೧೮. ಚುರಾದಿಗಣಪರಿದೀಪನ
ಇತೋ ಪರಂ ಪವಕ್ಖಾಮಿ, ಪಚುರತ್ಥಹಿತಕ್ಕರಂ।
ಚುರಾದಿಕಗಣನಾಮಂ, ನಾಮತೋ ಅಟ್ಠಮಂ ಗಣಂ॥
ಚುರ ಥೇಯ್ಯೇ। ಥೇನನಂ ಥೇಯ್ಯಂ, ಚೋರಿಕಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಥೇಯ್ಯೇ ಚುರಧ್ತು ವತ್ತತಿ। ಚೋರೇತಿ, ಚೋರಯತಿ, ಚೋರೋ, ಚೋರೀ, ಚೋರಿಕಾ, ಚೋರೇತು, ಚೋರಯಿತುಂ, ಚೋರೇತ್ವಾ, ಚೋರಯಿತ್ವಾ। ಕತ್ತುತ್ಥೇಸು ಣೇಣಯತಾ ಚುರಾದಿಗಣಲಕ್ಖಣಂ। ಕಾರಿತೇ – ಚೋರಾಪೇತಿ, ಚೋರಾಪಯತಿ, ಚೋರಾಪೇತುಂ, ಚೋರಾಪಯಿತುಂ, ಚೋರಾಪೇತ್ವಾ, ಚೋರಾಪಯಿತ್ವಾ। ಕಮ್ಮೇಧನಂ ಚೋರೇಹಿ ಚೋರಿಯತಿ, ಚೋರಿತಂ ಧನಂ। ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ।
ಕಕಾರನ್ತಧಾತು
ಲೋಕ ದಸ್ಸನೇ। ಲೋಕೇತಿ, ಲೋಕಯತಿ, ಓಲೋಕೇತಿ, ಓಲೋಕಯತಿ, ಉಲ್ಲೋಕೇತಿ, ಉಲ್ಲೋಕಯತಿ, ಅಪಲೋಕೇತಿ, ಅಪಲೋಕಯತಿ, ಆಲೋಕೇತಿ, ಆಲೋಕಯತಿ, ವಿಲೋಕೇತಿ, ವಿಲೋಕಯತಿ। ಲೋಕೋ, ಆಲೋಕೋ, ಲೋಕನಂ, ಓಲೋಕನಂ, ಉಲ್ಲೋಕನಂ, ಆಲೋಕನಂ, ವಿಲೋಕನಂ, ಅಪಲೋಕನಂ, ಅವಲೋಕನಂ। ಓಲೋಕೇತುಂ, ಓಲೋಕಯಿತುಂ, ಓಲೋಕೇತ್ವಾ, ಓಲೋಕಯಿತ್ವಾ। ಕಾರಿತೇ ಪನ ‘‘ಓಲೋಕಾಪೇತಿ, ಓಲೋಕಾಪಯತಿ, ಓಲೋಕಾಪೇತುಂ, ಓಲೋಕಾಪಯಿತುಂ, ಓಲೋಕಾಪೇತ್ವಾ
ತತ್ಥ ಲೋಕೋತಿ ತಯೋ ಲೋಕಾ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಓಕಾಸಲೋಕೋತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಏಕೋ ಲೋಕೋ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ’’ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋ’ತಿ ವಾ ‘ಅಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋ’ತಿ ವಾ’’ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಸತ್ತಲೋಕೋ।
‘‘ಯಾವತಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಪರಿಹರನ್ತಿ,
ದಿಸಾ ಭನ್ತಿ ವಿರೋಚಮಾನಾ।
ತಾವ ಸಹಸ್ಸಧಾ ಲೋಕೋ,
ಏತ್ಥ ತೇ ವತ್ತತೇ ವಸೋ’’ತಿ
ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಓಕಾಸಲೋಕೋ।
ಅಥ ವಾ ಲೋಕೋತಿ ತಿವಿಧೋ ಲೋಕೋ ಕಿಲೇಸಲೋಕೋ ಭವಲೋಕೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಲೋಕೋತಿ। ತತ್ಥ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಬಹುಲತಾಯ ಕಾಮಾವಚರಸತ್ತಾ ಕಿಲೇಸಲೋಕೋ। ಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾಪರಿಬುದ್ಧಿಯಾ ರೂಪಾವಚರಸತ್ತಾ ಭವಲೋಕೋ। ಆನೇಞ್ಜಸಮಾಧಿಬಹುಲತಾಯ ವಿಸದಿನ್ದ್ರಿಯತ್ತಾ ಅರೂಪಾವಚರಸತ್ತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಲೋಕೋ। ಅಥ ವಾ ಕಿಲಿಸ್ಸನಂ ಕಿಲೇಸೋ, ವಿಪಾಕದುಕ್ಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾ ದುಕ್ಖಬಹುಲತಾಯ ಅಪಾಯೇಸು ಸತ್ತಾ ಕಿಲೇಸಲೋಕೋ। ತದಞ್ಞೇ ಸತ್ತಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಭಾವತೋ ಭವಲೋಕೋ। ತತ್ಥ ಯೇ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚಕೇಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಸತ್ತಾ, ಸೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಲೋಕೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ –
‘‘ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಓಕಾಸಲೋಕೋ ಖನ್ಧಲೋಕೋ ಆಯತನಲೋಕೋ ಧಾತುಲೋಕೋತಿ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ವುತ್ತೋ। ಖನ್ಧಲೋಕಾದಯೋ ತದನ್ತೋಗಧಾಯೇವ। ‘ಅಯಂ ಲೋಕೋ ಪರೋ ಲೋಕೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೋ ಸದೇವಕೋ’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಸತ್ತಲೋಕೋ ವುತ್ತೋ। ‘ಯಾವತಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಪರಿಹರನ್ತಿ, ದಿಸಾ ಭನ್ತಿ ವಿರೋಚಮಾನಾ। ತಾವ ಸಹಸ್ಸಧಾ ಲೋಕೋ, ಏತ್ಥ ತೇವತ್ತತೇ ವಸೋ’ತಿ ಏತ್ಥ ಓಕಾಸಲೋಕೋ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಸಮೂಹೋ ಸನ್ತಾನೋ ಚ ಸತ್ತಲೋಕೋ, ರೂಪಾದೀಸು ಸತ್ತವಿಸತ್ತತಾಯ ಸತ್ತೋ, ಲೋಕಿಯತಿ ಏತ್ಥ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ತಬ್ಬಿಪಾಕೋ ಚಾತಿ। ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಾನಂ ರೂಪಾನಂ ಸಮೂಹೋ ಸನ್ತಾನೋ ಚ ಓಕಾಸಲೋಕೋ, ಲೋಕಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಸಾ ಥಾವರಾ ಚ, ತೇಸಞ್ಚ ಓಕಾಸಭೂತೋತಿ, ತದಾಧಾರಣತಾಯ ಹೇಸ ‘‘ಭಾಜನಲೋಕೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ದುವಿಧೋಪಿ ಚೇಸ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಭೂತೋ ಅಪರಮತ್ಥಸಭಾವೋ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಪನ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ತದುಭಯಸ್ಸಾಪಿ ಉಪಾದಾನಾನಂ ವಸೇನ ಪರಿಯಾಯತೋ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾ ಉಪಚರಿತಬ್ಬಾ, ತದುಭಯೇ ಖನ್ಧಾ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ, ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಙ್ಖರಿಯನ್ತಿ, ಲುಜ್ಜನ್ತಿ ಪಲುಜ್ಜನ್ತಿ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಸತಿಪಿ ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನತ್ತೇ ತೇಭೂಮಿಕಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ನತ್ಥಿ ಲೋಕತಾಪಜ್ಜನಂ। ತಥಾ ಹಿ ತೇ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ।
ಆಲೋಕೋತಿ ರಸ್ಮಿ, ಆಲೋಕೇನ್ತಿ ಏತೇನ ಭುಸೋ ಪಸ್ಸನ್ತಿ ಜನಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಾತಿ ಆಲೋಕೋ। ಓಲೋಕನನ್ತಿ ವಿಲೋಕನನ್ತಿ ಉದ್ಧಂ ಪೇಕ್ಖನಂ। ಆಲೋಕನನ್ತಿ ಪುರತೋ ಪೇಕ್ಖನಂ। ವಿಲೋಕನನ್ತಿ ದ್ವೀಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಪೇಕ್ಖನಂ, ವಿವಿಧಾ ವಾ ಪೇಕ್ಖನಂ। ಅಪಲೋಕನನ್ತಿ ‘‘ಸಙ್ಘಂ ಅಪಲೋಕೇತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಜಾನಾಪನಂ। ಅವಲೋಕನನ್ತಿ ‘‘ನಾಗಾವಲೋಕಿತಂ ಅವಲೋಕೇತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಪುರಿಮಕಾಯಂ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪೇಕ್ಖನಂ। ‘‘ಆಲೋಕಿತೇ ವಿಲೋಕಿತೇ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರೀ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಭಾವವಸೇನ ಆಲೋಕನಂ ಆಲೋಕಿತಂ ವಿಲೋಕನಂ ವಿಲೋಕಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ಥಕ ಪಟಿಘಾತೇ। ಥಕೇತಿ, ಥಕಯತಿ ದ್ವಾರಂ ಪುರಿಸೋ।
ತಕ್ಕ ವಿತಕ್ಕೇ। ತಕ್ಕೇತಿ, ವಿತಕ್ಕೇತಿ, ವಿತಕ್ಕಯತಿ। ತಕ್ಕೋ, ವಿತಕ್ಕೋ, ವಿತಕ್ಕಿತಾ।
ತತ್ಥ ತಕ್ಕನಂ ತಕ್ಕೋ, ಊಹನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ವಿತಕ್ಕೋ। ಅಥ ವಾ ವಿತಕ್ಕೇನ್ತಿ ಏತೇನ, ಸಯಂ ವಾ ವಿತಕ್ಕೇತಿ, ವಿತಕ್ಕನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ಏತನ್ತಿ ವಿತಕ್ಕೋ। ‘‘ತಕ್ಕೋ, ವಿತಕ್ಕೋ, ಅಪ್ಪನಾ, ಬ್ಯಪ್ಪನಾ, ಚೇತಸೋ ಅಭಿನಿರೋಪನಾ’’ತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪರಿಯಾಯಸದ್ದಾ ವುತ್ತಾ। ವಿತಕ್ಕೇತೀತಿ ವಿತಕ್ಕಿತಾ, ಪುಗ್ಗಲೋ। ‘‘ಅವಿತಕ್ಕಿತಾ ಮಚ್ಚುಮುಪಬ್ಬಜನ್ತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿ।
ಅಕಿ ಲಕ್ಖಣೇ। ಲಕ್ಖಣಂ ಸಞ್ಞಾಣಂ, ಸಞ್ಜಾನನಕಾರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅತ್ರಿದಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ। ಯೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚುರಾದಿಗಣೇ ಅನೇಕಸ್ಸರಾ ಅಸಂಯೋಗನ್ತಾ ಇಕಾರಾನುಬನ್ಧವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಧಾತವೋ, ತೇ ಏವಂವುತ್ತೇಹಿ ಇಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಆಖ್ಯಾತತ್ತಂ ನಾಮಿಕತ್ತಞ್ಚ ಪಾಪುಣನ್ತಾ ಏಕನ್ತತೋ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನರೂಪಾಯೇವ ಭವನ್ತಿ, ನ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ವಿಗತನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಅಙ್ಕೇತಿ, ಅಙ್ಕಯತಿ। ಅಙ್ಕನಂ, ಅಙ್ಕೋ
ಸಕ್ಕ ವಕ್ಕ ಭಾಸನೇ। ಸಕ್ಕೇತಿ, ಸಕ್ಕಯತಿ। ವಕ್ಕೇತಿ, ವಕ್ಕಯತಿ।
ನಕ್ಕ ವಕ್ಕ ನಾಸನೇ। ನಕ್ಕೇತಿ, ನಕ್ಕಯತಿ। ವಕ್ಕೇತಿ, ವಕ್ಕಯತಿ।
ಚಕ್ಕ ಚುಕ್ಕ ಬ್ಯಥನೇ। ಚಕ್ಕೇತಿ, ಚಕ್ಕಯತಿ। ಚುಕ್ಕೇತಿ, ಚುಕ್ಕಯತಿ। ಚಕ್ಕಂ। ಚಕ್ಕನ್ತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಕಂ? ಚಕ್ಕೇತಿ ಬ್ಯಥತಿ ಹಿಂಸತೀತಿ ಅತ್ಥೇನ ಚಕ್ಕಂ। ಚಕ್ಕಸದ್ದೋ –
ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ಲಕ್ಖಣೇ ಚ, ರಥಙ್ಗೇ ಇರಿಯಾಪಥೇ।
ದಾನೇ ರತ್ನಧಮ್ಮಖುರ-ಚಕ್ಕಾದೀಸು ಪದಿಸ್ಸತಿ।
‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಚಕ್ಕಾನಿ ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾನಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಹಿ ಅಯಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಪಾದತಲೇಸು ಚಕ್ಕಾನಿ ಜಾತಾನೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಲಕ್ಖಣೇ। ‘‘ಚಕ್ಕಂವ ವಹತೋ ಪದ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ರಥಙ್ಗೇ। ‘‘ಚತುಚಕ್ಕಂ ನವದ್ವಾರ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇರಿಯಾಪಥೇ। ‘‘ದದ ಭುಞ್ಜ ಚ ಮಾ ಚಪ್ಪಮಾದೋ, ಚಕ್ಕಂ ವತ್ತಸ್ಸು ಪಾಣಿನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದಾನೇ। ‘‘ದಿಬ್ಬಂ ಚಕ್ಕರತನಂ ಪಾತುರಹೋಸೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ರತನಚಕ್ಕೇ। ‘‘ಮಯಾ ಪವತ್ತಿತಂ ಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕೇ। ‘‘ಇಚ್ಛಾಹತಸ್ಸ ಪೋಸಸ್ಸ, ಚಕ್ಕಂ ಭಮತಿ ಮತ್ಥಕೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಖುರಚಕ್ಕೇ। ‘‘ಖುರಪರಿಯನ್ತೇನ ಚೇಪಿ ಚಕ್ಕೇನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಹರಣಚಕ್ಕೇ। ‘‘ಅಸನಿವಿಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಸನಿಮಣ್ಡಲೇತಿ।
ತಕಿ ಬನ್ಧನೇ। ತಙ್ಕೇತಿ, ತಙ್ಕಯತಿ।
ಅಕ್ಕ ಥವನೇ। ಥವನಂ ಥುತಿ। ಅಕ್ಕೇತಿ, ಅಕ್ಕಯತಿ। ಅಕ್ಕೋ। ಅಕ್ಕೋತಿ ಸೂರಿಯೋ। ಸೋ ಹಿ ಮಹಾಜುತಿತಾಯ ಅಕ್ಕಿಯತಿ ಅಭಿತ್ಥವಿಯತಿ ತಪ್ಪಸನ್ನೇಹಿ ಜನೇಹೀತಿ ಅಕ್ಕೋ। ತಥಾ ಹಿ ತಸ್ಸ ‘‘ನತ್ಥಿ ಸೂರಿಯಸಮಾ ಆಭಾ। ಉದೇತಯಂ ಚಕ್ಖುಮಾ ಏಕರಾಜಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಭಿಕ್ಖುತಿ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಹಿಕ್ಕ ಹಿಂಸಾಯಂ। ಹಿಕ್ಕೇತಿ, ಹಿಕ್ಕಯತಿ।
ನಿಕ್ಕ ಪರಿಮಾಣೇ। ನಿಕ್ಕೇತಿ, ನಿಕ್ಕಯತಿ।
ಬುಕ್ಕ ಭಸ್ಸನೇ। ಏತ್ಥ ಸುನಖಭಸ್ಸನಂ ಭಸ್ಸನನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ನ ವಾಚಾಸಙ್ಖಾತಂ ಭಸ್ಸನಂ। ಬುಕ್ಕೇತಿ, ಬುಕ್ಕಯತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಬುಕ್ಕಯತಿ ಸಾ ಚೋರೇ’’ ಇತಿ ಲೋಕಿಯಪ್ಪಯೋಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಭೂವಾದಿಗಣೇ ಪನ ‘‘ಬುಕ್ಕತಿ ಸಾ’’ತಿ ರೂಪಂ ಭವತಿ। ಅಞ್ಞೋ ತು ‘‘ಬುಕ್ಕ ಪರಿಭಾಸನೇ’’ ಇತಿ ಪಠತಿ, ಏವಂ ಪಠನ್ತೇಪಿ ಸುನಖಭಸ್ಸನಮೇವಾಧಿಪ್ಪೇತಂ।
ದಕ ಲಕ ಅಸ್ಸಾದನೇ। ದಕೇತಿ, ದಕಯತಿ। ಲಕೇತಿ, ಲಕಯತಿ।
ತಕ್ಕ ಲೋಕ ಭಾಸಾಯಂ। ತಕ್ಕೇತಿ, ತಕ್ಕಯತಿ। ಲೋಕೇತಿ, ಲೋಕಯತಿ।
ಚಿಕ ಸಿಕ ಆಮಸನೇ। ಚಿಕೇತಿ, ಚಿಕಯತಿ। ಸಿಕೇತಿ, ಸಿಕಯತಿ।
ಕಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಖಕಾರನ್ತಧಾತು
ಲಕ್ಖ ದಸ್ಸನಙ್ಕೇಸು। ದಸ್ಸನಂ ಪಸ್ಸನಂ। ಅಙ್ಕೋ ಲಞ್ಜನಂ। ಲಕ್ಖೇತಿ, ಲಕ್ಖಯತಿ। ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಿ, ಸಲ್ಲಕ್ಖಯತಿ। ಲಕ್ಖಂ ವಿಜ್ಝತಿ ಉಸುನಾ, ಲಕ್ಖಂ ಕರೋತಿ।
ಗಙ್ಗಾಯ
ಮಹಿಯಾ ಮತ್ತಿಕಾ ಖೀಯೇ, ಲಕ್ಖೇ ನ ಮಮ ಬುದ್ಧಿಯಾ॥
ಕಪ್ಪಲಕ್ಖಣಂ। ಗೋಲಕ್ಖಣಂ। ಇತ್ಥಿಲಕ್ಖಣಂ। ಧಮ್ಮಾನಂ ಲಕ್ಖಣಂ। ಸಲ್ಲಕ್ಖನಾ। ಉಪಲಕ್ಖನಾ। ಪಚ್ಚುಪಲಕ್ಖನಾ। ಲಕ್ಖಧಾತುಯಾ ಯುಪಚ್ಚಯನ್ತಾಯ ಸಮಾದಿಪುಬ್ಬಾನಂ ರೂಪಾನಂ ನಕಾರೋ ದನ್ತಜೋ।
ಭಕ್ಖ ಅದನೇ। ಭಕ್ಖೇತಿ, ಭಕ್ಖಯತಿ। ಭಕ್ಖೋ ನೋ ಲದ್ಧೋ। ಭಕ್ಖಯನ್ತಿ ಮಿಗಾಧಮಾ। ಭೂವಾದಿಗಣೇ ಪನ ‘‘ಭಕ್ಖತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ।
ನಕ್ಖ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ। ನಕ್ಖೇತಿ, ನಕ್ಖಯತಿ।
ಮಕ್ಖ ಮಕ್ಖನೇ। ಮಕ್ಖೇತಿ, ಮಕ್ಖಯತಿ। ಮಕ್ಖೋ, ಮಕ್ಖೀ। ತತ್ಥ ಮಕ್ಖೋತಿ ಪರೇಹಿ ಕತಗುಣಂ ಮಕ್ಖೇತಿ ಪಿಸತೀತಿ ಮಕ್ಖೋ, ಗುಣಧಂಸನಾ। ‘‘ಮಕ್ಖಂ ಅಸಹಮಾನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಅತ್ತನಿ ಪರೇಹಿ ಕತಂ ಅವಮಞ್ಞನಂ ಮಕ್ಖೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಯಕ್ಖ ಪೂಜಾಯಂ। ಯಕ್ಖೇತಿ, ಯಕ್ಖಯತಿ। ಯಕ್ಖೋ। ಯಕ್ಖೋತಿ ಮಹಾನುಭಾವೋ ಸತ್ತೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಪುಚ್ಛಾಮಿ ತಂ ಮಹಾಯಕ್ಖ, ಸಬ್ಬಭೂತಾನಮಿಸ್ಸರಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಕ್ಕೋ ದೇವರಾಜಾ ‘‘ಯಕ್ಖೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ಅಥ ವಾ ಯಕ್ಖೋತಿ ಯಕ್ಖಯೋನಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತೋ। ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಾ ಸತ್ತಾ ‘‘ಯಕ್ಖಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ‘‘ಪರಮಯಕ್ಖವಿಸುದ್ಧಿಂ ಪಞ್ಞಾಪೇನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಯಕ್ಖಸದ್ದೋ ಸತ್ತೇ ವತ್ತತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಯಕ್ಖೋಪಿ ಸತ್ತೋಪಿ ದೇವೋಪಿ ಸಕ್ಕೋಪಿ ಖೀಣಾಸವೋಪಿ ಯಕ್ಖೋಯೇವ ನಾಮ, ಮಹಾನುಭಾವತಾಯ ಯಕ್ಖಿಯತಿ ಸರಣಗತೇಹಿ ಜನೇಹಿ ನಾನಾಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನಾನಾಬಲೀಹಿ ಚ ಪೂಜಿಯತೀತಿ ಯಕ್ಖೋ।
ಸತ್ತೇ ದೇವೇ ಚ ಸಕ್ಕೇ ಚ, ಖೀಣಾಸವೇ ಚ ರಕ್ಖಸೇ।
ಪಞ್ಚಸ್ವೇತೇಸು ಅತ್ಥೇಸು, ಯಕ್ಖಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ॥
ಲಕ್ಖ ಆಲೋಚನೇ। ಲಕ್ಖೇತಿ, ಲಕ್ಖಯತಿ। ಲಕ್ಖಂ ವಿಜ್ಝತಿ ಉಸುನಾ।
ಮೋಕ್ಖ ಆಸನೇ। ಮೋಕ್ಖೇತಿ, ಮೋಕ್ಖಯತಿ।
ರುಕ್ಖ ಫಾರುಸ್ಸೇ। ಫಾರುಸ್ಸಂ ಫರುಸಭಾವೋ। ರುಕ್ಖೇತಿ, ರುಕ್ಖಯತಿ। ಸಮಾಸೇ ‘‘ರುಕ್ಖಕೇಸೋ, ಅತಿರುಕ್ಖವಚನೋ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸಮಣೋ ಅಯಂ ಪಾಪೋ ಅತಿರುಕ್ಖವಾಚೋ’’ತಿ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ಅತಿರುಕ್ಖವಾಚೋತಿ ಅತಿಫರುಸವಚನೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಖಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಗಕಾರನ್ತಧಾತು
