್ಖಂ ಅನಪ್ಪಕ’’ನ್ತಿ ಚ,
‘‘ಭೂಮಿಂ ಸುಮ್ಭಾಮಿ ವೇಗಸಾ’’ತಿ ಚ।
ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪನ ಅಞ್ಞಾಪಿ ವುತ್ತಾ। ತಾ ಇಧ ಅನುಪಪತ್ತಿತೋ ನ ವುತ್ತಾ। ಕೇಚೇತ್ಥ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯುಂ, ಯಥಾ ಭೂವಾದಿಗಣೇ ‘‘ಸಕಿ ಸಙ್ಕಾಯಂ ಖಜಿ ಗತಿವೇಕಲ್ಲೇ’’ತಿಆದೀನಂ ಧಾತೂನಂ ಪಟಿಲದ್ಧವಗ್ಗನ್ತಭಾವಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮಸ್ಸ ವಸೇನ ‘‘ಸಙ್ಕತಿ ಖಞ್ಜತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ತಥಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ರುಧಾದಿಗಣೇ ‘‘ಮುಚ ಮೋಚನೇ ಕತಿ ಛೇದನೇ’’ತಿಆದೀನಂ ಧಾತೂನಂ ಪಟಿಲದ್ಧವಗ್ಗನ್ತಭಾವಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮಸ್ಸ ವಸೇನ ‘‘ಮುಞ್ಚತಿ ಕನ್ತತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಕೋ ಇಮೇಸಂ ತೇಸಞ್ಚ ವಿಸೇಸೋತಿ? ಏತ್ಥ ವುಚ್ಚತೇ – ಯೇ ಭೂವಾದಿಗಣಸ್ಮಿಂ ಅನೇಕಸ್ಸರಾ ಅಸಂಯೋಗನ್ತಾ ಇಕಾರನ್ತವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ತೇ ಆಖ್ಯಾತತ್ತಞ್ಚ ನಾಮಿಕತ್ತಞ್ಚ ಪತ್ವಾ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಹೇತುಕತ್ತುವಿಸಯೇಸು ಏಕನ್ತತೋ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಾ ಭವನ್ತಿ, ನ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ತೇಸಂ ವಿನಾ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೇನ ರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ತಂ ಯಥಾ? ಸಙ್ಕತಿ, ಸಙ್ಕಾ, ಖಞ್ಜತಿ, ಖಞ್ಜೋ ಇಚ್ಚಾದಿ। ಅಯಂ ಅನೇಕಸ್ಸರಾನಂ ಇಕಾರನ್ತವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ಭೂವಾದಿಗಣಿಕಾನಂ ವಿಸೇಸೋ।
ಯೇ ಚ ರುಧಾದಿಗಣಸ್ಮಿಂ ಅನೇಕಸ್ಸರಾ ಅಸಂಯೋಗನ್ತ್ವಾ ಅಕಾರನ್ತವಸೇನ ವಾ ಉಕಾರನ್ತವಸೇನ ವಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ತೇ ಆಖ್ಯಾತತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಸುದ್ಧಕತ್ತುವಿಸಯೇಯೇವ ಏಕನ್ತತೋ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಾ ಭವನ್ತಿ, ನ ಹೇತುಕತ್ತುವಿಸಯೇ। ನಾಮಿಕತ್ತಂ ಪನ ಸಹನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೇನ ವಿನಾ ಚ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಾ ಭವನ್ತಿ। ಯತ್ಥ ಉಕ್ಕಚ್ಚಾತಿ ಉಕ್ಕನ್ತಿತ್ವಾ, ಛಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ನನು ಚ ಭೋ ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಆಖ್ಯಾತನಾಮಿಕಭಾವಂ ಪತ್ವಾ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಹೇತುಕತ್ತುವಿಸಯೇಸು ಏಕನ್ತತೋ ಪಟಿಲದ್ಧನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೇಹಿ ಸಕಿ ಖಜಿ ಆದೀಹಿಯೇವ ರುಧಾದಿಗಣಿಕೇಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ನ ಪನ ಮುಚಛಿದಿಆದೀಹೀತಿ? ತನ್ನ, ಮುಚಛಿದಿಆದೀಹಿಯೇವ ರುಧಾದಿಗಣಿಕೇಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ ರುಚಧಾತುಯಾ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ, ತಥಾ ಹಿ ಯಥಾ ‘‘ರುನ್ಧಿಸ್ಸ, ರುನ್ಧಯತಿ, ರುನ್ಧಾಪೇತಿ, ರುನ್ಧನಂ, ರೋಧೋ, ವಿರೋಧೋ’’ತಿಆದೀಸು ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮಾನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮವಸೇನ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾನಿ ರೂಪಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಥಾ ಮುಚಛಿದಿಆದೀನಮ್ಪೀತಿ।
ನನು ಕಚ್ಚಾಯನೇ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮಸ್ಸ ನಿಚ್ಚವಿಧಾನತ್ಥಂ ‘‘ರುಧಾದಿತೋ ನಿಗ್ಗಹೀತಪುಬ್ಬಞ್ಚಾ’’ತಿ ಲಕ್ಖಣಂ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ತಂ ಪನ ಕ್ರಿಯಾಪದತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ಚ ನಾಮಿಕಪದತ್ತಮ್ಪಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ಭವೇಯ್ಯ, ‘‘ವಿರೋಧೋ’’ತಿಆದೀನಂ ದಸ್ಸನತೋ ವಾಸದ್ದಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ವಾಸದ್ದಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ತೇನ ಞಾಯತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದತ್ತಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ।
ನನು ಚ ಭೋ ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಸಕಿಖಜಿಆದೀನಂ ನಿಚ್ಚಂ ಸನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮಕ್ರಿಯಾಪದತ್ತಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ರುಧಾದಿತೋ ನಿಗ್ಗಹೀತಪುಬ್ಬಞ್ಚಾ’’ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸಕ್ಕಾ ಮನ್ತುನ್ತಿ? ನ ಸಕ್ಕಾ, ಸಕಿಖಜಿಆದೀನಂ ರುಧಧಾತುಯಾ ಅಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ ನಾಮಿಕತ್ತೇ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ। ತಥಾ ಹಿ ಯೇಸಂ ಯಾ ನಾಮಿಕತ್ತೇ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮಾನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮವಸೇನ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರವನ್ತತಾ, ಸಾ ರುಧಾದಿಗಣಭಾವಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ। ತಞ್ಚ ಸಕಿಖಜಿಆದೀನಂ ನತ್ಥಿ। ‘‘ಸಙ್ಕಾ ಖಞ್ಜೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಹಿ ನಾಮತ್ತೇ ಏಕೋಯೇವ ಪಕಾರೋ ದಿಸ್ಸತಿ ಸನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೋ, ‘‘ಕಮು ಪದವಿಕ್ಖೇಪೇ’’ಇಚ್ಚಾದೀನಂ ಪನ ‘‘ಕಮೋ, ಕಮನಂ, ಚಙ್ಕಮೋ, ಚಙ್ಕಮನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಾಮಿಕತ್ತೇ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರವನ್ತತಾಸಮ್ಭವೇಪಿ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮಸ್ಸ ಅಬ್ಭಾಸವಿಸಯೇ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಸಾ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರವನ್ತತಾ ರುಧಾದಿಗಣಭಾವಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಬ್ಭಾಸವಿಸಯೇ ಪವತ್ತಂ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಯಾ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರವನ್ತತಾ, ಸಾಯೇವ ರುಧಾದಿಗಣಿಕಭಾವಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ನಯೋ ಅತೀವ ಸುಖುಮೋ ಸಮ್ಮಾ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬೋ।
ರುಧಾದೀ ಏತ್ತಕಾ ದಿಟ್ಠಾ, ಧಾತವೋ ಮೇ ಯಥಾಬಲಂ।
ಸುತ್ತೇಸ್ವಞ್ಞೇಪಿ ಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ, ಗಣ್ಹವ್ಹೋ ಅತ್ಥಯುತ್ತಿತೋತಿ॥
ದುಧಾದಿಗಣೋಯಂ।
ದಿವಾದಿಗಣಿಕ
ದಿವು ಕೀಳಾವಿಜಿಗಿಸಾಬ್ಯವಹಾರಜುತಿಥುತಿಕನ್ತಿಗತಿಸತ್ತೀಸು। ಏತ್ಥ ಚ ಕೀಳಾತಿ ಲಳನಾ, ವಿಹಾರೋ ವಾ। ಲಳನಾತಿ ಚ ಲಳಿತಾನುಭವನವಸೇನ ರಮಣಂ। ವಿಹಾರೋ ಇರಿಯಾಪಥಪರಿವತ್ತನಾದಿನಾ ವತ್ತನಂ। ವಿಜಿಗಿಸಾತಿ ವಿಜಯಿಚ್ಛಾ। ಬ್ಯವಹಾರೋತಿ ವೋಹಾರೋ। ಜುತೀತಿ ಸೋಭಾ। ಥುತೀತಿ ಥೋಮನಾ। ಕನ್ತೀತಿ ಕಮನೀಯತಾ। ಗತೀತಿ ಗಮನಂ। ಸತ್ತೀತಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ। ಇಮೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿವುಧಾತು ವತ್ತತಿ। ದಿಬ್ಬತಿ। ದೇವೋ। ದೇವೀ। ದೇವತಾ।
ಏತ್ಥ ದೇವೋತಿ ತಿವಿಧಾ ದೇವಾ ಸಮ್ಮುತಿದೇವಾ ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾ ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾತಿ। ತೇಸು ಮಹಾಸಮ್ಮತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಲೋಕೇನ ‘‘ದೇವಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮತತ್ತಾ ರಾಜರಾಜಕುಮಾರಾದಯೋ ಸಮ್ಮುತಿದೇವಾ ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾ ನಾಮ। ಖೀಣಾಸವಾ ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾ ನಾಮ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ಸಮ್ಮುತಿದೇವಾ ನಾಮ ರಾಜಾನೋ ದೇವಿಯೋ ಕುಮಾರಾ। ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾ ನಾಮ ಭುಮ್ಮದೇವೇ ಉಪಾದಾಯ ತದುತ್ತರಿದೇವಾ। ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾ ನಾಮ ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಖೀಣಾಸವಾ’’ತಿ।
ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ನಿಬ್ಬಚನಂ – ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ಕಾಮಗುಣಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಿಸ್ಸರಿಯಾದೀಹಿ ಕೀಳನ್ತಿ, ತೇಸು ವಾ ವಿಹರನ್ತೀತಿ ದೇವಾ। ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾಭಿಲಾಸಿತಂ ವಿಸಯಂ ಅಪ್ಪಟಿಘಾತೇನ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ದೇವಾ। ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಿಚ್ಛಿತನಿಪ್ಫಾದನೇ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ದೇವಾ। ಅಥ ವಾ ತಂತಂಬ್ಯಸನನಿತ್ಥರಣತ್ಥಿಕೇಹಿ ಸರಣಂ ಪರಾಯಣನ್ತಿ ದೇವನೀಯಾ ಅಭಿತ್ಥವನೀಯಾತಿ ದೇವಾ। ಸೋಭಾವಿಸೇಸಯೋಗೇನ ಕಮನೀಯಾತಿ ವಾ ದೇವಾ।
ಏತ್ಥ ಚ ಥುತಿಕನ್ತಿ ಅತ್ಥಾ ಕಮ್ಮಸಾಧನವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ಕೀಳಾದಯೋ ಛ ಅತ್ಥಾ ಕತ್ತುಸಾಧನವಸೇನ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ದಿವು ಕೀಳಾವಿಜಿಗಿಸಾಬ್ಯವಹಾರಜುತಿಥುತಿಗತೀಸೂ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ। ಕೇಚಿ ‘‘ಗತೀ’’ತಿ ಪದಂ ವಿಹಾಯ ‘‘ಜುತಿಥುತೀಸೂ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ। ಕೇಚಿ ‘‘ಥುತೀ’’ತಿ ಪದಂ ವಿಹಾಯ ‘‘ಜುತಿಗತೀಸೂ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ಪನ ದಿವುಧಾತುಂ ‘‘ಸತ್ತಿಥುತಿಕ’’ನ್ತಿಅತ್ಥೇಪಿ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ತೇನಾಹ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುಟೀಕಾಕಾರೋ ‘‘ದೇವಸದ್ದೋ ಯಥಾ ಕೀಳಾವಿಜಿಗಿಸಾವೋಹಾರಜುತಿಗತಿಅತ್ಥೋ, ಏವಂ ಸತ್ತಿಅಭಿತ್ಥವಕಮನತ್ಥೋಪಿ ಹೋತಿ ಧಾತುಸದ್ದಾನಂ ಅನೇಕತ್ಥಭಾವತೋ’’ತಿಆದಿ।
ಇದಂ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಸಮ್ಮುತಿದೇವಾದೀಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ – ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ಕೀಳನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯೇ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ದೇವಾ, ರಾಜಾನೋ। ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ಕೀಳನ್ತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ, ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ವಾ ವಿಜೇತುಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ವೋಹರನ್ತಿ ಚ ಲೋಕಸ್ಸ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಂ, ಜೋತನ್ತಿ ಪರಮಾಯ ಸರೀರಜುತಿಯಾ, ಥೋಮಿಯನ್ತಿ ತಬ್ಭಾವತ್ಥಿಕೇಹಿ, ಕಾಮಿಯನ್ತಿ ದಟ್ಠುಂ ಸೋತುಞ್ಚ ದೇವಾ, ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾದಯೋ। ಕೀಳನ್ತಿ ಪರಮಾಯ ಝಾನಕೀಳಾಯ, ವಿಜೇತುಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ, ಪರಮಸುಖುಮಞಾಣವಿಸೇಸವಿಸಯಂ ಅತ್ಥಞ್ಚ ವೋಹರನ್ತಿ, ಜೋತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸದೋಸಕಲುಸಾಭಾವಾ ಪರಮವಿಸುದ್ಧಾಯ ಞಾಣಜುತಿಯಾ, ಥೋಮಿಯನ್ತಿ ಚ ವಿಞ್ಞಾತಸಭಾವೇಹಿ ಪರಮನಿಮ್ಮಲಗುಣವಿಸೇಸಯೋಗತೋ, ಕಾಮಿಯನ್ತಿ ಚ ಅನುತ್ತರಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತತಾಯ ದಟ್ಠುಂ ಸೋತುಂ ಪೂಜಿತುಞ್ಚ, ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಚ ಅಮತಮಹಾನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಪಚ್ಚಾಗಮನೀಯಾಯ ಗತಿಯಾ, ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ ಚ ಚಿತ್ತಾಚಾರಂ ಞತ್ವಾ ತೇ ತೇ ಸತ್ತೇ ಹಿತೇ ನಿಯೋಜೇತುಂ ಅಮತಮಹಾನಿಬ್ಬಾನಸುಖೇ ಚ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತುನ್ತಿ ದೇವಾ, ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾ।
ದೇವಸದ್ದ ‘‘ವಿದ್ಧೇ ವಿಗತವಲಾಹಕೇ ದೇವೇ’’ತಿಆದೀಸು ಅಜಟಾಕಾಸೇ ಆಗತೋ। ‘‘ದೇವೋ ಚ ಥೋಕಂ ಥೋಕಂ ಫುಸಾಯತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಮೇಘೇ। ‘‘ಅಯಞ್ಹಿ ದೇವ ಕುಮಾರೋ’’ತಿಆದೀಸು ಖತ್ತಿಯೇ। ‘‘ಅಹಂ ದೇವ ಸಕಲಜಮ್ಬುದೀಪೇ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಭಯಂ ನ ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದೀಸು ಇಸ್ಸರಪುಗ್ಗಲೇ। ‘‘ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ಸಮಪ್ಪಿತೋ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತೋ ಪರಿಚಾರೇತಿ ದೇವೋ ಮಞ್ಞೇ’’ತಿಆದೀಸು ಉಪಪತ್ತಿದೇವೇ। ‘‘ದೇವಾತಿದೇವಂ ನರದಮ್ಮಸಾರಥಿ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಸುದ್ಧಿದೇವೇ ಆಗತೋ।
ದೇವೀತಿ ರಾಜಭರಿಯಾಪಿ ದೇವಧೀತಾಪಿ ‘‘ದೇವೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ದೇವಸ್ಸ ಭರಿಯಾತಿ ಹಿ ದೇವೀ, ಸಾಪಿ ಅತ್ಥತೋ ‘‘ದಿಬ್ಬತೀತಿ ದೇವೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಯಥಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖತೀತಿ ಭಿಕ್ಖುನೀ’’ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ವಿಮಾನವತ್ಥುಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ದಿಬ್ಬತಿ ಅತ್ತನೋ ಪುಞ್ಞಿದ್ಧಿಯಾ ಕೀಳತೀತಿ ದೇವೀ’’ತಿ।
ದೇವತಾತಿ
‘‘ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇನ ವಣ್ಣೇನ, ಯಾ ತ್ವಂ ತಿಟ್ಠಸಿ ದೇವತೇ।
ಓಭಾಸೇನ್ತೀ ದಿಸಾ ಸಬ್ಬಾ, ಓಸಧೀ ವಿಯ ತಾರಕಾ’’ತಿ-
ಆದೀಸು ದೇವಧೀತಾ।
ಇಮಾನಿ ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾನಂ ನಾಮಾನಿ –
ದೇವೋ ಸುರೋ ಚ ವಿಬುಧೋ, ನಿಜ್ಜರೋ ಅಮರೋ ಮರು।
ಸುಧಾಸೀ ತಿದಸೋ ಸಗ್ಗ-ವಾಸೀ ಅನಿಮಿಸೋಪಿ ಚ।
ದಿವೋಕೋ’ಮತಪಾಯೀ ಚ, ಸಗ್ಗಟ್ಠೋ ದೇವತಾನಿ ಚ॥
ಖಿ ಖಯೇ। ಖಿಯತಿ। ಖಯೋ। ಖಿಯನಂ। ರಾಗಕ್ಖಯೋ।
ಖಿ ನಿವಾಸೇ ಕೋಧಹಿಂಸಾಸು ಚ। ಖಿಯತಿ। ನ ಗಚ್ಛಸಿ ಯಮಕ್ಖಯಂ। ನಾಗದಾನೇನ ಖಿಯನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ಖಿಯತೀತಿ ನಿವಸತಿ। ಯಮಕ್ಖಯನ್ತಿ ಯಮನಿವೇಸನಂ। ಖಿಯನ್ತೀತಿ ಕುಜ್ಝನ್ತಿ ಹಿಂಸನ್ತಿ ವಾ।
ಘಾ ಗನ್ಧೋಪಾದಾನೇ। ಘಾಯತೀತಿ ಘಾನಂ। ಘಾನೇನ ಗನ್ಧಂ ಘಾಯಿತುಂ ಘಾಯಿತ್ವಾ।
ರುಚ ರೋಚನೇ। ರೋಚನಂ ರುಚಿ। ಭತ್ತಂ ಮೇ ರುಚ್ಚತಿ। ಭತ್ತಮ್ಪಿತಸ್ಸ ನ ರುಚ್ಚತಿ। ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಮಮ ರುಚ್ಚತಿ। ರುಚ್ಚಿತುಂ, ರುಚ್ಚಿತ್ವಾ। ಕೇಚಿ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ದಿವಾದಿಗಣೇ ‘‘ರುಚ ದಿತ್ತಿಮ್ಹೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ। ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ದಿತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಸೋಭನತ್ಥವಾಚಕಸ್ಸ ರುಚಧಾತುನೋ ‘‘ರುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ರೂಪಾಭಾವತೋ। ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಂ, ದಿತ್ತಿರುಚೀನಂ ವಾಚಕೋ ರುಚಧಾತು ಭುವಾದಿಗಣಿಕೋ। ತಸ್ಸ ಹಿ ‘‘ರೋಚತಿ, ವಿರೋಚತಿ। ಏಕತ್ತಮುಪರೋಚಿತ’’ನ್ತಿ ರೂಪಾನಿಯೇವ ಭವನ್ತಿ, ನ ‘‘ರುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ। ರುಚಿಯಾಯೇವ ವಾಚಕೋ ಪನ ದಿವಾದಿಗಣಿಕೋಪಿ ಹೋತಿ ಚುರಾದಿಗಣಿಕೋಪಿ। ತಸ್ಸ ಹಿ ದಿವಾದಿಗಣಿಕಕಾಲೇ ‘‘ಗಮನಂ ಮಯ್ಹಂ ರುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ। ಚುರಾದಿಗಣಿಕಕಾಲೇ ‘‘ಕಿಂ ನು ಜಾತಿಂ ನ ರೋಚೇಸೀ’’ತಿ ರೂಪಂ। ಆಪುಬ್ಬೋ ಚೇ ಆಚಿಕ್ಖನೇ ವತ್ತತಿ, ‘‘ಆರೋಚೇತಿ, ಆರೋಚಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ।
ಮುಚ ಮೋಕ್ಖೇ। ದುಕ್ಖತೋ ಮುಚ್ಚತಿ। ಸದ್ಧಾಯ ಅಧಿಮುಚ್ಚತಿ। ಮುತ್ತಿ, ವಿಮುತ್ತಿ, ಅಧಿಮುತ್ತಿ, ಮುಚ್ಚಮಾನೋ।
ಉಚ ಸಮವಾಯೇ। ಉಚ್ಚತಿ। ಓಕೋ, ಊಕಾ, ಉಕ್ಕಾ।
ಓಕೋತಿ ಉದಕಮ್ಪಿ ಆವಾಸೋಪಿ। ‘‘ಓಕಪುಣ್ಣೇಹಿ ಚೀವರೇಹೀ’’ತಿ ಚ, ‘‘ವಾರಿಜೋವ ಥಲೇ ಖಿತ್ತೋ, ಓಕಮೋಕತಮುಬ್ಭತೋ’’ತಿ ಚೇತ್ಥ ಪಯೋಗೋ। ಊಕಾತಿ ಸೀಸೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಿಮಿವಿಸೇಸೋ।
ಉಕ್ಕಾತಿ ದೀಪಿಕಾದಯೋ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ‘‘ಉಕ್ಕಾಸು ಧಾರಿಯಮಾನಾಸೂ’’ತಿ ಹಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ದೀಪಿಕಾ ‘‘ಉಕ್ಕಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಉಕ್ಕಂ ಬನ್ಧೇಯ್ಯ, ಉಕ್ಕಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ, ಉಕ್ಕಾಮುಖಂ ಆಲಿಮ್ಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಅಙ್ಗಾರಕಪಲ್ಲಂ। ‘‘ಕಮ್ಮಾರಾನಂ ಯಥಾ ಉಕ್ಕಾ, ಅನ್ತೋ ಝಾಯತಿ ನೋ ಬಹೀ’’ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಕಮ್ಮಾರುದ್ಧನಂ। ‘‘ಏವಂ ವಿಪಾಕೋ ಉಕ್ಕಾಪಾತೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ವಾತವೇಗೋ ‘‘ಉಕ್ಕಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಸಣ್ಡಾಸೇನ ಜಾತರೂಪಂ
ದೀಪಿಕಾವಾತವೇಗೇಸು, ಕಮ್ಮಾರಾನಞ್ಚ ಉದ್ಧನೇ।
ಮೂಸಾಯಮ್ಪಿ ಚ ಅಙ್ಗಾರ-ಕಪಲ್ಲೇ ಚಾತಿ ಪಞ್ಚಸು।
ವಿಸಯೇಸು ಪನೇತೇಸು, ಉಕ್ಕಾಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ।
ಛೇ ಛೇದನೇ। ಛಿಯತಿ, ಛಿಯನ್ತಿ। ಅವಚ್ಛಿತಂ, ಅವಚ್ಛಾತಂ। ಛೇತ್ವಾನ ಮೋಳಿಂ ವರಗನ್ಧವಾಸಿತಂ।
ಸಜ ಸಙ್ಗೇ। ಸಙ್ಗೋ ಲಗನಂ। ಸಜ್ಜತಿ। ಸಜ್ಜನಂ, ಸಜ್ಜಿತೋ, ಸತ್ತೋ।
ಯುಜ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ। ಸಮಾಧಾನಂ ಸಮಾಧಿ, ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಸಮ್ಮಾಪಯೋಗವಸೇನ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯುಜ್ಜತಿ। ಯೋಗೋ, ಯೋಗೀ।
ಏತ್ಥ ಯೋಗೋತಿ ವೀರಿಯಂ। ತಞ್ಹಿ –
‘‘ವಾಯಮೇಥೇವ ಪುರಿಸೋ, ನ ನಿಬ್ಬಿನ್ದೇಯ್ಯ ಪಣ್ಡಿತೋ।
ಪಸ್ಸಾಮಿ ವೋ’ಹ’ಮತ್ತಾನಂ, ಯಥಾ ಇಚ್ಛಿಂ ತಥಾ ಅಹು’’ನ್ತಿ
ವಚನತೋ ಅವಸ್ಸಂ ಕಾತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ ಉಪಪಜ್ಜತೀತಿ ಯೋಗೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ರನ್ಜ ರಾಗೇ। ರಜ್ಜತಿ। ವಿರಜ್ಜತಿ। ರಜ್ಜಮಾನೋ, ರಜ್ಜಂ, ರಜ್ಜನ್ತೋ, ರಾಗೋ, ವಿರಾಗೋ, ರಜ್ಜನಂ, ವಿರಜ್ಜನಂ, ರಜನೀಯಂ। ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಅಞ್ಞೋ ಅತ್ಥೋ ಭವತಿ। ಸಮ್ಹಾ ರಟ್ಠಾ ನಿರಜ್ಜತಿ, ಅತ್ತನೋ ರಟ್ಠಾ ನಿಗ್ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ತತ್ಥ ವಿರಾಗೋತಿ ವಿರಜ್ಜನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾತಿ ವಿರಾಗೋ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮಗ್ಗೋ ಚ।
ವಿಜೀ ಭಯಚಲನೇಸು। ವಿಜ್ಜತಿ, ಸಂವಿಜ್ಜತಿ। ಸಂವೇಗೋ, ಸಂವೇಜನೀಯಂ। ಉಬ್ಬಿಜ್ಜತಿ। ಉಬ್ಬೇಗೋ, ಉಬ್ಬಿಗ್ಗಹದಯೋ।
ಲುಜ ವಿನಾಸೇ। ಲುಜ್ಜತೀತಿ ಲೋಕೋ। ಲೋಪೋ, ಲುತ್ತಿ, ಲುಜ್ಜನಂ, ಲುತ್ತೋ।
ಠಾ ಗತಿನಿವತ್ತಿಯಂ। ಠಾಯತಿ। ಠಾಯೀ, ಠಿತಿ, ಠಾನಂ, ಠಿತೋ, ತತ್ರಟ್ಠೋ, ತಿಟ್ಠಂ, ಕಪ್ಪಟ್ಠಾಯೀ, ಆಸಭಟ್ಠಾನಟ್ಠಾಯೀ।
‘‘ಸುಖಂ ಸಯಾಮಿ ಠಾಯಾಮಿ, ಸುಖಂ ಕಪ್ಪೇಮಿ ಜೀವಿತಂ।
ಅಹತ್ಥಪಾಸೋ ಮಾರಸ್ಸ, ಅಹೋ ಸತ್ಥಾನುಕಮ್ಪಕೋ’’ತಿ
ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ಲಾಪಂ ಗೋಚರಟ್ಠಾಯಿನನ್ತಿ ಚ। ತತ್ಥ ಠಾಯಾಮೀತಿ ತಿಟ್ಠಾಮಿ।
ಡಿಗತಿಯಂ। ಡಿಯತಿ। ಡೇಮಾನೋ। ಡಿನೋ ವಾ। ‘‘ಉಚ್ಚೇ ಸಕುಣ ಡೇಮಾನ, ಪತ್ತಯಾನ ವಿಹಙ್ಗಮ। ವಜ್ಜೇಸಿ ಖೋ ತ್ವಂ ವಾಮೂರು’’ನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನಂ।
ಏತ್ಥ ಡಿಯತೀತಿ ಡೇಮಾನೋತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ತಾ ಪಾಲನೇ। ತಾಯತಿ। ಅಘಸ್ಸ ತಾತಾ। ಸೋ ನೂನ ಕಪಣೋ ತಾತೋ, ಚಿರಂ ರುಜ್ಜತಿ ಅಸ್ಸಮೇ। ತಾಣಂ, ಪರಿತ್ತಂ, ಗೋತ್ತಂ। ತ್ವಂ ಖೋಸಿ ಉಪಾಸಕ ಕತಕಲ್ಯಾಣೋ ಕತಭೀರುತ್ತಾಣೋ।
ತತ್ರ ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ಮಹಾತೇಜವನ್ತತಾಯ ಸಮನ್ತತೋ ಸತ್ತಾನಂ ಭಯಂ ಉಪದ್ದವಂ ಉಪಸಗ್ಗಞ್ಚ ತಾಯತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ಪರಿತ್ತಂ, ಗಂ ತಾಯತೀತಿ ಗೋತ್ತಂ।
ನತ ಗತ್ತವಿನಾಮೇ। ಗತ್ತವಿನಾಮೋ ಗತ್ತವಿಕ್ಖೇಪೋ। ನಚ್ಚತಿ। ನಚ್ಚಂ। ನಿಗಣ್ಠೋ ನಾಟಪುತ್ತೋ।
ದಾ ಸೋಧನೇ। ದಾಯತಿ। ದಾನಂ। ಅನುಯೋಗದಾಪನತ್ಥಂ। ಅನುಯೋಗಂ ದತ್ವಾ। ದಾನಂ ದತ್ವಾ।
ದಾ ಸುಪನೇ। ದಾಯತಿ। ನಿದ್ದಾಯತಿ। ನಿದ್ದಾಯನಂ, ನಿದ್ದಾಯಮಾನೋ, ನಿದ್ದಾಯನ್ತೋ।
ದಾದಾನೇ। ಪುರಿಸೋ ದಾನಂ ದಾಯತಿ। ಆಪುಬ್ಬೋ ಗಹಣೇ। ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯತಿ। ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯತಿ। ಕಮ್ಮೇ – ಪುರಿಸೇನ ದಾನಂ ದೀಯತಿ, ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯತಿ। ಕಾರಿತೇ – ಆದಪೇತಿ, ಸಮಾದಪೇತಿ, ಆದಪಯತಿ, ಸಮಾದಪಯತಿ, ಯೇ ಧಮ್ಮಮೇವಾದಪಯನ್ತಿ ಸನ್ತೋ।
ದಾ ಅವಖಣ್ಡನೇ। ದಿಯತಿ, ದಿಯನ್ತಿ। ಪರಿತ್ತಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಖಣ್ಡಿತತ್ತಾ ಪರಿತ್ತಂ। ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಞ್ಹಿ ಗೋಮಯಪಿಣ್ಡಂ ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಮಾ ಪರಿತ್ತನ್ತಿ ಅಪ್ಪಕಸ್ಸ ನಾಮಂ ಕಾಮಾವಚರಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಪ್ಪೇಸಕ್ಖತ್ತಾ।
ದಾ ಸುದ್ಧಿಯಂ। ದಾಯತಿ। ವೋದಾಯತಿ। ವೋದಾನಂ। ಅಕಮ್ಮಕೋಯಂ ಧಾತು। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ವೋದಾಯತಿ ಸುಜ್ಝತಿ ಏತೇನಾತಿ ವೋದಾನಂ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ನೇತ್ತಿಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತಂ।
ದೀ ಖಯೇ। ದೀಯತೇ। ದೀನೋ, ಆದೀನವೋ।
ತತ್ರ ದೀನೋತಿ ಪರಿಕ್ಖೀಣಞಾತಿಧನಾದಿಭಾವೇನ ದುಕ್ಖಿತೋ। ಆದೀನವೋತಿಆದೀನಂ ದುಕ್ಖಂ ವಾತಿ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ಏತೇನಾತಿಆದೀನವೋ, ದೋಸೋ।
ದು ಪರಿತಾಪೇ। ದುಯತೇ। ದುನೋ, ದೂತೋ।
ಭಿದಿ ಭಿಜ್ಜನೇ। ಭಿಜ್ಜನಧಮ್ಮಂ ಭಿಜ್ಜತಿ। ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಭಿನ್ನೋ। ಭಿಜ್ಜನಂ ಭೇದೋ।
ಛಿದಿ ಛಿಜ್ಜನೇ। ಸುತ್ತಂ ಛಿಜ್ಜತಿ। ಛಿಜ್ಜತೀತಿ ಛಿನ್ನೋ। ಏವಂ ಛಿದ್ದಂ। ಛಿಜ್ಜನಂ ಛೇದೋ।
ಖಿದಿ ದೀನಿಯೇ। ದೀನಭಾವೋ ದೀನಿಯಂ, ಯಥಾ ದಕ್ಖಿಯಂ। ಖಿಜ್ಜತಿ, ಖಿನ್ನೋ, ಅಖಿನ್ನಮತಿ, ಖೇದೋ, ಖೇದಙ್ಗತೋ ಲೋಕಹಿತಾಯ ನಾಥೋ।
ಏತ್ಥ ಖೇದಙ್ಗತೋತಿ ಕಾಯಿಕದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾತಂ ಪರಿಸ್ಸಮಂ ಪತ್ತೋ, ದುಕ್ಖಮನುಭವೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಪದ ಗತಿಯಂ। ಪಜ್ಜತಿ। ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ। ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ। ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ। ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಅಕಮ್ಮಕಮ್ಪಿ ಭವತಿ, ತೇಸಂ ಅಧಮ್ಮೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಪಜ್ಜೋ, ಬ್ಯಗ್ಘಪಜ್ಜೋ, ಸಮ್ಪದಾಯೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ಪಜ್ಜೋತಿ ಮಗ್ಗೋ। ಬ್ಯಗ್ಘಪಜ್ಜೇ ಸದ್ದುಲಪಥೇ ಜಾತೋತಿ ಬ್ಯಗ್ಘಪಜ್ಜೋ, ಏವಂನಾಮಕೋ ಕುಲಪುತ್ತೋ। ಸಮ್ಪದಿಯತಿ ಞಾಪಿಯತಿ ಧಮ್ಮೋ ಏತೇನಾತಿ ಸಮ್ಪದಾಯೋ, ಅಕ್ಖಾತಾ।
ವಿದ ಸತ್ತಾಯಂ। ಸತ್ತಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಕಾರೋ। ವಿಜ್ಜತಿ, ಸಂವಿಜ್ಜತಿ। ಜಾತವೇದೋ, ವಿಜ್ಜಾ, ಅವಿಜ್ಜಾ, ವಿದಿತೋ।
ತತ್ಥ ಜಾತವೇದೋತಿ ಅಗ್ಗಿ। ಸೋ ಹಿ ಜಾತೋವ ವೇದಯತಿ ಧೂಮಜಾಲುಟ್ಠಾನೇನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಜಾತವೇದೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವಿಜ್ಜಾತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಂ ವಿದಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ವಿಜ್ಜಾ, ಞಾಣಂ। ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಖನ್ಧಾನಂ ರಾಸಟ್ಠಂ, ಆಯತನಾನಂ ಆಯತನಟ್ಠಂ, ಧಾತೂನಂ ಸುಞ್ಞಟ್ಠಂ, ಸಚ್ಚಾನಂ ತಥಟ್ಠಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠಂ ಅವಿದಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ। ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಪೀಳನಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಅತ್ಥಂ ಅವಿದಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಮೋಹೋ।
ಮದ ಉಮ್ಮಾದೇ। ಉಮ್ಮಾದೋ ನಾಮ ಮುಯ್ಹ ನಂ ವಾ ಸತಿವಿಪ್ಪವಾಸೋ ವಾ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಖೇಪೋ ವಾ। ಮಜ್ಜತಿ, ಪಮಜ್ಜತಿ। ಮತ್ತೋ, ಸುರಾಮದಮತ್ತೋ। ಮತ್ತೋ ಅಹಂ ಮಹಾರಾಜ। ಪುತ್ತಮಂಸಾನಿ ಖಾದಯಿಂ। ಮತ್ತಹತ್ಥೀ, ಪಮತ್ತೋ, ಉಮ್ಮತ್ತೋ।
ಅಪ್ಪಮಾದೋ
ಅಪ್ಪಮತ್ತಾ ನ ಮಿಯ್ಯನ್ತಿ, ಯೇ ಪಮತ್ತಾ ಯಥಾ ಮತಾ॥
ಮಿದ ಸಿನೇಹನೇ। ಮೇಜ್ಜತಿ। ಮೇತ್ತಾ, ಮೇತ್ತಿ, ಮಿತ್ತಂ, ಮಿತ್ತೋ।
ಅನ್ತರಧಾ ಅದಸ್ಸನೇ। ಅನ್ತರಪುಬ್ಬೋ ಧಾಧಾತು ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ಅದಸ್ಸನೇ ವತ್ತತಿ। ಅನ್ತರಧಾಯತಿ। ಅನ್ತರಧಾನಂ, ಅನ್ತರಧಾಯನ್ತೋ। ಸಾ ದೇವತಾ ಅನ್ತರಹಿತಾ। ಅನ್ತರಾಪಿಧಾಯತಿ।
ಬುಧ ಅವಗಮನೇ। ಅವಗಮನಂ ಜಾನನಂ। ಬುಜ್ಝತಿ, ಬುದ್ಧೋ, ಬುದ್ಧಿ, ಬುದ್ಧಂ, ಬೋಧೋ, ಬೋಧಿ। ಬುಜ್ಝಿತಾ ಸಚ್ಚಾನಿ। ಸಕಲಂ ಬುದ್ಧೋ, ಬುದ್ಧವಾ, ವಿಬೋಧೇತಿ, ಬೋಧೇತಾ, ಬುದ್ಧೋ, ವಿಬುದ್ಧೋ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ।
ತತ್ರ ಬುದ್ಧೋತಿ ಬುಜ್ಝಿತಾ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಬೋಧೇತಾ ಪಜಾಯಾತಿ ಬುದ್ಧೋ। ಅಥ ವಾ ಪಾರಮಿತಾಪರಿಭಾವಿತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಞೇಯ್ಯಂ ಅಬುಜ್ಝೀತಿ ಬುದ್ಧೋ। ಕೇಚಿ ಪನ ಕಮ್ಮೇನಪಿ ಬುದ್ಧಸದ್ದಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಂ ಇಚ್ಛನ್ತಾ ಏವಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಕರೋನ್ತಿ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವತ ಸೋ ಭಗವಾತಿ ಅಧಿಗತಗುಣವಿಸೇಸೇಹಿ ಖೀಣಾಸವೇಹಿ ಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬೋತಿ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ। ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಬುದ್ಧೀತಿ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಬುದ್ಧಿ। ಏವಂ ಬುದ್ಧಂ ಬೋಧೋ ಬೋಧಿ ಚ। ಅಥ ವಾ ಬುಜ್ಝನಂ ಬುದ್ಧಿ। ಏವಂ ಬೋಧೋ ಬೋಧಿ ಚ, ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಪಞ್ಞಾಯಾಧಿವಚನಂ।
ಇದಾನಿ ಬೋಧಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಂ ವದಾಮ। ಬೋಧೀತಿ ಹಿ ರುಕ್ಖೋಪಿ ಮಗ್ಗೋಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ಏವಂಪಣ್ಣತ್ತಿಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಬೋಧಿರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಪಠಮಾಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಅನ್ತರಾ ಚ ಬೋಧಿಂ ಅನ್ತರಾ ಚ ಗಯ’’ನ್ತಿ ಚ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ರುಕ್ಖೋ ಬೋಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಚತೂಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಞಾಣ’’ನ್ತಿ
ಅತ್ರಿದಂ ವುಚ್ಚತಿ –
ರುಕ್ಖೇ ಮಗ್ಗೇ ಚ ನಿಬ್ಬಾನೇ, ಞಾಣೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯ ಚ।
ತಥಾ ಪಣ್ಣತ್ತಿಯಞ್ಚೇವ, ಬೋಧಿಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ॥
ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಬುಜ್ಝಿತಾ, ಬೋಧೇತೀತಿ ಬೋಧೇತಾ।
ಏತ್ಥ ಚ ಕೋಚಿ ಪಯೋಗೋ ತುಮನ್ತಾದೀನಿ ಚ ರೂಪಾನಿ ವುಚ್ಚನ್ತೇ – ‘‘ಗುಯ್ಹಮತ್ಥಮಸಮ್ಬುದ್ಧಂ, ಸಮ್ಬೋಧಯತಿ ಯೋ ನರೋ। ಪರಂ ಸಮ್ಬುದ್ಧುಮರಹತಿ। ಬುಜ್ಝಿತುಂ, ಬುದ್ಧುಂ, ಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ, ಬುಜ್ಝಿತ್ವಾನ, ಬುಜ್ಝಿತುನ, ಬುದ್ಧಿಯ, ಬುದ್ಧಿಯಾನ, ಬುದ್ಧಾ, ಬುದ್ಧಾನ’’ ಇತಿ ಭವನ್ತಿ।
ತತ್ರ ಅಸಮ್ಬುದ್ಧನ್ತಿ ಪರೇಹಿ ಅಞ್ಞಾತಂ, ‘‘ಅಸಮ್ಬೋಧ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಪರೇಸಂ ಬೋಧೇತುಂ ಅಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮ್ಬುದ್ಧುನ್ತಿ ಸಂಬುಜ್ಝಿತುಂ। ಬುದ್ಧಾತಿ ಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ, ಏವಂ ಬುದ್ಧಾನಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ।
ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದೇ ‘ಬೋಧಿಮಗ್ಗೇನ ಬುಧ್ವಾ’ತಿ ಚ, ‘‘ಬುಧ್ವಾ ಬೋಧಿತಲೇ ಯಮಾಹ ಸುಗತೋ’ತಿ ಚ ಧಕಾರವಕಾರಸಞ್ಞೋಗವತೋ ಪದಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ತ್ವಾಪಚ್ಚಯನ್ತಭಾವತೋ ಚ ಧಕಾರವಕಾರಸಂಯೋಗವಸೇನ ‘‘ಬುಧ್ವಾ’’ತಿ ಪದಸಿದ್ಧಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಪದರೂಪಸ್ಸ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಅದಸ್ಸನತೋ ಚ, ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಅನನುಕೂಲತಾಯ ಚ, ಪರಿಸುದ್ಧೇ ಚ ಪೋರಾಣಪೋತ್ಥಕೇ ವಕಾರಸಂಯೋಗವಿಗತಸ್ಸ ‘‘ಬೋಧಿಮಗ್ಗೇನ ಬುದ್ಧಾ’’ತಿಚ, ‘‘ಬುದ್ಧಾ ಬೋಧಿತಲೇ’’ತಿ ಚ ಪದಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ನ ತಾದಿಸೋ ಪಾಠೋ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಅನುಕೂಲೋ ಹೋತೀತಿ। ನ ಹಿ ಬುದ್ಧವಚನೇ ವಸ್ಸಸತಮ್ಪಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಪರಿಯೇಸನ್ತಾ ತಾದಿಸಂ ವಕಾರಧಕಾರಸಞ್ಞೋಗಪದಂ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಏವಂ ‘‘ಬುಧ್ವಾ’’ತಿ ಪದರೂಪಸ್ಸ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಅನನುಕೂಲತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ತಞ್ಹಿ ಸಕ್ಕಟಗನ್ಥೇ ಕತಪರಿಚಯಭಾವೇನ ವಞ್ಚಿತೇಹಿ ವಿದೂಹಿ ಇಚ್ಛಿತಂ, ನ ಸದ್ಧಮ್ಮನೀತಿವಿದೂಹಿ। ಏತ್ಥ ಇಮಾನಿ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ –
ಕೋ ಮಂ ವಿದ್ಧಾ ನಿಲೀಯತಿ। ಲದ್ಧಾ ಮಚ್ಚೋ ಯದಿಚ್ಛತಿ। ಲದ್ಧಾನ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯಂ ವಿಸೇಸಂ, ಅದಸ್ಸನಂ ಮಚ್ಚುರಾಜಸ್ಸ ಗಚ್ಛೇ।
ಉಮ್ಮಾದನ್ತಿಮಹಂ ದಿಟ್ಠಾ, ಆಮುಕ್ಕಮಣಿಕುಣ್ಡಲಂ।
ನ ಸುಪಾಮಿ ದಿವಾರತ್ತಿಂ, ಸಹಸ್ಸಂವ ಪರಾಜಿತೋ’’ತಿ।
ತತ್ಥ ವಿದ್ಧಾತಿ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ। ಲದ್ಧಾತಿ ಲಭಿತ್ವಾ। ಲದ್ಧಾನಾತಿ ಲಭಿತ್ವಾನ। ದಿಟ್ಠಾತಿ ದಿಸ್ವಾ। ಇತಿ ‘‘ವಿದ್ಧಾ ಲದ್ಧಾ ಲದ್ಧಾನ ದಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ಪದಾನಿ ತ್ವಾಪಚ್ಚಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಗತಾನಿಪಿ ಸಞ್ಞೋಗವಸೇನ ವಕಾರಪಟಿಬದ್ಧಾನಿ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಬುದ್ಧಾ ಬುದ್ಧಾನ’’ ಇಚ್ಚೇತಾನಿಪಿ ‘‘ಲದ್ಧಾ ಲದ್ಧಾನ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ವಿಯ ಪರಿಹೀನವಕಾರಸಞ್ಞೋಗಾನಿ ಏವ ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ। ಯೇ ‘‘ಬುಧ್ವಾ’’ತಿ ರೂಪಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಪಠನ್ತಿ ಚ, ಮಞ್ಞೇ ತೇ ತ್ವಾಪಚ್ಚಯೋ ವಞ್ಚೇತಿ, ತೇನ ತೇ ವಞ್ಚನಂ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾದಿಸಂ ರೂಪಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋ ಸದ್ದನೀತಿಯಂ ಸದ್ದವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋಯೇವ ಆಯಸ್ಮನ್ತೇಹಿ ಸಾರತೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬೋ।
ಬುಧ ಬೋಧನೇ। ಸಕಮ್ಮಕಾಕಮ್ಮಕೋಯಂ ಧಾತು। ತಥಾ ಹಿ ಬೋಧನಸದ್ದುಚ್ಚಾರಣೇನ ಜಾನನಂ ವಿಕಸನಂ ನಿದ್ದಕ್ಖಯೋ ಚ ಗಹಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಬುಧ ಞಾಣೇ, ಬುಧ ವಿಕಸನೇ, ಬುಧ ನಿದ್ದಕ್ಖಯೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಬುಜ್ಝತಿ ಭಗವಾ, ಧಮ್ಮೇ ಬುಜ್ಝತಿ, ಪಬುಜ್ಝತಿ, ಪದುಮಂ ಬುಜ್ಝತಿ। ಪುರಿಸೋ ಬುದ್ಧೋ, ಪಬುದ್ಧೋ, ಬೋಧತಿ, ಪಬೋಧತಿ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ।
ಸಂಧಾ ಸನ್ಧಿಮ್ಹಿ। ಸಂಪುಬ್ಬೋ ಧಾಧಾತು ಸನ್ಧಿಮ್ಹಿ ವತ್ತತಿ। ನೇವಸ್ಸ ಮದ್ದೀ ಭಾಕುಟಿ, ನ ಸನ್ಧಿಯತಿ ನ ರೋದತಿ। ನ ಸನ್ಧಿಯತೀತಿ ಇದಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಪಕರಣೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ ದಿವಾದಿರೂಪಂ।
ಧನು ಯಾಚನೇ। ಮಾತಾ ಹಿ ತವ ಇರನ್ಧತಿ, ವಿಧರಸ್ಸ ಹದಯಂ ಧನಿಯ್ಯತಿ। ಇದಮ್ಪಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ ದಿವಾದಿರೂಪಂ।
ಧೀ ಅನಾದರೇ। ಧೀಯತೇ। ಧೀನೋ।
ಯುಧ ಸಮ್ಪಹಾರೇ। ಯುಜ್ಝತಿ। ಯೋಧೋ, ಯುದ್ಧಂ, ಚರಣಾಯುಧೋ, ಯಕಾರಸ್ಸ ವಕಾರಭಾವೇ ‘‘ಆವುಧ’’ನ್ತಿ ರೂಪಂ। ತತ್ರ ಚರಣಾಯುಧೋತಿ ಕುಕ್ಕುಟೋ।
ಕುಧ ಕೋಪೇ। ಕುಜ್ಝತಿ। ಕೋಧೋ, ಕುಜ್ಝನಾ, ಕುಜ್ಝಿತತ್ತಂ। ಕುದ್ಧೋ ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಕುದ್ಧೋ ಧಮ್ಮಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ।
ಸುಧ ಸೋಚೇಯ್ಯೇ। ಸೋಚೇಯ್ಯಂ ಸುಚಿಭಾವೋ। ಸುಜ್ಝತಿ। ಸುದ್ಧಿ, ವಿಸುದ್ಧಿ, ಸುಜ್ಝನಂ, ಸುದ್ಧೋ, ವಿಸುದ್ಧೋ, ಪರಿಸುದ್ಧೋ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ಸೋಧೇತಿ, ಸೋಧಕೋ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ।
ಸಿಧು ಸಂರಾಧನೇ। ಸಿಜ್ಝತಿ। ಸಿದ್ಧಿ।
ರಧ ಹಿಂಸಾಯಂ। ರಜ್ಝತಿ, ವಿರಜ್ಝತಿ, ಅಪರಜ್ಝತಿ। ಅಪರಾಧೋ।
ರಾಧ ಸಾಧ ಸಂಸಿದ್ಧಿಯಂ। ರಾಧಯತಿ, ಸಾಧಯತಿ। ಆರಾಧನಂ, ಸಾಧನಂ। ಸಪರಹಿತಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ಸಾಧು, ಸಪ್ಪುರಿಸೋ। ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಸಾಧೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಾಧು, ಲದ್ಧಕಂ ಸುನ್ದರಂ ದಾನಸೀಲಾದಿ।
ವಿಧ ವಿಜ್ಝನೇ। ವಿಜ್ಝತಿ। ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ। ಖಣ ವಿದ್ಧ, ವಿಧು, ವಿಜ್ಝನಕೋ, ವಿದ್ಧೋ, ಪಟಿವಿದ್ಧೋ, ವಿಜ್ಝನಂ, ವೇಧೋ, ಪಟಿವೇಧೋ, ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ, ವಿದ್ಧಾ, ವಿದ್ಧಾನ। ಕೋ ಮಂ ವಿದ್ಧಾ ನಿಲೀಯತಿ।
ಇಧ ವುದ್ಧಿಯಂ। ಇಜ್ಝತಿ, ಸಮಿಜ್ಝತಿ। ಇದ್ಧಿ, ಇಜ್ಝನಂ, ಸಮಿಜ್ಝನಂ, ಇದ್ಧೋ। ತತ್ಥ ಇದ್ಧೀತಿ ಇಜ್ಝನಂ ಇದ್ಧಿ। ಇಜ್ಝನ್ತಿ ವಾ ಸತ್ತಾ ಏತಾಯ ಇದ್ಧಾ ವುದ್ಧಾ ಉಕ್ಕಂಸಗತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇದ್ಧಿ।