ಲಿಙ್ಗ ಚಿತ್ತೀಕರಣೇ। ಚಿತ್ತೀಕರಣಂ ವಿಚಿತ್ರಭಾವಕರಣಂ। ಲಿಙ್ಗೇತಿ, ಲಿಙ್ಗಯತಿ, ಲಿಙ್ಗಂ। ಏತ್ಥ ಲಿಙ್ಗಂ ನಾಮ ದೀಘರಸ್ಸಕಿಸಥೂಲಪರಿಮಣ್ಡಲಾದಿಭೇದಂ ಸಣ್ಠಾನನ್ತಿ ಗಹಣೇ ಅತೀವ ಯುಜ್ಜತಿ। ತಞ್ಹಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ವಿಚಿತ್ರಂ ಹೋತಿ, ಲಿಙ್ಗೀಯತಿ ವಿಚಿತ್ತಂ ಕರಿಯತಿ ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾಕಮ್ಮೇಹಿ ಉತುನಾ ವಾ ಚುಣ್ಣಾದೀಹಿ ವಾ ಸರೀರಮಿತಿ ಲಿಙ್ಗಂ, ಅಜ್ಝತ್ತಸನ್ತಾನತಿಣರುಕ್ಖಾದಿಕುಣ್ಡಲಕರಣ್ಡಕಾದೀಸು ಪವತ್ತಸಣ್ಠಾನವಸೇನೇತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಲಿಙ್ಗಸದ್ದೋ ಸದ್ದೇ ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತೇ ಇತ್ಥಿಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಪುರಿಸಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಸಞ್ಞಾಣೇ ಆಕಾರೇ ಚಾತಿ ಇಮೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ‘‘ರುಕ್ಖೋತಿ ವಚನಂ ಲಿಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸದ್ದೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಸತಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತೇ। ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ಪಾತುಭವತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಇತ್ಥಿಬ್ಯಞ್ಜನೇ। ‘‘ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗನಿಮಿತ್ತಕುತ್ತಾಕಪ್ಪಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪುರಿಸಬ್ಯಞ್ಜನೇ। ‘‘ತೇನ ಲಿಙ್ಗೇನ ಜಾನಾಮ, ಧುವಂ ಬುದ್ಧೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಞ್ಞಾಣೇ
ಸದ್ದೇ ಚ ತನ್ನಿಮಿತ್ತೇ ಚ, ಕಾಟಕೋಟಚಿಕಾಯ ಚ।
ಲಕ್ಖಣೇ ಚೇವ ಆಕಾರೇ, ಲಿಙ್ಗಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ॥
ಮಗ ಅನ್ವೇಸನೇ। ಮಗೇತಿ, ಮಗಯತಿ। ಮಿಗೋ, ಮಗೋ, ಮಗೋ, ಮಗಯಮಾನೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಯಥಾ ಬಿಳಾರೋ ಮೂಸಿಕಂ ಮಗಯಮಾನೋ’’ತಿ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ‘‘ಮಿಗೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಮಗೋ’’ತಿ ಚ ಚತುಪ್ಪದೋ ಪವುಚ್ಚತಿ। ಏತ್ಥ ಮಿಗೋತಿ ಮಗಯತಿ ಇತೋ ಚಿತೋ ಗೋಚರಂ ಅನ್ವೇಸತಿ ಪರಿಯೇಸತೀತಿ ಮಿಗೋ। ಏವಂ ಮಗೋ। ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸತೋ ಹರಿಣ ಮಿಗೋ ಮಿಗೋ ನಾಮ। ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪನ ಅವಸೇಸಾಪಿ ಚತುಪ್ಪದಾ ‘‘ಮಿಗೋ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಸುಸೀಮಜಾತಕೇ ‘‘ಕಾಳಾ ಮಿಗಾ ಸೇತದನ್ತಾ ತವ ಇಮೇ, ಪರೋಸಹಸ್ಸಂ ಹೇಮಜಾಲಾಭಿಸಞ್ಛನ್ನಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೇ ಹತ್ಥಿನೋಪಿ ಮಿಗಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಾ ‘‘ಕಾಳಮಿಗಾ’’ತಿ। ಅಥ ವಾ ಮಗಿಯತಿ ಜೀವಿತಕಪ್ಪನತ್ಥಾಯ ಮಂಸಾದೀಹಿ ಅತ್ಥಿಕೇಹಿ ಲುದ್ದೇಹಿ ಅನ್ವೇಸಿಯತಿ ಪರಿಯೇಸಿಯತೀತಿ ಮಿಗೋ, ಅರಞ್ಞಜಾತಾ ಸಸಪಸದಹರಿಣೇಣೇಯ್ಯಾದಯೋ ಚತುಪ್ಪಾದಾ, ಏವಂ ಮಗೋ। ‘‘ಅತ್ಥಂ ನ ಲಭತೇ ಮಗೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಮಗೋ ವಿಯಾತಿ ಮಗೋ, ಬಾಲೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಮಗ್ಗ ಗವೇಸನೇ। ಮಗ್ಗೇತಿ, ಮಗ್ಗಯತಿ। ಮಗ್ಗೋ, ಮಗ್ಗನಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ಮಗ್ಗೋತಿ ಪಟಿಪದಾಯ ಚ ಪಕತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಉಪಾಯಸ್ಸ ಚ ಅಧಿವಚನಂ। ‘‘ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ, ವಾಚನಾಮಗ್ಗನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪನ ಕಥಾಪಬನ್ಧೋಪಿ ‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತತ್ರ ಪಟಿಪದಾ ಏಕನ್ತತೋ ಜಾತಿಜರಾಬ್ಯಾಧಿದುಕ್ಖಾದೀಹಿ ಪೀಳಿತೇಹಿ ಸತ್ತೇಹಿ ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಾಪುಣತ್ಥಾಯ ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬೋ ಗವೇಸಿತಬ್ಬೋತಿ ಮಗ್ಗೋ। ಪಕತಿಮಗ್ಗೋ ಮಗ್ಗೋ। ಪಕತಿಮಗ್ಗಮೂಳ್ಹೇಹಿ ಚ ಪಟಿಪದಾಸಙ್ಖಾತಾರಿಯಮಗ್ಗಮೂಳ್ಹಾ ಏವ ಬಹವೋ ಸನ್ತಿ। ಪಕತಿಮಗ್ಗೋ ಹಿ ಕದಾಚಿ ಏವ ಅದ್ಧಿಕಾನಂ ಮುಯ್ಹತಿ, ‘‘ಏಸ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ನಾಯಕಾ ನ ದುಲ್ಲಭಾ। ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಪನ ಸಬ್ಬದಾಯೇವ ಸಬ್ಬಲೋಕಸ್ಸ ಮುಯ್ಹತಿ, ನಾಯಕಾ ಪರಮದುಲ್ಲಭಾ। ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಏವ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಮೂಳ್ಹೇಹಿ ಮಗ್ಗಿತಬ್ಬೋತಿ ಮಗ್ಗೋ। ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪನ ದ್ವಿನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ವಸೇನಪಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ ಗರೂ ‘‘ಕಿಲೇಸೇ ಮಾರೇನ್ತೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ। ತಂ ತಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಹಿತಂ ವಾ ನಿಪ್ಫಾದೇತುಕಾಮೇಹಿ ಮಗ್ಗಿಯತಿ ಗವೇಸಿಯತೀತಿ ಮಗ್ಗೋ, ಉಪಾಯೋ। ಮಗ್ಗಸದ್ದೋ ಹಿ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗಂ, ದೇವಾನಂ ಸಮ್ಪವತ್ತಯೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಉಪಾಯೇಪಿ ವತ್ತತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಟೀಕಾಯಂ ‘‘ಮಗ್ಗೋತಿ ಉಪಾಯೋ, ಖನ್ಧಾಯತನಾದೀನಂ ಕುಸಲಾದೀನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಬೋಧಸ್ಸ ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಸ್ಸೇವ ವಾ ಉಪಾಯಭಾವತೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಪಬನ್ಧೋ ವಾ ‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೋ ಹಿ ದೀಘತ್ತಾ ಮಗ್ಗೋ ವಿಯಾತಿ ಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಪಬನ್ಧೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗೋತಿ ವುತ್ತೋ। ಇದಾನಿ ಪಕತಿಪಟಿಪದಾಮಗ್ಗಾನಂ ನಾಮಾನಿ ಕಥಯಾಮ। ತೇಸು ಪಕತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ –
‘‘ಮಗ್ಗೋ ಪನ್ಥೋ ಪಥೋ ಪಜ್ಜೋ, ಅಞ್ಝಸಂ ವಟುಮಾ’ಯನಂ।
ಅದ್ಧಾನ’ಮದ್ಧಾ ಪದವೀ, ವತ್ತನಿ ಚೇವ ಸನ್ತತೀ’’ತಿ
ಇಮಾನಿ ನಾಮಾನಿ। ಪಟಿಪದಾಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪನ –
‘‘ಮಗ್ಗೋ ಪನ್ಥೋ ಪಥೋ ಪಜ್ಜೋ, ಅಞ್ಜಸಂ ವಟುಮಾ’ಯನಂ।
ನಾವ ಉತ್ತರ ಸೇತು ಚ, ಕುಲ್ಲೋ ಚ ಭಿಸಿ ಸಙ್ಕಮೋ’’ತಿ
ಅನೇಕಾನಿ ನಾಮಾನಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ಕೇಚಿ ‘‘ನಾವಾತಿಆದೀನಿ ಪಕತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಾಮಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಪಕತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿಪಿ ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೇ ‘‘ನಾವಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಪದೇಹಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನಾಭಾವತೋ, ಅಭಿಧಾನಸತ್ಥೇಸು ಚ ‘‘ನಾವಾ’’ ಇಚ್ಚಾದಿಕಾನಂ ತದಭಿಧಾನಾನಂ ಅನಾಗತತ್ತಾ।
ಅಯಂ ನಾವಾ, ಉತ್ತರನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಉತ್ತರಂ, ನಾವಾಯೇವ ಉತ್ತರನ್ತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ನಾವಾಪರಿಯಾಯೋ ‘‘ತರಂ, ತರಣಂ, ಪೋತೋ, ಪ್ಲವೋ’’ತಿ। ಇಮೇಪಿ ತಂಪರಿಯಾಯಾಯೇವ। ಉತ್ತರಂ ವಿಯಾತಿ ಉತ್ತರಂ। ಸೇತು ವಿಯಾತಿ ಸೇತು। ಕುಲ್ಲೋ ವಿಯಾತಿ ಕುಲ್ಲೋ। ಭಿಸಿ ವಿಯಾತಿ ಭಿಸಿ। ಸಙ್ಕಮೋ ವಿಯ, ಸಙ್ಕಮನ್ತಿ ವಾ ಏತೇನಾತಿ ಸಙ್ಕಮೋ, ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ, ನ ಪಕತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಧಮ್ಮನಾವಂ ಸಮಾರೂಯ್ಹ, ಸನ್ತಾರೇಸ್ಸಂ ಸದೇವಕ’’ನ್ತಿ ಚ, ‘‘ಧಮ್ಮಸೇತುಂ ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ, ನಿಬ್ಬುತೋ ಸೋ ನರಾಸಭೋ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಕುಲ್ಲೋ’ತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ಚ ಏವಮಾದಿನಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭಗವತಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ‘‘ನಾವಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಅನೇಕೇಹಿ ನಾಮೇಹಿ ವುತ್ತೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿಪಿ ಸುತ್ತನಿಪಾತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಬದ್ಧಾ ಭಿಸಿ ಸುಸಙ್ಖತಾ ಭಗವಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಏವಂ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ಕತಾ ‘‘ಭಿಸೀತಿ ಪತ್ಥರಿತ್ವಾ ಪುಥುಲಂ ಕತ್ವಾ ಬದ್ಧಾ ‘ಕುಲ್ಲಾ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಲೋಕೇ, ಅರಿಯಸ್ಸ ವಿನಯೇ ಪನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ’ತಿ।
‘ಮಗ್ಗೋ ಪಜ್ಜೋ ಪಥೋ ಪನ್ಥೋ, ಅಞ್ಜಸಂ ವಟುಮಾ’ಯನಂ।
ನಾವಾ ಉತ್ತರ ಸೇತು ಚ, ಕುಲ್ಲೋ ಚ ಭಿಸಿ ಸಙ್ಕಮೋ।
ಅದ್ಧಾನಂ ಪಭವೋ’ಚ್ಚೇವ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಕಾಸಿತೋ’’ತಿ॥
ಏವಂ ಆಚರಿಯೇಹಿ ಕತಾಯ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ ದಸ್ಸನತೋ ಚ ‘‘ನಾವಾತಿಆದೀನಿಪಿ ಪಕತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಾಮಾನೀ’’ತಿ ವಚನಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಯಥಾವುತ್ತಮೇವ ವಚನಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಕೋಚಿ ಪನೇತ್ಥ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ಧಮ್ಮಸೇತುಂ ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ’ತಿ ಏತ್ಥ ‘ಧಮ್ಮಸೇತುನ್ತಿ ಮಗ್ಗಸೇತು’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ಮಗ್ಗೇ ವತ್ತತಿ, ನ ಸೇತುಸದ್ದೋ’’ತಿ। ತನ್ನ, ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ವಿಯ ಸೇತುಸದ್ದೋಪಿ ಮಗ್ಗೇ ವತ್ತತೀತಿ ಸೇತು ವಿಯಾತಿ ಸೇತು, ಧಮ್ಮೋ ಏವ ಸೇತು ಧಮ್ಮಸೇತೂತಿ ಅತ್ಥವಸೇನ, ಏಸ ನಯೋ ಅಞ್ಞತ್ರಾಪಿ। ಅಪರಮ್ಪಿ ವದೇಯ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತನ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರೇನ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅಸ್ಸತ್ಥದುಮರಾಜಾನಂ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾ ಪುಬ್ಬುತ್ತರಭಾಗೇ ಠಿತೋ’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರಸದ್ದೇನ ದಕ್ಖಿಣೋ ಮಗ್ಗೋ ವುತ್ತೋ’’ತಿ। ನ, ಅನೇಕೇಸು ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೇಸು ಅಟ್ಠಕಥಾಪದೇಸೇಸು ಚ ಅಭಿಧಾನಸತ್ಥೇಸು ಚ ಮಗ್ಗವಾಚಕಸ್ಸ ಉತ್ತರಸದ್ದಸ್ಸ ಅನಾಗತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ‘‘ದಕ್ಖಿಣದಿಸತೋ ಗನ್ತಬ್ಬೋ ಉತ್ತರದಿಸಾಭಾಗೋ ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂಭೂತೇನ ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರೇನ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಪವಿಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರೇನ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರೇನಾತಿ ದಕ್ಖಿಣಪಚ್ಛಿಮುತ್ತರೇನ, ಏತ್ಥ ಆದಿಅವಸಾನಗ್ಗಹಣೇನ ಮಜ್ಝಸ್ಸಪಿ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಗಹಣಂಯೇವ ಹಿ ಯಂ ಜಾತಕನಿದಾನೇ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ತಿಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಂ ಆರೂಯ್ಹ ದಕ್ಖಿಣದಿಸಾಭಾಗೇ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖೋ ಅಟ್ಠಾಸಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ದಕ್ಖಿಣಚಕ್ಕವಾಳಂ ಓಸೀದಿತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಅವೀಚಿಸಮ್ಪತ್ತಂ ವಿಯ ಅಹೋಸಿ, ಉತ್ತರಚಕ್ಕವಾಳಂ ಉಲ್ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ ಉಪರಿ ಭವಗ್ಗಪ್ಪತ್ತಂ ವಿಯ ಅಹೋಸಿ, ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಇದಂ ಸಮ್ಬೋಧಿಪಾಪುಣಟ್ಠಾನಂ ನ ಭವತಿ ಮಞ್ಞೇತಿ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಭಾಗಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪುರತ್ಥಾಭಿಮುಖೋ ಅಟ್ಠಾಸೀ’’ತಿಆದಿ, ತೇನ ಸಮೇತಿ। ಅಥಾಪಿ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ಯದಿ ಉತ್ತರಸದ್ದೋ ದಿಸಾವಾಚಕೋ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ‘‘ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರೇನಾ’’ತಿ ಏನಯೋಗಂ ಅವತ್ವಾ ‘‘ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರಾಯಾ’’ತಿ ಆಯಯೋಗೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ತನ್ನ, ದಿಸಾವಾಚಕಸ್ಸಪಿ ಸದ್ದಸ್ಸ ‘‘ಉತ್ತರೇನ ನದೀ ಸೀತಾ, ಗಮ್ಭೀರಾ ದುರತಿಕ್ಕಮಾ’’ತಿ ಏನಯೋಗವಸೇನ ವಚನತೋ। ಅಪಿಚ ದಿಸಾಭಾಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರೇನಾ’’ತಿ ವಚನಂ ವುತ್ತಂ। ದಿಸಾಭಾಗೋ ಹಿ ದಿಸಾ ಏವಾತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥಾವಗನ್ತಬ್ಬಂ।
ಗಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಘಕಾರನ್ತಧಾತು
ಲಿಘಿ ಭಾಸನೇ। ಲಙ್ಘೇತಿ, ಲಙ್ಘಯತಿ। ಏತಾನಿ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಾನಿಪಿ ಲೋಕಿಕಪ್ಪಯೋಗದಸ್ಸನವಸೇನ ಆಗತಾನಿ। ಸಾಸನಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಭೂವಾದಿಗಣಚುರಾದಿಗಣಪರಿಯಾಪನ್ನಸ್ಸ ಗತ್ಯತ್ಥವಾಚಕಉಲ್ಲಙ್ಘನತ್ಥಪರಿದೀಪಕಸ್ಸ ಧಾತುಸ್ಸ ರೂಪಂ ಅತೀವ ಪಸಿದ್ಧಂ।
ಲಙ್ಘ ಲಙ್ಘನೇ। ಲಙ್ಘೇತಿ, ಲಙ್ಘಯತಿ।
‘‘ಅತಿಕರ’ಮಕರಾ’ಚರಿಯ, ಮಯ್ಹಮ್ಪೇತಂ ನ ರುಚ್ಚತಿ।
ಚತುತ್ಥೇ ಲಙ್ಘಯಿತ್ವಾನ, ಪಞ್ಚಮಿಯಮ್ಪಿ ಆವುತೋ’’ತಿ
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಿಲಙ್ಘನಜಾತಕೇ ಚುರಾದಿಗಣಪರಿಯಾಪನ್ನಸ್ಸ ಗತ್ಯತ್ಥವಾಚಕಸ್ಸ ಉಲ್ಲಙ್ಘನತ್ಥಪರಿದೀಪಕಸ್ಸ ಲಙ್ಘಧಾತುಸ್ಸ ‘‘ಲಙ್ಘಯಿತ್ವಾ, ಲಙ್ಘಯಿತ್ವಾನಾ’’ತಿ ರೂಪೇ ದಿಟ್ಠೇಯೇವ ‘‘ಲಙ್ಘೇತಿ, ಲಙ್ಘಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ದಿಟ್ಠಾನಿ ಏವ ಹೋನ್ತಿ। ಭಾಸತ್ಥವಾಚಕಸ್ಸ ಪನ ತಥಾರೂಪಾನಿ ರೂಪಾನಿ ನ ದಿಟ್ಠಾನಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ದೀಘದಸ್ಸೀಹಿ ಅಭಿಮತತ್ತಾ ಭಾಸತ್ಥವಾಚಿಕಾಪಿ ಲಙ್ಘಧಾತು ಅತ್ಥೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಭೂವಾದಿಗಣಾದೀಸು ಸಾಸನೇ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ರೂಪಾನಂ ಸಾಸನಾನುಕೂಲಾನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಅನನುಕೂಲಾನಞ್ಚ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಾನಂ ಛಡ್ಡನಂ।
ಅಘ ಪಾಪಕರಣೇ। ಅಘೇತಿ, ಅಘಯತಿ। ಅಘಂ, ಅಘೋ, ಅನಘೋ।
ತತ್ಥ ಅಘನ್ತಿ ದುಕ್ಖಂ। ‘‘ಅಘನ್ತಂ ಪಟಿಸೇವಿಸ್ಸಂ। ವನೇ ವಾಳಮಿಗಾಕಿಣ್ಣೇ। ಖಗ್ಗದೀಪಿನಿಸೇವಿತೇ’’ತಿ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನಂ। ಅಘೋತಿ ಕಿಲೇಸೋ। ತೇನ ಅಘೇನ ಅರಹಾ ಅನಘೋ। ತತ್ಥ ಅಘಯನ್ತಿ ಪಾಪಂ ಕರೋನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಏತೇನಾತಿ ಅಘಂ, ಕಿನ್ತಂ? ದುಕ್ಖಂ, ಏವಂ ಅಘೋ। ನನು ಚ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ದುಕ್ಖಹೇತುಪಿ ಕಿಲೇಸಹೇತುಪಿ ಚ ಅತ್ತನೋ ಸುಖತ್ಥಾಯ ಪಾಪಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ –
‘‘ನ
ಪಾಪಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಸಮಾಚರನ್ತಿ।
ದುಕ್ಖೇನ ಫುಟ್ಠಾ ಖಲಿತಾಪಿ ಸನ್ತಾ,
ಛನ್ದಾ ಚ ದೋಸಾ ನ ಜಹನ್ತಿ ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ
ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಅಘ ಪಾಪಕರಣೇ’’ತಿ ಧಾತು ಚ ‘‘ಅಘಯನ್ತಿ ಪಾಪಂ ಕರೋನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಏತೇನಾತಿ ಅಘ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಞ್ಚ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪನ ಸತ್ತಾ ದುಕ್ಖಾದಿಹೇತು ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಏತೇಸು ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ಏವ ನ ಕರೋನ್ತಿ, ಇತರೇ ಕರೋನ್ತಿ। ಏವಂ ಪಾಪಕರಣಸ್ಸ ಹಿ ದುಕ್ಖಂ ಕಿಲೇಸೋ ಚ ಹೇತು। ತಥಾ ಹಿ –
ಸುಖೀಪಿ ಹೇಕೇ ನ ಕರೋನ್ತಿ ಪಾಪಂ,
ಅವಣ್ಣಸಂಸಗ್ಗಭಯಾ ಪುನೇಕೇ।
ಪಹೂ ಸಮಾನೋ ವಿಪುಲತ್ಥಚಿನ್ತೀ,
ಕಿಂಕಾರಣಾ ಮೇ ನ ಕರೋಸಿ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ
ವುತ್ತಂ। ಅಯಞ್ಹಿ ಗಾಥಾ ದುಕ್ಖಹೇತುಪಿ ಸತ್ತಾ ಪಾಪಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ। ‘‘ಕುದ್ಧೋ ಹಿ ಪಿತರಂ ಹನ್ತಿ, ಕುದ್ಧೋ ಹನ್ತಿ ಸಮಾತರ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಪನ ಕಿಲೇಸಹೇತುಪಿ ಪಾಪಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಮ್ಹೇಹಿ ‘‘ಅಘ ಪಾಪಕರಣೇ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ವುತ್ತಂ।
ಘಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಚಕಾರನ್ತಧಾತು
ಲೋಚ ದಸ್ಸನೇ। ಲೋಚೇತಿ, ಲೋಚಯತಿ। ಲೋಚನಂ। ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಲೋಚಯತಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಲೋಚನಂ, ಚಕ್ಖು।
ಕಿಚಿ ಮದ್ದನೇ। ಕಿಞ್ಚೇತಿ, ಕಿಞ್ಚಯತಿ। ಕಿಞ್ಚನಂ, ಅಕಿಞ್ಚನೋ।
ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ ಪಲಿಬೋಧೋ। ಕಿಞ್ಚೇತಿ ಸತ್ತೇ ಮದ್ದತೀತಿ ಕಿಞ್ಚನಂ। ಕಿಞ್ಚನಸದ್ದೋ ಮದ್ದನತ್ಥೇ ವತ್ತತಿ। ಮನುಸ್ಸಾ ಹಿ ವೀಹಿಂ ಮದ್ದನ್ತಾ ಗೋಣಂ ‘‘ಕಿಞ್ಚೇಹಿ ಕಾಪಿಲ, ಕಿಞ್ಚೇಹಿ ಕಾಪಿಲಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
ಪಚಿ ವಿತ್ಥಾರೇ। ಪಞ್ಚೇತಿ, ಪಞ್ಚಯತಿ। ಪಪಞ್ಚೇತಿ, ಪಪಞ್ಚಯತಿ। ಪಪಞ್ಚಾ।
ಏತ್ಥ ಪಪಞ್ಚಾತಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಯೋ। ಏತಾ ಹಿ ಅತ್ತನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಸಂಸಾರಂ ಪಪಞ್ಚೇನ್ತಿ ವಿತ್ಥಿನ್ನಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಪಪಞ್ಚಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಪಪಞ್ಚೇನ್ತಿ ಯತ್ಥ ಸಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ತಂಸನ್ತಾನಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತಿ ಚಿರಂ ಠಪೇನ್ತೀತಿ ಪಪಞ್ಚಾ। ಲೋಕಿಯಾ ಪನ ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಕಥೇನ್ತಾನಂ ಪಪಞ್ಚೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ವದನ್ತಾ ಕಾಲಸ್ಸ ಚಿರಭಾವಂ ಪಪಞ್ಚೋತಿ ವದನ್ತಿ, ಸಾಸನೇ ಪನ ದ್ವಯಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತಿ।
ಸಿಚ್ಚ ಕುಡ್ಡನೇ। ಸಿಚ್ಚೇತಿ, ಸಿಚ್ಚಯತಿ।
ವಞ್ಚು ಪಲಮ್ಭನೇ। ಪಲಮ್ಭನಂ ಉಪಲಾಪನಂ। ವಞ್ಚೇತಿ, ವಞ್ಚಯತಿ। ವಞ್ಚಕೋ, ವಞ್ಚನಂ। ಭೂವಾದಿಗಣೇ ಪನ ವಞ್ಚಧಾತು ಗತ್ಯತ್ಥೇ ವತ್ತತಿ। ‘‘ಸನ್ತಿ ಪಾದಾ ಅವಞ್ಚನಾ’’ತಿ ಹಿ ಪಾಳಿ
ಚಚ್ಚ ಅಜ್ಝಯನೇ। ಚಚ್ಚೇತಿ, ಚಚ್ಚಯತಿ।
ಚು ಚವನೇ। ಚಾವೇತಿ, ಚಾವಯತಿ। ಅಞ್ಞೋ ‘‘ಚು ಸಹನೇ’’ ಇತಿ ಬ್ರುತೇ। ಚಾವೇತಿ, ಚಾವಯತಿ, ಸಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಞ್ಚು ವಿಸೇಸನೇ। ಅಞ್ಚೇತಿ, ಅಞ್ಚಯತಿ।
ಲೋಚ ಭಾಸಾಯಂ। ಲೋಚೇತಿ, ಲೋಚಯತಿ। ಲೋಚನಂ, ಲೋಚಯತಿ ಸಮವಿಸಮಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತಂ ವಿಯ ಭವತೀತಿ ಲೋಚನಂ, ಚಕ್ಖು।
ರಚ ಪತಿಯತನೇ। ರಚೇತಿ, ರಚಯತಿ। ರಚನಾ, ವಿರಚಿತಂ, ಕೇಸರಚನಾ, ಗಾಥಾರಚನಾ।
ಸೂಚ ಪೇಸುಞ್ಞೇ। ಪಿಸುಣಭಾವೋ ಪೇಸುಞ್ಞಂ। ಸೂಚೇತಿ, ಸೂಚಯತಿ। ಸೂಚಕೋ।
ಪಚ್ಚ ಸಂಯಮನೇ। ಪಚ್ಚೇತಿ, ಪಚ್ಚಯತಿ।
ರಿಚ ವಿಯೋಜನಸಮ್ಪಜ್ಜನೇಸು। ರೇಚೇತಿ, ರೇಚಯತಿ। ಸೇಟ್ಠಿಪುತ್ತಂ ವಿರೇಚೇಯ್ಯ। ವಿರೇಚೇತಿ, ವಿರೇಚಯತಿ। ವಿರೇಚಕೋ, ವಿರೇಚನಂ।
ವಚ ಭಾಸನೇ। ವಚೇತಿ, ವಚಯತಿ। ಭೂವಾದಿಗಣೇಪಿ ಅಯಂ ವತ್ತತಿ। ತದಾ ತಸ್ಸಾ ‘‘ವತ್ತಿ, ವಚತಿ, ಅವೋಚ, ಅವೋಚು’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಕಾರಿತೇ ಪನ ‘‘ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ವಾಚೇತಿ, ವಾಚಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ। ವತ್ತುಂ, ವತ್ತವೇ, ವತ್ವಾ, ವುತ್ತಂ, ವುಚ್ಚತಿ।
ಅಚ್ಚ ಪೂಜಾಯಂ। ಅಚ್ಚೇತಿ, ಅಚ್ಚಯತಿ। ಬ್ರಹ್ಮಾಸುರಸುರಚ್ಚಿತೋ।
ಸೂಚ ಗನ್ಧನೇ। ಸುಚೇತಿ, ಸೂಚಯತಿ। ಸೂಚಕೋ, ಸುತ್ತಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ಅತ್ತತ್ಥಪರತ್ಥಾದಿಭೇದೇ ಅತ್ಥೇ ಸೂಚೇತೀತಿ ಸುತ್ತಂ। ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ।
ಕಚ ದಿತ್ತಿಯಂ। ಕಚ್ಚೇತಿ, ಕಚ್ಚಯತಿ। ಕಚ್ಚೋ।
ಏತ್ಥ ಕಚ್ಚೋತಿ ರೂಪಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಚ್ಚೇತಿ ದಿಬ್ಬತಿ ವಿರೋಚತೀತಿ ಕಚ್ಚೋ, ಏವಂನಾಮಕೋ ಆದಿಪುರಿಸೋ, ತಬ್ಬಂಸೇ ಜಾತಾ ಪುರಿಸಾ ‘‘ಕಚ್ಚಾನಾ’’ತಿಪಿ ‘‘ಕಚ್ಚಾಯನಾ’’ತಿಪಿ ‘‘ಕಾತಿಯಾನಾ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಇತ್ಥಿಯೋ ಪನ ‘‘ಕಚ್ಚಾನೀ’’ತಿಪಿ ‘‘ಕಚ್ಚಾಯನೀ’’ತಿಪಿ ‘‘ಕಾತಿಯಾನೀ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
ಚಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಛಕಾರನ್ತಧಾತು
ಮಿಲೇಛ ಅಬ್ಯತ್ತಾಯಂ ವಾಚಾಯಂ। ಮಿಲೇಚ್ಛೇತಿ, ಮಿಲೇಚ್ಛಯತಿ। ಮಿಲಕ್ಖು।
ಏತ್ಥ ಮಿಲಕ್ಖೂತಿ ಮಿಲೇಚ್ಛೇತಿ ಅಬ್ಯತ್ತವಾಚಂ ಭಾಸತೀತಿ ಮಿಲಕ್ಖು।
ಕುಚ್ಛ ಅವಕ್ಖೇಪೇ। ಅವಕ್ಖೇಪೋ ಅಧೋಖಿಪನಂ। ಕುಚ್ಛೇತಿ, ಕುಚ್ಛಯತಿ।
ವಿಚ್ಛ ಭಾಸಾಯಂ। ವಿಚ್ಛೇತಿ, ವಿಚ್ಛಯತಿ।
ಛಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಜಕಾರನ್ತಧಾತು
ವಜ್ಜ ವಜ್ಜನೇ। ವಜ್ಜೇತಿ, ವಜ್ಜಯತಿ। ಪರಿವಜ್ಜನಕೋ। ವಜ್ಜಿತೋ ಸೀಲವನ್ತೇಹಿ, ಕಥಂ ಭಿಕ್ಖು ಕರಿಸ್ಸಸೀತಿ।
ತುಜ್ಜ ಬಲಪಾಲನೇಸು। ತುಜ್ಜೇತಿ, ತುಜ್ಜಯತಿ।
ತುಜಿ ಪಿಜಿ ಹಿಂಸಾಬಲದಾನನಿಕೇತನೇಸು। ನಿಕೇತನಂ ನಿವಾಸೋ। ತುಞ್ಜೇತಿ, ತುಞ್ಜಯತಿ। ಪಿಞ್ಜೇತಿ। ಪಿಞ್ಜಯತಿ।
ಖಜಿ ಕಿಚ್ಛಜೀವನೇ। ಖಞ್ಜೇತಿ, ಖಞ್ಜಯತಿ। ಖಞ್ಜೋ।
ಖಜಿ ರಕ್ಖಣೇ। ತಾದಿಸಾನಿಯೇವ ರೂಪಾನಿ। ಭೂವಾದಿಗಣೇ ‘‘ಖಜಿ ಗತಿವೇಕಲ್ಲೇತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ‘‘ಖಞ್ಜತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ।
ಪೂಜ ಪೂಜಾಯಂ। ಪೂಜೇತಿ, ಪೂಜಯತಿ। ಪೂಜಾ। ಏಸಾವ ಪೂಜನಾ ಸೇಯ್ಯೋ। ಪೂಜಕೋ, ಪೂಜಿತೋ, ಪೂಜನೀಯೋ, ಪೂಜನೇಯ್ಯೋ, ಪೂಜೇತಬ್ಬೋ, ಪುಜ್ಜೋ।
ಗಜ ಮದ್ದನಸದ್ದೇಸು। ಗಜೇತಿ, ಗಜಯತಿ। ಗಜೋ।
ತಿಜ ನಿಸಾನೇ। ತೇಜೇತಿ, ತೇಜಯತಿ।
ವಜ ಮಗ್ಗನಸಙ್ಖಾರೇಸು। ವಜೇತಿ, ವಜಯತಿ।
ತಜ್ಜ ಸನ್ತಜ್ಜನೇ। ತಜ್ಜೇತಿ, ತಜ್ಜಯತಿ। ಸನ್ತಜ್ಜೇತಿ, ಸನ್ತಜ್ಜಯತಿ। ಸನ್ತಜ್ಜಿತೋ।
ಅಜ್ಜ ಪಟಿಸಜ್ಜನೇ। ಅಜ್ಜೇತಿ, ಅಜ್ಜಯತಿ।
ಸಜ್ಜ ಸಜ್ಜನೇ। ಸಜ್ಜೇತಿ, ಸಜ್ಜಯತಿ ದಾನಂ। ಗಮನಸಜ್ಜೋ ಹುತ್ವಾ।
ಭಜ ವಿಸ್ಸಾಸೇ। ಭಜೇತಿ, ಭಜಯತಿ। ಭೂವಾದಿಗಣೇ ಪನ ‘‘ಭಜತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ, ಭತ್ತಿ, ಸಮ್ಭತ್ತಿ।
ತುಜಿ ಪಿಜಿ ಲುಜಿ ಭಜಿ ಭಾಸಾಯಂ। ತುಞ್ಜೇತಿ, ತುಞ್ಜಯತಿ। ಪಿಞ್ಜೇತಿ, ಪಿಞ್ಜಯತಿ। ಲುಞ್ಜೇತಿ, ಲುಞ್ಜಯತಿ। ಭಞ್ಜೇತಿ, ಭಞ್ಜಯತಿ। ಕಥೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ರುಜ ಹಿಂಸಾಯಂ। ರೋಜೇತಿ, ರೋಜಯತಿ। ರೋಗೋ।
ಭಾಜ ಪುಥಕಮ್ಮನಿ। ಪುಥಕಮ್ಮಂ ಪುಥಕ್ಕರಣಂ, ವಿಸುಂ ಕ್ರಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಾಜೇತಿ, ಭಾಜಯತಿ। ವಿಭಾಜೇತಿ, ವಿಭಾಜಯತಿ। ವಿಭತ್ತಿ।
ಸಭಾಜ ಸೀತಿಸೇವನೇಸು। ಸಭಾಜೇತಿ, ಸಭಾಜಯತಿ।
ಲಜ ಪಕಾಸನೇ। ಲಜೇತಿ, ಲಜಯತಿ। ಲಾಜಾ।
ಯುಜ ಸಂಯಮನೇ। ಸಂಪುಬ್ಬೋ ಬನ್ಧನೇ। ಯೋಜೇತಿ, ಯೋಜಯತಿ। ಸಂಯೋಜೇತಿ, ಸಂಯೋಜಯತಿ। ಸಂಯೋಜನಂ।
ಮಜ್ಜ ಸೋಚೇಯ್ಯಾಲಙ್ಕಾರೇಸು। ಮಜ್ಜೇತಿ, ಮಜ್ಜಯತಿ। ಸಮ್ಮಜ್ಜೇತಿ, ಸಮ್ಮಜ್ಜಯತಿ। ಸಮ್ಮಜ್ಜಾ।
ಭಾಜ ಭಾಜನದಾನೇಸು। ಭಾಜೇತಿ, ಭಾಜಯತಿ। ಕಥಂ ವೇಸ್ಸನ್ತರೋ ಪುತ್ತೋ, ಗಜಂ ಭಾಜೇತಿ ಸಞ್ಚಯ।
ಜಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಝಞನ್ತಾ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಾ। ಸದ್ದಸತ್ಥೇ ಪನ ‘‘ಞಾ ನಿಯೋಜನೇ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ರೂಪಂ ಪನ ಬುದ್ಧವಚನಾನುಕೂಲಂ ನ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ದಸ್ಸಿತಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ।
ಟಕಾರನ್ತಧಾತು
ಘಟ್ಟ ಘಟ್ಟನೇ। ಘಟ್ಟನಂ ವಾಯಾಮಕರಣಂ। ಘಟ್ಟೇತಿ, ಘಟ್ಟಯತಿ। ಏತ್ಥ ತು ‘‘ಘಟ್ಟೇಸಿ, ಘಟ್ಟೇಸಿ, ಕಿಂಕಾರಣಾ ಘಟ್ಟೇಸಿ, ಅಹಂ ತಂ ಜಾನಾಮೀ’’ತಿ ನಿದಸ್ಸನಂ।
ಘಟ ಸಙ್ಘಾತೇ। ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ, ನಾಮಿಕತ್ತೇ ‘‘ಘಟೋ, ಘಟಾ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ। ಏತ್ಥ ಗಟೋತಿ ಪಾನೀಯಘಟೋ। ಘಟಾತಿ ಸಮೂಹೋ ‘‘ಮಚ್ಛಘಟಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ।
ಘಟ್ಟ ಚಲನೇ। ಘಟ್ಟೇತಿ, ಘಟ್ಟಯತಿ।
ನಟ ಅವಸನ್ದನೇ। ಅವಸನ್ದನಂ ಗತ್ತವಿಕ್ಖೇಪೋ। ನಟೇತಿ, ನಟಯತಿ।
ಚುಟ ಛುಟ ಕುಟ್ಟ ಛೇದನೇ। ಚುಟೇತಿ, ಚುಟಯತಿ। ಛುಟೇತಿ, ಛುಟಯತಿ। ಕುಟ್ಟೇತಿ, ಕುಟ್ಟಯತಿ।
ಪುಟ್ಟ ಚಟ್ಟ ಅಪ್ಪಭಾವೇ। ಪುಟ್ಟೇತಿ, ಪುಟ್ಟಯತಿ। ಚುಟ್ಟೇತಿ, ಚುಟ್ಟಯತಿ, ಅಪ್ಪಂ ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಮುಟ ಸಞ್ಚುಣ್ಣನೇ। ಮೋಟೇತಿ, ಮೋಟಯತಿ।
ಅಟ್ಟ ಸುಟ್ಟ ಅನಾದರೇ। ಅಟ್ಟೇತಿ, ಅಟ್ಟಯತಿ। ಸುಟ್ಟೇತಿ, ಸುಟ್ಟಯತಿ।
ಖಟ್ಟ ಸಂವರಣೇ ಖಟ್ಟೇತಿ, ಖಟ್ಟಯತಿ।
ಸಟ್ಟ ಹಿಂಸಾಬಲದಾನನಿಕೇತನೇಸು। ಸಟ್ಟೇತಿ, ಸಟ್ಟಯತಿ।
ತುವಟ್ಟ ನಿಪಜ್ಜಾಯಂ। ತುವಟ್ಟೇತಿ, ತುವಟ್ಟಯತಿ। ಛಬ್ಬಗ್ಗಿಯಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಏಕಮಞ್ಚೇ ತುವಟ್ಟೇನ್ತಿ।
ಛಟ್ಟ ಛಟ್ಟನೇ। ಛಟ್ಟೇತಿ, ಛಟ್ಟಯತಿ। ಅತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ – ಸಚೇ ಸೋ ಛಟ್ಟೇತಿ, ಇಚ್ಚೇತಂ ಕುಸಲಂ। ನೋಚೇ ಛಟ್ಟೇತಿ, ಪಞ್ಚಹಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭಿಕ್ಖು ರೂಪಿಯಛಟ್ಟಕೋ ಸಮ್ಮನ್ನಿತಬ್ಬೋ।
ಪುಟ ಹಿಂಸಾಯಂ। ಪೋಟೇತಿ, ಪೋಟಯತಿ।
ಕೀಟ ಬನ್ಧೇ। ಬನ್ಧೋ ಬನ್ಧನಂ। ಕೀಟೇತಿ, ಕೀಟಯತಿ। ಕೀಟೋ।
ಚುಟಿ ಛೇದನೇ। ಚುಣ್ಟೇತಿ, ಚುಣ್ಟಯತಿ।
ಲುಟಿ ಥೇಯ್ಯೇ। ಲುಣ್ಟೇತಿ, ಲುಣ್ಟಯತಿ।
ಕೂಟ ಅಪ್ಪಸಾದೇ। ಕೂಟೇತಿ, ಕೂಟಯತಿ। ಕೂಟಂ ರಜತಂ। ಕೂಟಾ ಗಾವೀ। ಕುಟತಾಪಸೋ।
ಚುಟ ಪುಟ ಫುಟ ವಿಭೇದೇ। ಚುಟೇತಿ, ಚುಟಯತಿ। ಪೋಟೇತಿ, ಪೋಟಯತಿ। ಫೋಟೇತಿ, ಫೋಟಯತಿ। ಅಙ್ಗುಲಿಯೋ ಫೋಟೇಸುಂ।
ಘಟ ಸಙ್ಘಾಟೇ ಹನ್ತ್ಯತ್ಥೇ ಚ। ಘಟೇತಿ, ಘಟಯತಿ।
ಪಟ ಪುಟ ಲುಟ ಘಟ ಘಟಿ ಭಾಸಾಯಂ। ಪಾಟೇತಿ, ಪಾಟಯತಿ। ಪೋಟೇತಿ, ಪೋಟಯತಿ। ಲೋಟೇತಿ, ಲೋಟಯತಿ। ಘಾಟೇತಿ, ಘಾಟಯತಿ। ಘಣ್ಟೇತಿ, ಘಣ್ಟಯತಿ।
ಪಟ ವಟ ಗನ್ಥೇ। ಪಟೇತಿ, ಪಟಯತಿ। ವಟೇತಿ, ವಟಯತಿ।
ಖೇಟ ಭಕ್ಖಣೇ। ಖೇಟೇತಿ, ಖೇಟಯತಿ।
ಖೋಟ ಖೇಪೇ। ಖೋಟೇತಿ, ಖೋಟಯತಿ।
ಕುಟಿ ದಾಹೇ। ಕುಟೇತಿ, ಕುಟಯತಿ।
ಯುಟ ಸಂಸಗ್ಗೇ। ಯೋಟೇತಿ, ಯೋಟಯತಿ।
ವಟ ವಿಭಜನೇ। ವಟೇತಿ, ವಟಯತಿ।
ಟಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಠಕಾರನ್ತಧಾತು
ಸಠ ಸಙ್ಖಾರಗತೀಸು। ಸಠೇತಿ, ಸಠಯತಿ।
ಸುಠ ಆಲಸಿಯೇ। ಸೋಠೇತಿ, ಸೋಠಯತಿ।
ಸುಠಿ ಸೋಸನೇ। ಸುಣ್ಠೇತಿ, ಸುಣ್ಠಯತಿ।
ಸಠ ಸಿಲಾಘಾಯಂ। ಸಠೇತಿ, ಸಠಯತಿ।
ಸಠ ಅಸಮ್ಮಾಭಾಸನೇ। ಸಠೇತಿ। ಸಠಯತಿ, ಸಠೋ।
ಏತ್ಥ ಸಠೋತಿ ಕೇರಾಟಿಕೋ। ಸಠಯತೀತಿ ಸಠೋ, ನ ಸಮ್ಮಾ ಭಾಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸಠ ಕೇತವೇ। ರೂಪಂ ತಾದಿಸಮೇವ।
‘‘ಸುದಸ್ಸಂ ವಜ್ಜಮಞ್ಞೇಸಂ, ಅತ್ತನೋ ಪನ ದುದ್ದಸಂ…ಪೇ॰…
ಅತ್ತನೋ ಪನ ಛಾದೇತಿ, ಕಲಿಂವ ಕಿತವಾಸಠೋ’’ತಿ॥
ಏತ್ಥ ಸಾಕುಣಿಕೋ ‘‘ಕಿತವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ। ತಸ್ಸ ಇದಂ ಕೇತವಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಕೇತವೇ ಅಯಂ ಧಾತು ವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಕಠಿ ಸೋಕೇ। ಕಣ್ಠೇತಿ, ಕಣ್ಠಯತಿ।
ಠಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಡಕಾರನ್ತಧಾತು
ಪಟಿ ಪರಿಹಾಸೇ। ಪಣ್ಡೇತಿ, ಪಣ್ಡಯತಿ। ಉಪ್ಪಣ್ಡೇತಿ, ಉಪ್ಪಣ್ಡಯತಿ। ಮನುಸ್ಸಾನಂ ನಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಂ ಉಪ್ಪಣ್ಡಿಂಸು।
ಲಡಿ ಉಕ್ಖೇಪೇ। ಲಣ್ಡೇತಿ, ಲಣ್ಡಯತಿ।
ಖಡಿ ಕಡಿ ಛೇದೇ। ಖಣ್ಡೇತಿ, ಖಣ್ಡಯತಿ। ಕಣ್ಡೇತಿ, ಕಣ್ಡಯತಿ। ಖಣ್ಡೋ, ಕಣ್ಡೋ।
ಪಿಡಿ ಸಙ್ಘಾತೇ। ಪಿಣ್ಡೇತಿ, ಪಿಣ್ಡಯತಿ। ಪಿಣ್ಡೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ಪಿಣ್ಡೋತಿ ಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತೋ ಕಲಾಪೋಪಿ ‘‘ಚೋಳಂ ಪಿಣ್ಡೋ ರತಿ ಖಿಡ್ಡಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತೋ ಆಹಾರಸಙ್ಖಾತೋ ಪಿಣ್ಡೋಪಿ ಪಿಣ್ಡೋಯೇವ।
ಕುಡಿ ವೇಧನೇ। ಕುಣ್ಡೇತಿ, ಕುಣ್ಡಯತಿ। ಕುಣ್ಡಲಂ।
ಮಡಿ ಭೂಸಾಯಂ ಹಸನೇ ಚ। ಮಣ್ಡೇತಿ, ಮಣ್ಡಯತಿ। ಮಣ್ಡೋ, ಮಣ್ಡನಂ, ಮಣ್ಡಿತೋ।
ಭಡಿ ಕಲ್ಯಾಣೇ। ಕಲ್ಯಾಣಂ ಕಲ್ಯಾಣತಾ। ಭಣ್ಡೇತಿ, ಭಣ್ಡಯತಿ। ಭಣ್ಡೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ಭಣ್ಡೋತಿ ಧನಂ, ಅಲಙ್ಕಾರೋ ವಾ। ‘‘ಭಣ್ಡಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಸಮಲಙ್ಕರಿತ್ವಾ ಭಣ್ಡೇನಾ’’ತಿ ಚ ಆದೀಸು ವಿಯ।
ದಣ್ಡ ದಣ್ಡವಿನಿಪಾತೇ। ದಣ್ಡೇತಿ, ದಣ್ಡಯತಿ। ದಣ್ಡೋ।
ಛಡ್ಡ ಛಡ್ಡನೇ। ಛಡ್ಡೇತಿ, ಛಡ್ಡಯತಿ। ಛಡ್ಡನಕೋ। ಛಡ್ಡಿಯತಿ, ಛಡ್ಡಿತೋ। ಛಡ್ಡಿತುಂ, ಛಡ್ಡಯಿತುಂ, ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ, ಛಡ್ಡಯಿತ್ವಾ।
ಡಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಢಕಾರನ್ತಧಾತು
ವಡ್ಢ ಆಕಿರಣೇ। ಕಂಸಪಾತಿಯಾ ಪಾಯಾಸಂ ವಡ್ಢೇತಿ, ವಡ್ಢಯತಿ। ಭತ್ತಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅದಾಸಿ।
ಇಮಾನಿ ಢಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಣಕಾರನ್ತಧಾತು
ವಣ್ಣ ವಣ್ಣಕ್ರಿಯಾವಿತ್ಥಾರಗುಣವಚನೇಸು। ವಣ್ಣೋ ಪಸಂಸಾ। ಕ್ರಿಯಾ ಕರಣಂ। ವಿತ್ಥಾರೋ ವಿತ್ಥಿನ್ನತಾ। ಗುಣೋ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮೋ। ವಚನಂ
ವಣ್ಣಸದ್ದೋ ಛವಿಥುತಿಕುಲವಗ್ಗಕಾರಣಸಣ್ಠಾನಪಮಾಣರೂಪಾಯತನಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋಸಿ ಭಗವಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಛವಿಯಂ। ‘‘ಕದಾ ಸಞ್ಞೂಳ್ಹಾ ಪನ ತೇ ಗಹಪತಿ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ವಣ್ಣಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಥುತಿಯಂ। ‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ ಭೋ ಗೋತಮ ವಣ್ಣಾ’’ತಿಏವಮಾದೀಸು ಕುಲವಗ್ಗೇ। ‘‘ಅಥ ಕೇನ ನು ವಣ್ಣೇನ, ಗನ್ಧಥೇನೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಕಾರಣೇ। ‘‘ಮಹನ್ತಂ ಹತ್ಥಿರಾಜವಣ್ಣಂ ಅಭಿನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ’’ತಿಏವಮಾದೀಸು ಸಣ್ಠಾನೇ। ‘‘ತಯೋ ಪತ್ತಸ್ಸ ವಣ್ಣಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಪಮಾಣೇ। ‘‘ವಣ್ಣೋ ಗನ್ಧೋ ರಸೋ ಓಜಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ರೂಪಾಯತನೇತಿ।