ಗಿಧು ಅಭಿಕಙ್ಖಾಯಂ। ಗಿಜ್ಝತಿ, ಗಿಜ್ಝೋ। ಗದ್ಧೋ। ಗದ್ಧಬಾಧಿಪುಬ್ಬೋ। ಕಾಮಗಿದ್ಧೋ ನ ಜಾನಾಸಿ। ಗೇಧೋ।
ರುಧಿ ಆವರಣೇ। ರುಜ್ಝತಿ, ವಿರುಜ್ಝತಿ, ಪಟಿವಿರುಜ್ಝತಿ। ವಿರೋಧಕೋ, ವಿರುದ್ಧೋ। ರೋಧೋ, ವಿರೋಧೋ, ಪಟಿವಿರೋಧೋ, ಅನುವಿರೋಧೋ।
ಅನುವಿಧಾ ಅನುಕರಣೇ। ಅನುವಿಪುಬ್ಬೋ ಧಾಧಾತು ಅನುಕ್ರಿಯಾಯಂ ವತ್ತತಿ। ಪುರಿಸೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಕ್ರಿಯಂ ಅನುವಿಧೀಯತಿ ತತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ –
ದೂಸಿತೋ ಗಿರಿದತ್ತೇನ, ಹಯೋ ಸಾಮಸ್ಸ ಪಣ್ಡವೋ।
ಪೋರಾಣಂ ಪಕತಿಂ ಹಿತ್ವಾ, ತಸ್ಸೇವಾನುವಿಧೀಯತೀ’’ತಿ॥
ಇದಮ್ಪಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ ದಿವಾದಿರೂಪಂ।
ಅನುರುಧ ಕಾಮೇ। ಕಾಮೋ ಇಚ್ಛಾ। ಅನುಪುಬ್ಬೋ ರುಧಧಾತು ಇಚ್ಛಾಯಂ ವತ್ತತಿ। ಅನುರುದ್ಧೋ, ಅನುರೋಧೋ। ಅನುಸ್ಮಾತಿ ಕಿಂ ವಿರೋಧೋ।
ತತ್ಥ ಅನುರುದ್ಧೋತಿ ಅನುರುಜ್ಝತಿ ಪಣೀತಂ ಪಣೀತಂ ವತ್ಥುಂ ಕಾಮೇತೀತಿ ಅನುರುದ್ಧೋ। ಅನುರೋಧೋತಿ ಅನುಕೂಲತಾ। ಅಯಂ ಪಾಳಿ ‘‘ಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಲಾಭಂ ಅನುರುಜ್ಝತಿ, ಅಲಾಭೇ ಪಟಿವಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ।
ಬ್ಯಧ ತಾಳನೇ। ಬ್ಯಜ್ಝತಿ। ಬ್ಯಾಧೋ। ಬ್ಯಾಧೋತಿ ಲುದ್ಧೋ। ತಂ ತಂ ಮಿಗಂ ಬ್ಯಜ್ಝತಿ ತಾಳೇತಿ ಹಿಂಸತೀತಿ ಬ್ಯಾಧೋ।
ಗುಧ ಪರಿವೇಠನೇ। ಗುಜ್ಝತಿ। ಗೋಧಾ।
ಮನ ಞಾಣೇ। ಮಞ್ಞತಿ, ಅವಮಞ್ಞತಿ, ಅತಿಮಞ್ಞತಿ। ಸೇಯ್ಯಾದಿವಸೇನ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಮಾನೋ। ‘‘ಮಞ್ಞನಾ, ಮಞ್ಞಿತತ್ತಂ, ಮಾನೋ, ಅಹಙ್ಕಾರೋ, ಉನ್ನತಿ, ಕೇತು, ಪಗ್ಗಹೋ, ಅವಲೇಪೋ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯಾ।
ಜನ ಜನನೇ। ಸಕಮ್ಮಕೋಯಂ ಧಾತು। ‘‘ಜಞ್ಞತೀ’’ತಿಮಸ್ಸ ರೂಪಂ, ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾರಿತೇ – ಜನೇಸಿ ಫುಸ್ಸತೀ ಮಮಂ। ಜನಯತಿ, ಸುಖಂ ಜನೇತಿ, ಜನಯತೀತಿ ಜನಕೋ, ಪಿತಾ, ಯೋ ಕೋಚಿ ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಾ। ಪುಥು ಕಿಲೇಸೇ ಜನೇತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ। ತತ್ಥ ‘‘ಜನೇತಿ ಜನಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ಚುರಾದಿಗಣಂ ಪತ್ವಾ ಸುದ್ಧಕತ್ತುರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಕರೋತೀತಿ ಹಿ ತೇಸಂ ಅತ್ಥೋ। ಹೇತುಕತ್ತುವಸೇನಪಿ ತದತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ ‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀ’’ತಿ।
ಜನೀ ಪಾತುಭಾವೇ। ಈಕಾರನ್ತೋಯಂ ಅಕಮ್ಮಕೋ ಧಾತು, ವಿಪುಬ್ಬೋ ಚೇ, ಸಕಮ್ಮಕೋ। ಪುತ್ತೋ ಜಾಯತಿ, ಜಾತೋ। ಪುಥು ಕಿಲೇಸಾ ಜಾಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ। ಜನನಂ ಜಾತಿ, ‘‘ಸಞ್ಜಾತಿ, ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ಖನ್ಧಾನಂ ಪಾತುಭಾವೋ’’ತಿ ಪರಿಯಾಯಾ। ಇತ್ಥೀ ಪುತ್ತಂ ವಿಜಾಯತಿ, ಇತ್ಥೀ ಪುತ್ತಂ ವಿಜಾತಾ। ಸೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಜಾತಮಾತುಯಾಪಿ ಅಮನಾಪೋ। ಉಪವಿಜಞ್ಞಾ ಇತ್ಥೀ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ಜಾಪೇತಿ, ಜಾಪಯತಿ। ಅತ್ಥಜಾಪಿಕಾ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ।
ಹನ ಹಿಂಸಾಯಂ। ಇಧ ಹಿಂಸಾವಚನೇನ ಘಟ್ಟನಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಸದ್ದೋ ಸೋತಮ್ಹಿ ಹಞ್ಞತಿ। ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ। ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ವೋಹಾರೋ ಲೋಕಿಲೇ ಸೋತೇ ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ। ಇಮಾನಿ ಕತ್ತುಪದಾನಿ। ಭೂವಾದಿಗಣಂ ಪನ ಪತ್ವಾ ‘‘ಲೋಹೇನ ವೇ ಹಞ್ಞತಿ ಜಾತರೂಪಂ, ನ ಜಾತರೂಪೇನ ಹನನ್ತಿ ಲೋಹ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಹಞ್ಞತೀ’’ತಿ ಪದಂ ಕಮ್ಮಪದಂ, ಜಾತರೂಪಂ ಲೋಹೇನ ಕಮ್ಮಾರೇಹಿ ಹಞ್ಞತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಹನನ್ತೀ’’ತಿ ಪದಂ ಕತ್ತುಪದಂ, ಲೋಹಂ ಜಾತರೂಪೇನ ಕಮ್ಮಾರಾ ಹನನ್ತೀತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಹನನಂ ಪಹರಣನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ರೂಪ ರುಪ್ಪನೇ। ರುಪ್ಪನಂ ಕುಪ್ಪನಂ ಘಟ್ಟನಂ ಪೀಳನಂ। ರುಪ್ಪತಿ। ರೂಪಂ, ರುಪ್ಪನಂ। ಇಮಸ್ಸ ಪನ ‘‘ರೂಪ ರೂಪಕ್ರಿಯಾಯ’’ನ್ತಿ ಚುರಾದಿಗಣೇ ಠಿತಸ್ಸ ‘‘ರೂಪೇತಿ ರೂಪಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ರೂಪನ್ತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ರೂಪಂ? ರುಪ್ಪನಟ್ಠೇನ ರೂಪಂ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಕಿಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖವೇ ರೂಪಂ? ರುಪ್ಪತೀತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಸ್ಮಾ ‘ರೂಪ’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕೇನ ರುಪ್ಪತಿ? ಸೀತೇನಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಉಣ್ಹೇನಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಜಿಘಚ್ಛಾಯಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಪಿಪಾಸಾಯಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ಡಂಸಮಕಸವಾತಾತಪಸರೀಸಪಸಮ್ಫಸ್ಸೇನಪಿ ರುಪ್ಪತಿ, ರುಪ್ಪತೀತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಸ್ಮಾ ‘ರುಪ’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ।
ತತ್ಥ ರುಪ್ಪತೀತಿ ಕುಪ್ಪತಿ ಘಟ್ಟಿಯತಿ ಪೀಳಿಯತಿ, ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ವಿಕಾರಾಪತ್ತಿ ಚ ಸೀತಾದಿಸನ್ನಿಪಾತೇ ವಿಸದಿಸರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿಯೇವ। ಏತ್ಥ ಚ ಕುಪ್ಪತೀತಿ ಏತೇನ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ರೂಪಪದಸಿದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಘಟ್ಟಿಯತಿ ಪೀಳಿಯತೀತಿ ಏತೇಹಿ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ। ಕೋಪಾದಿಕ್ರಿಯಾಯೇವ ಹಿ ರುಪ್ಪನಕ್ರಿಯಾತಿ, ಸೋ ಪನ ಕತ್ತುಭೂತೋ ಕಮ್ಮಭೂತೋ ಚ ಅತ್ಥೋ ಭಿಜ್ಜಮಾನೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅಥ ವಾ ರುಪ್ಪತೀತಿ ರೂಪನ್ತಿ ಕಮ್ಮಕತ್ತುತ್ಥೇ ರೂಪಪದಸಿದ್ಧಿ ವುತ್ತಾ। ವಿಕಾರೋ ಹಿ ರುಪ್ಪನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತೇನೇವ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಕಮ್ಮಕತ್ತುತ್ಥೇನ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ಸದ್ದೇನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ತತ್ಥ ಯದಾ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ‘‘ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಪದಂ, ತದಾ ‘‘ಸೀತೇನಾ’’ತಿಆದಿ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ। ಯದಾ ಪನ ‘‘ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಪದಂ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ಕಮ್ಮಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ವಾ, ತದಾ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಕರಣವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ರೂಪಸದ್ದೋ ಖನ್ಧ ಭವ ನಿಮಿತ್ತ ಪಚ್ಚಯ ಸರೀರ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಾದೀಸು ಅತ್ಥೇಸು ವತ್ತತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇ ವತ್ತತಿ। ‘‘ರೂಪೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ರೂಪಭವೇ। ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಅರೂಪಸಞ್ಞೀ ಬಹಿದ್ಧಾರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ
ಖನ್ಧೇ ಭವೇ ನಿಮಿತ್ತೇ ಚ, ಸರೀರೇ ಪಚ್ಚಯೇಪಿ ಚ।
ವಣ್ಣೇ ಸಣ್ಠಾನಆದಿಮ್ಹಿ, ರೂಪಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ॥
ಕುಪ ಕೋಪೇ। ಕುಪ್ಪತಿ। ಕುಪ್ಪನ್ತಿ ವಾತಸ್ಸಪಿ ಏರಿತಸ್ಸ। ಕೋಪೋ, ಪಕೋಪೋ। ವಚೀಪಕೋಪಂ ರಕ್ಖೇಯ್ಯ।
ತಪ ಸನ್ತಾಪೇ। ತಪ್ಪತಿ, ಸನ್ತಪ್ಪತಿ। ಸನ್ತಾಪೋ।
ತಪ ಪೀಣನೇ। ತಪ್ಪತಿ। ತಪ್ಪನಂ।
ದಪ ಹಾಸೇ। ದಪ್ಪತಿ।
ದೀಪ ದಿತ್ತಿಯಂ। ದಿಪ್ಪತಿ। ದೀಪೋ।
ಲುಪ ಅದಸ್ಸನೇ। ಲುಪ್ಪನಂ, ಲೋಪೋ, ಲುತ್ತಿ।
ಖಿಪ ಪೇರಣೇ। ಖಿಪ್ಪತಿ। ಖಿಪ್ಪಂ।
ಲುಭ ಗಿದ್ಧಿಯಂ। ಲುಬ್ಭತಿ। ಅತ್ತನೋಯೇವ ಜಣ್ಣುಕಂ ಓಲುಬ್ಭ ತಿಟ್ಠತಿ। ಲುಬ್ಭನಂ, ಲೋಭೋ, ಲುಬ್ಭಿತ್ವಾ, ಲುಬ್ಭಿತ್ವಾನ, ಲುಬ್ಭಿಯ, ಲುಬ್ಭಿಯಾನ, ಓಲುಬ್ಭಿತ್ವಾ, ಓಲುಬ್ಭಿತ್ವಾನ, ಓಲುಬ್ಭಿಯ, ಓಲುಬ್ಭಿಯಾನ, ಲುಬ್ಭಿತುಂ, ಓಲುಬ್ಭಿತುಂ।
ತತ್ಥ ಲೋಭೋತಿ ಲುಬ್ಭನ್ತಿ ತೇನ ಸತ್ತಾ, ಸಯಂ ವಾ ಲುಬ್ಭತಿ, ಲುಬ್ಭನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ತನ್ತಿ ಲೋಭೋ। ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಲೋಭೋ ಲುಬ್ಭನಾ
ಖುಭ ಸಞ್ಚಲನೇ। ಖುಬ್ಭತಿ, ಸಂಖುಬ್ಭತಿ। ಖುಬ್ಭಿತ್ಥನಗರಂ। ಸಙ್ಖೋಭೋ। ಕಾರಿತೇ – ಖೋಭೇತಿ, ಖೋಭಯತಿ।
ಸಮು ಉಪಸಮೇ। ಚಿತ್ತಂ ಸಮ್ಮತಿ, ಉಪಸಮ್ಮತಿ, ವೂಪಸಮ್ಮತಿ, ಸಮಣೋ, ಸನ್ತಿ, ಸನ್ತೋ।
ಏತ್ಥ ಸಮಣೋತಿ ಸಮ್ಮತಿ ಸನ್ತಚಿತ್ತೋ ಭವತೀತಿ ಸಮಣೋ। ಕಾರಿತವಸೇನ ಪನ ಕಿಲೇಸೇ ಸಮೇತಿ ಉಪಸಮೇತೀತಿ ಸಮಣೋತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಯಂ ಸಮೇತೀತಿ ಇದಂ ಅರಿಯಂ। ಸಮಯತೀತಿಧ ಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ದ್ವೇ ಕಾರಿತರೂಪಾನಿ।
ಸಮು ಖೇದೇ ನಿರೋಧೇ ಚ। ಖೇದೋ। ಕಿಲಮನಂ। ನಿರೋಧೋ ಅಭಾವಗಮನಂ। ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಕಾಯೋ ಸಮ್ಮತಿ। ಅಗ್ಗಿ ಸಮ್ಮತಿ। ಸನ್ತೋ।
ಸನ್ತಸದ್ದೋ ‘‘ದೀಘಂ ಸನ್ತಸ್ಸ ಯೋಜನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಕಿಲನ್ತಭಾವೇ ಆಗತೋ। ‘‘ಅಯಞ್ಚ ವಿತಕ್ಕೋ ಅಯಞ್ಚ ವಿಚಾರೋ ಸನ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ ಸಮಿತಾ’’ತಿಆದೀಸು ನಿರುದ್ಧಭಾವೇ। ‘‘ಅಧಿಗತೋ ಖೋ ಮ್ಯಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಗಮ್ಭೀರೋ ದುದ್ದಸೋ ದುರನುಬೋಧೋ ಸನ್ತೋ ಪಣೀತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಸನ್ತಞಾಣಗೋಚರತಾಯಂ। ‘‘ಉಪಸನ್ತಸ್ಸ ಸದಾ ಸತೀಮತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಕಿಲೇಸವೂಪಸಮೇ। ‘‘ಸನ್ತೋ ಹವೇ ಸಬ್ಭಿ ಪವೇದಯನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಸಾಧೂಸು। ‘‘ಪಞ್ಚಿಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ ಮಹಾಚೋರಾ ಸನ್ತೋ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಾ’’ತಿಆದೀಸು ಅತ್ಥಿಭಾವೇ। ಏತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –
‘‘ಕಿಲನ್ತತ್ತೇ
ಕಿಲೇಸೂಪಸಮೇ ಚೇವ, ಅತ್ಥಿಭಾವೇ ಚ ಸಾಧುಸು।
ಇಮೇಸು ಛಸು ಠಾನೇಸು, ಸನ್ತಸದ್ದೋ ಪನಾಗತೋ’’ತಿ॥
ದಮು ದಮನೇ। ದಮ್ಮತಿ। ದನ್ತೋ, ದಮೋ, ದಮನಂ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ದಮೇತಿ, ದಮಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ।
ತತ್ಥ ದಮೋತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಾದೀನಂ ಏತಂ ನಾಮಂ। ‘‘ಸಚ್ಚೇನ ದನ್ತೋ ದಮಸಾ ಉಪೇತೋ। ವೇದನ್ತಗೂ ವುಸಿತಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ‘‘ದಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ‘‘ಯದಿ ಸಚ್ಚಾ ದಮಾ ಚಾಗಾ, ಖನ್ತ್ಯಾ ಭಿಯ್ಯೋಧ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಞಾ ‘‘ದಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ‘‘ದಾನೇನ ದಮೇನ ಸಂಯಮೇನ ಸಚ್ಚವಜ್ಜೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ‘‘ದಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ದಮುಪಸಮೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಖನ್ತಿ ‘‘ದಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ। ಇಚ್ಚೇವಂ –
‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ಪಞ್ಞಾ, ಖನ್ತಿ ಚಾಪಿ ಉಪೋಸಥೋ।
ಇಮೇ ಅತ್ಥಾ ಪವುಚ್ಚನ್ತಿ, ದಮಸದ್ದೇನ ಸಾಸನೇ’’ತಿ॥
ಯಾ ಗತಿಪಾಪುಣೇಸು। ಯಾಯತಿ, ಯಾಯನ್ತಿ। ಪರಿಯಾಯೋ। ಯಾಯಮಾನೋ ಮಹಾರಾಜಾ, ಅದ್ದಾ ಸೀದನ್ತರೇ ನಗೇ। ಯಾಯನ್ತೋ। ಯಾಯನ್ತಮನುಯಾಯತಿ। ಯಾತಾನುಯಾಯೀ। ಯಾಯಿತುಂ, ಯಾಯಿತ್ವಾ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ।
ಏತ್ಥ ಪರಿಯಾಯಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ವುಚ್ಚತೇ, ಪರಿಯಾಯಸದ್ದೋ ವಾರದೇಸನಾಕಾರಣೇಸು ಸಮನ್ತತೋ ಗನ್ತಬ್ಬಟ್ಠಾನೇ ಚ ಸದಿಸೇ ಚ ವತ್ತತಿ। ‘‘ಕಸ್ಸ ನು ಖೋ ಆನನ್ದ ಅಜ್ಜ ಪರಿಯಾಯೋ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ಓವದಿತು’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಹಿ ವಾರೇ ವತ್ತತಿ। ‘‘ಮಧುಪಿಣ್ಡಿಕಪರಿಯಾಯೋತಿನಂ ಧಾರೇಹೀ’’ತಿಆದೀಸು ದೇಸನಾಯಂ। ‘‘ಇಮಿನಾಪಿ ಖೋ ತೇ ರಾಜಞ್ಞ ಪರಿಯಾಯೇನ ಏವಂ ಹೋತೂ’’ತಿಆದೀಸು ‘‘ಕೋಪಸದ್ದೋ ಖೋಭಪರಿಯಾಯೋ’’ತಿಆದೀಸು ಸದಿಸೇ ವತ್ತತಿ। ಇಚ್ಚೇವಂ –
ಪರಿಯಾಯರವೋ ವಾರ-ದೇಸನಾಕಾರಣೇಸು ಚ।
ಸಮನ್ತತೋವ ಗನ್ತಬ್ಬ-ಟ್ಠಾನೇ ಚ ಸದಿಸೇ ಸಿಯಾ॥
ರಿ ವಸನೇ। ರಿಯತಿ।
ವಿಲೀ ವಿಲೀನಭಾವೇ। ಸಪ್ಪಿ ವಿಲೀಯತಿ। ಕಾರಿತೇ ವಿಲಾಪಯತಿ।
ವಾ ಗತಿಗನ್ಧನೇಸು। ವಾಯತಿ। ವಾಯೋ, ವಾತೋ।
ಸಿವು ತನ್ತಸನ್ತಾನೇ। ಸಿಬ್ಬತಿ, ಸಂಸಿಬ್ಬತಿ। ಸಿಬ್ಬಂ, ಸಿಬ್ಬನ್ತೋ। ಕಾರಿತೇ – ಸಿಬ್ಬೇತಿ, ಸಿಬ್ಬಯತಿ, ಸಿಬ್ಬಾಪೇತಿ, ಸಿಬ್ಬಾಪಯತಿ।
ಸಿವು ಗತಿಸೋಸನೇಸು। ಸಿಬ್ಬತಿ।
ಧಿವು ಖಿವು ನಿದಸ್ಸನೇ। ಧಿಬ್ಬತಿ। ಖಿಬ್ಬತಿ।
ಸಾ ತನುಕರಣೇ। ಸಿಯತಿ, ಸಿಯನ್ತಿ।
ಸಾ ಅನ್ತಕಮ್ಮನಿ। ಸಿಯತಿ ಅನವಸೇಸತೋ ಮಾನಂ ಸಿಯತಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತೀತಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೋ ಮಾನಸನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ।
ಸಾ ಅಸ್ಸಾದನೇ। ರಸಂ ಸಾಯತಿ। ಸಾಯಿತಂ, ಸಾಯನಂ।
ಸಿ ಪಾಣಿಪ್ಪಸವೇ। ಸೂಯತಿ, ಪಸೂಯತಿ। ಪಸೂತಾ ಗಾವೀ।
ಕುಸು ಹರಣದಿತ್ತೀಸು। ಕುಸಯತಿ।
ಸಿಲಿಸ ಆಲಿಙ್ಗನೇ। ಸಿಲಿಸ್ಸತಿ। ಸಿಲೇಸೋ।
ಕಿಲಿಸ ಉಪತಾಪೇ। ಕಿಲಿಸ್ಸತಿ, ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸತಿ। ಕಿಲೇಸೋ, ಸಂಕಿಲೇಸೋ। ಇಕಾರಲೋಪೇ ಕ್ಲಿಸ್ಸತಿ ಕ್ಲೇಸೋ ಕಿಲಿಸಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚತಿ, ಕಿಲಿಟ್ಠವತ್ಥಂ ಪರಿದಹತಿ। ‘‘ಚಿತ್ತೇನ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠೇನ, ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ ಮಾಣವಾ’’ತಿಆದೀಸು ಧಾತೂನಂ ಅನೇಕತ್ಥತಾಯ।
ಮಸ ಅಪ್ಪೀಭಾವೇ ಖಮಾಯಞ್ಚ। ಮಸ್ಸತಿ।
ಲೀಸ ಅಪ್ಪೀಭಾವೇ। ಲಿಸ್ಸತಿ। ಲೇಸೋ। ‘‘ಲಿಸ ಲೇಸನೇ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ ಆಚರಿಯಾ।
ತಸ ಪಿಪಾಸಾಯಂ। ತಸ್ಸತಿ, ಪರಿತಸ್ಸತಿ। ಪರಿತಸ್ಸನಾ, ತಸಿಣಾ, ತಸಿತೋ।
ದುಸ ದೋಸನೇ। ದುಸ್ಸತಿ। ದೋಸೋ, ದೋಸನಂ, ದೋಸಿತೋ।
ದುಸ ಅಪ್ಪೀತಿಯಂ। ದುಸ್ಸತಿ, ಪದುಸ್ಸತಿ। ದೋಸೋ, ಪದೋಸೋ, ದುಟ್ಠೋ, ಪದುಟ್ಠೋ, ದೂಸಕೋ, ದೂಸಿತೋ, ದೂಸನಾ।
ಅಸು ಖೇಪೇ। ಖೇಪೋ ಖಿಪನಂ। ಅಸ್ಸತಿ। ನಿರಸ್ಸತಿಆದಿಯತಿ ಚ ಧಮ್ಮಂ। ಇಸ್ಸಾಸೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ನಿರಸ್ಸತೀತಿ ಛಡ್ಡೇತಿ ಸತ್ಥಾರಂ ತಥಾ ಧಮ್ಮಕ್ಖಾನಾದೀನಿ। ಇಸ್ಸಾಸೋತಿ ಉಸುಂ ಅಸ್ಸತಿ ಖಿಪತೀತಿ ಇಸ್ಸಾಸೋ, ಧನುಗ್ಗಹೋ।
ಯಸು ಪಯತನೇ। ಯಸ್ಸತಿ। ನಿಯಸಕಮ್ಮಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ಯೇನ ವಿನಯಕಮ್ಮೇನ ‘‘ನಿಸ್ಸಾಯ ತೇ ವತ್ಥಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ನಿಯಸ್ಸಿಯತಿ ಭಜಾಪಿಯತೀತಿ ನಿಯಸೋ ಬಾಲಂ, ತಂ ನಿಯಸಕಮ್ಮಂ ನಾಮ। ‘‘ಕರೋಹಿ ಮೇ ಯಕ್ಖ ನಿಯಸಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ನಿಗ್ಗಹಕಮ್ಮಂ ನಿಯಸಕಮ್ಮಂ ನಾಮ।
ಭಸ್ಸ ಭಸ್ಸನೇ। ಭಸ್ಸತಿ। ಭಸ್ಸಂ, ಭಸ್ಸಕಾರಕೋ।
ವಸ ಸದ್ದೇ। ಸಕುಣೋ ವಸ್ಸತಿ। ಅಧಮೋ ಮಿಗಜಾತಾನಂ, ಸಿಙ್ಗಾಲೋ ತಾತ ವಸ್ಸತಿ। ಮಣ್ಡೂಕೋ ವಸ್ಸತಿ।
ನಸ ಅದಸ್ಸನೇ। ನಸ್ಸನಧಮ್ಮಂ ನಸ್ಸತಿ। ಪನಸ್ಸತಿ। ವಿನಸ್ಸತಿ। ನಸ್ಸ ವಸಲಿ, ಚರ ಪಿರೇ ವಿನಸ್ಸ। ನಟ್ಠೋ, ವಿನಟ್ಠೋ। ಕಾರಿತೇ – ನಾಸೇತಿ, ನಾಸಯತಿ।
ಸುಸ ಸೋಸನೇ। ಪಣ್ಣಂ ಸುಸ್ಸತಿ। ಕಾರಿತೇ – ವಾತೋ ಪಣ್ಣಂ ಸೋಸೇತಿ, ಸೋಸಯತಿ। ಕಮ್ಮೇ – ವಾತೇನ ಪಣ್ಣಂ ಸೋಸಿಯತಿ। ಭಾವೇ ಕ್ರಿಯಾಪದಮಪ್ಪಸಿದ್ಧಂ। ಸೋಸೋ, ಸುಕ್ಖಂ ಕಟ್ಠಂ। ಸುಸ್ಸಂ, ಸುಸ್ಸನ್ತೋ। ಸುಸ್ಸಮಾನೋ ದಹದೋ।
ತುಸ ತುಟ್ಠಿಯಂ। ತುಸ್ಸತಿ, ಸನ್ತುಸ್ಸತಿ। ಸನ್ತುಟ್ಠಿ, ಸನ್ತೋಸೋ, ತೋಸನಂ, ತುಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತುಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ, ತುಸಿತಾ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ತೋಸೇತಿ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ।
ಹಾ ಪರಿಹಾನಿಯಂ। ಹಾಯತಿ, ಪರಿಹಾಯತಿ। ಹಾಯನ್ತಿ ತತ್ಥ ವಳವಾ। ಭಾವೇ ‘‘ಭಯಂ ವಾ ಛಮ್ಭಿತತ್ತಂ ವಾ ಲೋಮಹಂಸೋ ವಾ, ಸೋ ಪಹೀಯಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ರಾಗೋ ಪಹೀಯತೀ’’ತಿ ಚ ರೂಪಂ। ಕಮ್ಮೇ ಕ್ರಿಯಾಪದಮಪ್ಪಸಿದ್ಧಂ। ‘‘ರಾಗೋ ಪಹೀಯತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ‘‘ಹಾ ಚಾಗೇ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಭೂವಾದಿಗಣಿಕಧಾತುಸ್ಸ ರೂಪಂ ‘‘ರಾಗಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿ ಕತ್ತುಪದಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ।
ನಹ ಬನ್ಧನೇ। ನಯ್ಹತಿ। ಉಪನಯ್ಹತಿ। ಸನ್ನಯ್ಹತಿ। ಸನ್ನಾಹೋ। ಸನ್ನದ್ಧೋ।
ಮುಹ ವೇಚಿತ್ತೇ। ಮುಯ್ಹತಿ, ಸಮ್ಮುಯ್ಹತಿ, ಪಮುಯ್ಹತಿ। ಮೋಹೋ, ಪಮೋಹೋ। ಮೂಳ್ಹೋ। ಮೋಮೂಹೋ ಪುರಿಸೋ। ಮೋಮೂಹಂ ಚಿತ್ತಂ। ಕಾರಿತೇ – ಮೋಹೇತಿ। ಪಮೋಹಕೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಮೋಮೂಹೋತಿ ಅವಿಸದತಾಯ ಮೋಮೂಹೋ, ಮಹಾಮೂಳ್ಹೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸಹ ಸುಹ ಸತ್ತಿಯಂ। ಸಯ್ಹತಿ। ಸುಯ್ಹತಿ।
ನ್ಹಾ ಸೋಚೇಯ್ಯೇ। ನ್ಹಾಯತಿ, ಅಪ್ಪಕ್ಖರಾನಂ ಬಹುಭಾವೇ ನಹಾಯತಿ। ನಹಾಯಿತ್ವಾ, ನ್ಹಾಯಿತ್ವಾ। ನಹಾನಂ, ನ್ಹಾನಂ। ಸೀಸಂ ನ್ಹಾತೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಸೀಸಂ ನ್ಹಾತೋತಿ ಸೀಸಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ನ್ಹಾತೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಪೋರಾಣೇಹಿ ಅನುಮತತ್ತಾ।
ಸಿನಿಹ ಪೀತಿಯಂ। ಸಿನಿಯ್ಹತಿ। ಸಿನೇಹಕೋ, ಸಿನೇಹಿತೋ, ಸಿನಿದ್ಧೋ। ಪುತ್ತೇ ಸಿನೇಹೋ ಅಜಾಯಥ। ಇಕಾರಲೋಪೇನ ಸ್ನೇಹೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ನಿಸ್ನೇಹಮಭಿಕಙ್ಖಾಮೀ’’ತಿ ಪಾಳಿ ದಿಸ್ಸತಿ।
ವಿರಿಳ ಲಜ್ಜಾಯಂ ಚೋದನೇ ಚ। ವಿರಿಳಿತೋ। ಲಜ್ಜಾವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಪಸಿದ್ಧೋ, ನ ಚೋದನಾವಸೇನ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ವಿರಿಳಿತೋತಿ ಲಜ್ಜಿತೋ’’ತಿ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣಕಾ ಗರೂ ವದನ್ತಿ ‘‘ಲಜ್ಜನಾಕಾರಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ ಚ।
ದಿವಾದೀ ಏತ್ತಕಾ ದಿಟ್ಠಾ, ಧಾತವೋ ಮೇ ಯಥಾಬಲಂ।
ಸುತ್ತೇಸ್ವಞ್ಞೇಪಿ ಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ, ಗಣ್ಹವ್ಹೋ ಅತ್ಥಯುತ್ತಿತೋತಿ॥
ದಿವಾದಿಗಣೋಯಂ।
ಸ್ವಾದಿಗಣಿಕ
ಸು ಸವನೇ। ‘‘ಸುಣೋತಿ, ಸುಣಾತಿ। ಸುಣಿಂಸು। ಪಟಿಸ್ಸುಣಿ, ಪಟಿಸ್ಸುಣಿಂಸು। ಅಸ್ಸೋಸಿ, ಅಸ್ಸೋಸುಂ। ಪಚ್ಚಸ್ಸೋಸಿ, ಪಚ್ಚಸ್ಸೋಸುಂ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ, ‘‘ಸುಣಿಸ್ಸತಿ, ಸೋಸ್ಸತಿ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಚ ಭವನ್ತಿ। ಅಬ್ಭಾಸವಿಸಯೇ ‘‘ಸುಸ್ಸೂಸತಿ, ಸುಸ್ಸೂಸಾ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ। ಅನಬ್ಭಾಸವಿಸಯೇ – ಸಾವಕೋ, ಸೋತೋ, ಸುಣಂ, ಸುಣನ್ತೋ, ಸುಣಮಾನೋ, ಸುಯ್ಯಮಾನೋ, ಸವನಂ, ಸುತಂ। ಅಸುಯಿತ್ಥಾತಿ ವಾ ಸುತಂ। ಸುತವಾ, ಸೋತಂ, ಸೋಣೋ, ಸುಣಿತುಂ, ಸೋತುಂ। ಸುಣಿತ್ವಾ, ಸುಣಿಯ, ಸುಣಿಯಾನ, ಸುತ್ವಾ, ಸುತ್ವಾನ। ಕಾರಿತೇ – ಸಾವೇತಿ, ಸಾವಯತಿ। ಕಮ್ಮೇ – ಸದ್ದೋ ಸುಯ್ಯತಿ, ಸೂಯತಿ ಚ। ಭಾವೇ ಪದರೂಪಮಪ್ಪಸಿದ್ಧಂ।
ತತ್ಥ ಸಾವಕೋತಿ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೋ, ಸೋ ದುವಿಧೋ ಆಗತಪ್ಫಲೋ ಅನಾಗತಪ್ಫಲೋ ಚ, ತತ್ಥ ಆಗತಪ್ಫಲೋ ಸವನನ್ತೇ ಅರಿಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಜಾತೋತಿ ‘‘ಸಾವಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಇತರೋ ಗರೂನಂ ಓವಾದಂ ಸುಣಾತೀತಿ ‘‘ಸಾವಕೋ’’ತಿ। ಸಾವಕೋ, ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೋ, ಸಿಸ್ಸೋತಿ ಪರಿಯಾಯಾ।
ಏತ್ಥ ಸುತಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಂ ವದಾಮ ಸದ್ಧಿಂ ಸೋತಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೇನ। ಸುತಸದ್ದೋ ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ಅನುಪಸಗ್ಗೋ ಚ ಅನುಪಪದೇನ, ಸುತಸದ್ದೋ ಚ –
ಗಮನೇ ವಿಸ್ಸುತೇ ತಿನ್ತೇ, ನಿಯೋಗೋ’ಪಚಿತೇಪಿ ಚ।
ಸದ್ದೇ ಚ ಸೋತದ್ವಾರಾನು-ಸಾರಞಾತೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ॥
ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸೇನಾಯ ಪಸುತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಗಚ್ಛನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸುತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಸ್ಸತೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಸ್ಸುತಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅವಸ್ಸುತಾ ಅವಸ್ಸುತಸ್ಸ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು ತಿನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಯೇ ಝಾನಪ್ಪಸುತಾ ಧೀರಾ’’ತಿಆದೀಸು ಅನುಯುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ತುಮ್ಹೇಹಿ ಪುಞ್ಞಂ ಪಸುತಂ ಅನಪ್ಪಕ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಉಪಚಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ದಿಟ್ಠಂ ಸುತಂ ಮುತಂ ವಿಞ್ಞಾತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಸದ್ದೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಹೋತಿ ಸುತಧರೋ ಸುತಸನ್ನಿಚಯೋ’’ತಿಆದೀಸು ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರವಿಞ್ಞಾತಧಮ್ಮಧರೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸೋತಸದ್ದೋಪಿ ಅನೇಕತ್ಥಪ್ಪಭೇದೋ। ತಥಾ ಹೇಸ –
ಮಂಸವಿಞ್ಞಾಣಞಾಣೇಸು, ತಣ್ಹಾದೀಸು ಚ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಧಾರಾಯಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ, ಚಿತ್ತಸನ್ತತಿಯಮ್ಪಿ ಚ॥
‘‘ಸೋತಾಯತನಂ ಸೋತಸದ್ದೋ ಮಂಸಸೋತೇ ದಿಸ್ಸತಿ, ‘‘ಸೋತೇನ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣೇ। ‘‘ದಿಬ್ಬಾಯ ಸೋತಧಾತುಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ಞಾಣಸೋತೇ। ‘‘ಯಾನಿ ಸೋತಾನಿ ಲೋಕಸ್ಮಿನ್ತಿ, ಯಾನಿ ಏತಾನಿ ಸೋತಾನಿ ಮಯಾ ಕಿತ್ತಿತಾನಿ ಪಕಿತ್ತಿತಾನಿ ಆಚಿಕ್ಖಿತಾನಿ ದೇಸಿತಾನಿ ಪಞ್ಞಪಿತಾನಿ ಪಟ್ಠಪಿತಾನಿ ವಿವರಿತಾನಿ ವಿಭತ್ತಾನಿ ಉತ್ತಾನೀಕತಾನಿ ಪಕಾಸಿತಾನಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ತಣ್ಹಾಸೋತೋ ದಿಟ್ಠಿಸೋತೋ ಕಿಲೇಸಸೋತೋ ದುಚ್ಚರಿತಸೋತೋ ಅವಿಜ್ಜಾಸೋತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಧಮ್ಮೇಸು। ‘‘ಅದ್ದಸಾ ಖೋ ಭಗವಾ ಮಹನ್ತಂ ದಾರುಕ್ಖನ್ಧಂ ಗಙ್ಗಾಯ ನದಿಯಾ ಸೋತೇನ ವುಯ್ಹಮಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಉದಕಧಾರಾಯಂ। ‘‘ಅರಿಯಸ್ಸೇತಂ ಆವುಸೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಧಿವಚನಂ, ಯದಿದಂ ಸೋತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ। ‘‘ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಸೋತಂ ಪಜಾನಾತಿ ಉಭಯತೋ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ಇಧಲೋಕೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಞ್ಚ ಪರಲೋಕೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಞ್ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು ಚಿತ್ತಸನ್ತತಿಯನ್ತಿ।
ಸೋಣೋತಿ ಸುನಖೋ। ಸೋ ಹಿ ಸಾಮಿಕಸ್ಸ ವಚನಂ ಸುಣಾತೀತಿ ಸೋಣೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಇಮಾನಿ ತದಭಿಧಾನಾನಿ –
ಸುನಖೋ ಸಾರಮೇಯ್ಯೋ ಚ, ಸುಣೋ ಸೂನೋ ಚ ಕುಕ್ಕುರೋ।
ಸೋಣೋ ಸ್ವಾನೋ ಸುವಾನೋ ಚ, ಸಾಳುರೋ ಮಿಗದಂಸನೋ॥
ಸಾ ಸುನಿಧಾತಿ’ಮೇ ಸದ್ದಾ, ಪುಮಾನೇಸು ಪವತ್ತರೇ।
ಸುನಖೀ ಕುಕ್ಕುರೀ ಸೀ’ತಿ, ಇಮೇ ಇತ್ಥೀಸು ವತ್ತರೇ॥
ಸುನಖಾ ಸಾರಮೇಯ್ಯಾತಿ, ಆದಿ ಬಹುವಚೋ ಪನ।
ಪವತ್ತತಿ ಪುಮಿತ್ಥೀಸು, ಅಞ್ಞತ್ರಾಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ।
ಕುಕ್ಕುರೋತಿ
ಮಹಲ್ಲಕೇಪಿ ಸುನಖೇ, ರೂಳ್ಹಿಯಾ ಸಮ್ಪವತ್ತತಿ॥
ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ಕುಕ್ಕುರಜಾತಕೇ ‘‘ಯೇ ಕುಕ್ಕುರಾ ರಾಜಕುಲಮ್ಹಿ ವಡ್ಢಾ, ಕೋಲೇಯ್ಯಕಾ ವಣ್ಣಬಲೂಪಪನ್ನಾ’’ತಿಇಮಸ್ಮಿಂಪದೇಸೇ ಏವಮತ್ಥಂ ವಣ್ಣಯಿಂಸು ‘‘ಯೇ ಕುಕ್ಕುರಾತಿ ಯೇ ಸುನಖಾ। ಯಥಾ ಹಿ ತರುಣೋಪಿ ಪಸ್ಸಾವೋ ಪೂತಿಮುತ್ತನ್ತಿ ತದಹುಜಾತೋಪಿ ಸಿಙ್ಗಾಲೋ ‘‘ಜರಸಿಙ್ಗಾಲೋ’ತಿ, ಕೋಮಲಾಪಿ ಗಳಾಚೀಲತಾ ‘ಪೂತಿಲತಾ’ತಿ, ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋಪಿ ಕಾಯೋ ‘ಪೂತಿಕಾಯೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಮೇವ ವಸ್ಸಸತಿಕೋಪಿ ಸುನಖೋ ‘ಕುಕ್ಕುರೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮಹಲ್ಲಕಾ ಕಾಯೂಪಪನ್ನಾಪಿ ತೇ ‘ಕುಕ್ಕುರಾ’ತ್ವೇವ ವುತ್ತಾ’’ತಿ।
ಕಿ ಹಿಂಸಾಯಂ। ಕಿಣೋತಿ, ಕಿಣಾತಿ, ಕಿಣನ್ತಿ।
ಸಕ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇ। ಸಮತ್ಥಭಾವೋ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ, ಯಥಾ ದಕ್ಖಿಯಂ। ಸಕ್ಕುಣಾತಿ, ಸಕ್ಕುಣನ್ತಿ। ಅಸಕ್ಖಿ। ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ। ಸಕ್ಕೋ। ಸಕ್ಕೀ।
ಏತ್ಥ ಸಕ್ಕೋತಿ ದೇವರಾಜಾ। ಸೋ ಹಿ ಪರಹಿತಂ ಸಕಹಿತಞ್ಚ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕುಣಾತೀತಿ ಸಕ್ಕೋ। ಅಪಿಚ ಸಕ್ಯಕುಲಜಾತೋ ಯೋ ಕೋಚಿಪಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಥ ಖೋ ಮಹಾನಾಮೋ ಸಕ್ಕೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಭಗವನ್ತಞ್ಚ ಪಿಙ್ಗಿಯೋ ಮಂ ಸಕ್ಕ ಸಮುದ್ಧರಾಹೀತಿ ಆಲಪಿ। ಸಕ್ಯಾ ವತ ಭೋ ಕುಮಾರಾ ಪರಮಸಕ್ಯಾ ವತ ಭೋ ಕುಮಾರಾ’’ತಿ ವಚನಮುಪಾದಾಯ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಕ್ಯಕುಲೇ ಜಾತಾ ‘‘ಸಕ್ಯಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸಾಕಿಯಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸಕ್ಕಾ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಸ್ವಾದಿತ್ತೇಪಿ ಅನೇಕಸ್ಸರಧಾತುತೋ ಏಕೋವ ಉಣಾಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಣು ಣಾಪಚ್ಚಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಖೀ ಖಯೇ। ಖೀಣೋತಿ। ಖೀಣಾತಿ। ಖೀಣಾ ಜಾತಿ। ಖೀಣೋ। ಅಯೋಗಾ ಭೂರಿಸಙ್ಖಯೋ।
ಗೇ ಸದ್ದೇ। ಗಿಣೋತಿ, ಗಿಣಾತಿ।
ಚಿ ಚಯೇ। ಣಕಾರಸ್ಸ ನಕಾರತ್ತಂ। ಪಾಕಾರಂ ಚಿನೋತಿ। ಚಿತಂ ಕುಸಲಂ। ಚೇತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ।
ರು ಉಪತಾಪೇ। ರುಣೋತಿ, ರುಣಾತಿ।
ರಾಧ ಸಾಧ ಸಂಸಿದ್ಧಿಯಂ। ರಾಧುಣಾತಿ। ಸಾಧುಣಾತಿ। ರಾಧನಂ। ಆರಾಧನಂ। ಸಾಧನಂ।
ಪೀ ಪೀತಿಯಂ। ಪೀಣೋತಿ, ಪೀಣಾತಿ। ಪೀತಿ, ಪಿಯೋ।
ಅಪ ಪಾಪುಣೇ ಸಮ್ಭು ಚ। ಪಾಪುಣೋತಿ, ಪಾಪುಣಾತಿ। ಪತ್ತೋ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಸತ್ಥಾ ಪತ್ತೋ। ಸಮ್ಪತ್ತೋ ಯಮಸಾಧನಂ। ಸಮ್ಭುಣಾತಿ, ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಂ ಅಭಿಸಮ್ಭುಣಾತಿ। ಸಮ್ಭುಣನ್ತೋ, ಅಭಿಸಮ್ಭುಣಮಾನೋ।
ತತ್ಥ ಪತ್ತೋತಿ ಪಸದ್ದೋ ಉಪಸಗ್ಗೋ ‘‘ಪಪ್ಪೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಸದ್ದೋ ವಿಯ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಪತ್ತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಾಪುಣೀತಿ ಅತ್ಥೇ ಪಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಅಪಧಾತುಸ್ಸ ಪಕಾರೇ ಲುತ್ತೇ ತಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ದ್ವಿಭಾವೋ ಭವತಿ। ತತ್ಥ ನ ಅಭಿಸಮ್ಭುಣಾತೀತಿ ನ ಸಮ್ಪಾಪುಣಾತಿ, ನ ಸಾಧೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಖಿಪ ಖೇಪೇ। ಖಿಪುಣಾತಿ। ಖಿಪ್ಪಂ। ಖಿಪ್ಪನ್ತಿ ಮಚ್ಛಪಞ್ಜರೋ।
ಆಪ ಬ್ಯಾಪನೇ। ಆಪುಣಾತಿ। ಆಪೋ।
ಮಿ ಪಕ್ಖೇಪನೇ। ಮಿನೋತಿ। ಮಿತ್ತೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ಸಬ್ಬಗುಯ್ಹೇಸು ನಿಮಿಯತಿ ಪಕ್ಖಿಪಿಯತೀತಿ ಮಿತ್ತೋ। ‘‘ಮಿತ್ತೋ ಹವೇ ಸತ್ತಪದೇನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಪನ ವೋಹಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಅತ್ಥವಸೇನ। ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ ಚೇ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಅವಿಸ್ಸಾಸಿಕೋ
ವು ಸಂವರಣೇ। ವುಣೋತಿ, ವುಣಾತಿ, ಸಂವುಣೋತಿ, ಸಂವುಣಾತಿ। ಪಣ್ಡಿತೋ ಸೀಲಸಂವುತೋ।
ಸು ಅಭಿಸವೇ। ಅಭಿಸವೋ ನಾಮ ಪೀಳನಂ ಮನ್ಥನಂ ಸನ್ಧಾನಂ ಸಿನ್ಹಾನಂ ವಾ। ಸುಣೋತಿ, ಸುಣಾತಿ।
ಸಿ ಬನ್ಧನೇ। ಸಿನೋತಿ।
ಸಿ ನಿಸಾನೇ। ಸಿಣೋತಿ, ಸಿಣಾತಿ। ನಿಸಿತಸತ್ಥಂ।
ನ ಹಿ ನೂನಾಯಂ ಸಾ ಖುಜ್ಜಾ, ಲಭತಿ ಜಿವ್ಹಾಯ ಛೇದನಂ।
ಸುನಿಸಿತೇನ ಸತ್ಥೇನ, ಏವಂ ದುಬ್ಭಾಸಿತಂ ಭಣಂ।
ಏತ್ಥ ಭಣನ್ತಿ ಭಣನ್ತೀ।
ವುಸ ಪಾಗಬ್ಬಿಯೇ। ಪಾಗಬ್ಬಿಯಂ ನಾಮ ಕಾಯವಾಚಾಮನೇಹಿ ಪಗಬ್ಬಭಾವೋ। ವುಸುಣಾತಿ।
ಅಸು ಬ್ಯಾಪನೇ। ಅಸುಣಾತಿ। ಅಸ್ಸು।
ಹಿ ಗತಿಬುದ್ಧೀಸು ಉಪತಾಪೇ ಚ। ಹಿನೋತಿ।
ಏತ್ಥ ಪನ ಅಸಮಾನನ್ತತ್ತೇಪಿ ಸಮಾನತ್ಥಾನಂ ಸಮೋಧಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ।
ತಿಕ ತಿಗ ಸಘ ದಿಕ್ಖ ಕಿವಿ ಚಿರಿ ಜಿರಿ ದಾಸ ದು ಹಿಂಸಾಯಂ। ತಿಕುಣಾತಿ। ತಿಗುಣಾತಿ। ಸಘುಣಾತಿ। ದಿಕ್ಖುಣಾತಿ। ಕಿವುಣಾತಿ
ಸುವಾದೀ ಏತ್ತಕಾ ದಿಟ್ಠಾ, ಧಾತವೋ ಮೇ ಯಥಾಬಲಂ।
ಸುತ್ತೇಸ್ವಞ್ಞೇಪಿ ಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ, ಗಣವ್ಹೋ ಅತ್ಥಯುತ್ತಿತೋ॥
ಸ್ವಾದಿಗಣೋಯಂ।
ಕಿಯಾದಿಗಣಿಕ
ಕೀ ದಬ್ಬವಿನಿಮಯೇ। ದಬ್ಬವಿನಿಮಯೋ ಕಯವಿಕ್ಕಯವಸೇನ ಭಣ್ಡಸ್ಸ ಪರಿವತ್ತನಂ। ಕಿಣಾತಿ, ಕಿಣನ್ತಿ। ವಿಕ್ಕಿಣಾತಿ, ವಿಕ್ಕಿಣನ್ತಿ। ಕೇತುಂ, ಕಿಣಿತುಂ। ವಿಕ್ಕೇತುಂ, ವಿಕ್ಕಿಣಿತುಂ। ಕಿಣಿತ್ವಾ, ವಿಕ್ಕಿಣಿತ್ವಾ। ಕೀತಂ ಭಣ್ಡಂ। ಕಯೋ, ವಿಕ್ಕಯೋ। ವಿಕ್ಕಿಣೇಯ್ಯ ಹನೇಯ್ಯ ವಾ।
ಖಿ ಗತಿಯಂ। ಖಿಣಾತಿ। ಅತಿಖಿಣೋ ಸರೋ। ಖಂ, ಖಾನಿ। ನಕಾರಸ್ಸ ಣಕಾರತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಖಿಣಾತೀತಿ ಗಚ್ಛತಿ। ಅತಿಖಿನೋತಿ ಅತಿಗತೋ। ಅತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ ‘‘ಸೇನ್ತಿ ಚಾಪಾತಿಖಿಣಾವ, ಪುರಾಣಾನಿ ಅನುತ್ಥುನ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಚಾಪಾತಿಖಿಣಾ’ತಿ ಚಾಪತೋ ಅತಿಖಿಣಾ ಅತಿಗತಾ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಚಾಪಾತಿಖಿಣಾತಿ ಚಾಪತೋ ಅತಿಖಿಣಾ ಚಾಪಾ ವಿನಿಮುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಪದತ್ಥವಿವರಣಂ ಕತಂ, ತಮ್ಪಿ ಗತತ್ಥಞ್ಞೇವ ಸನ್ಧಾಯ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತ್ಥವಸೇನ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತತ್ರ ಖನ್ತಿ ಸಗ್ಗೋ। ಸೋ ಹಿ ಕತಪುಞ್ಞೇಹಿ ಗನ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಖ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಖಾನೀತಿ ಸಗ್ಗಾ।
ಚಿ ಚಯೇ। ಪುಞ್ಞಂ ಚಿನಾತಿ। ಪಾಕಾರಂ ಚಿನಾತಿ। ಪಾರಮಿಯೋ ವಿಚಿನಾತಿ, ವಿಚಿನತಿ ಚ। ಪುಪ್ಫಂ ಓಚಿನಾತಿ, ಓಚಿನತಿ ವಾ। ಪಚಿನಾತಿ। ಪಚಿನಿತ್ವಾ। ಚಿತಂ ಕುಸಲಂ। ಚಯೋ ಸಞ್ಚಯೋ। ಚಿತೋ ಪಾಕಾರೋ। ಚಿನಾತೀತಿ ಚೇತೋ, ಇಟ್ಠಕವಡ್ಢಕೀ। ಯೋ ಸತ್ತೋ ಪುಞ್ಞಸಞ್ಚಯೋ
ಜಿ ಜಯೇ। ಜಿನಾತಿ, ವಿಜಿನಾತಿ, ಜಿನಿಯತಿ। ಜೇತಾ, ಜಿನೋ। ಜಿತೋ ಮಾರೋ। ಮಾರಂ ಜಿತೋ। ಜಿತವಾ, ಜಿತಾವೀ, ಜಿತಬ್ಬೋ, ಜೇಯ್ಯೋ, ಜಯನಂ, ಜಿತಂ, ವಿಜಿತಂ, ಜಯೋ, ಪರಾಜಯನಂ, ಪರಾಜಯೋ। ಯಸ್ಸ ಜಿತಂ ನಾವಜೀಯತಿ। ಜಿತಮಸ್ಸ ನೋಯಾತಿ ಕೋಚಿ ಲೋಕೇ। ಜಯೋ ಹಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಿರೀಮತೋ ಅಯಂ, ಮಾರಸ್ಸ ಚ ಪಾಪಿಮತೋ ಪರಾಜಯೋ।
ತತ್ಥ ಜೇತಾತಿ ಜಿನಾತೀತಿ ಜೇತಾ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ। ಅಜಿನೀತಿ ಜಿನೋ, ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಧಮ್ಮರಾಜಾ। ಕಿಂ ಸೋ ಅಜಿನಿ? ಪಾಪಕೇ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಮಾರಾದಿಅರಯೋ ಚ। ಇತಿ ಪಾಪಕೇ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಮಾರಾದಯೋ ಚ ಅರಯೋ ಅಜಿನೀತಿ ಜಿನೋ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –
‘‘ಮಾದಿಸಾ ವೇ ಜಿನಾ ಹೋನ್ತಿ, ಯೇ ಪತ್ತಾ ಆಸವಕ್ಖಯಂ।
ಜಿತಾ ಮೇ ಪಾಪಕಾ ಧಮ್ಮಾ, ತಸ್ಮಾಹಂ ಉಪಕ ಜಿನೋ’’ತಿ,
‘‘ತಥಾಗತೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಅಭಿಭೂ ಅನಭಿಭೂತೋ’’ತಿ ಚ।
ಜಿನಸದ್ದೋ ಹಿ ಕೇವಲೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಮ್ಹಿ ಪವತ್ತತಿ, ಸೋಪಪದೋ ಪನ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾದೀಸು ತಮ್ಹಿ ಚ ಯಥಾರಹಂ ಪವತ್ತತಿ। ‘‘ಪಚ್ಚೇಕಜಿನೋ, ಓಧಿಜಿನೋ, ಅನೋಧಿಜಿನೋ, ವಿಪಾಕಜಿನೋ, ಅವಿಪಾಕಜಿನೋ’’ತಿ ಇಮಾನೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ।
ಜಿ ಜಾನಿಯಂ। ಜಿನಾತಿ, ನ ಜಿನಾತಿ ನ ಜಾಪಯೇ, ಜಿನೋ ರಥಸ್ಸಂ ಮಣಿಕುಣ್ಡಲೇ ಚ, ಪುತ್ತೇ ಚ ದಾರೇ ಚ ತಥೇವ ಜಿನೋ। ಜಿನೋ ಧನಞ್ಚ ದಾಸೇ ಚ।
ಞಾ ಅವಬೋಧನೇ। ಜಾನಾತಿ, ಞಾಯತಿ, ನಾಯತಿ। ಅನಿಮಿತ್ತಾ ನ ನಾಯರೇ। ಜಞ್ಞಾ ಸೋ ಯದಿ ಹಾಪಯೇ। ಮಾ ಮಂ ಜಞ್ಞೂತಿ ಇಚ್ಛತಿ। ‘‘ಇಮೇ ಅಮ್ಹಾಕ’’ನ್ತಿ ಞಾತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಞಾತಿ, ಞಾತಕೋ। ಞಾತಿಮಿತ್ತಾ ಸುಹಜ್ಜಾ ಚ। ಞಾತಕೋ ನೋ ನಿಸಿನ್ನೋತಿ। ಞಾತಬ್ಬಂ ಞೇಯ್ಯಂ, ಸಙ್ಖಾರವಿಕಾರಲಕ್ಖಣನಿಬ್ಬಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಧಮ್ಮಾ। ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಞೇಯ್ಯಸದ್ದೋ ಏಕನ್ತೇನ ನಪುಂಸಕೋ, ವಾಚ್ಚಲಿಙ್ಗತ್ತೇ ಸಬ್ಬಲಿಙ್ಗಿಕೋ, ಯಥಾ? ಞೇಯ್ಯೋ ಫಸ್ಸೋ। ಞೇಯ್ಯಾ ವೇದನಾ। ಞೇಯ್ಯಂ ಚಿತ್ತಂ। ಞೇಯ್ಯೋ ಪುರಿಸೋ, ಞೇಯ್ಯಾ ಇತ್ಥೀ, ಞೇಯ್ಯಂ ಧನನ್ತಿ ಚ।
ಥು ಅಭಿತ್ಥವೇ। ಥುನಾತಿ। ಅಭಿತ್ಥುನಾತಿ। ಥುತಿ, ಅಭಿತ್ಥುತಿ। ಥವನಾ, ಅಭಿತ್ಥವನಾ, ಥುತೋ, ಅಭಿತ್ಥುತೋ।
ಥು ನಿತ್ಥುನನೇ। ಥುನಾತಿ।
ಉಟ್ಠೇಹಿ ರೇವತೇ ಸುಪಾಪಧಮ್ಮೇ,
ಅಪಾರುತದ್ವಾರೇ ಅದಾನಸೀಲೇ।
ನೇಸ್ಸಾಮ ತಂ ಯತ್ಥ ಥುನನ್ತಿ ದುಗ್ಗತಾ,
ಸಮಪ್ಪಿತಾ ನೇರಯಿಕಾ ದುಕ್ಖೇನ।
ಪುರಾಣಾನಿ ಅನುತ್ಥುನ’’ನ್ತಿ ಚ ಪಯೋಗೋ॥