ತತ್ಥ ಛವಿಯನ್ತಿ ಛವಿಗತಾ ವಣ್ಣಧಾತು ಏವ ‘‘ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಣ್ಣಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾತಿ ಅಪರೇ। ವಣ್ಣನಂ ಕಿತ್ತಿಯಾ ಉಗ್ಘೋಸನನ್ತಿ ವಣ್ಣೋ, ಥುತಿ। ವಣ್ಣಿಯತಿ ಅಸಙ್ಕರತೋ ವವತ್ಥಪಿಯತೀತಿ ವಣ್ಣೋ, ಕುಲವಗ್ಗೋ। ವಣ್ಣಿಯತಿ ಫಲಂ ಏತೇನ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ವಿಭಾವಿಯತೀತಿ ವಣ್ಣೋ, ಕಾರಣಂ, ವಣ್ಣಂ ದೀಘರಸ್ಸಾದಿವಸೇನ ಸಣ್ಠಹನನ್ತಿ ವಣ್ಣೋ, ಸಣ್ಠಾನಂ। ವಣ್ಣಿಯತಿ ಅಡ್ಢಮಹನ್ತಾದಿವಸೇನ ಪಮಿಯತೀತಿ ವಣ್ಣೋ, ಪಮಾಣಂ। ವಣ್ಣೇತಿ ವಿಕಾರಮಾಪಜ್ಜಮಾನಂ ಹದಯಙ್ಗತಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ವಣ್ಣೋ, ರೂಪಾಯತನಂ। ಏವಂ ತೇನ ತೇನ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತೇನ ವಣ್ಣಸದ್ದಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ಅಪರಮ್ಪಿ ವಣ್ಣಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಂ ವದಾಮ। ವಣ್ಣಸದ್ದೋ ಸಣ್ಠಾನಜಾತಿ ರೂಪಾಯತನಕಾರಣಪಮಾಣಗುಣಪಸಂಸಾಜಾತರೂಪಪುಳಿನಕ್ಖರಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ‘‘ಮಹನ್ತಂ ಸಪ್ಪರಾಜವಣ್ಣಂ ಅಭಿನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸಣ್ಠಾನೇ ದಿಸ್ಸತಿ, ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋವ ಸೇಟ್ಠೋ ವಣ್ಣೋ, ಹೀನೋ ಅಞ್ಞೋ ವಣ್ಣೋ’’ತಿಆದೀಸು ಜಾತಿಯಂ। ‘‘ಪರಮಾಯ ವಣ್ಣಪೋಕ್ಖರತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿಆದೀಸು ರೂಪಾಯತನೇ।
‘‘ನ ಹರಾಮಿ ನ ಭಞ್ಜಾಮಿ, ಆರಾ ಸಿಙ್ಘಾಮಿ ವಾರಿಜಂ।
ಅಥ ಕೇನ ನು ವಣ್ಣೇನ, ಗನ್ಧಥೇನೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ
ಆದೀಸು ಕಾರಣೇ। ‘‘ತಯೋ ಪತ್ತಸ್ಸ ವಣ್ಣಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪಮಾಣೇ। ‘‘ಕದಾ ಸಞ್ಞೂಳ್ಹಾ ಪನ ತೇ ಗಹಪತಿ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ವಣ್ಣಾ’’ತಿಆದೀಸು ಗುಣೇ। ‘‘ವಣ್ಣಾರಹಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಪಸಂಸಾಯಂ। ‘‘ವಣ್ಣಂ ಅಞ್ಜನವಣ್ಣೇನ, ಕಾಲಿಙ್ಗಮ್ಹಿ ವನಿಮ್ಹಸೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಜಾತರೂಪೇ। ‘‘ಅಕಿಲಾಸುನೋ ವಣ್ಣಪಥೇ ಖಣನ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪುಳಿನೇ। ‘‘ವಣ್ಣಾಗಮೋ ವಣ್ಣವಿಪರಿಯಾಯೋ’’ತಿಆದೀಸು ಅಕ್ಖರೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ಇಚ್ಚೇವಂ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ –
ಛವಿಯಂ ಥುತಿಯಂ ಹೇಮೇ, ಕುಲವಗ್ಗೇ ಚ ಕಾರಣೇ।
ಸಣ್ಠಾನೇ ಚ ಪಮಾಣೇ ಚ, ರೂಪಾಯತನಜಾತಿಸು।
ಗುಣಕ್ಖರೇಸು ಪುಳಿನೇ, ವಣ್ಣಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ।
ಸುವಣ್ಣಸದ್ದೋ ಛವಿಸಮ್ಪತ್ತಿಗರುಳಜಾತರೂಪೇಸು ಆಗತೋ। ಅಯಞ್ಹಿ ‘‘ಸುವಣ್ಣೇ ದುಬ್ಬಣ್ಣೇ, ಸುಗತೇ ದುಗ್ಗತೇ’’ತಿ, ‘‘ಸುವಣ್ಣತಾ ಸುಸ್ಸರತಾ’’ತಿ
ಪುಣ ಸಙ್ಘಾತೇ। ಪುಣೇತಿ, ಪುಣಯತಿ।
ಚುಣ ಸಙ್ಕೋಚನೇ। ಚುಣೇತಿ, ಚುಣಯತಿ।
ಚುಣ್ಣ ಪೇರಣೇ। ಚುಣ್ಣೇತಿ, ಚುಣ್ಣಯತಿ। ಚುಣ್ಣಂ। ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣಂ ಕರೋತಿ।
ಸಣ ದಾನೇ। ಸಣೇತಿ, ಸಣಯತಿ।
ಕುಣ ಸಙ್ಕೋಚನೇ। ಕುಣೇತಿ, ಕುಣಯತಿ। ಕುಣೋ। ಕುಣಹತ್ಥೋ। ಹತ್ಥೇನ ಕುಣೀ।
ತೂಣ ಪೂರಣೇ। ತೂಣೇತಿ, ತೂಣಯತಿ। ತೂಣೀ।
ಏತ್ಥ ತೂಣೀತಿ ಸರಕಲಾಪೋ। ಸಾ ಹಿ ತೂಣೇನ್ತಿ ಪೂರೇನ್ತಿ ಸರೇ ಏತ್ಥಾತಿ ತೂಣೀ।
ಭೂಣ ಭಾಸಾಯಂ। ಭೂಣೇತಿ, ಭೂಣಯತಿ।
ಕಣ ನಿಮೀಲನೇ। ಕಾಣೇತಿ, ಕಾಣಯತಿ। ಕಾಣೋ।
ಏತ್ಥ ಕಾಣೋತಿ ಏಕೇನ ವಾ ದ್ವೀಹಿ ವಾ ಅಕ್ಖೀಹಿ ಪರಿಹೀನಕ್ಖಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ಪನ ‘‘ಕಾಣೋ ನಾಮ ಏಕಕ್ಖಿನಾ ಕಾಣೋ, ಅನ್ಧೋ ನಾಮ ಉಭಯಕ್ಖಿಕಾಣೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಕಾಣನ್ಧಸದ್ದಾನಂ ಏಕತ್ಥಸನ್ನಿಪಾತೇ ಯುಜ್ಜತಿ। ಇತರಥಾ ಕಾಣಕಚ್ಛಪೋಪಮಸುತ್ತೇ ವುತ್ತೋ ಕಚ್ಛಪೋ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಣೋ ಸಿಯಾ, ಏಕಕ್ಖಿಕಾಣೋ ಚ ಪನ ಪುರಿಸೋ ‘‘ಅನ್ಧೋ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಮಯುಗಳತ್ತೇ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಮಾಕಾರಾನಂ ವಾಚಕತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ತಥಾ ಹಿ ಕೋಸಲಸಂಯುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಕಾಣೋತಿ ಏಕಚ್ಛಿಕಾಣೋ ವಾ
ಗಣ ಸಙ್ಖ್ಯಾನೇ। ಗಣೇತಿ, ಗಣಯತಿ। ಗಣನಾ, ಗಣೋ।
ಏತ್ಥ ಗಣನಾತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾ। ಗಣೋತಿ ಭಿಕ್ಖುಸಮೂಹೋ। ಯೇಸಂ ವಾ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸಮೂಹೋ। ಸಮೂಹಸ್ಸ ಚ ಅನೇಕಾನಿ ನಾಮಾನಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ –
ಸಙ್ಘೋ ಗಣೋ ಸಮೂಹೋ ಚ,
ಖನ್ಧೋ ಸನ್ನಿಚಯೋ ಚಯೋ।
ಸಮುಚ್ಚಯೋ ಚ ನಿಚಯೋ,
ವಗ್ಗೋ ಪೂಗೋ ಚ ರಾಸಿ ಚ॥
ಕಾಯೋ ನಿಕಾಯೋ ನಿಕರೋ,
ಕದಮ್ಬೋ ವಿಸರೋ ಘಟಾ।
ಸಮುದಾಯೋ ಚ ಸನ್ದೇಹೋ,
ಸಙ್ಘಾತೋ ಸಮಯೋ ಕರೋ॥
ಓಘೋ ಪುಞ್ಜೋ ಕಲಾಪೋ ಚ,
ಪಿಣ್ಡೋ ಜಾಲಞ್ಚ ಮಣ್ಡಲಂ।
ಸಣ್ಡೋ ಪವಾಹೋ ಇಚ್ಚೇತೇ,
ಸಮೂಹತ್ಥಾಭಿಧಾಯಕಾತಿ॥
ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏತೇ ಸಙ್ಘಗಣಸಮೂಹಾದಯೋ ಸದ್ದಾ ಸಮೂಹತ್ಥವಾಚಕಾ, ತಥಾಪಿ ಸಙ್ಘಗಣಸದ್ದಾಯೇವ ವಿನಾಪಿ ವಿಸೇಸಕಪದೇನ ಭಿಕ್ಖುಸಮೂಹೇ ವತ್ತನ್ತಿ, ನಾಞ್ಞೇ, ಅಞ್ಞೇ ಪನ ಸಙ್ಘಗಣಸದ್ದೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಞ್ಚ ಕದಾಚಿ ಸಮಾನತ್ಥವಿಸಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಕದಾಚಿ ಅಸಮಾನತ್ಥವಿಸಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾಪಾವಚನಂ ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನ್ತೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ। ‘‘ಏಕೋ, ದ್ವೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಗಣೇತಬ್ಬೋತಿ ಗಣೋ।
ಕಣ್ಣ ಸವನೇ। ಕಣ್ಣೇತಿ, ಕಣ್ಣಯತಿ। ಕಣ್ಣೋ। ಕಣ್ಣಯನ್ತಿ ಸದ್ದಂ ಸುಣನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಕಣ್ಣೋ, ಯೋ ಲೋಕೇ ‘‘ಸವನಂ, ಸೋತ’’ನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ।
ಕುಣ ಗುಣ ಆಮನ್ತನೇ। ಕುಣೇತಿ, ಕುಣಯತಿ। ಗುಣೇತಿ, ಗುಣಯತಿ। ಗುಣೋ। ಗೋಣೋ।
ಏತ್ಥ ಗುಣೋತಿ ಸೀಲಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ, ಕೇನಟ್ಠೇನ ತೇ ಗುಣಾ। ಗೋಣಾಪಿಯತಿ ಆಮನ್ತಾಪಿಯತಿ ಅತ್ತನಿ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದಟ್ಠುಂ ಸೋತುಂ ಪೂಜಿತುಞ್ಚ ಇಚ್ಛನ್ತೇಹಿ ಜನೇಹೀತಿ ಗುಣೋ। ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಆಮನ್ತಾಪನಂ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ತಂಹೇತುಆಮನ್ತನಂ ನಿಮನ್ತನಞ್ಚ ತೇಯೇವ ಕರೋನ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿ –
‘‘ಯಥಾಪಿ ಖೇತ್ತಸಮ್ಪನ್ನೇ,
ಬೀಜಂ ಅಪ್ಪಮ್ಪಿ ರೋಪಿತಂ।
ಸಮ್ಮಾ ಧಾರಂ ಪವಸ್ಸನ್ತೇ,
ಫಲಂ ತೋಸೇತಿ ಕಸ್ಸಕ’’ನ್ತಿ
ಏತ್ಥ ಕಸ್ಸಕಸ್ಸ ತುಟ್ಠಿಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣತ್ತಾ ಹೇತುವಸೇನ ನಿಚ್ಚೇತನಸ್ಸಪಿ ಫಲಸ್ಸ ತೋಸನಂ ವುತ್ತಂ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಆಮನ್ತಾಪನಕಾರಣತ್ತಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಅಞ್ಞೇ ಪನ ‘‘ಗುಞ್ಜನ್ತೇ ಅಬ್ಯಯನ್ತೇ ಇತಿ ಗುಣಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ। ತದನುರೂಪಂ ಪನ ಧಾತುಸದ್ದಂ ನ ಪಸ್ಸಾಮ, ‘‘ಗುಣ ಆಮನ್ತನೇ’’ ಇಚ್ಚೇವ ಪಸ್ಸಾಮ, ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ವಣ ಗತ್ತವಿಚುಣ್ಣನೇ। ವಣೇತಿ, ವಣಯತಿ। ವಣೋ।
ಏತ್ಥ ವಣೋತಿ ಅರು। ಸಾ ಹಿ ಸರೀರಂ ವಣಯತಿ ವಿಚುಣ್ಣೇತಿ ಛಿದ್ದಾವಛಿದ್ದಂ ಕರೋತೀತಿ ವಣೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಪಣ್ಣ ಹರಿತೇ। ಪಣ್ಣೇತಿ, ಪಣ್ಣಯತಿ। ತಾಲಪಣ್ಣಂ। ಸೂಪೇಯ್ಯಪಣ್ಣಂ।
ಏತ್ಥ
ಪಣ ಬ್ಯವಹಾರೇ। ಪಣೇತಿ, ಪಣಯತಿ। ರಾಜಾ ಚ ದಣ್ಡಂ ಗರುಕಂ ಪಣೇತಿ।
ಇಮಾನಿ ಣಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ತಕಾರನ್ತಧಾತು
ಚಿನ್ತ ಚಿನ್ತಾಯಂ। ಚಿನ್ತೇತಿ, ಚಿನ್ತಯತಿ। ಚಿತ್ತಂ, ಚಿನ್ತಾ, ಚಿನ್ತನಾ, ಚಿನ್ತನಕೋ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ಚಿನ್ತಾಪೇತಿ, ಚಿನ್ತಾಪಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ।
ತತ್ಥ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಚಿನ್ತೇತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ, ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಸಬ್ಬಚಿತ್ತಸಾಧಾರಣವಸೇನೇತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥ ಸಿಯಾ – ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಂ ಚಿನ್ತೇತೀತಿ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾಪಿ ‘‘ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನನು ಚಿನ್ತನವಿಜಾನನಾ ನಾನಾಸಭಾವಾ। ನ ಹಿ ‘‘ಚಿನ್ತೇತೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ವಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ದುಪ್ಪಞ್ಞಸ್ಸ ಹಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಚಿನ್ತಯತೋಪಿ ಸುಖುಮತ್ಥಾಧಿಗಮೋ ನ ಹೋತೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ‘‘ವಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪದಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠವಿಸಯಗ್ಗಹಣಂ ದೀಪೇತುಂ ವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಚಿತ್ತಸದ್ದಸ್ಸ। ಯಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ‘‘ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತದೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಸ್ಮಾ ವಿಜಾನನತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಾವಿಸಿಟ್ಠವಿಸಯಗ್ಗಹಣಂ ದೀಪೇತುಂ ‘‘ವಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಇದಾನಿ ಅಞ್ಞಗಣಿಕಧಾತುವಸೇನಪಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಪಕಾಸಯಾಮ – ಸಬ್ಬೇಸು ಚಿತ್ತೇಸು ಯಂ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಾಕುಸಲಮಹಾಕ್ರಿಯಚಿತ್ತಂ, ತಂ ಜವನವೀಥಿವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನಂ ಚಿನೋತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ, ವಿಪಾಕಂ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚಿತನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ, ಇದಂ ಚಿಧಾತುವಸೇನ ನಿಬ್ಬಚನಂ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಲೋಕೇ ವಿಚಿತ್ತಂ ಸಿಪ್ಪಜಾತಂ, ಸಬ್ಬಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ, ಚಿತ್ತಕರಣತಾಯ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಇದಂ ಚಿತ್ತಧಾತುವಸೇನ ನಿಬ್ಬಚನಂ। ಚಿತ್ತತಾಯ ಚಿತ್ತಂ, ಇದಂ ಪಾಟಿಪದಿಕವಸೇನ ನಿಬ್ಬಚನಂ। ತೇನಾಹು ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ‘‘ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಯಥಾನುರೂಪತೋ ಚಿತ್ತತಾಯ ಚಿತ್ತಂ, ಚಿತ್ತಕರಣತಾಯ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ।
ಏತ್ಥ ಹಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸರಾಗಸದೋಸಾದಿಭೇದಭಿನ್ನತ್ತಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಭೂಮಿಆರಮ್ಮಣಹೀನಮಜ್ಝಿಮಪಣೀತಾಧಿಪತೀನಂ ವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಏಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏವಂ ವಿಚಿತ್ತತಾ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ವಿಚಿತ್ತಾನಂ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಸಮುದಾಯವೋಹಾರೇನ ಅವಯವೋಪಿ ‘‘ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಯಥಾ ಪಬ್ಬತನದೀಸಮುದ್ದಾದಿಏಕದೇಸೇಸು ದಿಟ್ಠೇಸು ಪಬ್ಬತಾದಯೋ ದಿಟ್ಠಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತೇನಾಹು ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ‘‘ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಏಕಮೇವ ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ ನ ಹೋತಿ, ಚಿತ್ತಾನಂ ಪನ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಏತೇಸು ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತತಾಯ ‘ಚಿತ್ತ’ನ್ತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಮತ್ಥಾನಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಬವತಿ। ಕಥಂ? ಯಸ್ಮಾ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಯಥಾ ಯಥಾ ಅತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತಥಾ ತಥಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ತಸ್ಮಾ ಯಂ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಚಿನೋತಿ, ಯಞ್ಚ ಕಮ್ಮುನಾ ಅಭಿಸಙ್ಖತತ್ತಾ ಚಿತಂ, ತಂ ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಯಂ ಪನ ತಥಾ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ಪರಿತ್ತಕ್ರಿಯದ್ವಯಂ ಅನ್ತಿಮಜವನಞ್ಚ ಲಬ್ಭಮಾನಚಿನ್ತನವಿಚಿತ್ತತಾದಿವಸೇನ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಹಸಿತುಪ್ಪಾದೋ ಪನ ಅಞ್ಞಜವನಗತಿಕೋಯೇವಾತಿ।
ಇಮಾನಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಾಮಾನಿ –
ಚಿತ್ತಂ ಮನೋ ಮಾನಸಞ್ಚ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಹದಯಂ ಮನಂ।
ನಾಮಾನೇತಾನಿ ವೋಹಾರ-ಪಥೇ ವತ್ತನ್ತಿ ಪಾಯತೋ॥
ಚಿತ್ತಸದ್ದೋ
ಚಿತ ಸಞ್ಚೇತನೇ। ಚೇತೇತಿ, ಚೇತಯತಿ। ರತ್ತೋ ಖೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ರಾಗೇನ ಅಭಿಭೂತೋ ಅತ್ತಬ್ಯಾಬಾಧಾಯಪಿ ಚೇತೇತಿ, ಪರಬ್ಯಾಬಾಧಾಯಪಿ ಚೇತೇತಿ, ಉಭಯಬ್ಯಾಬಾಧಾಯಪಿ ಚೇತೇತಿ। ಆಕಙ್ಖತಿ ಚೇತಯತಿ, ತಂ ನಿಸೇಧ ಜುತಿನ್ಧರ। ಚೇತನಾ, ಸಞ್ಚೇತನಾ। ಚೇತಯಿತಂ, ಚೇತೇತ್ವಾ, ಚೇತಯಿತ್ವಾ। ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಪಾಣಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತಿ।
ತತ್ಥ ಚೇತನಾತಿ ಚೇತಯತೀತಿ ಚೇತನಾ, ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಭಿಸನ್ದಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಞ್ಚೇತನಾತಿ ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಪದಂ ವಡ್ಢಿತಂ। ಚೇತಯಿತನ್ತಿ ಚೇತನಾಕಾರೋ। ಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾತಿ ಸಯಂ ಞತ್ವಾ, ಚೇಚ್ಚ ಅಭಿವಿತರಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಾನಿ ಚೇತನಾಯ ನಾಮಾನಿ –
ಸಞ್ಚೇತನಾ ಚೇತಯಿತಂ, ಚೇತನಾ ಕಮ್ಮಮೇವ ಚ।
ಕಮ್ಮಞ್ಹಿ ‘‘ಚೇತನಾ’’ ತ್ವೇವ, ಜಿನೇನಾಹಚ್ಚ ಭಾಸಿತಂ॥
ಅತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ ‘‘ಚೇತನಾಹಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ಕಮ್ಮಂ ವದಾಮಿ, ಚೇತಯಿತ್ವಾ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ ಕಾಯೇನ ವಾಚಾಯ ಮನಸಾ’’ತಿ।
ಮನ್ತ ಗುತ್ತಭಾಸನೇ। ಮನ್ತೇತಿ, ಮನ್ತಯತಿ, ನಿಮನ್ತೇತಿ, ನಿಮನ್ತಯತಿ, ಆಮನ್ತೇತಿ, ಆಮನ್ತಯತಿ। ಜನಾ ಸಙ್ಗಮ್ಮ ಮನ್ತೇನ್ತಿ, ಮನ್ತಯನ್ತಿ, ಮನ್ತಯಿಂಸು ರಹೋಗತಾ। ನಿಮನ್ತಯಿತ್ಥ ರಾಜಾನಂ। ಆಮನ್ತಯಿತ್ಥ ದೇವಿನ್ದೋ, ವಿಸುಕಮ್ಮಂ ಮಹಿದ್ಧಿಕಂ। ಮನ್ತಾ, ಮನ್ತೋ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ಮನ್ತಾಪೇತಿ, ಮನ್ತಾಪಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ।