ದು ಹಿಂಸಾಯಂ। ದುನಾತಿ। ಮಿತ್ತದ್ದು। ದುಮೋ।
ಏತ್ಥ ಮಿತ್ತದ್ದೂತಿ ಮಿತ್ತಂ ದುನಾತಿ ಹಿಂಸತಿ ದುಬ್ಭತೀತಿ ಮಿತ್ತದ್ದು। ಅತ್ರ ‘‘ವೇದಾ ನ ತಾಣಾಯ ಭವನ್ತಿ ತಸ್ಸ, ಮಿತ್ತದ್ದುನೋ ಭೂನಹುನೋ ನರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ದುಮೋತಿ ದುನಿಯತಿ ಗೇಹಸಮ್ಭಾರಾದಿಅತ್ಥಾಯ ಹಿಂಸಿಯತಿ ಛಿನ್ದಿಯತಿ, ಪಣ್ಣಪುಪ್ಫಾದಿಅತ್ಥಿಕೇಹಿ ವಾ ಪಣ್ಣಪುಪ್ಫಾದಿಹರಣೇನ ಪೀಳಿಯತೀತಿ ದುಮೋ।
ಧೂ ಕಮ್ಪನೇ। ಧುನಾತಿ। ಧೂಮೋ, ಧೋನಾ, ಧೋನೋ, ಧುತೋ। ಧುನನ್ತೋ ವಾಕಚೀರಾನಿ, ಗಚ್ಛಾಮಿ ಅಮ್ಬರೇ ತದಾ।
ತತ್ಥ ಧೂಮೋತಿ ಧುನಾತಿ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಧೂಮೋ। ಧೂಮಸದ್ದೋ ಕೋಧೇ ತಣ್ಹಾಯ ವಿತಕ್ಕೇ ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯಂ ಪಕತಿಧೂಮೇತಿ ಇಮೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ವತ್ತತಿ। ‘‘ಕೋಧೋ ಧೂಮೋ ಭಸ್ಮಾನಿ ಮೋಸವಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಕೋಧೇ ವತ್ತತಿ। ‘‘ಇಚ್ಛಾ ಧೂಮಾಯಿತೋ ಸದಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ತಣ್ಹಾಯಂ। ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಅಞ್ಞತರೋ ಭಿಕ್ಖು ಭಗವತೋ ಅವಿದೂರೇ ಧೂಮಾಯನ್ತೋ ನಿಸಿನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿತಕ್ಕೇ।
‘‘ಪಙ್ಕೋ ಚ ಕಾಮಾ ಪಲಿಪೋ ಚ ಕಾಮಾ,
ಭಯಞ್ಚ ಮೇತಂ ತಿಮುಲಂ ಪವುತ್ತಂ।
ರಜೋ ಚ ಧೂಮೋ ಚ ಮಯಾ ಪಕಾಸಿತೋ,
ಹಿತ್ವಾ ತುವಂ ಪಬ್ಬಜ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತಾ’’ತಿ
ಏತ್ಥ ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು। ‘‘ಧೂಮಂ ಕತ್ತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯಂ। ‘‘ಧಜೋ ರಥಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾನೋ, ಧೂಮೋ ಪಞ್ಞಾನಮಗ್ಗಿನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಕತಿಧೂಮೇ। ಇಚ್ಚೇವಂ –
ಕೋಧತಣ್ಹಾವಿತಕ್ಕೇಸು, ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣೇಸು ಚ।
ದೇಸನಾಯಞ್ಚ ಪಕತಿ-ಧೂಮೇ ಧೂಮೋ ಪವತ್ತತಿ॥
ಧೋನಾತಿ ಪಞ್ಞಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಧೋನಾ ವುಚ್ಚತಿ ಪಞ್ಞಾ, ಯಾ ಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನನಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಕಿಂಕಾರಣಾ ಧೋನಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಪಞ್ಞಾ? ಯಂ ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ ಧುತಞ್ಚ ಧೋತಞ್ಚ ಸನ್ಧೋತಞ್ಚ ನಿದ್ಧೋತಞ್ಚ, ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ ಮನೋದುಚ್ಚರಿತಂ ಧುತಞ್ಚ ಧೋತಞ್ಚ ಸನ್ಧೋತಞ್ಚ ನಿದ್ಧೋತಞ್ಚ। ತಂಕಾರಣಾ ಧೋನಾ ವುಚ್ಚತಿ ಪಞ್ಞಾ। ಅಥ ವಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ಧುತಾ ಚ ಧೋತಾ ಚ ಸನ್ಧೋತಾ ಚ ನಿದ್ಧೋತಾ ಚ, ತಂಕಾರಣಾ ಧೋನಾ ವುಚ್ಚತಿ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ। ‘‘ಧೋನಸ್ಸ ಹಿ ನತ್ಥಿ ಕುಹಿಞ್ಚಿ ಲೋಕೇ, ಪಕಪ್ಪಿತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಭವಾಭವೇಸೂ’’ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ ಧೂಧಾತು ಕಮ್ಪನತ್ಥೇಪಿ ಧೋವನತ್ಥೇಪಿ ವತ್ತತಿ।
ಮುನ ಞಾಣೇ। ಮುನಾತಿ। ಮೋನಂ, ಮುನಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಧಾತುಯಾ ಆಖ್ಯಾತತ್ತೇ ಏಕನ್ತೇನ ಅನ್ತಲೋಪೋ ಭವತಿ। ಸೋಭಿತತ್ಥೇರಗಾಥಾಯಂ ಪನ ಅನಾಗತವಚನೇ ಉಕಾರಸ್ಸ ವುದ್ಧಿವಸೇನ ‘‘ಅಹಂ ಮೋನೇನ ಮೋನಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ರೂಪನ್ತರಞ್ಚ ದಿಸ್ಸತಿ। ತತ್ಥ ಮೋನಿಸ್ಸನ್ತಿ ಜಾನಿಸ್ಸಂ। ನಾಮತ್ತೇ ಅನ್ತಲೋಪೋ ನ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಮೋನನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ನ ಮೋನೇನ ಮುನಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ತುಣ್ಹೀಭಾವೋ ‘‘ಮೋನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾಪಿ ಇಧ ‘‘ಞಾಣೇ’’ತಿ ವಚನತೋ ನ ಸೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಞಾಣಮೇವಾಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಸ್ಮಾ ಮೋನೇಯ್ಯಪಟಿಪದಾಸಙ್ಖಾತಂ ಮಗ್ಗಞಾಣಮೋನಮ್ಪಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಮುನೀತಿ ಮುನಾತಿ ಜಾನಾತಿ ಹಿತಾಹಿತಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತೀತಿ ಮುನಿ। ಅಥ ವಾ ಖನ್ಧಾದಿಲೋಕೇ ತುಲಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಮಿನನ್ತೋ ವಿಯ ‘‘ಇಮೇ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾ ಖನ್ಧಾ, ಇಮೇ ಬಾಹಿರಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಇಮೇ ಉಭೋ ಅತ್ಥೇ ಮುನಾತೀತಿ ಮುನಿ। ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –
‘‘ನ ಮೋನೇನ ಮುನಿ ಹೋತಿ, ಮೂಳ್ಹರೂಪೋ ಅವಿದ್ದಸು।
ಯೋ ಚ ತುಲಂವ ಪಗ್ಗಯ್ಹ, ವರಮಾದಾಯ ಪಣ್ಡಿತೋ॥
ಪಾಪಾನಿ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ, ಸ ಮುನಿ ತೇನ ಸೋ ಮುನಿ।
ಯೋ ಮುನಾತಿ ಉಭೋ ಲೋಕೇ, ಮುನಿ ತೇನ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥
ಅಪರಾಪೇತ್ಥ ಭವತಿ ಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ। ಮುನೀತಿ ಮೋನಂ ವುಚ್ಚತಿ ಞಾಣಂ, ಕಾಯಮೋನೇಯ್ಯಾದೀಸು ವಾ ಅಞ್ಞತರಂ, ತೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ಮುನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೋ ಪನೇಸ ಅಗಾರಿಯಮುನಿ ಅನಗಾರಿಯಮುನಿ ಸೇಕ್ಖಮುನಿ ಅಸೇಕ್ಖಮುನಿ ಪಚ್ಚೇಕಮುನಿ ಮುನಿಮುನೀತಿ ಅನೇಕವಿಧೋ ಅಗಾರಿಯಮುನೀತಿ ಗಿಹಿಪಿ ಆಗತಫಲೋ ವಿಞ್ಞಾತಸಾಸನೋ। ಅನಗಾರಿಯಮುನೀತಿ ತಥಾರೂಪೋವ ಪಬ್ಬಜಿತೋ। ಸೇಕ್ಖಮುನೀತಿ ಸತ್ತ ಸೇಕ್ಖಾ। ಅಸೇಕ್ಖಮುನೀತಿ ಖೀಣಾಸವೋ। ಪಚ್ಚೇಕಮುನೀತಿ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೋ। ಮುನಿಮುನೀತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ। ತಥಾ ಹಿ ಆಯಸ್ಮಾಪಿ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಮುನೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ ತಥಾಗತೋ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ।
ಪೂ ಪವನೇ। ಪವನಂ ಸೋಧನಂ। ಪುನಾತಿ। ಪುಞ್ಞಂ, ಪುತ್ತೋ, ದನ್ತಪೋಣಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ಪುಞ್ಞನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಕಾರಕಂ ಪುನಾತಿ ಸೋಧೇತೀತಿ ಪುಞ್ಞಂ। ಅಥ ವಾ ಯತ್ಥ ಸಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ತಂಸನ್ತಾನಂ ಪುನಾತಿ ವಿಸೋಧೇತೀತಿ ಪುಞ್ಞಂ। ಕಿನ್ತಂ? ಸುಚರಿತಂ ಕುಸಲಕಮ್ಮಂ। ಸಕಮ್ಮಿಕತ್ತಾ ಧಾತುಸ್ಸ ಕಾರಿತವಸೇನ ಅತ್ಥವಿವರಣಂ ಲಬ್ಭತಿ। ಪುತ್ತೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಕುಲಂ ಪುನಾತಿ ಸೋಧೇತೀತಿ ಪುತ್ತೋ। ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಹೀನಜಚ್ಚಾನಂ ಚಣ್ಡಾಲಾದೀನಂ ಪುತ್ತೋ ನಾಮ ನ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸದ್ದಾನಮತ್ಥಕಥನಸ್ಸ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಪಿತು ಹದಯಂ ಪೂರೇತೀತಿ ಪುತ್ತೋತಿ ಏವಮಾದಿನಾಪಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವ। ನಾನಾಧಾತುವಸೇನಪಿ ಹಿ ಪದಾನಿ ಸಿದ್ಧಿಂ ಸಮುಪಗಚ್ಛನ್ತಿ।
ಪುತ್ತೋ ಚ ನಾಮ ಅತ್ರಜೋ ಖೇತ್ರಜೋ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೋ ದಿನ್ನಕೋತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ। ತತ್ಥ ಅತ್ತಾನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಜಾತೋ ಅತ್ರಜೋ ನಾಮ। ಸಯನಪೀಠೇ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ಉರೇತಿ ಏವಮಾದೀಸು ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಖೇತ್ರಜೋ ನಾಮ। ಸನ್ತಿಕೇ ಸಿಪ್ಪುಗ್ಗಣ್ಹನಕೋ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೋ ನಾಮ। ಪೋಸಾಪನತ್ಥಾಯ ದಿನ್ನೋ ದಿನ್ನಕೋ ನಾಮ ದನ್ತಪೋಣನ್ತಿ ದನ್ತೇ ಪುನನ್ತಿ ವಿಸೋಧೇನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ದನ್ತಪೋಣಂ, ದನ್ತಕಟ್ಠಂ।
ಪೀ ತಪ್ಪನಕನ್ತೀಸು। ಪಿಣಾತೀತಿ ಪೀತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಪೀತೀತಿ ಪೀಣನಂ ಪೀತಿ, ತಪ್ಪನಂ ಕನ್ತೀತಿ ಚ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇದಂ ಭಾವವಸೇನ ನಿಬ್ಬಚನಂ। ಇದಂ ಪೀತಿ, ತಪ್ಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸಾ ಪನೇಸಾ ಖುದ್ದಕಾಪೀತಿ ಖಣಿಕಾಪೀತಿ ಓಕ್ಕನ್ತಿಕಾಪೀತಿ ಉಬ್ಬೇಗಾಪೀತಿ ಫರಣಾಪೀತೀತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಖುದ್ದಕಾಪೀತಿ ಸರೀರೇ ಲೋಮಹಂಸನಮತ್ತಮೇವ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ। ಖಣಿಕಾಪೀತಿ ಖಣೇ ಖಣೇ ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದಸದಿಸಾ ಹೋತಿ। ಓಕ್ಕನ್ತಿಕಾಪೀತಿ ಸಮುದ್ದತೀರಂ ವೀಚಿ ವಿಯ ಕಾಯಂ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಭಿಜ್ಜತಿ। ಉಬ್ಬೇಗಾಪೀತಿ ಬಲವತೀ ಹೋತಿ ಕಾಯಂ ಉದ್ಧಗ್ಗಂ ಕತ್ವಾ ಆಕಾಸೇ ಲಙ್ಘಾಪನಪ್ಪಮಾಣಾ ಹೋತಿ। ಫರಣಾಪೀತಿಯಾ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಸಕಲಸರೀರಂ ಧಮಿತ್ವಾ ಪೂರಿತವತ್ಥಿ ವಿಯ ಮಹತಾ ಉದಕೋಘೇನ ಪಕ್ಖನ್ದಪಬ್ಬತಕುಚ್ಛಿ ವಿಯ ಚ ಅನುಪರಿಫುಟಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಪೀತಿ, ಸಾ ಸಮ್ಪಿಯಾಯನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ‘‘ಪಿಣಾತೀ’’ತಿ ಪೀತೀತಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುವಸೇನಪಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ। ಏತ್ಥ ‘‘ಪಿಯಾಯತಿ, ಪಿತಾ, ಪಿಯೋ, ಪೇಮೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಪೀಧಾತುಯಾ ಏವ ರೂಪಾನಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಪುತ್ತಂ ಪಿಯಾಯತೀತಿ ಪಿತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬೋತಿ ಪಿಯೋ। ಪೇಮನಂ ಪೇಮೋ।
ಮಾ ಪರಿಮಾಣೇ। ಮಿನಾತಿ। ಮಾನಂ, ಪರಿಮಾಣಂ, ಮತ್ತಂ, ಮತ್ತಾ, ಮನೋ, ವಿಮಾನಂ, ಮಿನಿತಬ್ಬಂ, ಮೇತಬ್ಬಂ, ಛಾಯಾ ಮೇತಬ್ಬಾ। ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಅನೀಯಪಚ್ಚಯೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ।
ಏತ್ಥ ಮನೋತಿ ಏಕಾಯ ನಾಳಿಯಾ ಏಕಾಯ ಚ ತುಲಾಯ ಮಿನಮಾನೋ ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣಂ ಮಿನಾತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತೀತಿ ಮನೋ। ವಿಸೇಸತೋ ಮಿನಿಯತೇ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿಯತೇತಿ ವಿಮಾನಂ, ದೇವಾನಂ ಪುಞ್ಞಬಲೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಬ್ಯಮ್ಹಂ ದೇವನಿಕೇತಂ। ಯಂ ವಿಮಾನಂ ಉಪಸೋಭಿತಂ, ಪಭಾಸತಿಮಿದಂ ಬ್ಯಮ್ಹನ್ತಿ ಚ ಆದಿನಾ ಥೋಮಿಯತಿ।
ಮೀ ಹಿಂಸಾಯಂ। ಮಿನಾತಿ। ಮೀನೋ, ಕುಮೀನಂ।
ಏತ್ಥ ಮೀನೋತಿ ಮಚ್ಛೋ। ಮಚ್ಛಸ್ಸ ಹಿ ‘‘ಮೀನೋ ಮಚ್ಛೋ ಅಮ್ಬುಜೋ ವಾರಿಜೋ ವಾರಿಚರೋ’’ತಿ ಅನೇಕಾನಿ ನಾಮಾನಿ। ವಿಸೇಸನಾಮಾನಿ ಪನ ‘‘ಅಮರೋ ಖಲಿಸೋ ಚನ್ದಕುಲೋ ಕನ್ದಫಲಿ ಇನ್ದಫಲಿ ಇನ್ದವಲೋ ಕುಲಿಸೋ ವಾಮಿ ಕುಙ್ಕುತಲೋ ಕಣ್ಡಿಕೋ ಸಕುಲೋ ಮಙ್ಗುರೋ ಸಿಙ್ಗೀ ಸತವಙ್ಕೋ ರೋಹಿತೋ ಪಾಠೀನೋ ಕಾಣೋ ಸವಙ್ಕೋ ಪಾವುಸೋ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದೀನಿ, ‘‘ತಿಮಿ ತಿಮಿಙ್ಗಲೋ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದೀನಿ ಚ ಭವನ್ತಿ। ಕುಮೀನನ್ತಿ ಕುಚ್ಛಿತೇನಾಕಾರೇನ ಮಚ್ಛೇ ಮಿನನ್ತಿ ಹಿಂಸನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಕುಮೀನಂ, ಮಚ್ಛಬನ್ಧನಪಞ್ಜರೋ। ಸೋ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ಕುಮೀನಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚತಿ। ತಥಾ ಹಿ –
‘‘ವಾರಿಜಸ್ಸೇವ ಮೇ ಸತೋ, ಬನ್ಧಸ್ಸ ಕುಮಿನಾಮುಖೇ।
ಅಕ್ಕೋಸತಿ ಪಹರತಿ, ಪಿಯೇ ಪುತ್ತೇ ಅಪಸ್ಸತೋ’’ತಿ
ಪಾಳಿ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಮೂ ಬನ್ಧನೇ। ಮುನಾತಿ। ಮುನಿ।
ಏತ್ಥ ಮುನೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಂ ಮುನಾತಿ ಮವತಿ ಬನ್ಧತಿ ರಾಗದೋಸಾದಿವಸಂ ಗನ್ತುಂ ನ ದೇತೀತಿ ಮುನಿ।
ರಿ ಗತಿದೇಸನೇಸು। ರಿಕಾತಿ। ರೇಣು। ನಕಾರಸ್ಸ ಣತ್ತಂ।
ಲೀ ಸಿಲೇಸೇ। ಲಿನಾತಿ, ನಿಲಿನಾತಿ। ಲೀನಂ, ಸಲ್ಲೀನಂ, ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಂ।
ವೀ ತನ್ತಸನ್ತಾನೇ। ವತ್ಥಂ ವಿನಾತಿ। ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತೇನ ಚೀವರಂ ವಿನಾಹಿ। ಕಮ್ಮೇ – ಇದಂ ಖೋ ಆವುಸೋ ಚೀವರಂ ಮಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ವಿಯ್ಯತಿ। ವೀತಂ। ಸುವೀತಂ। ಅಪ್ಪಕಂ ಹೋತಿ ವೇತಬ್ಬಂ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ವಾಯಾಪೇತಿ, ತನ್ತವಾಯೇಹಿ ಚೀವರಂ ವಾಯಾಪೇಸ್ಸಾಮಾ’ತಿ ಚೀವರಂ ವಾಯಾಪೇಸುಂ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದೀನಿ ಭವನ್ತಿ।
ವೀ ಹಿಂಸಾಯಂ। ವಿನಾತಿ। ವೇಣು। ವೇಣೂತಿ ವಂಸೋ।
ಲೂ
ಏತ್ಥ ಚ ಲೋಣನ್ತಿ ಲುನಾತಿ ವೀತರಸಭಾವಂ ವಿನಾಸೇತಿ ಸರಸಭಾವಂ ಕರೋತೀತಿ ಲೋಣಂ, ಲವಣಂ। ಕುಸೋ ವಿಯ ಹತ್ಥಪ್ಪದೇಸಂ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ಲುನಾತೀತಿ ಕುಸಲಂ, ಅನವಜ್ಜಇಟ್ಠವಿಪಾಕಲಕ್ಖಣೋ ಧಮ್ಮೋ। ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕೇ ದ್ವೇ ಅತ್ಥೇ ಲುನಾತೀತಿ ಬಾಲೋ, ಅವಿದ್ವಾ। ಲೂತೋತಿ ಮಕ್ಕಟಕೋ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಸುತ್ತಂ ‘‘ಲೂತಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ಯೂಸಂ ಪಾತುಂ ಪಟಙ್ಗಮಕ್ಖಿಕಾದೀನಂ ಜೀವಿತಂ ಲುನಾತೀತಿ ಲೂತೋ।
ಸಿ ಬನ್ಧನೇ। ಸಿನಾತಿ। ಸೀಮಾ, ಸೀಸಂ।
ಏತ್ಥ ಸೀಮಾತಿ ಸಿನೀಯತೇ ಸಮಗ್ಗೇನ ಸಙ್ಘೇನ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಬನ್ಧಿಯತೇತಿ ಸೀಮಾ। ಸಾ ದುವಿಧಾ ಬದ್ಧಸೀಮಾ ಅಬದ್ಧಸೀಮಾತಿ। ತಾಸು ಅಬದ್ಧಸೀಮಾ ಮರಿಯಾದಕರಣವಸೇನ ‘‘ಸೀಮಾ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಿನಾತಿ ಬನ್ಧತಿ ಕೇಸೇ ಮೋಳಿಕರಣವಸೇನ ಏತ್ಥಾತಿ ಸೀಸಂ। ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಸಾ ಪಾಕೇ। ಸಿನಾತಿ।
ಸು ಹಿಂಸಾಯಂ। ಸುಣಾತಿ। ಪರಸು। ಪರಂ ಸುಣನ್ತಿ ಹಿಂಸನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪರಸು।
ಅಸ ಭೋಜನೇ। ವುತ್ತಾನಂ ಫಲಮಸ್ನಾತಿ। ಅಸನಂ।
ಏತ್ಥ ಅಸನನ್ತಿ ಆಹಾರೋ। ಸೋ ಹಿ ಅಸಿಯತಿ ಭುಞ್ಜಿಯತೀತಿ ‘‘ಅಸನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಅಸ್ನಾಥ ಖಾದಥ ಪಿವಥಾ’’ತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ।
ಕಿಲಿಸ ವಿಬಾಧನೇ। ಕಿಲಿಸ್ನಾತಿ। ಕಿಲೇಸೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಲೇಸೋತಿ ರಾಗಾದಯೋಪಿ ದುಕ್ಖಮ್ಪಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಉದ್ಧಸ ಉಞ್ಛೇ। ಉಞ್ಛೋ ಪರಿಯೇಸನಂ। ಉದ್ಧಸ್ನಾತಿ।
ಇಸ ಅಭಿಕ್ಖಣೇ। ಇಸ್ನಾತಿ।
ವಿಸ ವಿಪ್ಪಯೋಗೇ। ವಿಸ್ನಾತಿ। ವಿಸಂ।
ಪುಸ ಸಿನೇಹಸವನಪೂರಣೇಸು। ಪುಸ್ನಾತಿ।
ಪುಸ ಪೋಸನೇ। ಪುಸ್ನಾತಿ।
ಮುಸ ಥೇಯ್ಯೇ। ಮುಸ್ನಾತಿ। ಮುಸಲೋ।
ಕಿಯಾದೀ ಏತ್ತಕಾ ದಿಟ್ಠಾ, ಧಾತವೋ ಮೇ ಯಥಾಬಲಂ।
ಸುತ್ತೇಸ್ವಞ್ಞೇಪಿ ಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ, ಗಣ್ಹವ್ಹೋ ಅತ್ಥಯುತ್ತಿತೋ॥
ಸಾಸನಾ ಲೋಕತೋ ಚೇತೇ,
ದಸ್ಸಿತಾ ತೇಸು ಲೋಕತೋ।
ಸಾಸನಸ್ಸೋಪಕಾರಾಯ,
ವುತ್ತಾ ತದನುರೂಪಕಾ॥
ಕಿಯಾದಿಗಣೋಯಂ।
ಗಹಾದಿಗಣಿಕ
ಇದಾನಿ ಗಹಾದಿಗಣೋ ವುಚ್ಚತೇ। ಏತ್ಥೇಕೇ ಏವಂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ।
ಗಹಾದೀನಂ ಗಣೋ ನಾಮ, ಪಚ್ಚೇಕಂ ನುಪಲಬ್ಭತಿ।
ಅಥಮೇಕೋ ಗಹಧಾತು, ಗಹಾದೀನಂ ಗಣೋ ಸಿಯಾ॥
ಯತೋ ಪ್ಪಣ್ಹಾ ಪರಾ ಹೇಯ್ಯುಂ, ಧಾತುತೋ ಜಿನಸಾಸನೇ।
ತೇಪಿ ಅಞ್ಞೇ ನ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ಅಞ್ಞತ್ರ ಗಹಧಾತುಯಾ॥
ಇತಿ ಚಿನ್ತಾಯ ಏಕಚ್ಚೇ, ಗಹಧಾತುಂ ಕಿಯಾದಿನಂ।
ಪಕ್ಖಿಪಿಂಸು ಗಣೇ ಏವಂ, ನ ವದಿಂಸು ಗಹಾದಿಕಂ॥
ನ ತೇಸಂ ಗಹಣಂ ಧೀರೋ, ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ ಸುವಿಚಕ್ಖಣೋ।
ಯತೋ ಕಚ್ಚಾಯನೇ ವುತ್ತೋ, ಗಹಾದೀನಂ ಗಣೋ ವಿಸುಂ॥
‘‘ಗಹಾದಿತೋ ಪ್ಪಣ್ಹಾ’’ ಇತಿ, ಲಕ್ಖಣಂ ವದತಾ ಹಿ ಸೋ।
ಕಚ್ಚಾಯನೇನ ಗರುನಾ, ದಸ್ಸಿತೋ ನನು ಸಾಸನೇ॥
ಸಚೇ ಗಹಾದೀನಂ, ಗಣೋ ನಾಮ ನ ಲಬ್ಭತಿ।
ಗಹಾದಿದೀಪಕೇ ಸುತ್ತೇ, ಹಿತ್ವಾನ ಬಾಹಿರಂ ಇದಂ॥
‘‘ಗಹತೋ ಪ್ಪಣ್ಹಾ’’ ಇಚ್ಚೇವ, ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅಥ ವಾ ಪನ।
‘‘ಕಿಯಾದಿತೋ ನಾಪ್ಪಣ್ಹಾ’’ತಿ, ಕಾತಬ್ಬಂ ಏಕಲಕ್ಖಣಂ॥
ಯಸ್ಮಾ ತಥಾ ನ ವುತ್ತಞ್ಚ, ನ ಕತಞ್ಚೇಕಲಕ್ಖಣಂ।
ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ವಿಸುಂಯೇವ, ಗಣೋ ಇಚ್ಚೇವ ಞಾಯತಿ॥
‘‘ಸರಾ ಸರೇ ಲೋಪ’’ಮಿತಿ-ಆದೀನಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿವ।
ಗಮ್ಭೀರಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಂ, ದುಜ್ಜಾನಂ ತಕ್ಕಗಾಹಿನಾ॥
ಉಸಾದಯೋಪಿ ಸನ್ಧಾಯ, ಆದಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ ತಹಿಂ।
ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಉಣ್ಹಾಪೇತೀ’’ತಿ, ಆದಿರೂಪಾನಿ ದಿಸ್ಸರೇ॥
ಇದಾನಿ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ, ಆದಿಸದ್ದಫಲಂ ಅಹಂ।
ಸಪ್ಪಯೋಗಂ ಗಹಾದೀನಂ, ಗಣಂ ವಕ್ಖಾಮಿ ಮೇ ಸುಣ॥
ಗಹ ಉಪಾದಾನೇ। ಉಪಾದಾನಂ ಗಹಣಂ, ನ ಕಿಲೇಸುಪಾದಾನಂ। ಉಪಸದ್ದೋ ಹೇತ್ಥ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಂ ವದತಿ। ಅಥ ವಾ ಕಾಯೇನ ಚಿತ್ತೇನ ವಾ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಆದಾನಂ ಗಹಣಂ ಉಪಾದಾನನ್ತಿ ಸಮೀಪತ್ಥೋ ಉಪಸದ್ದೋ। ಕತ್ಥಚಿ ಹಿ ಉಪಸದ್ದೋ ಆದಾನಸದ್ದಸಹಿತೋ ದಳ್ಹಗ್ಗಹಣೇ ವತ್ತತಿ ‘‘ಕಾಮುಪಾದಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು। ಇಧ ಪನ ದಳ್ಹಗ್ಗಹಣಂ ವಾ ಹೋತು ಸಿಥಿಲಗ್ಗಹಣಂ ವಾ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಗಹಣಂ ಉಪಾದಾನಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ಗಹಧಾತು ಗಹಣೇ ವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಘೇಪ್ಪತಿ, ಗಣ್ಹಾತಿ ವಾ। ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಅಧಿಗಣ್ಹಾತಿ, ಪಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ನಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಪಧಾನಗಣ್ಹನಕೋ। ಗಣ್ಹಿತುಂ, ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತುಂ। ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ, ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ। ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಅಹಂ ಜಾಲಿಂ ಗಹೇಸ್ಸಾಮಿ। ಗಹೇತುಂ। ಗಹೇತ್ವಾ। ಉಗ್ಗಾಹಕೋ, ಸಙ್ಗಾಹಕೋ, ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹೋ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ಗಣ್ಹಾಪೇತಿ, ಗಣ್ಹಾಪಯತಿ, ಅಞ್ಞತರಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾಪೇನ್ತಿ, ಸದ್ಧಿಂ ಅಮಚ್ಚಸಹಸ್ಸೇನ ಗಣ್ಹಾಪೇತ್ವಾ। ಉಪಜ್ಝಂ ಗಾಹಾಪೇತಬ್ಬೋ। ಉಪಜ್ಝಂ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸಪಾಳಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಗೇಹಂ, ಗಾಹೋ, ಪರಿಗ್ಗಹೋ, ಸಙ್ಗಾಹಕೋ, ಸಙ್ಗಹೇತಾ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ।
ತತ್ರ ಅಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತಪದಾನಂ ‘‘ಘೇಪ್ಪತಿ, ಘೇಪ್ಪನ್ತಿ। ಘೇಪ್ಪಸೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಗಣ್ಹತಿ, ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ಗಣ್ಹಸೀ’’ತಿ ಚ ಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಾಸು ವಿಭತ್ತೀಸು ಸಬ್ಬಥಾ ಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ಆಕಾರೇಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತಪದಾನಂ ‘‘ಗಣ್ಹಾತಿ ಗಣ್ಹಾಪೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ।
ಇಮಾನಿ ಪನ ಪಸಿದ್ಧಾನಿ ಕಾನಿಚಿ ಅಜ್ಜತನೀರೂಪಾನಿ ‘‘ಅಗ್ಗಹೀ ಮತ್ತಿಕಾಪತ್ತಂ। ಅಗ್ಗಹುಂ, ಅಗ್ಗಹಿಂಸು, ಅಗ್ಗಹೇಸು’’ನ್ತಿ। ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀಆದೀಸು ಗಹೇಸ್ಸತಿ, ಗಹೇಸ್ಸನ್ತಿ। ಸೇಸಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಅಗ್ಗಹಿಸ್ಸಾ, ಅಗ್ಗಹಿಸ್ಸಂಸು। ಸೇಸಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕಾತಬ್ಬಂ।
ಉಸ ದಾಹೇ। ದಾಹೋ ಉಣ್ಹಂ। ಉಸತಿ ದಹತೀತಿ ಉಣ್ಹಂ। ಉಣ್ಹಸದ್ದೋ ‘‘ಉಣ್ಹಂ ಭತ್ತಂ ಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀಸು ದಬ್ಬಮಪೇಕ್ಖತಿ, ‘‘ಸೀತಂ ಉಣ್ಹಂ ಪಟಿಹನತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಗುಣಂ ಉಣ್ಹಭಾವಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ। ಉಣ್ಹಭಾವೋ ಹಿ ಸೀತಭಾವೋ ಚ ಗುಣೋ।
ತಸ ವಿಪಾಸಾಯಂ। ತಣ್ಹಾ। ಕೇನಟ್ಠೇನ ತಣ್ಹಾ? ತಸ್ಸತಿ ಪರಿತಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೇನ।
ಜುಸಿ ಪೀತಿಸೇವನೇಸು। ಜುಣ್ಹೋ ಸಮಯೋ। ಕಾಳೇ ವಾ ಯದಿ ವಾ ಜುಣ್ಹೇ, ಯದಾ ವಾಯತಿ ಮಾಲುತೋ।
ತತ್ಥ ಜುಣ್ಹೋತಿ ಜೋಸೇತಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಪೀತಿಂಸೋಮನಸ್ಸಞ್ಚ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಜುಣ್ಹೋ।
ಜುತ ದಿತ್ತಿಯಂ। ಜುಣ್ಹಾ ರತ್ತಿ। ಜೋತತಿ ಸಯಂ ನಿಪ್ಪಭಾಪಿ ಸಮಾನಾ ಚನ್ದತಾರಕಪ್ಪಭಾಸೇನಪಿ ದಿಬ್ಬತಿ ವಿರೋಚತಿ ಸಪ್ಪಭಾ ಹೋತೀತಿ ಜುಣ್ಹಾ।
ಸಾ ತನುಕರಣೇ। ಸಣ್ಹವಾಚಾ। ಸಿಯತಿ ತನುಕರಿಯತಿ, ನ ಫರುಸಭಾವೇನ ಕಕ್ಕಸಾ ಕರಿಯತೀತಿ ಸಣ್ಹಾ।
ಸೋ ಅನ್ತಕಮ್ಮನಿ। ಸಣ್ಹಂ, ಞಾಣಂ। ಸಿಯತಿ ಸಯಂ ಸುಖುಮಭಾವೇನ ಅತಿಸುಖುಮಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ಅನ್ತಂ ಕರೋತಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಪಾಪೇತೀತಿ ಸಣ್ಹಂ।
ತಿಜ ನಿಸಾನೇ। ನಿಸಾನಂ ತಿಕ್ಖತಾ। ತಿಣ್ಹೋ ಪರಸು। ತಿತಿಕ್ಖತೀತಿ ತಿಣ್ಹೋ।
ಸಿ ಸೇವಾಯಂ। ಅತ್ತನೋ ಹಿತಮಾಸೀಸನ್ತೇಹಿ ಸೇವಿಯತೇತಿ ಸಿಪ್ಪಂ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಜೀವಿತಹೇತು ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ಸಿಪ್ಪಾಯತನಂ। ಅಪಿಚ ಸಿಪ್ಪನ್ತಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ಮಹಾಸಿಪ್ಪಾನಿ – ಸುತಿ ಸೂರಮತಿ ಬ್ಯಾಕರಣಂ ಛನ್ದೋವಿಚಿತಿ ನಿರುತ್ತಿ ಜೋತಿಸತ್ಥಂ ಸಿಕ್ಖಾ ಮೋಕ್ಖಞಾಣಂ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿ ಧನುಬ್ಬೇದೋ ಹತ್ಥಿಸಿಕ್ಖಾ ಕಾಮತನ್ತಂ ಅಸ್ಸಲಕ್ಖಣಂ ಪುರಾಣಂ ಇತಿಹಾಸೋ ನೀತಿ ತಕ್ಕೋ ವೇಜ್ಜಕಞ್ಚಾತಿ।
ಕು ಕುಚ್ಛಾಯಂ। ಕುಚ್ಛಾ ಗರಹಾ। ಕಣ್ಹಾ ಧಮ್ಮಾ। ಕಣ್ಹೋ ಪುರಿಸೋ।
ತತ್ಥ ಕಣ್ಹಾತಿ ಅಪಭಸ್ಸರಭಾವಕರಣತ್ತಾ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಕುಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ ಗರಹಿತಬ್ಬಾತಿ ಕಣ್ಹಾ, ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾ। ಕಾಳವಣ್ಣತ್ತಾ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಾದಿಕಂ ಉಪನಿಧಾಯ ಕುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ನಿನ್ದಿತಬ್ಬೋತಿ ಕಣ್ಹೋ, ಕಾಳವಣ್ಣೋ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –
‘‘ಕಣ್ಹೋ ವತಾಯಂ ಪುರಿಸೋ, ಕಣ್ಹಂ ಭುಞ್ಜತಿ ಭೋಜನಂ।
ಕಣ್ಹೇ ಭೂಮಿಪ್ಪದೇಸಸ್ಮಿಂ, ನ ಮಯ್ಹಂ ಮನಸೋ ಪಿಯೋ’’ತಿ ಚ,
‘‘ನ
ಅನ್ತೋಸಾರೋ ಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ।
ಯಸ್ಮಿಂ ಪಾಪಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ,
ಸ ವೇ ಕಣ್ಹೋ ಸುಜಮ್ಪತೀ’’ತಿ ಚ॥
ಇಚ್ಚೇವಂ –
ಗಹಾದಿಕೇ ಧಾತುಗಣೇ, ಸನ್ಧಾಯ ತಸಿಆದಯೋ।
ಆದಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ ಪ್ಪಣ್ಹಾ, ಗಹಾದೀಸು ಯಥಾರಹಂ॥
ಗಹತೋ ಧಾತುತೋ ಹಿ ಪ್ಪೋ,ಆಖ್ಯಾತತ್ತೇವದಿಸ್ಸತಿ।
ಆಖ್ಯಾತತ್ತೇ ಚ ನಾಮತ್ತೇ, ಣ್ಹಾಸದ್ದೋ ಉಸತೋ ತಥಾ॥
ಉಸಗಹೇಹಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಾ, ನಾಮತ್ತೇವ ದುವೇ ಮತಾ।
ಏವಂ ವಿಸೇಸತೋ ಞೇಯ್ಯೋ, ಗಹಾದಿಗಣನಿಚ್ಛಯೋ॥
ಏತ್ಥ ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಾಸನೇ ‘‘ತಣ್ಹಾಯತೀ’’ತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಮ್ಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಥಾಪಿ ತಸ್ಸ ‘‘ಪಬ್ಬತಾಯತಿ, ಮೇತ್ತಾಯತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ವಿಯ ನಾಮಸ್ಮಾ ವಿಹಿತಸ್ಸ ಆಯಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಕ್ರಿಯಾಪದತ್ತೇಪಿ ಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯೋ ಮುಖ್ಯತೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ‘‘ತಣ್ಹಾಯತೀ’’ತಿ ಹಿ ಇದಂ ಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯವತಾ ತಸಧಾತುತೋ ನಿಪ್ಫನ್ನತಣ್ಹಾಸದ್ದಸ್ಮಾ ಪರಸ್ಸ ಆಯಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಸೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನಂ। ತಥಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ರೂಪಿಯಸಂವೋಹಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾಯಂ ‘‘ವಾಸಿಫಲಂ ತಾಪೇತ್ವಾ ಉದಕಂ ವಾ ಖೀರಂ ವಾ ಉಣ್ಹಾಪೇತೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ‘‘ಉಣ್ಹಾಪೇತೀ’’ತಿ ಹೇತುಕತ್ತುವಾಚಕಂ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಥಾಪಿ ತಸ್ಸ ಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯವತಾ ಉಸಧಾತುತೋ ನಿಪ್ಫನ್ನಉಣ್ಹಾಸದ್ದತೋ ವಿಹಿತಸ್ಸ ಕಾರಿತಸಞ್ಞಸ್ಸ ಣಾಪೇಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಸೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾ ಕ್ರಿಯಾಪದತ್ತೇಪಿ ಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯೋ ಮುಖ್ಯತೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ। ‘‘ಉಣ್ಹಾಪೇತೀ’’ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಉಣ್ಹಾಸದ್ದತೋ ಣಾಪೇಪಚ್ಚಯವಸೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನಂ, ಏತಸ್ಮಿಂ ದಿಟ್ಠೇ ‘‘ಉಣ್ಹಾಪಯತೀ’’ತಿ ಪದಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠಮೇವ ಹೋತಿ।
ಕಿಞ್ಚ ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಉಣ್ಹಾಪೇತೀ’’ತಿ ಕಾರಿತಪದಸ್ಸ ದಿಟ್ಠತ್ತಾಯೇವ ‘‘ಉಣ್ಹತೀ’’ತಿ ಕತ್ತುಪದಮ್ಪಿ ನಯತೋ ದಿಟ್ಠಮೇವ ಹೋತಿ ಕತ್ತುಕಾರಿತಪದಾನಂ ಏಕಧಾತುಮ್ಹಿ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ, ಯಥಾ? ಗಣ್ಹತಿ, ಗಣ್ಹಾಪೇತಿ, ಗಚ್ಛತಿ, ಗಚ್ಛಾಪೇತೀತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉಸ ದಾಹೇ’’ತಿ ಧಾತುಸ್ಸ ‘‘ಉಣ್ಹತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಮನ್ತ್ವಾ ‘‘ಉಣ್ಹತೀತಿ ಉಣ್ಹ’’ನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಇತಿ ಪ್ಪಪಚ್ಚಯೋ ಗಹತೋ ಚ ಅಞ್ಞತೋ ಚ ಏಕಧಾ ಲಬ್ಭತಿ, ಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯೋ ಪನ ಗಹತೋ ಉಸತೋ ಚ ದ್ವಿಧಾ ಅಞ್ಞತೋ ಏಕಧಾ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪೇತ್ಥ ಏವಂ ನಿಯಮೋ ವುತ್ತೋ, ತಥಾಪಿ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ತೇಪಿಟಕೇ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಧಾತುಸ್ಸ ನಾಮಿಕಪದಾನಿ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ವಿಚಿನಿತಬ್ಬಾನಿ। ಯೇನ ಪನ ಬುದ್ಧವಚನಾನುರೂಪೇನ ನಯೇನ ಗಹಾದಿಗಣೇ ಆದಿಸದ್ದೇನ ತಸಧಾತಾದಯೋ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಗಹಿತಾ, ಇಮಸ್ಮಾ ನಯಾ ಅಞ್ಞೋ ನಯೋ ಪಸತ್ಥತರೋ ನತ್ಥಿ, ಅಯಮೇವ ಪಸತ್ಥತರೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ನೀತಿ ಸಾಸನಟ್ಠಿತಿಯಾ ಆಯಸ್ಮನ್ತೇಹಿ ಸಾಧುಕಂ ಧಾರೇತಬ್ಬಾ ವಾಚೇತಬ್ಬಾ ಚ।
ಗಹಾದೀ ಏತ್ತಕಾ ದಿಟ್ಠಾ, ಧಾತವೋ ಮೇ ಯಥಾಬಲಂ।
ಸುತ್ತೇಸ್ವಞ್ಞೇಪಿ ಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ, ಗಣ್ಹವ್ಹೋ ಅತ್ಥಯುತ್ತಿತೋ॥
ಗಹಾದಿಗಣೋಯಂ।
ತನಾದಿಗಣಿಕ
ತನು ವಿತ್ಥಾರೇ। ತನೋತಿ। ಆಯತನಂ, ತನು। ಕಮ್ಮನಿ ‘‘ತನಿಯ್ಯತಿ, ತನಿಯ್ಯನ್ತಿ। ವಿತನಿಯ್ಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ। ಅತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ ‘‘ಯಥಾ ಹಿ ಆಸಭಂ ಚಮ್ಮಂ, ಪಥಬ್ಯಾ ವಿತನಿಯ್ಯತೀ’’ತಿ। ಗರೂ ಪನ ‘‘ಪತಾಯತೇ, ಪತಞ್ಞತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ವದನ್ತಿ। ತನಿತುಂ, ತನಿತ್ವಾನ। ತುಮನ್ತಾದಿರೂಪಾನಿ।
ತತ್ಥ ಆಯತನನ್ತಿ ಆಯಭೂತೇ ಧಮ್ಮೇ ತನೋತಿ ವಿತ್ಥಾರೇತೀತಿ ಆಯತನಂ। ತನೂತಿ ಸರೀರಂ। ತಞ್ಹಿ ಕಲಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕಮ್ಮಾದೀಹಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ತನಿಯ್ಯತಿ ವಿತ್ಥಾರಿಯತಿ ಮಹತ್ತಂ ಪಾಪಿಯತೀತಿ ‘‘ತನೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ತನು ವಪು ಸರೀರಂ ಪುಂ ಕಾಯೋ ದೇಹೋ’’ತಿಆದಯೋ ಸರೀರವಾಚಕಾ ಸದ್ದಾ। ಸರೀರಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ। ಯಞ್ಹಿ ಮಹಾಜನೋ ಸರೀರನ್ತಿ ವದತಿ, ತಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಮತ್ತಮೇವ, ನ ತತೋ ಅತ್ತಾ ವಾ ಅತ್ತನಿಯಂ ವಾ ಉಪಲಬ್ಭತಿ। ‘‘ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾನಂ ತನುತ್ತಕರಂ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪನ ತನುಸದ್ದೋ ಅಪ್ಪತ್ಥವಾಚಕೋ, ಅಪ್ಪತ್ಥವಾಚಕಸ್ಸ ಚ ತಸ್ಸ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ನ ಪಸ್ಸಾಮ, ತಸ್ಮಾ ನಿಪಾತಪದೇನ ತೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ತನುಸದ್ದೋ ನಿಪಾತಪದನ್ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ನ ಪಸ್ಸಾಮ, ನಿಚ್ಛಯೇನ ಪನ ಅನಿಪ್ಫನ್ನಪಾಟಿಪದಿಕೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ತನೋತಿ, ತನೋನ್ತಿ। ತನೋಸಿ, ತನೋಥ। ತನೋಮಿ, ತನೋಮ। ತನುತೇ, ತನುನ್ತೇ। ತನುಸೇ, ತನುಸೇ, ತನುವ್ಹೇ। ತನೇ, ತನುಮ್ಹೇ। ಸೇಸಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ।
ತನೋತು, ತನೋನ್ತು। ತನೇಯ್ಯ, ತನೇ, ತನೇಯ್ಯುಂ। ವಿತನ, ವಿತನು। ಅತನಾ, ಅತನು। ಅಮ್ಮಾಯ ಪತನು ಕೇಸಾ। ಅತನಿ, ಅತನಿಂಸು। ತನಿಸ್ಸತಿ, ತನಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಅತನಿಸ್ಸಾ, ಅತನಿಸ್ಸಂಸು। ಕಮ್ಮನಿ ‘‘ತನಿಯ್ಯತಿ, ತನಿಯ್ಯನ್ತಿ। ತನಿಯ್ಯಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ।
ಸಕ ಸತ್ತಿಯಂ। ಸತ್ತಿ ಸಮತ್ಥಭಾವೋ। ಸಕ್ಕೋತಿ ಸಕ್ಕೋ। ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಖಿ। ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಸಿ। ಸಕ್ಖತಿ। ತ್ವಮ್ಪಿ ಅಮ್ಮ ಪಬ್ಬಜಿತುಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಸಿ। ಸಕ್ಕತೇ ಜರಾಯ ಪಟಿಕಮ್ಮಂ ಕಾತುನ್ತಿ ಪಾಳಿ।
ತತ್ಥ ಸಕ್ಕೋತಿ ದೇವರಾಜಾ। ಸೋ ಹಿ ಅತ್ಥಾನಂ ಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಮುಹುತ್ತೇನ ಚಿನ್ತನಸಮತ್ಥತಾಯ ಸಪರಹಿತಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ‘‘ಸಕ್ಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಞ್ಞತ್ರ ಪನ ಧಾತೂನಂ ಅವಿಸಯೇ ತದ್ಧಿತವಸೇನ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ದಾನಂ ಅದಾಸೀತಿ ಸಕ್ಕೋತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಕ್ಕಸದ್ದೋ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಸಾಧೇತಬ್ಬೋ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಭಗವತಾ ‘‘ಸಕ್ಕೋ ಮಹಾಲಿ ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ ಪುಬ್ಬೇ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಸಮಾನೋ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ದಾನಂ ಅದಾಸಿ, ತಸ್ಮಾ ‘ಸಕ್ಕೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ। ಸಕ್ಕೋನ್ತೋ। ಸಕ್ಕೋನ್ತೀ। ಸಕ್ಕೋನ್ತಂ ಕುಲಂ।
ಖುಣು ಖಿಣು ಹಿಂಸಾಯಂ। ಖುಣೋತಿ। ಖಿಣೋತಿ।
ಇಣು ಗತಿಯಂ। ಇಣೋತಿ। ಇಣಂ ಇಣಾಯಿಕೋ।
ತಿಣು ಅದನೇ। ತಿಣೋತಿ। ತಿಣಂ। ಏತ್ಥ ತಿಣನ್ತಿ ಯವಸಂ। ತಞ್ಹಿ ತಿಣಿಯತೇ ತಿಣಭಕ್ಖೇಹಿ ಗೋಣಾದೀಹಿ ಅದಿಯತೇ ಖಾದಿಯತೇತಿ ತಿಣಂ।
ಘಿಣು ದಿತ್ತಿಯಂ। ಘಿಣೋತಿ।
ಹನು ಅಪನಯನೇ। ಅಪನಯನಂ ಅನಾಲಾಪಕರಣಂ ನಿಬ್ಬಚನತಾಕರಣಂ। ಹನೋತಿ। ಹನುತೇ।
ಪನು ದಾನೇ ಪನೋತಿ। ಪನುತೇ।
ಮನು ಬೋಧನೇ। ಮನೋತಿ। ಮನುತೇ। ಮನೋ। ಮನಂ। ಮಾನಸಂ। ಮನುಸ್ಸೋ। ಮಾನವೋ। ಮಾಣವೋ।
ಏತ್ಥ ಮನೋತಿ ಮನುತೇ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಮನೋ, ಏವಂ ಮನಂ। ಇಮೇಸಂ ಪನ ದ್ವಿನ್ನಂ ಮನಸದ್ದಾನಂ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಮನೋ ನಿವಿಸತಿ। ಸನ್ತಂ ತಸ್ಸ ಮನಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಪುನ್ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಮಾನಸನ್ತಿ ರಾಗೋಪಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಅರಹತ್ತಮ್ಪಿ। ‘‘ಅನ್ತಲಿಕ್ಖಚರೋ ಪಾಸೋ, ಯ್ವಾಯಂ
ರಾಗೋ ಚಿತ್ತಂ ಅರಹತ್ತಞ್ಚ, ‘‘ಮಾನಸ’’ನ್ತಿ ಸಮೀರಿತಂ।
ಸತ್ಥುನೋ ಸಾಸನೇ ಪಾಪ-ಸಾಸನೇ’ಖಿಲಸಾಸನೇ॥