ಏತ್ಥ ಮನ್ತಾತಿ ಪಞ್ಞಾ, ‘‘ಗವೇಸನಸಞ್ಞಾ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ। ಮನ್ತೋತಿ ಗುತ್ತಭಾಸನಂ। ‘‘ಉಪಸ್ಸುತಿಕಾಪಿ ಸುಣನ್ತಿ ಮನ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಹಿ ಮನ್ತೋ ಖಿಪ್ಪಮುಪೇತಿ ಭೇದ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಗುತ್ತಭಾಸನಂ ‘‘ಮನ್ತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಪಿಚ ಮನ್ತೋತಿ ಛಳಙ್ಗಮನ್ತೋ। ವುತ್ತಞ್ಚ ‘‘ಯೇ ಮನ್ತಂ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತಿ, ಛಳಙ್ಗಂ ಬ್ರಹ್ಮಚಿನ್ತಿತ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಸಿಕ್ಖಾ ನಿರುತ್ತಿ ಕಪ್ಪ ಬ್ಯಾಕರಣ ಜೋತಿಸತ್ಥ ಛನ್ದೋವಿಚಿತಿವಸೇನ ಮನ್ತೋ ‘‘ಛಳಙ್ಗೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏತಾನಿ ಏವ ಛ ‘‘ವೇದಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ವೇದೋ ಏವ ಹಿ ‘‘ಮನ್ತೋ, ಸುತೀ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತೋ। ಅಥ ವಾ ಮನ್ತೋತಿ ವೇದಾದಿವಿಜ್ಜಾ।
ಯನ್ತ ಸಙ್ಕೋಚನೇ। ಯನ್ತೇತಿ, ಯನ್ತಯತಿ। ಯನ್ತಂ, ತೇಲಯನ್ತಂ ಯಥಾಚಕ್ಕಂ, ಏವಂ ಕಮ್ಪತಿ ಮೇದನೀ।
ಸತ್ತ ಗತಿಯಂ। ಸತ್ತೇತಿ, ಸತ್ತಯತಿ।
ಸನ್ತ ಆಮಪ್ಪಯೋಗೇ। ಆಮಪ್ಪಯೋಗೋ ನಾಮ ಉಸ್ಸನ್ನಕ್ರಿಯಾ। ಸನ್ತೇತಿ, ಸನ್ತಯತಿ।
ಕಿತ್ತ ಸಂಸನ್ದನೇ। ಕಿತ್ತೇತಿ, ಕಿತ್ತಯತಿ। ‘‘ಯೇ ವೋಹಂ ಕಿತ್ತಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ಗಿರಾಹಿ ಅನುಪುಬ್ಬಸೋ। ಕಿತ್ತನಾ ಪರಿಕಿತ್ತನಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಕತ್ಥನಾ ‘‘ಕಿತ್ತನಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ತನ್ತ ಕುಟುಮ್ಬಧಾರಣೇ। ತನ್ತೇತಿ, ತನ್ತಯತಿ। ಸತನ್ತೋ, ಸಪ್ಪಧಾನೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಯತ ನಿಕಾರೋಪಕಾರೇಸು। ಯತೇತಿ, ಯತಯತಿ। ನೀತೋ ಚ ಪಟಿದಾನೇ, ಯತಧಾತು ನಿಉಪಸಗ್ಗತೋ ಪರೋ ಪಟಿದಾನೇ ವತ್ತತಿ, ನಿಯ್ಯಾತೇತಿ, ನಿಯ್ಯಾತಯತಿ। ತಕಾರಸ್ಸ ಪನ ದಕಾರತ್ತೇ ಕತೇ ‘‘ನಿಯ್ಯಾದೇತಿ, ನಿಯ್ಯಾದಯತಿ। ರಥಂ ನಿಯ್ಯಾದಯಿತ್ವಾನ, ಅಣಣೋ ಏಹಿ ಸಾರಥೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ।
ವತು ಭಾಸಾಯಂ। ವತ್ತೇತಿ, ವತ್ತಯತಿ।
ಪತ ಗತಿಯಂ। ಪತೇತಿ, ಪತಯತಿ।
ವಾತ ಗತಿಸುಖಸೇವನೇಸು। ಗತಿ ಸುಖಂ ಸೇವನನ್ತಿ ತಯೋ ಅತ್ಥಾ। ತತ್ಥ ಸುಖನಂ ಸುಖಂ। ವಾತೇತಿ, ವಾತಯತಿ। ವಾತೋ, ವಾತಪುಪ್ಫಂ। ಚೀವರಸ್ಸ ಅನುವಾತೋ।
ಕೇತ ಆಮನ್ತನೇ। ಕೇತೇತಿ, ಕೇತಯತಿ। ಕೇತಕೋ।
ಸತ್ತ ಸನ್ತಾನಕ್ರಿಯಾಯಂ। ಸನ್ತಾನಕ್ರಿಯಾ ನಾಮ ಪಬನ್ಧಕ್ರಿಯಾ ಅವಿಚ್ಛೇದಕರಣಂ। ಸತ್ತೇತಿ, ಸತ್ತಯತಿ। ಸತ್ತೋ।
‘‘ಕಿನ್ನು ಸನ್ತರಮಾನೋವ, ಲಾಯಿತ್ವಾ ಹರಿತಂ ತಿಣಂ।
ಖಾದ ಖಾದಾತಿ ಲಪಸಿ, ಗತಸತ್ತಂ ಜರಗ್ಗವ’’ನ್ತಿ
ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಗತಸತ್ತಂ ಜರಗ್ಗವ’’ನ್ತಿ ಪಾಠಸ್ಸ ‘‘ವಿಗತಜೀವಿತಂ ಜಿಣ್ಣಗೋಣ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ಸಂವಣ್ಣೇಸುಂ। ಇಮಿನಾ ಸತ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಜೀವಿತವಚನಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ‘‘ನ ಸುಕರಾ ಉಞ್ಛೇನ ಪಗ್ಗಹೇನ ಯಾಪೇತು’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಗ್ಗಹಸದ್ದಸ್ಸ ಪತ್ತಕಥನಂ ವಿಯ। ಸುಟ್ಠು ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ।
ಸುತ್ತ ಅವಮೋಚನೇ। ಸುತ್ತೇತಿ, ಸುತ್ತಯತಿ।
ಮುತ್ತ ಪಸವನೇ। ಮುತ್ತೇತಿ, ಮುತ್ತಯತಿ। ಓಮುತ್ತೇತಿ, ಓಮುತ್ತಯತಿ। ಮುತ್ತಂ। ಅತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ ‘‘ಮುತ್ತೇತಿ ಓಹದೇತಿ ಚಾ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಮುತ್ತೇತೀತಿ ಪಸ್ಸಾವಂ ಕರೋತಿ। ಓಹದೇತೀತಿ ಕರೀಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ಮುತ್ತಾಪೇತಿ, ಮುತ್ತಾಪಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ।
ಕತ್ತರ ಸೇಥಿಲ್ಲೇ। ಕತ್ತರೇತಿ, ಕತ್ತರಯತಿ। ಕತ್ತರೋ। ಕತ್ತರದಣ್ಡೋ, ಕತ್ತರಸುಪ್ಪಂ।
ತತ್ಥ ಕತ್ತರೋತಿ ಜಿಣ್ಣೋ। ಮಹಲ್ಲಕೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕೇನಟ್ಠೇನ? ಕತ್ತರಯತಿ ಅಙ್ಗಾನಂ ಸಿಥಿಲಭಾವೇನ ಸಿಥಿಲೋ ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೇನ। ಕತ್ತರದಣ್ಡೋತಿ ಕತ್ತರೇಹಿ ಜಿಣ್ಣಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಏಕನ್ತತೋ ಗಹೇತಬ್ಬತಾಯ ಕತ್ತರಾನಂ ದಣ್ಡೋ ಕತ್ತರದಣ್ಡೋ। ತೇನಾಹು ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ‘‘ಕತ್ತರದಣ್ಡೋತಿ ಜಿಣ್ಣಕಾಲೇ ಗಹೇತಬ್ಬದಣ್ಡೋ’’ತಿ। ಕತ್ತರಸುಪ್ಪನ್ತಿ ಜಿಣ್ಣಸುಪ್ಪಂ। ಕತ್ತರಞ್ಚ ತಂ ಸುಪ್ಪಞ್ಚಾತಿ ಕತ್ತರಸುಪ್ಪನ್ತಿ ಸಮಾಸೋ।
ಚಿತ್ತ ಚಿತ್ತಕರಣೇ, ಕದಾಚಿ ದಸ್ಸನೇಪಿ। ಚಿತ್ತಕರಣಂ ವಿಚಿತ್ತಭಾವಕರಣಂ। ಚಿತ್ತೇತಿ, ಚಿತ್ತಯತಿ। ಚಿತ್ತಂ।
ತಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಥಕಾರನ್ತಧಾತು
ಕಥ ಕಥನೇ। ಕಥೇತಿ, ಕಥಯತಿ। ಧಮ್ಮಂ ಸಾಕಚ್ಛತಿ। ಸಾಕಚ್ಛಾ, ಕಥಾ, ಪರಿಕಥಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾ।
ತತ್ಥ ಸಾಕಚ್ಛತೀತಿ ಸಹ ಕಥಯತಿ। ಅತ್ಥೋ ಕಥಿಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾ, ತ್ಥಕಾರಸ್ಸ ಟ್ಠಕಾರತ್ತಂ।
ಯಾಯ’ತ್ಥಮಭಿವಣ್ಣೇನ್ತಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಪದಾನುಗಂ।
ನಿದಾನವತ್ಥುಸಮ್ಬನ್ಧಂ, ಏಸಾ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಮತಾ॥
‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ’’ತಿ ಚ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಂ।
ಪಥಿ ಗತಿಯಂ। ಪನ್ಥೇನ್ತಿ, ಪನ್ಥಯನ್ತಿ। ಪನ್ಥೋ। ಭೂವಾದಿಗಣೇ ‘‘ಪಥ ಗತಿಯ’’ನ್ತಿ ಅಕಾರನ್ತವಸೇನ ಕಥಿತಸ್ಸ ‘‘ಪಥತಿ, ಪಥೋ’’ತಿ ಇಕಾರನ್ತವಸೇನ ಕಥಿತಸ್ಸ ಸನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮಾನಿ ರೂಪಾನಿ ನಿಚ್ಚಂ ಭವನ್ತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಪುತ್ಥ ಆದರಾನಾದರೇಸು। ಪುತ್ಥೇತಿ, ಪುತ್ಥಯತಿ।
ಮುತ್ಥ ಸಙ್ಘಾತೇ। ಮುತ್ಥೇತಿ, ಮುತ್ಥಯತಿ।
ವತ್ಥ ಅದ್ದನೇ। ವತ್ಥೇತಿ, ವತ್ಥಯತಿ।
ಪುಥ ಭಾಸಾಯಂ। ಪೋಥೇತಿ, ಪೋಥಯತಿ। ಕಥೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಪುಥ ಪಹಾರೇ। ಪೋಥೇತಿ, ಪೋಥಯತಿ। ಕುಮಾರೇ ಪೋಥೇತ್ವಾ ಅಗಮಾಸಿ।
ಕಥ ವಾಕ್ಯಪಬನ್ಧೇ। ಕಥೇತಿ, ಕಥಯತಿ। ಕಥಾ।
ಸಥ ದುಬ್ಬಲ್ಯೇ। ಸಥೇತಿ, ಸಥಯತಿ।
ಅತ್ಥ ಪತ್ಥ ಯಾಚನಾಯಂ। ಅತ್ಥೇತಿ, ಅತ್ಥಯತಿ। ಅತ್ಥೋ। ಪತ್ಥೇತಿ, ಪತ್ಥಯತಿ। ಪತ್ಥನಾ। ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಅತ್ಥಯನ್ತಿ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ।
ಥೋಮ ಸಿಲಾಘಾಯಂ। ಥೋಮೇತಿ, ಥೋಮಯತಿ। ಥೋಮನಾ।
ಕಾಥ ಹಿಂಸಾಯಂ। ಕಾಥೇತಿ, ಕಾಥಯತಿ।
ಸಥ ಬನ್ಧನೇ। ಸಥೇತಿ, ಸಥಯತಿ।
ಸನ್ಥ ಗನ್ಥ ಸನ್ಥಮ್ಭೇ। ಸನ್ಥೇತಿ, ಸನ್ಥಯತಿ। ಗನ್ಥೇತಿ, ಗನ್ಥಯತಿ। ಗನ್ಥೋ।
ಥಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ದಕಾರನ್ತಧಾತು
ಹದ ಕರೀಸುಸ್ಸಗ್ಗೇ। ಕರೀಸುಸ್ಸಗ್ಗೋ ಕರೀಸಸ್ಸ ಉಸ್ಸಗ್ಗೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ। ಹದೇತಿ, ಹದಯತಿ। ಓಹದೇತಿ, ಓಹದಯತಿ।
ವಿದ ಲಾಭೇ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಲಾಭೋ ನಾಮ ಅನುಭವನಂ, ತಸ್ಮಾ ವಿದಧಾತು ಅನುಭವನೇ ವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಸುಖಂ ವೇದನಂ ವೇದೇತಿ। ದುಕ್ಖಂ ವೇದನಂ ವೇದೇತಿ। ವೇದಯತಿ। ವೇದನಾ, ವಿತ್ತಿ। ವೇದಯಿತಂ। ಸುಖಂ ವೇದನಂ ವೇದಯಮಾನೋ।
ಕುದಿ ಅನತಭಾಸನೇ। ಕುನ್ದೇತಿ, ಕುನ್ದಯತಿ।
ಮಿದ ಸಿನೇಹನೇ। ಅತ್ರ ಸಿನೇಹೋ ನಾಮ ಪೀತಿ। ಮೇದೇತಿ, ಮೇದಯತಿ।
ಛದ ಸಂವರಣೇ। ಗೇಹಂ ಛಾದೇತಿ, ಛಾದಯತಿ। ದೋಸಂ ಛಾದೇತಿ, ಛಾದಯತಿ। ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಿ, ಪಟಿಚ್ಛಾದಯತಿ। ಛತ್ತಂ। ಛನ್ನಾ ಕುಟಿ।
ತತ್ರ ಛತ್ತನ್ತಿ ಆತಪತ್ತಂ। ಆತಪಂ ಛಾದೇತೀತಿ ಛತ್ತಂ। ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಯತೇತಿ ಛನ್ನಾ।
ಚುದ ಸಞ್ಚೋದನೇ ಆಣತ್ತಿಯಞ್ಚ। ಚೋದೇತಿ, ಚೋದಯತಿ। ಚೋದಕೋ, ಚುದಿತಕೋ, ಚೋದನಾ। ಆನನ್ದೋ ಬುದ್ಧಚೋದಿತೋ।
ತತ್ರ ಚೋದನಾತಿ ಚಾಲನಾ। ಚಾಲನಾತಿ ದೋಸಾರೋಪನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಛದ್ದ ವಮನೇ। ಛದ್ದೇತಿ, ಛದ್ದಯತಿ।
ಮದ ವಿತ್ತಿಯೋಗೇ। ಮದೇತಿ, ಮದಯತಿ।
ವಿದ ಚೇಹನಾಖ್ಯಾನನಿವಾಸೇಸು। ಚೇಹನಾ ಸಞ್ಞಾಣಂ। ಆಖ್ಯಾನಂ ಕಥನಂ। ನಿವಾಸೋ ನಿವಸನಂ। ವೇದೇತಿ, ವೇದಯತಿ। ಪಟಿವೇದೇತಿ, ಪಟಿವೇದಯತಿ। ಪಟಿವೇದಯಾಮಿ ತೇ ಮಹಾರಾಜ।
ಸದ್ದ ಸದ್ದನೇ। ಸದ್ದೇತಿ, ಸದ್ದಯತಿ। ವಿಸದ್ದೇತಿ, ವಿಸದ್ದಯತಿ। ಸದ್ದೋ, ಸದ್ದಿತೋ। ದೀಘತ್ತೇ ‘‘ಸದ್ದಾಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಮಂ ಸದ್ದಾಯತೀತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ವೇಗೇನ ಉದಕೇ ಪತೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠೋ ನಿದಸ್ಸನಂ, ಇದಂ ‘‘ಪಬ್ಬತಾಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ ವಿಯ ಧಾತುವಸೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನಂ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಧಾತುವಸೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನಂಯೇವಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ಸದ್ದೋತಿ ಸದ್ದಿಯತೀತಿ ಸದ್ದೋ, ಯಥಾವುಚ್ಚತೀತಿ ವಚನಂ। ಅಥ ವಾ ಸದ್ದಿಯತಿ ಅತ್ಥೋ ಅನೇನಾತಿ ಸದ್ದೋ। ಗರವೋ ಪನ ‘‘ಸಪ್ಪತೀತಿ ಸದ್ದೋ। ಉದೀರಿಯತಿ ಅಭಿಲಪಿಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ।
ಸೂದ ಆಸೇಚನೇ। ಸೂದೇತಿ, ಸೂದಯತಿ। ಸೂದೋ।
ಸೂದೋತಿ ಭತ್ತಕಾರಕೋ, ಯೋ ‘‘ರಸಕೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಕನ್ದ ಸಾತಚ್ಚೇ। ಸಾತಚ್ಚಂ ಸತತಭಾವೋ ನಿರನ್ತರಭಾವೋ। ಕನ್ದೇತಿ, ಕನ್ದಯತಿ।
ಮುದ ಸಂಸಗ್ಗೇ। ಏಕತೋಕರಣಂ ಸಂಸಗ್ಗೋ। ಮೋದೇತಿ, ಮೋದಯತಿ ಸತ್ತೂನಿ ಸಪ್ಪಿನಾ।
ನದ ಭಾಸಾಯಂ। ನಾದೇತಿ, ನಾದಯತಿ। ಹೇತುಕತ್ತುರೂಪಾನೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ ಪಾಳಿದಸ್ಸನತೋ ‘‘ಸೀಹೋ ಚ ಸೀಹನಾದೇನ, ದದ್ದರಂ ಅಭಿನಾದಯೀ’’ತಿ। ಅಞ್ಞತ್ರಾಪಿ ಸಂಸಯೋ ನ ಕಾತಬ್ಬೋ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚುರಾದಿಗಣೇ ಹೇತುಕತ್ತುರೂಪಸದಿಸಾನಮ್ಪಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುರೂಪಾನಂ ಸನ್ದಿಸ್ಸನತೋ।
ಸದ ಅಸ್ಸಾದನೇ। ಸಾದೇತಿ, ಸಾದಯತಿ। ಅಸ್ಸಾದೇತಿ, ಅಸ್ಸಾದಯತಿ। ಏತ್ಥ ಆಉಪಸಗ್ಗೋ ರಸ್ಸವಸೇನ ಠಿತೋ।
ಗದ ದೇವಸದ್ದೇ। ದೇವಸದ್ದೋ ವುಚ್ಚತಿ ಮೇಘಸದ್ದೋ। ಗದೇತಿ, ಗದಯತಿ।
ಪದ ಗತಿಯಂ। ಪದೇತಿ, ಪದಯತಿ। ಪದಂ। ಇಮಿಸ್ಸಾ ದಿವಾದಿಗಣೇ ‘‘ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ ಭವತಿ, ಇಧ ಪನ ಈದಿಸಾನಿ।
ಛಿದ್ದ ಕಣ್ಣಭೇದೇ। ಛಿದ್ದೇತಿ, ಛಿದ್ದಯತಿ। ಛಿದ್ದಂ।
ಛಿದ ದ್ವೇಧಾಕರಣೇ। ನನು ಭೋ ಯೋ ಚತುಧಾ ವಾ ಪಞ್ಚಧಾ ವಾ ಅನೇಕಸತಧಾ ವಾ ಛಿನ್ದತಿ, ತಸ್ಸ ತಂ ಛೇದನಂ ದ್ವೇಧಾಕರಣಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಕಸ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅವತ್ವಾ ‘‘ದ್ವೇಧಾಕರಣೇ’’ತಿ ದ್ವಿಧಾ ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ? ದ್ವಿಧಾಕರಣಂ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಅನೇಕಸತಧಾ ಛೇದನಮ್ಪಿ ದ್ವಿಧಾಕರಣಂಯೇವ। ಅಪರಸ್ಸ ಹಿ ಅಪರಸ್ಸ ಛಿನ್ನಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇನ ಏಕೇನ ಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಪೇಕ್ಖನವಸೇನ ದ್ವಿಧಾಕರಣಂ ಹೋತಿಯೇವ। ಛೇದೇತಿ, ಛೇದಯತಿ।
ಯೋ ತೇ ಹತ್ಥೇ ಚ ಪಾದೇ ಚ, ಕಣ್ಣನಾಸಞ್ಚ ಛೇದಯಿ।
ತಸ್ಸ ಕುಜ್ಝ ಮಹಾವೀರ, ಮಾ ರಟ್ಠಂ ವಿನಸ್ಸ ಇದಂ।
ಯೋ ಮೇ ಹತ್ಥೇ ಚ ಪಾದೇ ಚ, ಕಣ್ಣನಾಸಞ್ಚ ಛೇದಯಿ।
ಚಿರಂ ಜೀವತು ಸೋ ರಾಜಾ, ನ ಹಿ ಕುಜ್ಝನ್ತಿ ಮಾದಿಸಾತಿ॥
ಛದ ಅಪವಾರಣೇ। ಛಾದೇತಿ, ಛಾದಯತಿ। ಛತ್ತಂ। ಪುರಿಸಸ್ಸ ಭತ್ತಂ ಛಾದಯತಿ।
ಈದೀ ಸನ್ದೀಪನೇ। ಈದೇತಿ, ಈದಯತಿ। ಈಕಾರನ್ತವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಸನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮಾನಿ ರೂಪಾನಿ ನ ಭವನ್ತಿ।
ಅದ್ದ ಹಿಂಸಾಯಂ। ಅದ್ದೇತಿ, ಅದ್ದಯತಿ।
ವದ ಭಾಸಾಯಂ। ವಾದೇತಿ, ವಾದಯತಿ। ವಾದೋ।
ತತ್ಥ ‘‘ವಾದೇತಿ, ವಾದಯತೀ’’ತಿ ಇಮೇಸಂ ‘‘ವದತೀ’’ತಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುವಸೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ನ ಹೇತುಕತ್ತುವಸೇನ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸಙ್ಕೇತಂ ಕತ್ವಾ ವಿಸಂವಾದೇತಿ। ಓವದೇಯ್ಯಾನುಸಾಸೇಯ್ಯ। ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಚ ವಾದಯನ್ತಿ। ಅವಿಸಂವಾದಕೋ ಲೋಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುದೀಪಕಪಾಳಿನಯಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಿಸಂವಾದೇತೀತಿ ಮುಸಾ ವದೇತಿ, ಅಥ ವಾ ವಿಪ್ಪಲಮ್ಭೇತಿ, ವಾದೋತಿ ವಚನಂ। ‘‘ವಾದೋ ಜಪ್ಪೋ ವಿತಣ್ಡಾ’’ತಿ ಏವಂವಿಧಾಸು ತೀಸು ಕಥಾಸು ವಾದಸಙ್ಖಾತಾ ಕಥಾ। ‘‘ವಾದಾಪೇತಿ, ವಾದಾಪಯತೀ’’ತಿ ದ್ವೇಯೇವ ಹೇತುಕತ್ತುಪದಾನಿ ಭವನ್ತಿ।
ಛದೀ ಇಚ್ಛಾಯಂ। ಈಕಾರನ್ತೋಯಂ ಧಾತು, ತಸ್ಮಾ ಸನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮಾನಿಸ್ಸ ರೂಪಾನಿ ನ ಭವನ್ತಿ। ಪುರಿಸಸ್ಸ ಭತ್ತಂ ಛಾದೇತಿ, ಛಾದಯತಿ, ರುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುರಿಸಸ್ಸ ಭತ್ತಂ ಛಾದಯಮಾನಂ ತಿಟ್ಠತಿ ಛಾದೇನ್ತಂ ವಾ।
ವದೀ ಅಭಿವಾದನಥುತೀಸು। ಅಯಮ್ಪಿ ಈಕಾರನ್ತೋ ಧಾತು, ತಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಸಪಿ ಸನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮಾನಿ ರೂಪಾನಿ ನ ಭವನ್ತಿ। ವಾದೇತಿ, ವಾದಯತಿ, ವನ್ದತಿ, ಥೋಮೇತಿ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಾನಿ ಅನುಪಸಗ್ಗಾನಿ ರೂಪಾನಿ। ಸದ್ದಸತ್ಥೇಪಿ ಚ ‘‘ವಾದಯತೀ’’ತಿ ಅನುಪಸಗ್ಗವನ್ದನಥುತಿಅತ್ಥಂ ಪದಂ ವುತ್ತಂ, ಸಾಸನೇ ಪನ ‘‘ಅಭಿವಾದೇತಿ, ಅಭಿವಾದಯತಿ, ಅಭಿವಾದನಂ, ಭಗವನ್ತಂ ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಸೋಪಸಗ್ಗಾನಿ ರೂಪಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾತಿ ವನ್ದಿತ್ವಾ, ಥೋಮೇತ್ವಾ ವಾ, ಅಯಮಸ್ಮಾಕಂ ರುಚಿ। ಆಗಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾತಿ ‘ಸುಖೀ ಅರೋಗೋ ಹೋತೂ’ತಿ ವದಾಪೇತ್ವಾ, ವನ್ದನ್ತೋ ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ಏವಂ ವದಾಪೇತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ಹೇತುಕತ್ತುವಸೇನ ಅಭಿವಾದನಸದ್ದತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಪನ ವನ್ದನಸದ್ದಂ ಸದ್ದಸತ್ಥನಯಮಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸುದ್ಧಕತ್ತುವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಕಥಿತೋ। ಅಭಿವಾದನಞ್ಹಿ ವನ್ದನಂಯೇವ, ನ ವದಾಪನಂ ಅಭಿಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತತ್ತಾ ‘‘ಅಭಿವಾದನಸೀಲಿಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ। ಇದಞ್ಹಿ ‘‘ಅಭಿವಾದಾಪನಸೀಲಿಸ್ಸಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ಚ ಸದ್ದಸತ್ಥೇ ವದಾಪನಮಧಿಪ್ಪೇತಂ ಸಿಯಾ, ‘‘ವದೀ ವದಾಪನಥುತೀಸೂ’’ತಿ ನಿಸ್ಸನ್ದೇಹವಚನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ
ಅಥಾಪಿ ಸಿಯಾ ‘‘ಕಸ್ಸಚಿ ವುದ್ಧೇನ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ವದಾಪನಂ ಅಭಿವಾದನ’’ನ್ತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ನುಪಪಜ್ಜತಿ ಕಾರಿತವಸೇನ ಧಾತುಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಕಥೇತಬ್ಬತೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಪಚ ಪಾಕೇ, ಛಿದಿ ದ್ವಿಧಾಕರಣೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಭಾವವಸೇನ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಮತ್ತೇಯೇವ ‘‘ಪಚತಿ, ಪಚ್ಚತಿ, ಪಾಚೇತಿ। ಛಿನ್ದತಿ, ಛಿಜ್ಜತಿ, ಛೇದಾಪೇತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಸಕಮ್ಮಕಾನಿ ಚೇವ ಅಕಮ್ಮಕಾನಿ ಚ ಸಕಾರಿತಾನಿ ಚ ರೂಪಾನಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಚ ತದತ್ಥಾಯ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಧಾತುನಿದ್ದೇಸೋ ಕರಿಯತಿ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ವದೀ ಅಭಿವಾದನಥುತೀಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಾರಿತವಸೇನ ಧಾತುಅತ್ಥೋ ಕಥಿತೋತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕ್ರಿಯಾಸಭಾವತ್ತಾ ಧಾತೂನಂ। ಯಥಾ ಪನ ‘‘ತಕ್ಕೇತಿ, ವಿತಕ್ಕೇತಿ। ತಕ್ಕೋ, ವಿತಕ್ಕೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಸಮಾನತ್ಥಾನಿ, ತಥಾ ‘‘ವಾದೇತಿ, ಅಭಿವಾದೇತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಸಮಾನತ್ಥಾನಿ। ಅತೋ ಸದ್ದಸತ್ಥೇಪಿ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂಹಿ ‘‘ತಕ್ಕ ವಿತಕ್ಕೇ, ವದೀ ಅಭಿವಾದನಥುತೀಸೂ’’ತಿಆದೀನಂ ಧಾತೂನಂ ‘‘ತಕ್ಕಯತಿ, ವಾದಯತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಅನುಪಸಗ್ಗಾನಿಯೇವ ರೂಪಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ, ತಾನಿ ಚ ಖೋ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಪದಾನಿಯೇವ, ನ ಹೇತುಕತ್ತುಪದಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಭಿವಾದನಥುತೀಸೂ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ವದಾಪನಥುತೀಸೂ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ನುಪಪಜ್ಜತಿ।
ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ‘‘ಅಭಿವಾದೇತಿ, ಅಭಿವಾದಯತಿ। ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾ, ಅಭಿವಾದಯಿತ್ವಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಸಮಾನತ್ಥಾನಿ, ಣೇಣಯಮತ್ತೇನ ಹಿ ಸವಿಸೇಸಾನಿ। ಯದಿ ‘‘ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಸುಖೀ ಅರೋಗೋ ಹೋತೂ’ತಿ ವದಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಿಯಾ, ‘‘ಸಿರಸಾ ಅಭಿವಾದಯಿ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸಿರಸಾ’’ತಿ ಪದಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ವದಾಪನೇನ ಅಸಮ್ಬನ್ಧತ್ತಾ। ಯಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ತಂ ಪದಂ, ತೇನ ಞಾಯತಿ ‘‘ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು ವದಾಪನತ್ಥೋ ನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ವನ್ದನತ್ಥೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ಥೋಮನತ್ಥೋ ಚ। ಯಸ್ಮಾ ಭೂವಾದಿಗಣೇ ‘‘ವನ್ದ ಅಭಿವಾದಾನಥುತೀಸೂ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಧಾತುಸ್ಸ ‘‘ವನ್ದತೀ’’ತಿ ಟೀಕಾಚರಿಯೇನಪಿ ‘‘ವನ್ದೇತಿ ವನ್ದಾಮಿ, ಥೋಮೇಮಿ ಚಾ’’ತಿ ವನ್ದನಥೋಮನತ್ಥೋಯೇವ ದಸ್ಸಿತೋ, ನ ಅಭಿವಾದನಸದ್ದತ್ಥಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವದಾಪನತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವನ್ದನಥೋಮನತ್ಥಾಯೇವ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ, ನ ವದಾಪನತ್ಥೋ।
ಅಥಾಪಿ ಸಿಯಾ ‘‘ವನ್ದೇ’ತಿ ಪದೇ ಕಾರಿತಪಚ್ಚಯೋ ನತ್ಥಿ, ‘ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾ’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವದಾಪನತ್ಥೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ಇಧ ಪನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ। ತನ್ನ, ‘‘ಕರೋತೀ’’ತಿಸುದ್ಧಕತ್ತುಪದಸ್ಸಪಿ ‘‘ನಿಪ್ಫಾದೇತೀ’’ತಿ ಹೇತುಕತ್ತುಪದವಸೇನ ವಿವರಣಸ್ಸ ವಿಯ ‘‘ವನ್ದೇ’’ತಿ ಪದಸ್ಸಪಿ ‘‘ಸುಖೀ ಅರೋಗೋ ಹೋತೂ’ತಿ ವದಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ವಿವರಣಸ್ಸ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ। ‘‘ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇದಞ್ಚ ‘‘ವನ್ದೇ’’ತಿ ಪದಮಿವ ಕಾರಿತಪಚ್ಚಯನ್ತಂ ನ ಹೋತಿ। ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಚಿನ್ತೇತಿ, ಚಿನ್ತಯತಿ। ಮನ್ತೇತಿ, ಮನ್ತಯತೀ’’ತಿಆದೀನಂ ಚುರಾದಿಗಣಿಕಾನಂ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಪದಾನಂ ‘‘ಚಿನ್ತಾಪೇತಿ, ಚಿನ್ತಾಪಯತೀ’’ತಿಆದೀನಿಯೇವ ಹೇತುಕತ್ತುಪದಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯದಿ ಹೇತುಕತ್ತುಪದಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಸಿಯಾ, ‘‘ಅಭಿವಾದಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಅಭಿವಾದಾಪಯಿತ್ವಾ’’ತಿ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ಯಸ್ಮಾ ಪನೇವಂ ನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಕಾರಿತಪಚ್ಚಯನ್ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ।
ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಆವಿಭಾವತ್ಥಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಸಾಟ್ಠಕಥಂ ವಿಧುರಜಾತಕಪ್ಪದೇಸಂ ವದಾಮ।
‘‘ಕಥಂ ನೋ ಅಭಿವಾದೇಯ್ಯ, ಅಭಿವಾದಾಪಯೇಥ ವೇ।
ಯಂ ನರೋ ಹನ್ತುಮಿಚ್ಛೇಯ್ಯ, ತಂ ಕಮ್ಮಂ ನುಪಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ
ಅಯಂ ತಾವ ಜಾತಕಪಾಳಿ। ಅಯಂ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಠೋ ‘‘ಯಞ್ಹಿ ನರೋ ಹನ್ತುಮಿಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಸೋ ತಂ ಕಥಂ ನು ಅಭಿವಾದೇಯ್ಯ, ಕಥಂ ವಾ ಅಭಿವಾದೇಯ್ಯಾತಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಪದಂ ತಬ್ಬಾಚಕತ್ತಾ। ಅಭಿವಾದಾಪಯೇಥ ವೇತಿ ಹೇತುಕತ್ತುಪದಂ ತಬ್ಬಾಚಕತ್ತಾ। ಏವಂ ವಿಭಾಗಂ ಪನ ಞತ್ವಾ ಪಾಳಿಯಾ ಅಟ್ಟಕಥಾಯ ಚ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ‘‘ನರೋ ಯಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಹನ್ತುಂ ಇಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಸೋ ಹನ್ತಾ ತಂ ವಜ್ಝಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಕಥಂ ನು ಅಭಿವಾದೇಯ್ಯ, ಸೋ ವಾ ಹನ್ತಾ, ತೇನ ವಜ್ಝೇನ ಮಂ ವನ್ದಾಹೀತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಕಥಂ ವನ್ದಾಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ರಾಜಾನೋ ಚೋರಂ ಸುನಖೇಹಿಪಿ ಖಾದಾಪೇನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಕರಣವಸೇನ ‘‘ತೇನ ವಜ್ಝೇನಾ’’ತಿ ಪದಂ ಯೋಜಿತಂ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ‘‘ತಂ ವಜ್ಝ’’ನ್ತಿ ಉಪಯೋಗವಚನವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ದ್ವಿಕಮ್ಮಕತ್ತಾ ಸಕಾರಿತಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಸಕಮ್ಮಕಧಾತುಯಾತಿ। ನನು ಏವಂ ಸನ್ತೇ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ನ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ಅತಿತ್ಥೇ ಪಕ್ಖನ್ದನ್ತೀ’’ತಿ ತೇಸಂ ದೋಸೋ ಹೋತೀತಿ? ನ ಹೋತಿ, ಸುಣಾಥ ಅಸ್ಮಾಕಂ ಸೋಧನಂ, ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ‘‘ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ವದೀ ಅಭಿವಾದನಥುತೀಸೂ’’ತಿ ಧಾತುಯಾ ಅತ್ಥಮಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವೋಹಾರವಿಸಯೇ ಕೋಸಲ್ಲಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಸಣ್ಹಸುಖುಮಮತ್ಥಂ ಸೋತೂನಂ ಬೋಧೇತುಂ ‘‘ವದ ವಿಯತ್ತಿಯಂ ವಾಚಾಯ’’ನ್ತಿ ಧಾತುಯೇವತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಾರಿತಪಚ್ಚಯಪರಿಕಪ್ಪನೇನ ಕಾರಿತತ್ಥಮಾದಾಯ ‘‘ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾತಿ ‘ಸುಖೀ ಅರೋಗೋ ಹೋತೂ’ತಿ ವದಾಪೇತ್ವಾ, ವನ್ದನ್ತೋ ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ಏವಂ ವದಾಪೇತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ಹೇತುಕತ್ತುವಸೇನ ಅಭಿವಾದನಸದ್ದತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ ನ ಕೋಚಿ ತೇಸಂ ದೋಸೋ। ಪೂಜಾರಹಾ ಹಿ ತೇ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ, ನಮೋಯೇವ ತೇಸಂ ಕರೋಮ, ಇದಮ್ಪಿ ಠಾನಂ ಸುಖುಮಂ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಏವಞ್ಹಿ ಕರೋತೋ ಪಞ್ಞಾ ವಡ್ಢತೀತಿ।
ದಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಧಕಾರನ್ತಧಾತು
ರನ್ಧ ಪಾಕೇ। ಸೂದೋ ಭತ್ತಂ ರನ್ಧೇತಿ, ರನ್ಧಯತಿ। ಕಾಕಂ ಸೋಕಾಯ ರನ್ಧೇಹಿ। ರನ್ಧಕೋ। ಸೂದೇನ ಓದನೋ ರನ್ಧಿಯತಿ। ರನ್ಧಿತೋ। ರನ್ಧನಂ। ಪುರಿಸೋ ಸೂದಂ ಸೂದೇನ ವಾ ಓದನಂ ರನ್ಧಾಪೇತಿ, ರನ್ಧಾಪಯತಿ। ರನ್ಧೇತುಂ, ರನ್ಧಯಿತುಂ। ರನ್ಧಿತ್ವಾ, ರನ್ಧಯಿತ್ವಾ, ರನ್ಧಿಯ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ।
ಧೂ ಕಮ್ಪನೇ। ಧಾವೇತಿ, ಧಾವಯತಿ।
ಗನ್ಧ ಸೂಚನೇ ಅದ್ದನೇ ಚ। ಸೂಚನಂ। ಪಕಾಸನಂ। ಅದ್ದನಂ ಪರಿಪ್ಲುತಾ। ಗನ್ಧೇತಿ, ಗನ್ಧಯತಿ, ಗನ್ಧೋ।
ಏತ್ಥ ಗನ್ಧೋತಿ ಗನ್ಧೇತಿ ಅತ್ತನೋ ವತ್ಥುಂ ಸೂಚಯತಿ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ಗನ್ಧೋ। ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ವಾ ಪುಪ್ಫಫಲಾದಿಂ ‘‘ಇದಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಪೇಸುಞ್ಞಂ ಉಪಸಂಹರನ್ತೋ ವಿಯ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ಗನ್ಧೋ। ಗಮುಧರಧಾತುದ್ವಯವಸೇನಪಿ ಗನ್ಧಸದ್ದತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ ‘‘ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಧರಿಯತೀತಿ ಗನ್ಧೋ’’ ಇತಿ, ಆಹ ಚ ‘‘ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಧರಿಯತೀತಿ ಗನ್ಧೋ, ಸೂಚನತೋಪಿ ವಾ’’ತಿ। ಗನ್ಧಸದ್ದೋ ಚ ‘‘ಉಪ್ಪಲಗನ್ಧಥೇನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಛೇದನೇ ವತ್ತತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ವಧ ಸಂಯಮೇ। ವಧೇತಿ, ವಧಯತಿ।
ಬುಧಿ ಹಿಂಸಾಯಂ। ಬುನ್ಧೇತಿ, ಬುನ್ಧಯತಿ। ಪಲಿಬುನ್ಧೇತಿ, ಪಲಿಬುನ್ಧಯತಿ। ಪಲಿಬೋಧೋ, ಪರಿಸದ್ದೋ ಉಪಸಗ್ಗೋ, ಸೋ ವಿಕಾರವಸೇನ ಅಞ್ಞಥಾ ಜಾತೋ। ತತ್ಥ ಪಲಿಬೋಧೋತಿ ಆವಾಸಪಲಿಬೋಧಾದಿ। ಅಪಿಚ ಪಲಿಬೋಧೋತಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿತ್ತಯಞ್ಚ।
ವದ್ಧ ಛೇದನಪೂರಣೇಸು। ವದ್ಧೇತಿ, ವದ್ಧಯತಿ। ವದ್ಧಕೀ। ವದ್ಧಕೀತಿ ಗಹಕಾರಕೋ।
ಗದ್ಧ ಅಭಿಕಙ್ಖಾಯಂ। ಗದ್ಧೇತಿ, ಗದ್ಧಯತಿ। ಗದ್ಧೋ। ಗದ್ಧೋತಿ ಗಿಜ್ಝೋ। ‘‘ಗದ್ಧಬಾಧಿಪುಬ್ಬೋ’’ತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ।
ಸಧು ಪಹಂಸನೇ। ಸಧೇತಿ, ಸಧಯತಿ।
ವದ್ಧ ಭಾಸಾಯಂ। ವದ್ಧೇತಿ, ವದ್ಧಯತಿ।
ಅನ್ಧ ದಿಟ್ಠೂಪಸಂಹಾರೇ। ದಿಟ್ಠೂಪಸಂಹಾರೋ ನಾಮ ಚಕ್ಖುಸಞ್ಞಿತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಪಸಂಹಾರೋ ಅಪನಯನಂ ವಿನಾಸೋ ವಾ। ಚಕ್ಖು ಹಿ ಪಸ್ಸನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ದಿಟ್ಠೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ‘‘ಸಸಮ್ಭಾರಚಕ್ಖುನೋ ಸೇತಮಣ್ಡಲಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಕಣ್ಹಮಣ್ಡಲಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಅಭಿಮುಖಂ ಠಿತಾನಂ ಸರೀರಸಣ್ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿದೇಸಭೂತೇ ದಿಟ್ಠಿಮಣ್ಡಲೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಟೀಕಾಯಮ್ಪಿ ಚ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಮಣ್ಡಲೇತಿ ಅಭಿಮುಖಟ್ಠಿತಾನಂ ಸರೀರಸಣ್ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿದೇಸಭೂತೇ ಚಕ್ಖುಸಞ್ಞಿತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಮಣ್ಡಲೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂಭೂತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಪಸಂಹಾರೇ ಅನ್ಧಧಾತು ವತ್ತತಿ। ಅನ್ಧೇತಿ, ಅನ್ಧಯತಿ। ಚಕ್ಖೂನಿ ಅನ್ಧಯಿಂಸು, ಅನ್ಧೋ। ಅನ್ಧೋತಿ ಅನ್ಧೇತೀತಿ ಅನ್ಧೋ। ದ್ವಿನ್ನಂ ಚಕ್ಖೂನಂ ಏಕಸ್ಸ ವಾ ವಸೇನ ನಟ್ಠನಯನೋ, ಏವಮಿಧ ಅನ್ಧಧಾತು ವುತ್ತೋ। ಕಚ್ಚಾಯನೇ ಪನ ‘‘ಖಾದಾಮಗಮಾನಂ ಖನ್ಧನ್ಧಗನ್ಧಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ಅಮಧಾತುಸ್ಸ ಅನ್ಧಾದೇಸಕರಣವಸೇನ ರೂಪನಿಪ್ಫತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ।
ಬಧ ಬನ್ಧನೇ। ಮಿಗಂ ಬಾಧೇತಿ, ಬಾಧಯತಿ। ಬದ್ಧೋ ಮಿಗೋ, ಬದ್ಧೋಸಿ ಮಾರಪಾಸೇನ।
ತತ್ಥ ಬಾಧೇತೀತಿ ಬನ್ಧತೀತಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಏವಂ ಬಾಧಯತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ವಾತಂ ಜಾಲೇನ ಬಾಧೇಸಿ, ಯೋ ಅನಿಚ್ಛನ್ತಿಮಿಚ್ಛಸೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಬಾಧೇಸೀತಿ ಬನ್ಧಸೀತಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುವಸೇನ ಅತ್ಥೋ। ಭೂವಾದಿಗಣೇ ಪನ ‘‘ಬಾಧ ಬದ್ಧಾಯ’’ನ್ತಿ ಬಾಧಧಾತುಸ್ಸ ವಸೇನ ‘‘ಬಾಧತೀ’’ತಿ ಕತ್ತುಪದಂ ‘‘ಬಾಧೇತಿ, ಬಾಧಯತೀ’’ತಿ ಹೇತುಕತ್ತುಪದಂ ಭವತಿ। ಬದ್ಧೋತಿ ಬಾಧಿಯತೇ ಬನ್ಧಿಯತೇ ಸೋತಿ ಬದ್ಧೋ।
ಧಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ನಕಾರನ್ತಧಾತು
ಮಾನ ಪೂಜಾಯಂ ಪೇಮನೇ ವೀಮಂಸಾಯಂ। ಮಾನೇತಿ, ಮಾನಯತಿ। ಮಾತಾ। ವಿಮಾನೇತಿ, ವಿಮಾನಯತಿ, ಪಟಿಮಾನೇತಿ, ಪಟಿಮಾನಯತಿ। ಮಾನನಾ, ಸಮ್ಮಾನನಾ, ವಿಮಾನನಾ, ವಿಮಾನಂ, ವಿಮಾನನಂ, ಮಾನಿತೋ।
ಅಮಾನನಾ ಯತ್ಥ ಸನ್ತೋ, ಸನ್ತಾನಂ ವಾ ವಿಮಾನನಾ।
ಹೀನಸಮ್ಮಾನನಾ ವಾಪಿ, ನ ತತ್ಥ ವಸತಿಂ ವಸೇ॥
ವೀಮಂಸತಿ, ವೀಮಂಸಾ, ವೀಮಂಸಿಯತೀತಿ ವೀಮಂಸಿಯಮಾನೋ। ವೀಮಂಸನ್ತೋ।
ತತ್ಥ ಮಾನೇತೀತಿ ಪೂಜೇತಿ, ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ‘‘ಮಾನೇನ್ತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ ‘‘ಮಾನೇನ್ತೀತಿ ಮನೇನ ಪಿಯಾಯನ್ತಿ। ಪೂಜೇನ್ತೀತಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪೂಜೇನ್ತೀ’’ತಿ। ಸೋ ವೇವಚನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನವಸೇನ ವುತ್ತೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಮಾನನಪೂಜನಸದ್ದಾ ಹಿ ಪರಿಯಾಯಸದ್ದತ್ತಾ ವೇವಚನಸದ್ದಾ ಏವ। ವಿಮಾನೇತೀತಿ ಅವಮಞ್ಞತಿ। ವಿಮಾನನ್ತಿ ಸೋಭಾವಿಸೇಸಯೋಗತೋ ವಿಸಿಟ್ಠಮಾನಿಯತಾಯ ವಿಮಾನಂ, ವಿಸೇಸತೋ ಮಾನೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಹಿ ವಿಮಾನಂ, ದೇವಾನಂ ವಸನಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಬ್ಯಮ್ಹಂ।