ತತ್ಥ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಮನಸಿ ಭವೋತಿ ರಾಗೋ ಮಾನಸೋ। ಮನೋ ಏವ ಮಾನಸನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಮಾನಸಂ। ಅನವಸೇಸತೋ ಮಾನಂ ಸಿಯತಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತೀತಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೋ ಮಾನಸಂ। ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಪನ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ಮಾನಸತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಮನೂತಿ ಸತ್ತೋ। ‘‘ಯೇನ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೇನ, ರೂಪಾನಿ ಮನು ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಮನೂ’’ತಿ ಸತ್ತೋ ವುತ್ತೋ। ಅಥ ವಾ ಮನೂತಿ ಪಠಮಕಪ್ಪಿಕಕಾಲೇ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಮಾತಾಪಿಭುಟ್ಠಾನೇ ಠಿತೋ ಮನುನಾಮಕೋ ಪುರಿಸೋ, ಯೋ ಸಾಸನೇ ‘‘ಮಹಾಸಮ್ಮತರಾಜಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಸೋ ಹಿ ಸಕಲಲೋಕಸ್ಸ ಹಿತಂ ಕಾತುಂ ಮನುತೇ ಜಾನಾತೀತಿ ‘‘ಮನೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾಬಲಂ ಅತ್ತನೋ ಹಿತಂ ಮನುತೇ ಜಾನಾತೀತಿ ಮನುಸ್ಸೋ, ಮನಸ್ಸ ವಾ ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾ ಮನುಸ್ಸೋ। ಅಥ ವಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಮನುನೋ ಅಪಚ್ಚಂ ಮನುಸ್ಸೋ। ಏವಂ ಮಾನವೋ ಮಾಣವೋ ಚ, ನಕಾರಸ್ಸ ಹಿ ಣಕಾರೇ ಕತೇ ‘‘ಮಾಣವೋ’’ತಿ ರೂಪಂ ಸಿಜ್ಝತಿ। ಕೇಚಿ ಪನಾಹು ‘‘ದನ್ತಜನಕಾರಸಹಿತೋ ಮಾನವಸದ್ದೋ ಸಬ್ಬಸತ್ತಸಾಧಾರಣವಚನೋ, ಮುದ್ಧಜಣಕಾರಸಹಿತೋ ಪನ ಮಾಣವಸದ್ದೋ ಕುಚ್ಛಿತಮೂಳ್ಹಾಪಚ್ಚವಚನೋ’’ತಿ, ತಂ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಯುತ್ತಞ್ಚೇ, ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ನ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘‘ಮಾಣವಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಚನೇ ಇದಂ ವಚನಂ ವಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಅನ್ತರಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೇ ಅನ್ತರಅನ್ತರಿಕಾಸದ್ದಾನಮ್ಪಿ ಆಹರಣಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ।
ತತ್ರ ಚೂಳಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ‘‘ಸುಭೋ ಮಾಣವೋತೋದೇಯ್ಯಪುತ್ತೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ‘‘ಸುಭೋತಿ ಸೋ ಕಿರ ದಸ್ಸನೀಯೋ ಅಹೋಸಿ ಪಾಸಾದಿಕೋ, ತೇನಸ್ಸ ಅಙ್ಗಸುಭತಾಯ ‘ಸುಭೋ’ತ್ವೇವ ನಾಮಂ ಅಕಂಸು। ‘ಮಾಣವೋ’ತಿ ಪನ ತಂ ತರುಣಕಾಲೇ ವೋಹರಿಂಸು, ಸೋ ಮಹಲ್ಲಕಕಾಲೇಪಿ ತೇನೇವ ವೋಹಾರೇನ ವೋಹರಿಯತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಮುದ್ಧಜಣಕಾರಸ್ಸ ಮಾಣವಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಪಕಾಸಿತೋ, ತಟ್ಟೀಕಾಯಮ್ಪಿ ಗರೂಹಿ ‘‘ಯಂ ಅಪಚ್ಚಂ ಕುಚ್ಛಿತಂ ಮುದ್ಧಂ ವಾ, ತತ್ಥ ಲೋಕೇ ಮಾಣವವೋಹಾರೋ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಚ ಸತ್ತಾ ದಹರಕಾಲೇ ಮುದ್ಧಧಾತುಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘ತರುಣಕಾಲೇ ವೋಹರಿಂಸೂ’’ತಿ, ಏವಂ ಮುದ್ಧಜಣಕಾರಸ್ಸ ಮಾಣವಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಪಕಾಸಿತೋ। ಇದಾನಿ ಮಾಣವಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ಭವತಿ, ಮಾಣವೋತಿ ಸತ್ತೋಪಿ ಚೋರೋಪಿ ತರುಣೋಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಚೋದಿತಾ ದೇವದೂತೇಹಿ, ಯೇ ಪಮಜ್ಜನ್ತಿ ಮಾಣವಾ’’ತಿಆದೀಸು ಹಿ ಸತ್ತೋ ‘‘ಮಾಣವೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ‘‘ಮಾಣವೇಹಿ ಸಹ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಕತಕಮ್ಮೇಹಿಪಿ ಅಕತಕಮ್ಮೇಹಿಪೀ’’ತಿಆದೀಸು ಚೋರೋ। ‘‘ಅಮ್ಬಟ್ಠೋ ಮಾಣವೋ’’ತಿಆದೀಸು ತರುಣೋ ‘‘ಮಾಣವೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ।
ಅಪ್ಪ ಪಾಪುಣೇ। ಅಪ್ಪೋತಿ। ಆಪೋ।
ಏತ್ಥ ಆಪೋತಿ ಅಪ್ಪೋತಿ ತಂ ತಂ ಠಾನಂ ವಿಸ್ಸರತೀತಿ ಆಪೋ।
ಮಾ ಪರಿಮಾಣೇ। ಮಿನೋತಿ। ಉಪಮಾ, ಉಪಮಾನಂ, ವಿಮಾನಂ। ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಯಾ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ನ ಮಿನೋತಿ ನ ವಿಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ಸಾ ಮಾನಸ್ಸ ಸಮೀಪೇ ವತ್ತತೀತಿ ಉಪಮಾ ಯಥಾ ‘‘ಗೋಣೋ ವಿಯ ಗವಜೋ’’ತಿ। ಉಪಮಾನನ್ತಿ ವೀತೋಪಮಾನನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ವೀತೋಪಮಂ, ನಿರುಪಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಉಪಮಾನನ್ತಿ ಉಪಮೇತಬ್ಬಾಕಾರೋ ‘‘ಸೀಹೋ ವಿಯ ಭಗವಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಸೀಹೋ ಉಪಮಾ, ಭಗವಾ ಉಪಮೇಯ್ಯೋ ತೇಜೋಪರಕ್ಕಮಾದೀಹಿ ಉಪಮೇತಬ್ಬತ್ತಾ, ತೇಜೋಪರಕ್ಕಮಾದಯೋ ಉಪಮೇತಬ್ಬಾಕಾರೋ। ಏತ್ಥ ಪನ ಸಾತಿಸಯತ್ತಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸೀಹಸ್ಸ ತೇಜಾದೀಹಿ ಭಗವತೋ ತೇಜಾದಿಉಪಮೇತಬ್ಬಾಕಾರೋ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ಹೀನೂಪಮಾವಸೇನ ‘‘ಸೀಹೋ ವಿಯ ಭಗವಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ವಿಮಾನನ್ತಿ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನತ್ತೇಪಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಉತುಸಮುಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಕಮ್ಮೇನ ವಿಸೇಸತೋ ಮಿನಿಯತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿಯತೀತಿ ವಿಮಾನಂ।
ಕರ ಕರಣೇ। ‘‘ಕರೋತಿ, ಕಯಿರತಿ, ಕುಬ್ಬತಿ, ಕ್ರುಬ್ಬತಿ, ಪಕರೋತಿ, ಉಪಕರೋತಿ, ಅಪಕರೋತಿ, ಪಟಿಕರೋತಿ, ನಿರಾಕರೋತಿ, ಪಟಿಸಙ್ಖರೋತಿ, ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದೀನಿ ಕತ್ತರಿ ಭವನ್ತಿ। ಕಮ್ಮೇ ಪಾಳಿನಯವಸೇನ ಇಕಾರಾಗಮಟ್ಠಾನೇ ಯಕಾರಸ್ಸ ದ್ವೇಭಾವೋ। ತಸ್ಮಿಂಯೇವಠಾನೇ ರಯಕಾರಾನಂ ವಿಪರಿಯಾಯೇ ಸತಿ ನ ದ್ವೇಭಾವೋ। ತಥಾ ಈಕಾರಾಗಮಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಕರಿಯ್ಯತಿ, ಕಯಿರತಿ, ಕರೀಯತಿ, ಕಯ್ಯತಿ, ಪಕರೀಯತಿ, ಪಕರಿಯ್ಯತಿ, ಪಟಿಸಙ್ಖರಿಯ್ಯತಿ, ಅಭಿಸಙ್ಖರಿಯ್ಯತಿ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದೀನಿ ಕಮ್ಮನಿ ಭವನ್ತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಕಯಿರತೀತಿ ಪದಂ ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ ಕತ್ತರಿ ಕಮ್ಮೇ ಚ। ತೇಸ ಕತ್ತುವಸೇನ ‘‘ಪುರಿಸೋ ಕಮ್ಮಂ ಕಯಿರತೀ’’ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ಕಮ್ಮವಸೇನ ಪನ ಅಯಂ ಪಾಳಿ ‘‘ಕುಟಿ ಮೇ ಕಯಿರತಿ ಅದೇಸಿತವತ್ಥುಕಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಚ ಕತ್ತುವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಕತ್ತುಪದಂ ಯಿರಪಚ್ಚಯೇನ ಸಿದ್ಧಂ। ಕಮ್ಮವಸೇನ ಪನ ವುತ್ತಂ ಕಮ್ಮಪದಂ ಇಕಾರಾಗಮಸ್ಸ ಆದಿಅನ್ತಭೂತಾನಂ ರಯಕಾರಾನಂ ವಿಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಕಾರೇತಿ, ಕಾರಯತಿ, ಕಾರಾಪೇತಿ, ಕಾರಾಪಯತೀ’’ತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕಾರಿತರೂಪಾನಿ, ಯಾನಿ ‘‘ಹೇತುಕತ್ತುರೂಪಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ತದ್ದೀಪಕತ್ತಾ।
ಇದಾನಿ ಓಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತಪದಸ್ಸ ಪನ ‘‘ಕಾರೇತೀ’’ತಿ ಏಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತಪದಸ್ಸ ಚ ಪದಮಾಲಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪಚ್ಛಾ ಯೋಜೇಸ್ಸಾಮ ಏಕಾಕಾರೇನ ಅಯೋಜೇತಬ್ಬತ್ತಾ।
ತತ್ರ ಕುಬ್ಬತಿ, ಕುಬ್ಬನ್ತಿ। ಕುಬ್ಬಸಿ, ಕುಬ್ಬಥ। ಕುಬ್ಬಾಮಿ, ಕುಬ್ಬಾಮ। ಕುಬ್ಬತೇ, ಕುಬ್ಬನ್ತೇ। ಕುಬ್ಬಸೇ, ಕುಬ್ಬವ್ಹೇ। ಕುಬ್ಬೇ, ಕುಬ್ಬಮ್ಹೇ। ವತ್ತಮಾನಾವಸೇನ ವುತ್ತರೂಪಾನಿ।
ಪಞ್ಚಮಿಯಾದೀನಂ ವಸೇನ ಪನ ಕುಬ್ಬತು, ಕುಬ್ಬನ್ತು। ಕುಬ್ಬೇಯ್ಯ, ಕುಬ್ಬೇಯ್ಯುಂ। ಸೇಸಂ ‘‘ಭವತಿ, ಭವನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ।
‘‘ಕರಿಯತೀ’’ತಿಆದೀನಿಪಿ ಅ ಕಾರಾನನ್ತರತ್ಯನ್ತಪದಾನಿ ಏವಮೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಕುಬ್ಬತಿ, ಕುಬ್ಬನ್ತಿ। ಕುಬ್ಬಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾ ಅಯಂ ಪದಮಾಲಾ ಪಾಳಿನಯದಸ್ಸನತೋ ಏದಿಸೀ ವುತ್ತಾ। ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ಪನ ಸಾಸನಿಕಾ ಸದ್ದಸತ್ಥೇಯೇವ ಆದರಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕುಬ್ಬತಿ, ಕುಬ್ಬಸೀ’’ತಿ ಏವಂಪಕಾರಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಪಾಳಿಯಂ ನತ್ಥೀತಿ ಮಞ್ಞನ್ತಾ ನ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ತೇಹಿ ಸದ್ದಸತ್ಥೇ ವಿಯ ಪಾಳಿಯಮ್ಪಿ ‘‘ಅಸನ್ತೋ ನಾನುಕುಬ್ಬನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಓಕಾರಪಚ್ಚಯಸ್ಸಾದೇಸಭೂತೋ ಉಕಾರೋ ಸರೇಯೇವ ಪರೇ ವಕಾರಂ ಪಪ್ಪೋತೀತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ‘‘ಕುಬ್ಬನ್ತಿ, ಕುಬ್ಬನ್ತೇ’’ತಿಆದೀನಿಯೇವ ರೂಪಾನಿ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ಪರಸರಸ್ಸಾಭಾವತೋ ‘‘ಕುಬ್ಬತಿ, ಕುಬ್ಬಸೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಪಾಳಿಯಂ ನತ್ಥೀತಿ ನ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ಮಯಂ ಪನ ಪಾಳಿನಯದಸ್ಸನತೋ ತಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಇಚ್ಛಾಮ। ಅತ್ರ ಸೋತಾರಾನಂ ಕಙ್ಖಾವಿನೋದನತ್ಥಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಾಳಿನಯಂ ವದಾಮ – ‘‘ಸೀಲವನ್ತೋ ನ ಕುಬ್ಬನ್ತಿ, ಬಾಲೋ ಸೀಲಾನಿ ಕುಬ್ಬತೀ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಭವಂ ವಿಜನಮರಞ್ಞನಿಸ್ಸಿತೋ, ತಪೋ ಇಧ ಕ್ರುಬ್ಬತೀ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಫರುಸಾಹಿ ವಾಚಾಹಿ ಪಕ್ರುಬ್ಬಮಾನೋ’’ತಿ ಚ। ಈದಿಸೇಸು ಪನ ಠಾನೇಸು ಅಕಾರಾಗಮೋ ಕಾತಬ್ಬೋ
ಯಥಾ ಚ ‘‘ಬಹುಮ್ಪೇತಂ ಅಸಬ್ಭಿ ಜಾತವೇದಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಗತಿದಸ್ಸನತೋ ‘‘ಸನ್ತೋ ಸಬ್ಭೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸತಂ ಧಮ್ಮೋ ನ ಜರಂ ಉಪೇತೀತಿ ಪವೇದಯನ್ತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಗತಿದಸ್ಸನತೋ ಚ ‘‘ಸಬ್ಭಿ, ಸಬ್ಭೀ, ಸಬ್ಭಯೋ। ಸಬ್ಭಿಂ, ಸಬ್ಭೀ, ಸಬ್ಭಯೋ। ಸಬ್ಭಿನಾ’’ತಿ ಪದಮಾಲಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ‘‘ಬಾಲೋ ಸೀಲಾನಿ ಕುಬ್ಬತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಗತಿದಸ್ಸನತೋ ‘‘ಕುಬ್ಬತಿ, ಕುಬ್ಬನ್ತಿ। ಕುಬ್ಬಸೀ’’ತಿ ಪದಮಾಲಾಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾವ। ತಥಾ ‘‘ಕ್ರುಬ್ಬತಿ, ಕ್ರುಬ್ಬನ್ತಿ। ಕ್ರುಬ್ಬಸೀ’’ತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ಇದಾನಿ ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಾತಾ ಪದಮಾಲಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಾ। ಕರೋತಿ, ಕರೋನ್ತಿ। ಕರೋಸಿ, ಕರೋಥ। ಕರೋಮಿ, ಕುಮ್ಮಿ, ಕರೋಮ, ಕುಮ್ಮ। ಕುರುತೇ, ಕುಬ್ಬನ್ತೇ। ಕುರುಸೇ, ಕುರುವ್ಹೇ। ಕರೇ, ಕರುಮ್ಹೇ। ವತ್ತಮಾನಾವಸೇನ ವುತ್ತರೂಪಾನಿ।
ಕರೋತು, ಕುರುತು, ಕರೋನ್ತು। ಕರೋಹಿ, ಕರೋಥ। ಕರೋಮಿ, ಕುಮ್ಮಿ, ಕರೋಮ, ಕುಮ್ಮ। ಕುರುತಂ, ಕುಬ್ಬನ್ತಂ। ಕರಸ್ಸು, ಕುರುಸ್ಸು, ಕುರುವ್ಹೋ। ಕರೇ, ಕುಬ್ಬಾಮಸೇ। ಪಞ್ಚಮೀವಸೇನ ವುತ್ತರೂಪಾನಿ।
ಏತ್ಥ ಪನ ಕೋಚಿ ವದೇಯ್ಯ –
‘‘ನ ನೋ ವಿವಾಹೋ ನಾಗೇಹಿ, ಕತಪುಬ್ಬೋ ಕುದಾಚನಂ।
ತಂ ವಿವಾಹಂ ಅಸಂಯುತ್ತಂ, ಕಥಂ ಅಮ್ಹೇ ಕರೋಮಸೇ’’ತಿ
ಪಾಳಿದಸ್ಸನತೋ ಕರಧಾತುತೋ ಪರಂ ಓಕಾರಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಆಮಸೇವಚನಸ್ಸಾವಯವಭೂತೋ ಆಕಾರೋ ಲೋಪಂ ಪಪ್ಪೋತೀತಿ? ತನ್ನ, ‘‘ಕರೋಮಸೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಆಮಸೇ’’ತಿ ವಚನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಮವಚನಸ್ಸ ಸಬ್ಭಾವತೋ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಸೇಕಾರೋ ಆಗಮೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕರೋಮಾ’’ತಿ ವತ್ತಮಾನಾವಚನವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ನ ಪನ ಪಞ್ಚಮೀವಚನವಸೇನ। ಏವಂಭೂತೋ ಚ ಸೇಕಾರೋ ಕತ್ಥಚಿ ನಾಮಿಕಪದತೋ ಪರೋ ಹೋತಿ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಬುದ್ಧಂ ಸರಣಂ ಗತಾಸೇ। ಯಂ ಬಲಂ ಅಹುವಮ್ಹಸೇ’’ತಿಆದೀಸು। ಕತ್ಥಚಿ ಪನಾಖ್ಯಾತಿಕಪದತೋ ಸಾದೇಸನಿರಾದೇಸವಸೇನ –
‘‘ಅಕರಮ್ಹಸ ತೇ ಕಿಚ್ಚಂ। ಓಕ್ಕನ್ತಾಮಸಿ ಭೂತಾನಿ।
ಸುತಂ ನೇತಂ ಅಭಿಣ್ಹಸೋ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ವದೇಮಸೇ’’ತಿ
ಆದೀಸು।
ಕರೇಯ್ಯ, ಕರೇಯ್ಯುಂ। ಕರೇಯ್ಯಾಸಿ, ಕರೇಯ್ಯಾಥ। ಕರೇಯ್ಯಾಮಿ, ಕರೇಯ್ಯಾಮ। ಕುಬ್ಬೇಥ, ಕುಬ್ಬೇರಂ। ಕುಬ್ಬೇಥೋ, ಕುಬ್ಬೇಯ್ಯವ್ಹೋ। ಕರೇಯ್ಯಂ, ಕರೇ, ಕರೇಯ್ಯಾಮ್ಹೇ। ಸತ್ತಮೀವಸೇನ ವುತ್ತರೂಪಾನಿ।
ಕರ, ಕರು। ಕರೇ, ಕರಿತ್ಥ। ಕರಂ, ಕರಿಮ್ಹ। ಕರಿತ್ಥ, ಕರಿರೇ। ಕರಿತ್ಥೋ, ಕರಿವ್ಹೋ। ಕರಿಂ, ಕರಿಮ್ಹೇ। ಪರೋಕ್ಖಾವಸೇನ ವುತ್ತರೂಪಾನಿ।
ಏತ್ಥ ಕರಾತಿ ಪುರಿಸೋ ಕಮ್ಮಂ ಕರೀತಿ ಪಠಮಪುರಿಸಯೋಜನಾಯ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಆಗುಂ ಕರ ಮಹಾರಾಜ, ಅಕರಂ ಕಮ್ಮದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಮಹಾರಾಜ ಭವಂ ಆಗುಂ ಕರೀ’’ತಿ ಪಠಮಪುರಿಸಯೋಜನಾಯ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಅಯಂ ಪಯೋಗೋ ‘‘ಮಞ್ಞೇ ಭವಂ ಪತ್ಥಯತಿ, ರಞ್ಞೋ ಭರಿಯಂ ಪತಿಬ್ಬತ’’ನ್ತಿಆದಯೋ ವಿಯ ಪಠಮಪುರಿಸಪ್ಪಯೋಗೋ ಭವತಿ।
ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಆಗುಂ ಕರಾತಿ ಮಹಾರಾಜ ತ್ವಂ ಮಹಾಪರಾಧಂ ಮಹಾಪಾಪಂ ಕರಿ। ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಯಂ ಕತಂ ದುಕ್ಕಟಂ ಹೋತಿ,ತಂ ಲಾಮಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಅಕರ’’ನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾವಸೇನಾಪಿ ಕದಾಚಿ ಕರಇತಿ ಚ ಕರೀತಿ ಚ ಅಕರನ್ತಿ ಚ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಪ್ಪಯೋಗೋ ಭವತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನ ಪನ ‘‘ಪುರಿಸೋ ಕಮ್ಮಂ ಕರ, ಪುರಿಸೋ ಕಮ್ಮಂ ಕರಿ, ಅಹಂ ಕಮ್ಮಂ ಅಕರ’’ನ್ತಿ ಪಠಮುತ್ತಮಪುರಿಸಪ್ಪಯೋಗೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಕರಇತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಭತ್ತಿವಸೇನ, ಕರೀತಿ ಅಜ್ಜತನೀವಸೇನ, ಅಕರನ್ತಿ ಹಿಯ್ಯತ್ತನೀವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ‘‘ಕರಿತ್ಥೋ’’ತಿ ಪದಂ ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಭತ್ತಾರಂ ಪರಿಯೇಸ, ಮಾ ಕಿಸಿತ್ಥೋ ಮಯಾ ವಿನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಕಿಸಿತ್ಥೋ’’ತಿ ಪದೇನ ಸಮಂ ಪರೋಕ್ಖಾಯತ್ತನೋಪದಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೇಕವಚನವಸೇನ, ಏದಿಸೋ ಪನ ನಯೋ ಅಞ್ಞತ್ರಾಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ।
ಅಕಾ, ಅಕರಾ, ಅಕರ ಇತಿ ರಸ್ಸಪಾಠೋಪಿ। ಅಕರು। ಏತ್ಥ ‘‘ಸಬ್ಬಾರಿವಿಜಯಂ ಅಕಾ’’ತಿ ಪದಂ ನಿದಸ್ಸನಂ। ಅಕರಾತಿ ಪುರಿಸೋ ಕಮ್ಮಂ ಅಕಾಸೀತಿ ಅತೀತಕ್ರಿಯಾವಾಚಕೋ ಪಠಮಪುರಿಸಪ್ಪಯೋಗೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ರಜ್ಜಸ್ಸ ಕಿರ ಸೋ ಭೀತೋ, ಅಕರಾ ಆಲಯೇ ಬಹೂ’’ತಿ ಪಾಳಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಮಾ ಮೇತಂ ಅಕರಾ ಕಮ್ಮಂ, ಮಾ ಮೇ ಉದಕಮಾಹರೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಸನ್ತೇಪಿ ಅತೀತವಾಚಕಪಟ್ಠಮಪುರಿಸಪ್ಪಯೋಗಭಾವೇ ಮಾಸದ್ದಯೋಗತೋ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಜ್ಜತನೀವಿಭತ್ತಿಯೋ ಪಞ್ಚಮೀವಿಭತ್ತಿಅತ್ಥೇ ಅನುತ್ತಕಾಲಿಕಾ ಹುತ್ವಾ ‘‘ತ್ವಂ ಮಾ ಕರೋಸಿ, ಮಾ ಆಹರಸೀ’’ತಿ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಪ್ಪಯೋಗಾರಹಾ ಭವನ್ತಿ।
ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ ‘‘ಜರಾಧಮ್ಮಂ ಮಾ ಜೀರೀತಿ ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಂ ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಸನ್ತೇಪಿ ಅತೀತವಾಚಕಪಠಮಪುರಿಸಪ್ಪಯೋಗಭಾವೇ ಮಾಸದ್ದಯೋಗತೋ ಅಜ್ಜತನೀವಿಭತ್ತಿಪಞ್ಚಮೀವಿಭತ್ತಿಅತ್ಥೇ ಅನುತ್ತಕಾಲಿಕಾ ಹುತ್ವಾ ‘‘ಮಾ ಜೀರತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಠಮಪುರಿಸಪ್ಪಯೋಗಾರಹಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ‘‘ಜರಾಧಮ್ಮಂ ಮಾ ಜೀರೀತಿ ಯಂ ಮಯ್ಹಂ ಜರಾಸಭಾವಂ, ತಂ ಮಾ ಜೀರಿತು। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪೀ’’ತಿ। ಯಂ ಪನಮ್ಹೇಹಿ ‘‘ಅಕರ ಇತಿ ರಸ್ಸಪಾಠೋಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ‘‘ಅತಿಕರ’ಮಕರಾ’ಚರಿಯ, ಮಯ್ಹಮ್ಪೇತಂ ನ ರುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ವಸೇನ ಅತ್ಥಿತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ತಸ್ಸಾಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಆಚರಿಯ ಭವಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕರಣಂ ಅಕರಾ’’ತಿ ಪಠಮಪುರಿಸವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಅಪಿಚ ‘‘ಭವ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಅತ್ಥೇ ‘‘ತ್ವ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಸೇನ ‘‘ಆಚರಿಯ ತ್ವಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕರಣಂ ಕರೋಸೀ’’ತಿ ಯೋಜನಾಪಿ ಕಾತಬ್ಬಾವ।