ಮನ ಥಮ್ಭೇ। ಥಮ್ಭೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಥದ್ಧತಾ। ಮಾನೇತಿ, ಮಾನಯತಿ। ಮಾನೋ।
ಥನ ದೇವಸದ್ದೇ। ದೇವಸದ್ದೋ ಮೇಘಸದ್ದೋ, ಥನೇತಿ, ಥನಯತಿ।
ಯಥಾಪಿ ಮೇಘೋ ಥನಯಂ, ವಿಜ್ಜುಮಾಲೀ ಸತಕ್ಕಕು।
ಥಲಂ ನಿನ್ನಞ್ಚ ಪೂರೇತಿ, ಅಭಿವಸ್ಸಂ ವಸುನ್ಧರಂ।
ಯಥಾ ಪಾವುಸಕೋ ಮೇಘೋ, ಥನಯನ್ತೋ ಸವಿಜ್ಜುಕೋ।
ಊನ ಪರಿಹಾನಿಯಂ। ಊನೇತಿ, ಊನಯತಿ। ಊನೋ ಲೋಕೋ।
ಧನ ಸದ್ದೇ। ಧನೇತಿ, ಧನಯತಿ, ಧನಿಯ್ಯತಿ। ಧನಿ, ಧನಂ।
ತತ್ಥ ಧನೀತಿ ಸದ್ದೋ। ಧನನ್ತಿ ಸನ್ತಕಂ, ತಞ್ಹಿ ಮಮ ಇದನ್ತಿ ಧನಾಯಿತಬ್ಬಂ ಸದ್ದಾಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಧನನ್ತಿ। ಅಯಂ ಪನ ಧಾತು ಇಚ್ಛಾಯಮ್ಪಿ ವತ್ತತಿ। ‘‘ಮಾತಾ ಹಿ ತವ ಇರನ್ಧತಿ, ವಿಧೂರಸ್ಸ ಹದಯಂ ಧನಿಯ್ಯತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ಧನಿಯ್ಯತೀತಿ ಪತ್ಥೇತಿ ಇಚ್ಛತಿ।
ಥೇನ ಚೋರಿಯೇ। ಚೋರಸ್ಸ ಭಾವೋ ಚೋರಿಯಂ। ಯಥಾ ಸೂರಿಯಂ, ಯಥಾ ಚ ದಕ್ಖಿಯಂ। ಥೇನೇತಿ, ಥೇನಯತಿ। ಥೇನೋ, ಥೇನೇತ್ವಾ।
ತನು ಸದ್ದೋಪತಾಪೇಸು। ತಾನೇತಿ, ತಾನಯತಿ। ಇಧಾಯಂ ಸವುದ್ಧಿಕಾ। ತನಾದಿಗಣೇ ವಿತ್ಥಾರತ್ಥವಸೇನ ‘‘ತನೋತಿ, ತನುತೇ’’ತಿ ಅವುದ್ಧಿಕಾ।
ತವಗ್ಗನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಪಕಾರನ್ತಧಾತು
ಞಪ ತೋಸನನಿಸಾನೇಸು। ಞಾಪೇತಿ, ಞಾಪಯತಿ, ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ, ಪಞ್ಞಾಪಯತಿ, ಪಞ್ಞತ್ತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಪಞ್ಞಾಪೇತೀ’’ತಿ ಪದಂ ನಿದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಪೇತೀತಿ ಕತನಿಬ್ಬಚನೇಹಿ ವಾಕ್ಯಾವಯವೇಹಿ ವಿತ್ಥಾರವಸೇನ ನಿರವಸೇಸತೋ ದೇಸಿತೇಹಿ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಚಿತ್ತಪರಿತೋಸನಂ ಬುದ್ಧಿನಿಸಾನಞ್ಚ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಪುಬ್ಬೋ ನಿಕ್ಖಿಪನೇ। ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ, ಪಞ್ಞಾಪಯತಿ। ‘‘ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಪೇತೀ’’ತಿ ರಸ್ಸತ್ತಮ್ಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ಅಮತಸ್ಸ ದ್ವಾರಂ ಪಞ್ಞಪೇತಿ, ಪಞ್ಞಾ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸೇನ ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಪಾಪೇತೀ’’ತಿ ಏಕಮೇವ ಪದಂ। ತಾನಿ ‘‘ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ, ಪಞ್ಞಾಪಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ಯದಾ ‘‘ಞಾ ಅವಬೋಧನೇ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ರೂಪಾನಿ ಸಿಯುಂ, ತದಾ
ಲಪ ವಿಯತ್ತಿಯಂ ವಾಚಾಯಂ। ಲಪೇತಿ, ಲಪಯತಿ। ಲಾಪೋ, ಲಪನಂ, ಆಲಾಪೋ, ಸಲ್ಲಾಪೋ, ಕಥಾಸಲ್ಲಾಪೋ, ಲಪಿತಂ।
ಬ್ಯಪ ದಾಹೇ। ಝಾಪೇತಿ, ಝಾಪಯತಿ। ಝತ್ತೋ, ಝಾನಂ।
ತತ್ಥ ಝತ್ತೋತಿ ಖುದ್ದಾಪರೇತೋ ಪಾಚನಗ್ಗಿನಾ ಝಾಪಿತೋತಿ ಝತ್ತೋ, ‘‘ಝತ್ತಾ ಅಸ್ಸು ಕಿಲನ್ತಾ’’ತಿ ಚ ಪಾಳಿ। ಝಾನನ್ತಿ ನೀವರಣಧಮ್ಮೇ ಝಾಪೇತೀತಿ ಝಾನಂ, ಸವುದ್ಧಿಕಂ। ಕಾರಿತೇ ಪನ – ಝಾಪಾಪೇತಿ, ಝಾಪಾಪಯತಿ।
ರೂಪ ರೂಪಕ್ರಿಯಾಯಂ। ರೂಪಕ್ರಿಯಾ ನಾಮ ಪಕಾಸನಕ್ರಿಯಾ। ರೂಪೇತಿ, ರೂಪಯತಿ। ರೂಪಂ।
ತತ್ಥ ರೂಪನ್ತಿ ರೂಪಯತೀತಿ ರೂಪಂ। ವಣ್ಣವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನಂ ಹದಯಙ್ಗತಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ದಿವಾದಿಗಣೇ ಪನಾಯಂ ‘‘ರೂಪಂ ರುಪ್ಪನೇ’’ತಿ ಭಿಜ್ಜನಾದಿಅತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತಾ।
ಕಪ್ಪ ವಿಧಿಮ್ಹಿ। ವಿಧಿ ಕ್ರಿಯಾ। ಸೀಹಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇತಿ। ಕಪ್ಪಯತಿ। ಮೋರೋ ವಾಸಮಕಪ್ಪಯಿ। ಸೀಹಸೇಯ್ಯಂ ಪಕಪ್ಪೇನ್ತಂ, ಬುದ್ಧಂ ವನ್ದಾಮಿ ಗೋತಮಂ।
ಕಪ್ಪ ವಿತಕ್ಕೇ ವಿಧಿಮ್ಹಿ ಛೇದನೇ ಚ। ಕಪ್ಪೇತಿ, ಕಪ್ಪಯತಿ, ಮೋರೋ ವಾಸಮಕಪ್ಪಯಿ। ಕಪ್ಪಿತಮಸ್ಸು। ಪಕಪ್ಪೇತಿ, ಪಕಪ್ಪಯತಿ। ಸಙ್ಕಪ್ಪೇತಿ, ಸಙ್ಕಪ್ಪಯತಿ। ಕಪ್ಪೋ, ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ವಿಕಪ್ಪೋ। ಕಪ್ಪಸಮಣೋ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ।
ತತ್ಥ ಕಪ್ಪೋತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಕಪ್ಪಿಯತೀತಿ ಕಪ್ಪೋ। ಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ಸಙ್ಕಪ್ಪನಂ। ವಿಕಪ್ಪೋತಿ ವಿವಿಧಾ ಕಪ್ಪನಂ, ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅನೇಕನ್ತಿಕಭಾವೋ। ಇಧ ಕಪ್ಪಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ಭವತಿ।
ಕಪ್ಪಸದ್ದೋ
ಅಥ ವಾ ಕಪ್ಪಸದ್ದೋ ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ಅನುಪಸಗ್ಗೋ ಚ ವಿತಕ್ಕವಿಧಾನಪಟಿಭಾಗಪಞ್ಞತ್ತಿಕಾಲಪರಮಾಯುವೋಹಾರಸಮನ್ತಭಾವಾಭಿಸದ್ದಹನ ಛೇದನ ವಿನಿಯೋಗ ವಿನಯ ಕ್ರಿಯಾ ಲೇಸನ್ತರ ಕಪ್ಪತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪಮಹಾಕಪ್ಪಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಅಬ್ಯಾಪಾದಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿತಕ್ಕೇ ಆಗತೋ। ‘‘ಚೀವರೇ ವಿಕಪ್ಪಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಧಾನೇ, ಅಧಿಕವಿಧಾನಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಸತ್ಥುಕಪ್ಪೇನ ವತ ಭೋ ಸಾವಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಮನ್ತಯಮಾನಾ ನ ಜಾನಿಮ್ಹಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪಟಿಭಾಗೇ, ಸತ್ಥುಸದಿಸೇನಾತಿ ಅಯಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಇಚ್ಚಾಯಸ್ಮಾ ಕಪ್ಪೋ’’ತಿಆದೀಸು ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ। ‘‘ಯೇನ
‘‘ನ ಕಪ್ಪಯನ್ತಿ ನ ಪುರಕ್ಖರೋನ್ತಿ,
ಧಮ್ಮಾಪಿ ತೇಸಂ ನ ಪಟಿಚ್ಛಿತಾಸೇ।
ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಸೀಲವತೇನ ನೇಯ್ಯೋ,
ಪಾರಙ್ಗತೋ ನ ಚ ಪಚ್ಚೇತಿ ತಾದೀ’’ತಿ
ಆದೀಸು ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಸು। ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಕಪ್ಪೋತಿ ಉದ್ದಾನತೋ ದ್ವೇ ಕಪ್ಪಾ ತಣ್ಹಾಕಪ್ಪೋ ದಿಟ್ಠಿಕಪ್ಪೋ’’ತಿ। ‘‘ಅನೇಕೇಪಿ ಸಂವಟ್ಟಕಪ್ಪೇ ಅನೇಕೇಪಿ ವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪೇ’’ತಿಆದೀಸು ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪೇ
ವಿತಕ್ಕೇ ಚ ವಿಧಾನೇ ಚ, ಪಟಿಭಾಗೇ ತಥೇವ ಚ।
ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ ತಥಾ ಕಾಲೇ, ಪರಮಾಯುಮ್ಹಿ ಚ ಛೇದನೇ॥
ಸಮನ್ತಭಾವೇ ವೋಹಾರೇ, ಅಭಿಸದ್ದಹನೇಪಿ ಚ।
ವಿನಿಯೋಗೇ ಚ ವಿನಯ-ಕ್ರಿಯಾಯಂ ಲೇಸಕೇಪಿ ಚ॥
ವಿಕಪ್ಪನ್ತರಕಪ್ಪೇಸು, ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಸ್ವಸಙ್ಖಯೇ।
ಕಪ್ಪೇ ಚ ಏವಮಾದೀಸು, ಕಪ್ಪಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ॥
ಕಪಿ ಗತಿಯಂ। ಕಮ್ಪೇತಿ, ಕಮ್ಪಯತಿ, ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಾನಿ ಚಲನತ್ಥೇ ಪವತ್ತಹೇತುಕತ್ತುರೂಪಸದಿಸಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ಚಲನತ್ಥೇ ಹಿ ‘‘ಕಮ್ಪ ಕಮ್ಪನೇ’’ತಿ ಧಾತುಯಾ ‘‘ಕಮ್ಪತೀ’’ತಿ ಅಕಮ್ಮಕಸುದ್ಧಕತ್ತುರೂಪಂ। ‘‘ಕಮ್ಪೇತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಸಕಮ್ಮಕಾನಿ ಹೇತುಕತ್ತುರೂಪಾನಿ ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ದುತಿಯಂ ಸಲ್ಲಂ, ಕಮ್ಪೇತಿ ಹದಯಂ ಮಮಾ’’ತಿ ಅಕಮ್ಮಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ಸಕಮ್ಮಕರೂಪದಸ್ಸನತೋ।
ಖಪಿ ಖನ್ತಿಯಂ। ಖಮ್ಪೇತಿ, ಖಮ್ಪಯತಿ।
ಥೂಪ ಸಮುಸ್ಸಯೇ। ಸಮುಸ್ಸಯೋ ಆರೋಹೋ ಉಬ್ಬೇಧೋ। ಥೂಪೇತಿ, ಥೂಪಯತಿ। ಥೂಪೋ, ಥೂಪಿಕಾ।
ತಪ ಖಯೇ। ತಪೇತಿ, ತಪಯತಿ।
ಉಪ ಪಜ್ಜನೇ। ಉಪೇತಿ, ಉಪಯತಿ।
ಚಪ ಕಕ್ಕನೇ। ಚಪೇತಿ, ಚಪಯತಿ।
ಸುಪ್ಪ ಮಾನೇ। ಸುಪ್ಪೇತಿ, ಸುಪ್ಪಯತಿ।
ಡಪ ಡಿಪ ಸಙ್ಘಾತೇ। ಡಾಪೇತಿ। ಡಾಪಯತಿ। ಡೇಪೇತಿ, ಡೇಪಯತಿ।
ಕಪ ಅವಕಮ್ಪನೇ। ಕಪೇತಿ, ಕಪಯತಿ। ಕಪಣೋ। ಕಪಣೋತಿ ಕರುಣಾಯಿತಬ್ಬೋ। ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪನ ‘‘ಕಪ್ಪತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ ವದನ್ತಿ।
ಗುಪ ಕುಪ ಧೂಪ ಭಾಸಾಯಂ। ಗೋಪೇತಿ, ಗೋಪಯತಿ। ಕೋಪೇತಿ, ಕೋಪಯತಿ। ಧೂಪೇತಿ, ಧೂಪಯತಿ।
ಕಿಪ ದುಬ್ಬಲ್ಲೇ। ಕಿಪೇತಿ, ಕಿಪಯತಿ।
ಖೇಪ ಪೇರಣೇ। ಪೇರಣಂ ಚುಣ್ಣಿಕರಣಂ, ಖೇಪೇತಿ, ಖೇಪಯತಿ।
ತಪ ಪೀಣನೇ। ತಪೇತಿ, ತಪಯತಿ।
ಆಪು ಲಮ್ಬನೇ। ಆಪೇತಿ, ಆಪಯತಿ। ಆಪೋ।
ತಪ ದಾಹೇ। ತಪೇತಿ, ತಪಯತಿ। ತಪೋ, ತಾಪೋ। ಆತಾಪೋ, ಸನ್ತಾಪೋ। ಕಾರಿತೇ – ತಾಪೇತಿ, ತಾಪಯತಿ। ತತ್ಥ ತಪೋತಿ ಅಕುಸಲಾನಂ ತಾಪನಟ್ಠೇನ ತಪೋ, ಸೀಲಂ।
ಓಪಥಪ ಥಪನೇ। ಓಪೇತಿ, ಓಪಯತಿ। ನ ತೇಸಂ ಕೋಟ್ಠೇ ಓಪೇನ್ತಿ। ಥಪೇತಿ, ಥಪಯತಿ। ಥಪಿತೋ। ಥಪಯಿತ್ವಾ ಪಟಿಚ್ಛದಂ ವವಟ್ಠಪೇತಿ। ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ವಿ ಅವ ಥಪೇತಿ, ವಿ ಅವ ಥಪನ’’ನ್ತಿ ಛೇದೋ। ಏತ್ಥ ಪುರಿಮೇ ಸರಲೋಪೋ ಥಸ್ಸ ಠತ್ತಂ ವಿಸದಿಸಭಾವೇನ ದ್ವಿತ್ತಞ್ಚ। ಪಚ್ಛಿಮೇ ಪನ ಸರಲೋಪೋ, ಅವಸ್ಸ ಓಕಾರತ್ತಂ, ಥಸ್ಸ ಠತ್ತಂ, ಪಸ್ಸ ವತ್ತಂ, ವಸ್ಸ ದ್ವಿತ್ತಂ, ವಕಾರದ್ವಯಸ್ಸ ಚ ಬಕಾರದ್ವಯಂ ಭವತಿ। ವೋಟ್ಠಬ್ಬನನ್ತಿ ಚ ಬ್ಯವತ್ಥಾಪಕಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಾಮಂ। ನಕಾರಲೋಪೇ ‘‘ವೋಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಅಪರಮ್ಪಿ ರೂಪಂ ಭವತಿ।
ಮಾಪ ಮಾಪನೇ। ಪಣ್ಣಸಾಲಂ ಮಾಪೇತಿ, ಮಾಪಯತಿ। ಯೋ ಪಾಣಮತಿಮಾಪೇತಿ, ಪಣ್ಣಸಾಲಾ ಸುಮಾಪಿತಾ।
ಯಪ ಯಾಪನೇ। ಯಾಪನಂ ಪವತ್ತನಂ। ತೇನ ಸೋ ತತ್ಥ ಯಾಪೇತಿ। ಯಾಪಯತಿ। ಯಾಪನಾ।
ತತ್ಥ ಯಾಪೇತೀತಿ ಇದಂ ಯಾಧಾತುಸ್ಸ ಪಯೋಗತ್ತೇ ಸತಿ ಕಾರಿತಪದಂ ಭವತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಉಯ್ಯಾಪೇನ್ತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ಪಾಳಿ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಪಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಫಕಾರನ್ತಾಧಾತುರೂಪಾನಿ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಾನಿ।
ಬಕಾರನ್ತಧಾತು
ಸಮ್ಬ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ। ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ದಳ್ಹಬನ್ಧನಂ। ಸಮ್ಬೇತಿ, ಸಮ್ಬಯತಿ। ಸಮ್ಬಲಂ।
ಸಬಿ ಮಣ್ಡಲೇ। ಮಣ್ಡಲಂ ಪರಿಮಣ್ಡಲತಾ। ರೂಪಂ ತಾದಿಸಮೇವ।
ಕುಬಿ ಅಚ್ಛಾದನೇ। ಕುಮ್ಬೇತಿ, ಕುಮ್ಬಯತಿ।
ಲುಬಿ ದುಬಿ ಅದ್ದನೇ। ಅದ್ದನಂ ಹಿಂಸಾ। ಲುಮ್ಬೇತಿ, ಲುಮ್ಬಯತಿ। ದುಮ್ಬೇತಿ, ದುಮ್ಬಯತಿ।
ಪುಬ್ಬ ನಿಕೇತನೇ। ನಿಕೇತನಂ ನಿವಾಸೋ। ಪುಬ್ಬೇತಿ, ಪುಬ್ಬಯತಿ।
ಗಬ್ಬ ಮಾನೇ। ಮಾನೋ ಅಹಂಕಾರೋ। ಗಬ್ಬೇತಿ, ಗಬ್ಬಯತಿ। ಗಬ್ಬನಂ, ಗಬ್ಬಿತೋ। ತತ್ಥ ಗಬ್ಬತೀತಿ ನ ಸಙ್ಕುಚತಿ।
ಬಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಭಕಾರನ್ತಧಾತು
ಭೂ ಪತ್ತಿಯಂ। ಪತ್ತಿ ಪಾಪನಂ। ಸಕಮ್ಮಿಕಾ ಧಾತು। ಭಾವೇತಿ, ಭಾವಯತಿ। ಪಭಾವೇತಿ, ಪಭಾವಯತಿ। ಇತ್ಥಮ್ಭೂತೋ। ಚಕ್ಖುಭೂತೋ, ಞಾಣಭೂತೋ, ಧಮ್ಮಭೂತೋ, ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೋ।
ತತ್ಥ ಭಾವೇತೀತಿ ಪುರಿಸೋ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಪುರಿಸಮನುಗಚ್ಛನ್ತೋ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಕ್ರಿಯಾಪದೇಸುಪಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಭಾವೇತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಯತ್ಥ ಸಚೇ ‘‘ಭೂ ಸತ್ತಾಯ’’ನ್ತಿ ಧಾತುಯಾ ರೂಪಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಹೇತುಕತ್ತುರೂಪಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ‘‘ಭಾವೇತಿ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದೀನೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ। ಭಾವೇತೀತಿ ಹಿ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಧ ಪನ ಸುದ್ಧಕತ್ತುರೂಪತ್ತಾ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತ್ಥಮ್ಭೂತೋತಿ ಇಮಂ ಪಕಾರಂ ಭೂತೋ ಪತ್ತೋ। ‘‘ಚಕ್ಖುಭೂತೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಪನ ‘‘ಭೂ ಸತ್ತಾಯಂ, ಭೂ ಪತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ದ್ವಿಗಣಿಕಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ವಸೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನಯನಿಸ್ಸಿತಂ ಅತ್ಥಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮ ಆಗಮಿಕಾನಂ ಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಾಯ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುಭೂತೋತಿ ಯಥಾ ಚಕ್ಖು ಸತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪರಿಣೇತಿ, ಏವಂ ಲೋಕಸ್ಸ ಯಾಥಾವದಸ್ಸನಸಾಧನತೋ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಪರಿಣಾಯಕಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಖುಭೂತೋ। ಅಥ ವಾ ಚಕ್ಖು ವಿಯ ಭೂತೋತಿಪಿ ಚಕ್ಖುಭೂತೋ। ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಮಯತ್ತಾ ವಾ ಸಯಮ್ಭೂಞಾಣೇನ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಂ ಭೂತೋ ಪತ್ತೋತಿ ಚಕ್ಖುಭೂತೋ। ವಿದಿತಕರಣಟ್ಠೇನ ಞಾಣಭೂತೋ, ಅಸಾಧಾರಣಂ ವಾ ಞಾಣಂ ಭೂತೋ ಪತ್ತೋತಿ ಞಾಣಭೂತೋ, ಅವಿಪರೀತಸಭಾವಟ್ಠೇನ, ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತನತೋ ವಾ ಹದಯೇನ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ವಾಚಾಯ ನಿಚ್ಛಾರಿತಧಮ್ಮಮಯೋತಿ ಧಮ್ಮಭೂತೋ। ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮೇಹಿ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಲೋಕಸ್ಸ ಚ ತದುಪ್ಪಾದನತೋ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಂ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಭೂತೋ ಪತ್ತೋತಿ ಧಮ್ಮಭೂತೋ। ಸೇಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೋ। ಅಥ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಂ ವುಚ್ಚತಿ ಮಗ್ಗೋ ತೇನ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಲೋಕಸ್ಸ ಚ ತದುಪ್ಪಾದನತ್ತಾ, ತಞ್ಚ ಸಯಮ್ಭೂಞಾಣೇನ ಭೂತೋ ಪತ್ತೋತಿ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೋ। ಏವಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಅಪರಾನಿ ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಪದಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ। ‘‘ತಾತಾ ಮಯಂ ಮಹಲ್ಲಕಾ ಸುದ್ಧೋದನಮಹಾರಾಜಪುತ್ತಂ ಬುದ್ಧಭೂತಂ ಸಮ್ಭಾವೇಯ್ಯಾಮ ವಾ ನೋ ವಾ, ತುಮ್ಹೇ ತಸ್ಸ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜೇಯ್ಯಾಥಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಅಥ ಸಂಸಾರಮೋಚಕಪೇತವತ್ಥು ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಮನುಸ್ಸಭೂತಾತಿಮನುಸ್ಸೇಸು ಜಾತಾ, ಮನುಸ್ಸಭಾವಂ ವಾ ಪತ್ತಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಂವಣ್ಣಿತೋ।
ಭೂ ಅವಕಮ್ಪನೇ। ಅಯಮ್ಪಿ ಸಕಮ್ಮಕೋ। ಭಾವೇತಿ, ಭಾವಯತಿ। ಮನೋಭಾವನೀಯಾ ಭಿಕ್ಖೂ।