ಅಕರೋ, ಅಕತ್ಥ, ಅಕರೋಥ। ಅಕರಂ, ಅಕಂ, ಅಕರಮ್ಹ, ಅಕಮ್ಹ। ಏತ್ಥ ‘‘ಸಂವಡ್ಢಯಿತ್ವಾ ಪುಳಿನಂ, ಅಕಂ ಪುಳಿನಚೇತಿಯ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ಅಕತ್ಥ, ಅಕತ್ಥುಂ। ಅಕುರುಸೇ, ಅಕರವ್ಹಂ। ಅಕರಿಂ, ಅಕರಂ, ಅಕರಮ್ಹಸೇ। ಹಿಯ್ಯತ್ತನೀವಸೇನ ವುತ್ತರೂಪಾನಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಸೇಕಾರೋ ಆಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಸೇಕಾರೋ ಪದಾವಯವ ಅಪದಾವಯವಅನೇಕನ್ತಪದಾವಯವ ಸೋಸದ್ದತ್ಥ ಆದೇಸವಸೇನ। ತತ್ಥ ಪದಾವಯವೋ ಸೇಕಾರೋ ‘‘ತ್ವಂ ಕಮ್ಮಂ ಕುರುಸೇ, ತ್ವಂ ಅತ್ಥಕುಸಲೋ ಅಭವಸೇ’’ತಿಆದೀಸು ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅಪದಾವಯವೋ ಪನ ‘‘ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ವದೇಮಸೇ। ಮೂಲಾ ಅಕುಸಲಾ ಸಮೂಹತಾಸೇ’’ತಿಆದೀಸು ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಅನೇಕನ್ತಪದಾವಯವೋ ‘‘ಅರೋಗಾ ಚ ಭವಾಮಸೇ। ಮಣಿಂ ತಾತ ಗಣ್ಹಾಮಸೇ’’ಆದೀಸು ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಸೇಕಾರೋ ಯದಿ ಪಞ್ಚಮೀವಿಭತ್ತಿಯಂ ಆಮಸೇವಚನಸ್ಸಾವಯವೋ, ತದಾ ಪಞ್ಚಮೀವಿಭತ್ತಿಯುತ್ತಾನಂ ಪತ್ಥನಾಸೀಸನತ್ಥಾನಂ ‘‘ಭವಾಮಸೇ, ಗಣ್ಹಾಮಸೇ’’ತಿ ಪದಾನಂ ಅವಯವೋ ಹೋತಿ। ಯದಿ ಪನ ಆಗಮೋ, ಪಞ್ಚಮೀವಿಭತ್ತಿಯುತ್ತಾನಂ ಪತ್ಥನಾಸೀಸನತ್ಥಾನಂ ‘‘ಭವಾಮ, ಗಣ್ಹಾಮಾ’’ತಿ ಪದಾನಂ ಅವಯವೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ‘‘ಭವಾಮಸೇ’’ತಿಆದೀಸು ಸೇಕಾರಸ್ಸ ಅನೇಕನ್ತಪದಾವಯವತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಸೋಸದ್ದತ್ಥೋ ‘‘ಏಸೇಸೇ ಏಕೇ ಏಕಟ್ಠೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಏಸೇಸೇತಿ ಇಮಸ್ಸ ಹಿ ‘‘ಏಸೋಸೋ ಏಕೋ ಏಕಟ್ಠೋ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಆದೇಸೋ ‘‘ಅಕರಮ್ಹಸ ತೇ ಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ, ‘‘ಓಕ್ಕನ್ತಾಮಸಿ ಭೂತಾನೀ’’ತಿ ಚೇತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಏಕಾರಸ್ಸ ಅಕಾರಿಕಾರಾದೇಸಕರಣವಸೇನ। ತತ್ಥ ‘‘ಅಕರಮ್ಹಸ ತೇ ಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ‘‘ಅಕರಮ್ಹಸೇ ತೇ ಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಅಕರಮ್ಹಸೇ’’ತಿ ಚೇತ್ಥ ಸಚೇ ಸೇಕಾರೋ ಆಗಮೋ, ತದಾ ‘‘ಕರಮ್ಹಾ’’ತಿ ಪದಂ ಹಿಯ್ಯತ್ತನೀಪರಸ್ಸಪದೇ ಉತ್ತಮಪುರಿಸಬಹುವಚನನ್ತಂ। ಸಚೇ ಪನ ಮ್ಹಸೇವಚನಸ್ಸಾವಯವೋ, ತದಾ ‘‘ಅಕರಮ್ಹಸೇ’’ತಿ ಪದಂ ಹಿಯ್ಯತ್ತನೀಅತ್ತನೋಪದೇ ಉತ್ತಮಪುರಿಸಬಹುವಚನನ್ತಂ। ಏವಂ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಸೇಕಾರೋ ಭವತೀತಿ ಅವಗನ್ತಬ್ಬಂ।
ಅಕರಿ, ಕರಿ, ಅಕಾಸಿ, ಅಕರುಂ, ಅಕರಿಂಸು, ಅಕಂಸು, ಅಕಂಸುಂ। ಅಕರೋ, ಅಕರಿತ್ಥ, ಅಕಾಸಿತ್ಥ।
ಏತ್ಥ ಚ ಅಕರೋತಿ ತ್ವಂ ಅಕರೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ‘‘ಅಕರೋ’’ ಇತಿ ಹಿ ಪದಂ ‘‘ವರಞ್ಚೇ ಮೇ ಅದೋ ಸಕ್ಕಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೇಕವಚನತ್ಥಂ ‘‘ಅದೋ’’ತಿ ಪದಮಿವ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಪಾಳಿಯಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತೇಪಿ ನಯವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತ್ತಾ। ಗರೂ ಪನ ‘‘ಅಕರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಅಕಾಸೀ’’ತಿ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸವಚನಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ತಾದಿಸಞ್ಹಿ ಪದಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪಠಮಪುರಿಸವಚನಮೇವ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅದಾಸಿ ಮೇ, ಅಕಾಸಿ ಮೇ’’ತಿ ಪಠಮಪುರಿಸಪಾಳಿಯೋ ಬಹೂ ಸನ್ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ‘‘ಮಾಕಾಸಿ ಮುಖಸಾ ಪಾಪಂ, ಮಾ ಖೋ ಸೂಕರಮುಖೋ ಅಹೂ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಮಾಸದ್ದಯೋಗತೋ ‘‘ತ್ವಂ ಪಾಪಂ ಮಾ ಅಕಾಸಿ, ಮಾ ಸೂಕರಮುಖೋ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ಪದಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಅಕರಿಂ
ಕರಿಸ್ಸತಿ, ಕರಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಕರಿಸ್ಸಸಿ, ಕರಿಸ್ಸಥ। ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಕರಿಸ್ಸಾಮ। ಕರಿಸ್ಸತೇ, ಕರಿಸ್ಸನ್ತೇ। ಕರಿಸ್ಸಸೇ, ಕರಿಸ್ಸವ್ಹೇ। ಕರಿಸ್ಸಂ, ಕಸ್ಸಂ ಇಚ್ಚಪಿ। ತಥಾ ಹಿ ಪಾಳಿ ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಕಸ್ಸಂ ಪುರಿಸಕಾರಿಯ’’ನ್ತಿ। ಕರಿಸ್ಸಮ್ಹೇ। ತಥಾ ಕಾಹತಿ, ಕಾಹನ್ತಿ। ಕಾಹಸಿ, ಕಾಹಥ। ಕಾಹಾಮಿ, ಕಾಹಾಮ। ಕಾಹಿತಿ, ಕಾಹಿನ್ತಿ। ಕಾಹಿಸಿ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಿನಾ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀವಸೇನ ವುತ್ತರೂಪಾನಿ।
ಅಕರಿಸ್ಸಾ, ಅಕರಿಸ್ಸ, ಅಕರಿಸ್ಸಂಸೂತಿ ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಕಾಲಾತಿಪತ್ತಿವಸೇನ ವುತ್ತರೂಪಾನಿ।
ಕಯಿರತಿ, ಕಯಿರನ್ತಿ। ಕಯಿರಸಿ, ಕಯಿರಾಥ। ಕಯಿರಾಮಿ, ಕಯಿರಾಮ। ಕಯಿರತೇ। ಸೇಸಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ವತ್ತಮಾನಾವಸೇನ ವುತ್ತರೂಪಾನಿ।
ಕಯಿರತು, ಕಯಿರನ್ತು। ಸೇಸಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಪಞ್ಚಮೀವಸೇನ ವುತ್ತರೂಪಾನಿ।
ಕಯಿರಾ, ಕುಯಿರಾ। ಕಯಿರುಂ। ಅತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ ‘‘ಕುಮ್ಭಿಮ್ಹಿಪ’ಞ್ಜಲಿಂ ಕುಯಿರಾ, ಚಾತಞ್ಚಾಪಿ ಪದಕ್ಖಿಣ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಕುಮ್ಭಿಮ್ಹಿಪಿ ಅಞ್ಜಲಿನ್ತಿ ಛೇದೋ। ಕಯಿರಾಸಿ, ಕಯಿರಾಥ। ಕಯಿರಾಮಿ, ಕಯಿರಾಮ। ಕಯಿರೇಥ, ಕಯಿರೇರಂ। ಕಯಿರೇಥೋ, ಕಯಿರಾವ್ಹೋ। ಕಯಿರಂ, ಕಯಿರಾಮ್ಹೇ। ಸತ್ತಮೀವಸೇನ ವುತ್ತರೂಪಾನಿ।
ತತ್ಥ ಕಯಿರಾತಿ ಇದಂ ‘‘ಪುಞ್ಞಞ್ಚೇ ಪುರಿಸೋ ಕಯಿರಾ’’ತಿ ದಸ್ಸನತೋ ಪಠಮಪುರಿಸವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ‘‘ಅಧಮ್ಮಂ ಸಾರಥಿ ಕಯಿರಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಸಾರಥಿ ಭವಂ ಅಧಮ್ಮಂ ಕರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಸಿಕಾರಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕಯಿರಾ’’ತಿ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸವಚನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಏತ್ಥ ಪನ ಸಿಯಾ – ಯಥಾ ‘‘ಪುತ್ತಂ ಲಭೇಥ ವರದ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಲಭೇಥಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಸಬ್ಭಿರೇವ ಸಮಾಸೇಥ, ಸಬ್ಭಿ ಕುಬ್ಬೇಥ ಸನ್ಥವ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ‘‘ಸಮಾಸೇಥಾ’’ತಿಆದೀನಂ ವಿಯ ಪಠಮಪುರಿಸವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪುರಿಸವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಲಭೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಉತ್ತಮಪುರಿಸವಸೇನತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ಗಹಿತೋ, ತಥಾ ತುಮ್ಹೇಹಿಪಿ ‘‘ಅಧಮ್ಮಂ ಸಾರಥಿ ಕಯಿರಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಕಯಿರಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಪುರಿಸವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕರೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸವಸೇನತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿಪಿ ‘‘ಕರೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ ತದತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ವೋಹಾರತ್ಥೇಸು ಪರಮಕೋಸಲ್ಲಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ‘‘ತ್ವ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಅತ್ಥೇ ಭವಂಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ, ‘‘ಭವ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಅತ್ಥೇ ತ್ವಂಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತೀತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತ್ಥವಸೇನ ‘‘ಕರೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಪುರಿಸವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಪುತ್ತಂ ಲಭೇಥ ವರದ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಲಭೇಥಾ’’ತಿ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗಿತ್ವಾ ‘‘ಲಭೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಪುರಿಸವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ವಿವರಣಂ ಕತಂ। ‘‘ಅಧಮ್ಮಂ ಸಾರಥಿ ಕಯಿರಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಕಯಿರಾ’’ತಿ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗಿತ್ವಾ ‘‘ಕರೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ ವಿವರಣಂ ಕತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಧಮ್ಮಂ ಸಾರಥಿ ಕಯಿರಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪುರಿಸವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ನ ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬೋ। ಅಥ ವಾ ಯಥಾ ‘‘ಪುತ್ತಂ ಲಭೇಥ ವರದ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಕಾಯೇ ರಜೋ ನ ಲಿಮ್ಪೇಥಾ’’ತಿಆದೀಸು ಏಥವಚನಂ ಗಹಿತಂ, ಏವಂ ಏಥವಚನಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಲಭೇ ಅಥಾ’’ತಿ ಪದಚ್ಛೇದೋ ಕರಣೀಯೋ। ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಪುರಿಸವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ। ತತ್ಥ ಲಭೇತಿ ಸತ್ತಮಿಯಾ ಅಥಾತಿ ಅಧಿಕಾರನ್ತರೇ ನಿಪಾತೋ ಪದಪೂರಣೇ ವಾ। ಏತ್ಥ ಚ ಅಧಿಕಾರನ್ತರವಸೇನ ಅಪರಮ್ಪಿ ವರಂ ಪುತ್ತಂ ಲಭೇಯ್ಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ದ್ವಿನ್ನಮತ್ಥಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಚೇತೇಸು ದ್ವೀಸು ದುಜ್ಜಾನೋ ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ತಸ್ಮಾ ದ್ವೇಪಿ ಅತ್ಥಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾವ।
ಏತ್ಥ ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ವಚನವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಕಾಲವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಪುರಿಸವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಅಕ್ಖರವಿಪಲ್ಲಾಸೋತಿ ಛಬ್ಬಿಧೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಆಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬೋ, ತಥಾಪಿ ಸೋ ಉಪರಿ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ನ ದಸ್ಸಿತೋ। ತತ್ರ ಕಯಿರಾಥಾತಿ ಪದಂ ಸತ್ತಮಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದವಸೇನ ಅತ್ತನೋಪದವಸೇನ ಚ ದ್ವಿಧಾ ಭಿಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಬಹುವಚನವಸೇನ ಪಠಮಪುರಿಸೇಕವಚನವಸೇನ ಚ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಯಥಾ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕಯಿರಾಥ, ದದನ್ತಾ ಅಪರಾಪರ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಕಯಿರಾಥಾ’’ತಿ ಇದಂ ಸತ್ತಮಿಯಾ ಪರಸ್ಸಪದವಸೇನ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸಬಹುವಚನವಸೇನ ಚ ವುತ್ತಂ। ಯಥಾನುರೂಪಂ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕರೇಯ್ಯಾಥಯೇವಾತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಕಯಿರಾಥ ಧೀರೋ ಪುಞ್ಞಾನೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಕಯಿರಾಥಾ’’ತಿ ಇದಂ ಸತ್ತಮಿಯಾ ಅತ್ತನೋಪದವಸೇನ ಪಠಮಪುರಿಸೇಕವಚನವಸೇನ ಚ ವುತ್ತಂ। ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಧ ಪರೋಕ್ಖಾದಿವಸೇನ ಯಿರಪಚ್ಚಯಸಹಿತಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸಾಸನೇ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಾನೀತಿ ನ ದಸ್ಸಿತಾನಿ।
ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಕರೋತೀತಿ ಕಾರಣಂ। ಕರೋತೀತಿ ಕತ್ತಾ, ಏವಂ ಕಾರಕೋ ಕಾರಕಂ ವಾ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಕಾರಕಸದ್ದೋ ಯತ್ಥ ಕತ್ತುಕಾರಕಕಮ್ಮಕಾರಕಾದಿವಾಚಕೋ, ತತ್ಥ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೋಪಿ ಹೋತಿ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋಪಿ। ಯತ್ಥ ಪನ ರಜತಕಾರಕಮ್ಮಕಾರಲೋಹಕಾರಾದಿವಾಚಕೋ, ತತ್ಥ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೋ ಏವ। ಕಾರಾಪೇತೀತಿ ಕಾರಾಪಕೋ। ಕರಂ, ಕುಬ್ಬಂ, ಕ್ರುಬ್ಬಂ, ಕರೋನ್ತೋ, ಕುಬ್ಬನ್ತೋ, ಕುಬ್ಬಾನೋ, ಕುರುಮಾನೋ, ಪಕ್ರುಂಬ್ಬಮಾನೋ ಕ್ರಿಯಾಸದ್ದೋ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಅಫಲಾ ಹೋತಿ ಅಕ್ರುಬ್ಬತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಕಕಾರರಕಾರಸಂಯೋಗವನ್ತಾನಿ ಪದಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ಕ್ಲೇಸಸದ್ದೋ ವಿಯ ಪಾಳಿಯಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಅದಿಸ್ಸಮಾನೋಪಿ ಸೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾದೀಹಿ ಗರೂಹಿ ಗಹಿತತ್ತಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋವ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಿಯಾಪತ್ತಿವಿಭಾಗದೇಸಕೋ’’ತಿಆದಿಕಾ ಸದ್ದರಚನಾ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಕಾತುಂ, ಕತ್ತುಂ। ಕಾತವೇ, ಕಾರೇತುಂ। ಕತ್ವಾ, ಕತ್ವಾನ, ಕಾತುನ, ಕರಿತ್ವಾ, ಕರಿತ್ವಾನ, ಕಚ್ಚ, ಅಧಿಕಚ್ಚ, ಕರಿಯ, ಕರಿಯಾನ, ಪುರಕ್ಖಿತ್ವಾ, ಕಾರೇತ್ವಾ। ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ತುಮನ್ತಾದೀನಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ।
ತತ್ರ ಕಚ್ಚಾತಿ ಕತ್ವಾ। ಅಧಿಕಚ್ಚಾತಿ ಅಧಿಕಂ ಕತ್ವಾ। ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ಪನ ಸದ್ದಸತ್ಥನಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ಅಧಿಕಿಚ್ಚ’’ ಇತಿ ರೂಪಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ಮಯಂ ಪನೇತಾದಿಸಂ ರೂಪಂ ಪಾಳಿಯಾ ಅನುಕೂಲಂ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ಇಚ್ಛಾಮ। ತಥಾ ಹಿ ಥೇರಿಕಾಗಾಥಾಯಂ ಗೋತಮಿಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನವಚನೇ ‘‘ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕಚ್ಚ ನಿಪಚ್ಚ ಪಾದೇ’’ತಿ ಪಾಳಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ತತ್ಥ ಹಿ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಚ್ಚಾತಿ ಪದಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ಅಧಿಕಚ್ಚಾತಿ ಪದಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠಮೇವ ಹೋತಿ, ಏಸ ನಯೋ ಅಞ್ಞತ್ರಾಪಿ ಯಥಾರಹಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಇದಾನಿ ಕರೋತಿಸ್ಸ ಧಾತುಸ್ಸ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಅತ್ಥಾತಿಸಯಯೋಗಂ ಕಥಯಾಮ – ತಣ್ಹಙ್ಕರೋ। ಕಾರಣಾ। ಫರುಸಾಹಿ ವಾಚಾಹಿ ಪಕ್ರುಬ್ಬಮಾನೋ। ಸನ್ತೇ ನ ಕುರುತೇ ಪಿಯನ್ತಿ।
ತತ್ರ ತಣ್ಹಙ್ಕರೋತಿ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ತಣ್ಹಂ ಲೋಭಂ ಕರೋತಿ ಹಿಂಸತೀತಿ ತಣ್ಹಙ್ಕರೋ। ಅಥ ವಾ ರೂಪಕಾಯಧಮ್ಮಕಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನಿ ಸಕಲಲೋಕಸ್ಸ ತಣ್ಹಂ ಸಿನೇಹಂ ಕರೋತಿ ಜನೇತೀತಿ ತಣ್ಹಙ್ಕರೋ। ಕಾರಣಾತಿ ಹಿಂಸನಾ। ಪಕ್ರುಬ್ಬಮಾನೋತಿ ಹಿಂಸಮಾನೋ। ಸನ್ತೇ ನ ಕುರುತೇ ಪಿಯನ್ತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸೇ ಅತ್ತನೋ ಪಿಯೇ ಇಟ್ಠೇ ಕನ್ತೇ ಮನಾಪೇ ನ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಪಿಯಂ ಪಿಯಾಯಮಾನೋ ತುಸ್ಸಮಾನೋ ಮೋದಮಾನೋ ಸನ್ತೇ ನ ಕುರುತೇ ನ ಸೇವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯಥಾ ‘‘ರಾಜಾನಂ ಸೇವತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ರಾಜಾನಂ ಪಿಯಂ ಕುರುತೇತಿ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ಮನ್ತೇನ್ತಿ, ದುಲ್ಲಭಾಯಂ ನೀತಿ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾ।
ಏತ್ಥ ಚ ಪರಿಕ್ಖಾರಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ನೀಯತೇ, ‘‘ಪರಿಕ್ಖಾರೋತಿ ಸತ್ತಹಿ ನಗರಪರಿಕ್ಖಾರೇಹಿ ಸುಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಪರಿವಾರೋ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ರಥೋ ಸೇತಪರಿಕ್ಖಾರೋ, ಝಾನಕ್ಖೋ ಚಕ್ಕವೀರಿಯೋ’’ತಿಆದೀಸು ಅಲಙ್ಕಾರೋ। ‘‘ಯೇ ಚಿಮೇ ಪಬ್ಬಜಿತೇನ ಜೀವಿತಪರಿಕ್ಖಾರಾ ಸಮುದಾನೇತಬ್ಬಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸಮ್ಭಾರೋ। ಏತ್ಥೇತಞ್ಹಿ ವುಚ್ಚತಿ –
ಸಾಸನಞ್ಞೂಹಿ ವಿಞ್ಞೂಹಿ, ಪರಿಕ್ಖಾರೋತಿ ಸಾಸನೇ।
ಪರಿವಾರೋ ಅಲಙ್ಕಾರೋ, ಸಮ್ಭಾರೋ ಚ ಪವುಚ್ಚತಿ॥
ಜಾಗರ ನಿದ್ದಕ್ಖಯೇ। ಜಾಗರೋತಿ। ಜಾಗರಂ। ದೀಘಾ ಜಾಗರತೋ ರತ್ತಿ।
ತನಾದೀ ಏತ್ತಕಾ ದಿಟ್ಠಾ, ಧಾತವೋ ಮೇ ಯಥಾಬಲಂ।
ಸುತ್ತೇಸ್ವಞ್ಞೇಪಿ ಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ, ಗಣ್ಹವ್ಹೋ ಅತ್ಥಯುತ್ತಿತೋತಿ॥
ತನಾದಿಗಣೋಯಂ।
ರುಧಾದಿಛಕ್ಕಂ
ಮತಿಙ್ಕರಂ ವಿಞ್ಞುಜನಾಧಿರಾಮಂ।
ಉಳಾರಛನ್ದೇಹಿ ಸುಸೇವನೀಯಂ,
ಸುವಣ್ಣಹಂಸೇಹಿ ಸುಚಿಂವ ಠಾನಂ॥
ಇತಿ ನವಙ್ಗೇ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ ಬ್ಯಪ್ಪಥಗತೀಸು ವಿಞ್ಞೂನಂ
ಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಾಯ ಕತೇ ಸದ್ದನೀತಿಪ್ಪಕರಣೇ ರುಧಾದಿಛಕ್ಕಂ
ನಾಮ
ಸತ್ತರಸಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।