ಏತ್ಥ ಚ ಭಾವೇತೀತಿ ಅನುಕಮ್ಪತಿ ಪುತ್ತಂ ವಾ ಭಾತರಂ ವಾ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ। ಮನೋಭಾವನೀಯಾತಿ ‘‘ದೀಘಾಯುಕಾ ಹೋನ್ತು ಭದನ್ತಾ ಅರೋಗಾ ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ಅನುಕಮ್ಪಿತಬ್ಬಾತಿ ಮನೋಭಾವನೀಯಾ। ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪನ ಮನೋಭಾವನೀಯಾತಿ ಮನೋವಡ್ಢನಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೇಸು ಹಿ ದಿಟ್ಠೇಸು ಮನೋ ವಡ್ಢತಿ, ‘‘ತೇ ಮನೋಭಾವನೀಯಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
ಲಭ ಆಭಣ್ಡನೇ। ಲಭೇತಿ, ಲಭಯತಿ।
ಜಭಿ ನಾಸನೇ। ಜಮ್ಭೇತಿ, ಜಮ್ಭಯತಿ।
ಲಾಭ ಪೇಸನೇ। ಲಾಭೇತಿ, ಲಾಭಯತಿ। ‘‘ಲಭ ಲಾಭೇತಿ ಧಾತುಸ್ಸ ರೂಪಾನಿ ಚೇ, ಕಾರಿತರೂಪಾನಿ ಭವನ್ತಿ।
ದಭೀ ಭಯೇ। ಈಕಾರನ್ತಾಯಂ ಧಾತು, ತೇನ ಸನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮಾನಿ ರೂಪಾನಿ ನ ಭವನ್ತಿ। ದಭೇತಿ, ದಭಯತಿ।
ದೂಭ ಸನ್ಥಮ್ಭೇ। ದೂಭೇತಿ, ದೂಭಯತಿ।
ವಮ್ಭ ವಿದ್ಧಂಸನೇ। ವಮ್ಭೇತಿ, ವಮ್ಭಯತಿ। ವಮ್ಭನಾ। ಛಬ್ಬಗ್ಗಿಯಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಿಕ್ಖುಂ ವಮ್ಭೇನ್ತಿ।
ಭಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಮಕಾರನ್ತಧಾತು
ಆತೇನ ಚಮು ಧೋವನೇ। ಆಪುಬ್ಬೋ ಚಮುಧಾತು ಧೋವನೇ ವತ್ತತಿ। ಆಚಮೇತಿ, ಆಚಮಯತಿ। ಆಚಮನಕುಮ್ಭೀ।
ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ತತೋ ಹಿ ಸೋ ಆಚಮಯಿತ್ವಾ ಲಿಚ್ಛವೀ, ಥೇರಸ್ಸ ದತ್ವಾ ಯುಗಾನಿ ಅಟ್ಠಾ’’ತಿ ಅಪ್ಪಸಕ್ಕಾರಪೇತವತ್ಥುಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೋ ನಿದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ಆಚಮಯಿತ್ವಾತಿ ಹತ್ಥಪಾದಧೋವನಪುಬ್ಬಕಂ ಮುಖಂ ವಿಕ್ಖಾಲೇತ್ವಾ। ಅಯಂ ಪನ ಧಾತು ಭೂವಾದಿಗಣಿಕತ್ತೇ ‘‘ಚಮತೀ’’ತಿ ಭಕ್ಖನತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ।
ಕಮು ಇಚ್ಛಾಕನ್ತೀಸು। ಕಾಮೇತಿ, ಕಾಮಯತಿ। ಕಾಮೋ, ಕನ್ತಿ, ನಿಕನ್ತಿ, ಕಾಮನಾ, ಕಾಮಯಮಾನೋ,ಕಾಮೇನ್ತೋ, ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಂ। ಅಭಿಕ್ಕನ್ತವಣ್ಣಾ।
ಏತ್ಥ ಚ ಕಾಮೋತಿ ರೂಪಾದಿವಿಸಯಂ ಕಾಮೇತೀತಿ ಕಾಮೋ। ಕಾಮಿಯತೀತಿ ವಾ ಕಾಮೋ, ಕಿಲೇಸಕಾಮವತ್ಥುಕಾಮವಸೇನೇತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಕಿಲೇಸೋ ಹಿ ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟಸಙ್ಖಾತಞ್ಚ ವತ್ಥು ‘‘ಕಾಮೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಮಾರೋಪಿ ವಾ ದೇವಪುತ್ತೋ ‘‘ಕಾಮೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಸೋ ಹಿ ಅಚ್ಚನ್ತಕಣ್ಹಧಮ್ಮಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಪಪಞ್ಚಸಮತಿಕ್ಕನ್ತೇಪಿ ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಬುದ್ಧಸಾವಕೇ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ಠಪೇತುಂ ಕಾಮೇತೀತಿ ‘‘ಕಾಮೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ವುತ್ತಞ್ಚೇತಂ ಪೋರಾಣಕವಿರಚನಾಯಂ –
‘‘ವನ್ದೇ ವನ್ದೇಹಮಸ್ಸತ್ಥಂ, ಯತ್ಥ ಸನ್ತಜ್ಜಿತೋ ಜಿತೋ।
ಕಾಮೋ ಕಾಮೋಘತಿಣ್ಣೇನ, ಬುದ್ಧೇನ ವಸತಾ ಸತಾ’’ತಿ।
ಇಮಾನಿ ಪನಸ್ಸ ನಾಮಾನಿ –
ಕಾಮೋ ನಮುಚಿ ಕಣ್ಹೋ ಚ, ವಸವತ್ತೀ ಪಜಾಪತಿ।
ಪಮತ್ತಬನ್ಧು ಮದನೋ, ಪಾಪಿಮಾ ದಮ್ಮಕೋಪಿ ಚ।
ಕನ್ದಪ್ಪೋ ಚ ರತಿಪತಿ, ಮಾರೋ ಚ ಕುಸುಮಾಯುಧೋ।
ಅಞ್ಞೇ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ‘‘ಮಾರೋ, ನಮುಚಿ, ಕಣ್ಹೋ, ಪಮತ್ತಬನ್ಧೂ’’ತಿ ಚತ್ತಾರಿಯೇವ ನಾಮಾನಿ ಆಗತಾನಿ।
ಇದಾನಿ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಭೂವಾದಿಗಣೇ ‘‘ಕಮು ಪದವಿಕ್ಖೇಪೇ’’ತಿ ವೋಹಾರಸೀಸೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಕಮುಧಾತುಸ್ಸ ವಸೇನ ಇಧ ಚ ‘‘ಕಮು ಇಚ್ಛಾಕನ್ತೀಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಕಮುಧಾತುಸ್ಸ ವಸೇನ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರಂ ಕಥಯಾಮ। ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಸದ್ದೋ ಖಯಸುನ್ದರಾಭಿರೂಪಅಬ್ಭನುಮೋದನೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾ ಭನ್ತೇ ರತ್ತಿ, ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ಪಠಮೋ ಯಾಮೋ, ಚಿರನಿಸಿನ್ನೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ’’ತಿಆದೀಸು ಖಯೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಅಯಂ ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತತರೋ ಚ ಪಣೀತತರೋ ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸುನ್ದರೇ।
‘‘ಕೋ ಮೇ ವನ್ದತಿ ಪಾದಾನಿ, ಇದ್ಧಿಯಾ ಯಸಸಾ ಜಲಂ।
ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇನ ವಣ್ಣೇನ, ಸಬ್ಬಾ ಓಭಾಸಯಂ ದಿಸಾ’’ತಿ
ಆದೀಸು ಅಭಿರೂಪೇ। ‘‘ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಂ ಭನ್ತೇ’’ತಿಆದೀಸು ಅಬ್ಭನುಮೋದನೇ। ಇಚ್ಚೇವಂ –
ಖಯಸ್ಮಿಂ ಸುನ್ದರೇ ಚೇವ, ಅಥೋ ಅಬ್ಭನುಮೋದನೇ।
ಅಭಿರೂಪೇ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತ-ಸದ್ದೋ ದಿಸ್ಸತಿ ಸಾಸನೇ॥
ಥೋಮ ಸಿಲಾಘಾಯಂ। ಸಿಲಾಘಾ ಪಸಂಸಾ। ಥೋಮೇತಿ, ಥೋಮಯತಿ। ಥೋಮಿತೋ, ಥೋಮನಾ।
ಯಮ ಅಪರಿವೇಸನೇ। ಯಮೇತಿ, ಯಮಯತಿ। ಯಮೋ।
ಸಮ ವಿತಕ್ಕೇ। ಸಾಮೇತಿ, ಸಾಮಯತಿ। ಸಮಾ। ನಿಸಾಮೇತಿ, ನಿಸಾಮಯತಿ। ನಿಸಾಮನಂ। ಪಟಿಸಾಮೇತಿ, ಪಟಿಸಾಮಯತಿ। ಪಟಿಸಾಮನಂ।
ತತ್ಥ ಸಮಾತಿ ಸಂವಚ್ಛರೋ, ಸೋ ‘‘ಸಮಾ’’ತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಯೋ ಯಜೇಥ ಸತಂ ಸಮ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಸಮಾಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ, ಉಪಯೋಗವಸೇನ ಪನ ‘‘ಸಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ।
ಇಮಾನಿ ಸಂವಚ್ಛರಸ್ಸ ನಾಮಾನಿ ‘‘ಸಂವಚ್ಛರೋ, ವಚ್ಛರೋ, ಸಮಾ, ಹಾಯನೋ, ಸರದೋ, ವಸ್ಸೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಭವನ್ತಿ। ನಿಸಾಮೇತೀತಿ ವಿತಕ್ಕೇತಿ ಉಪಧಾರೇತಿ। ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಇಙ್ಘ ಮದ್ದಿ ನಿಸಾಮೇಹಿ, ನಿಗ್ಘೋಸೋ ಯಾದಿಸೋ ವನೇ’’ತಿ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ನಿಸಾಮೇಹೀತಿ ವಿತಕ್ಕೇಹಿ ಉಪಧಾರೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಟಿಸಾಮೇತೀತಿ ಭಣ್ಡಂ ಗುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ನಿಕ್ಖಿಪತಿ।
ಸಮ ಆಲೋಚನೇ। ಆಲೋಚನಂ ಪೇಕ್ಖನಂ। ಸಾಮೇತಿ, ಸಾಮಯತಿ। ನಿಸಾಮನಂ।
ಏತ್ಥ ಪನ ನಿಸಾಮೇತೀತಿ ಪೇಕ್ಖತಿ ಓಲೋಕೇತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಇಙ್ಘ ಮದ್ದಿ ನಿಸಾಮೇಹಿ, ಚಿತ್ತಂ ರೂಪಂವ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ತತ್ಥ ಹಿ ನಿಸಾಮೇಹೀತಿ ಓಲೋಕೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಧಾತೂನಮತ್ಥಾತಿಸಯೇನ ಯೋಗೋತಿ ವಚನತೋ ಪನ ಉಪಸಗ್ಗಯೋಗತೋ ವಾ ಸವನೇಪಿ ಅಯಂ ವತ್ತತಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ತತೋ ಕಣ್ಹಾಜಿನಾಯಾಪಿ, ನಿಸಾಮೇಹಿ ರಥೇಸಭಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ಪಾಳಿಯೋ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ತತ್ಥ ನಿಸಾಮೇಹೀತಿ ಸುಣೋಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಮ ರೋಗೇ। ಅಮೇತಿ, ಅಮಯತಿ। ಅನ್ಧೋ। ಬಿಲಙ್ಕಪಾದೋ ಅನ್ಧನಖೋ।
ತತ್ಥ ಅನ್ಧೋತಿ ನಟ್ಠನಯನೋ ವುಚ್ಚತಿ। ಅನ್ಧನಖೋತಿ ಪೂತಿನಖೋ। ಉಭಯಥಾಪಿ ಸರೋಗತ್ತಂ ಸೂಚಿತಂ।
ಭಾಮ ಕೋಧೇ। ಭಾಮೇತಿ, ಭಾಮಯತಿ।
ಗೋಮ ಉಪಲೇಪನೇ। ಗೋಮೇತಿ, ಗೋಮಯತಿ।
ಸಾಮ ಸ್ವಾನ್ತನೇ ಆಮನ್ತನೇ। ಸ್ವಾನ್ತನಂ ಸಾಮಪ್ಪಯೋಗೋ। ಆಮನ್ತನಂ ಅವ್ಹಾಯನಂ ಪಕ್ಕೋಸನಂ। ಸಾಮೇತಿ, ಸಾಮಯತಿ।
ಸಙ್ಗಾಮ ಯುದ್ಧೇ। ಸಙ್ಗಾಮೇತಿ, ಸಙ್ಗಾಮಯತಿ। ದ್ವೇ ರಾಜಾನೋ ಸಙ್ಗಾಮೇಸುಂ। ಸಙ್ಗಾಮೋ। ಆತೋ ಗಮು ಈಸಮಧಿವಾಸನೇ। ಆಗಮೇತಿ, ಆಗಮಯತಿ, ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೋ ಸಮುದಾಗಮೇತಿ, ಸಮುದಾಗಮಯತಿ। ಉಪಾಸಕೋ ಧಮ್ಮಸವನನ್ತರಾಯಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಆಗಮೇಥ ಆಗಮೇಥಾ’’ತಿ ಆಹ। ಸಮುದಾಗಮನಂ, ಆಗಮನಂ। ಆಗಮೇನ್ತೋ, ಆಗಮಯಮಾನೋ।
ತತ್ರ ಆಗಮೇತೀತಿ ಈಸಕಂ ಅಧಿವಾಸೇತಿ। ಸಮುದಾಗಮೇತೀತಿ ಸಮ್ಪವತ್ತತಿ। ಭೂವಾದಿಗಣೇ ‘‘ಗಮಯತೀ’’ತಿ ಹೇತುಕತ್ತುವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಇಧ ಪನ ಉಪಸಗ್ಗನಿಪಾತಪುಬ್ಬಕಾನಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಆಗಮೇತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುವಸೇನ ವುತ್ತಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಮಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಇತಿ ಚು ರಾದಿಗಣೇ ಪವಗ್ಗನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ
ಸಮತ್ತಾನಿ।
ಯಕಾರನ್ತಧಾತು
ಯು ಜಿಗುಚ್ಛಾಯಂ। ಯಾವೇತಿ, ಯಾವಯತಿ। ಯವೋ।
ಬ್ಯಯ ಖಯೇ। ಬ್ಯಯೇತಿ, ಬ್ಯಯಯತಿ। ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ।
ಬ್ಯಯ ಚಿತ್ತಸಮುಸ್ಸಗ್ಗೇ। ತಾದಿಸಂಯೇವ ರೂಪಂ।
ಯಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ರಕಾರನ್ತಧಾತು
ಪರ ಗತಿಯಂ। ಪರೇತಿ, ಪರಯತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಇತಿ ಖೋ ಆನನ್ದ ಕುಸಲಾನಿ ಸೀಲಾನಿ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಅಗ್ಗಾಯ ಪರೇನ್ತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥ ಅಗ್ಗಾಯ ಪರೇನ್ತೀತಿ ಅರಹತ್ತತ್ಥಾಯ ಗಚ್ಛನ್ತಿ।
ಗರ ಉಗ್ಗಮೇ। ಗರೇತಿ, ಗರಯತಿ। ಗರು।
ಚರ ಅಸಂಸಯೇ। ಚರೇತಿ, ಚರಯತಿ।
ಪೂರಿ ಅಪ್ಪಾಯನೇ। ಪೂರೇತಿ, ಪೂರಯತಿ।
ವರ ಇಚ್ಛಾಯಂ। ವರೇತಿ, ವರಯತಿ। ವರೋ, ವರಂ, ವರನ್ತೋ। ಏತೇ ವರಾನಂ ಚತುರೋ ವರೇಮಿ। ಏತಂ ಸಕ್ಕ ವರಂ ವರೇ।
ತತ್ಥ ವರೋತಿ ವರಿಯತೇ ವರಿತಬ್ಬೋತಿ ವರೋ। ವರನ್ತಿ ವರೇತೀತಿ ವರಂ, ಇಚ್ಛನ್ತೋ ಪತ್ಥೇನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಮಹಾಮಹಾರಹಂ ಸಕ್ಯ-ಮುನಿ ನೀವರಣಾ ರಣಾ।
ಮುತ್ತಂ ಮುತ್ತಂ ಸುದಸ್ಸನಂ, ವನ್ದೇ ಬೋಧಿವರಂ ವರ’’ನ್ತಿ
ಪುರಾಣಕವಿರಚನಾಯಂ ‘‘ವರ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ವಿಯ। ಏವಂ ವರೇತೀತಿ ವರನ್ತೋ। ವರೇತಿ ವರೇಮಿ ಇಚ್ಛಾಮಿ ಯಾಚಾಮಿ। ಕಾರಿತೇ ‘‘ಪವಾರೇತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ, ಇಚ್ಛಾಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಸೇಧನತ್ಥೇ ಪನಿದಂ ಕಾರಿತಂ ನ ಹೋತಿ।
ಸರ ಅಕ್ಖೇಪೇ। ಸರೇತಿ, ಸರಯತಿ। ಸರೋ। ಸರೋತಿ ಸದ್ದೋ।
ಸಾರ ದುಬ್ಬಲ್ಯೇ। ಸಾರೇತಿ, ಸಾರಯತಿ। ದುಬ್ಬಲೋ ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಕುಮಾರ ಕೀಳಾಯಂ। ಕುಮಾರೇತಿ, ಕುಮಾರಯತಿ। ಕುಮಾರೋ, ಕುಮಾರಕೋ। ಕುಮಾರೀ, ಕುಮಾರಿಕಾ।
ಏತ್ಥ ಕುಮಾರೋ। ಸೋ ಏವ ಅತಿದಹರತ್ತಾ ಕುಮಾರಕೋ। ಏಸ ನಯೋ ಇತರತ್ರಾಪಿ।
ಸೂರ ವೀರ ವಿಕ್ಕನ್ತಿಯಂ। ವಿಕ್ಕನ್ತಿ ವಿಕ್ಕಮನಂ। ಸೂರೇತಿ, ಸೂರಯತಿ। ವೀರೇತಿ, ವೀರಯತಿ। ಸೂರೋ, ವೀರೋ। ಸಾಸನಿಕೇಹಿ ಪನ ಸದ್ಧಮ್ಮವಿದೂಹಿ ಏವಂ ಧಾತುಸಭಾವಾನಮ್ಪಿ ಸೂರವೀರಸದ್ದಾನಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ ನ ದಸ್ಸಿತಂ, ಕೇವಲಂ ಪನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ‘‘ಸೂರೋತಿ ವಿಸಿಟ್ಠಉರೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಮಹಾವೀರೋತಿ ಮಹಾವಿಕ್ಕನ್ತೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ವೀರೋತಿ ವೀರಿಯವಾ’’ತಿ ಚ ಅತ್ಥವಿವರಣಮತ್ತಮೇವ ದಸ್ಸಿತಂ।
ಪಾರ ತೀರ ಕಮ್ಮಸಮ್ಪತ್ತಿಯಂ। ಕಮ್ಮಸಮ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪರಿಸಮಾಪನಂ ನಿಟ್ಠಾಪನಂ। ಪಾರೇತಿ, ಪಾರಯತಿ। ತೀರೇತಿ, ತೀರಯತಿ। ಪಾರಂ। ತೀರಂ। ವಿಕ್ಕಮಾಮಿ ನ ಪಾರೇಮಿ, ಭೂಮಿಂ ಸುಮ್ಭಾಮಿ ವೇಗಸಾ। ತಂ ಕಿಚ್ಚಂ ತೀರೇತ್ವಾ ಗತೋ। ಸನ್ತೀರಣಂ, ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾತಿ ಚ ಆದೀನಿ ಏತ್ಥ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾನಿ।
ತತ್ಥ ನ ಪಾರೇಮೀತಿ ಛಿನ್ದಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಈರ ಖೇಪನೇ। ಈರೇತಿ, ಈರಯತಿ।
ಜರ ವಯೋಹಾನಿಮ್ಹಿ। ಜರೇತಿ, ಜರಯತಿ। ಜರಾ। ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಜೀರತೀ’’ತಿ ಪಾಠೋ।
ವರ ಆವರಣೇ। ವಾರೇತಿ, ವಾರಯತಿ। ನಿವಾರೇತಿ, ನಿವಾರಯತಿ। ನಿವಾರೇತಾ। ಪರಿವಾರೇತಿ, ಪರಿವಾರಯತಿ। ಪರಿವಾರೋ। ಪವಾರೇತಿ, ಪವಾರಯತಿ। ಪವಾರಣಂ। ಪವಾರಣನ್ತಿ ನಿಸೇಧನಂ ವಾ ಕಾಮ್ಯದಾನಂ ವಾ।
ಧರ ಧಾರಣೇ। ಧಾರೇತಿ, ಧಾರಯತಿ। ಆಧಾರೋ, ಆಧಾರಕೋ, ಧಮ್ಮೋ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ।
ತತ್ಥ ಧಮ್ಮೋತಿ ಅನೇಕವಿಧೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಲೋಕುತ್ತರೋ ಉಪ್ಪಾದಿತೋ ಸಚ್ಛಿಕತೋ ಚ ಚತೂಸು ಅಪಾಯೇಸು ಸಂಸಾರೇ ವಾ ಧಮ್ಮೋ। ಚತುಭೂಮಿಕೋ ಪನ ಸಕಲಕ್ಖಣಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಧಮ್ಮೋ। ಕಕ್ಖಳತ್ತಾದಿನಾ ಫುಸನಾದಿನಾ ಸನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಕಸಕಭಾವೇನ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಧಾರಿಯತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖಿಯತೀತಿಪಿ ಧಮ್ಮೋ। ತೇಪಿಟಕೋ ಪನ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೋ ಸಕತ್ಥಪರತ್ಥಾದಿಭೇಏ ಅತ್ಥೇ ಧಾರೇತೀತಿ ಧಮ್ಮೋ। ಕೇಚಿ ತು ವಿದೂ ‘‘ಪಾಪಕೇ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಧುನಾತಿ ಕಮ್ಪೇತಿ ವಿದ್ಧಂಸೇತೀತಿ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಧೂಧಾತುವಸೇನಪಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮೇ ಅತೀವ ಯುಜ್ಜತಿ, ಫಲನಿಬ್ಬಾನಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೇಸು ಪನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಯುಜ್ಜತಿ।
ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ಪರಿಯತ್ತಿಹೇತುಗುಣನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವತಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಯಾಪುಣಾತಿ ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪರಿಯತ್ತಿಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಹೇತುಮ್ಹಿ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿಆದೀಸು ಹೇತುಮ್ಹಿ।
‘‘ನ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಅಧಮ್ಮೋ ಚ, ಉಭೋ ಸಮವಿಪಾಕಿನೋ।
ಅಧಮ್ಮೋ ನಿರಯಂ ನೇತಿ, ಧಮ್ಮೋ ಪಾಪೇತಿ ಸುಗ್ಗತಿ’’ನ್ತಿ
ಆದೀಸು ಗುಣೇ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ। ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದೀಸು ನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವತಾಯಂ।
ಅಥ ವಾ ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ಸಭಾವಪಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಪಞ್ಞತ್ತಿಆಪತ್ತಿಪರಿಯತ್ತಿನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವತಾವಿಕಾರಗುಣಪಚ್ಚ- ಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸಭಾವೇ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಯಸ್ಸೇತೇ
ಸಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮೋ ಧಿತಿ ಚಾಗೋ, ಸ ವೇ ಪೇಚ್ಚ ನ ಸೋಚತೀ’’ತಿ
ಆದೀಸು ಪಞ್ಞಾಯಂ।
‘‘ನ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಅಧಮ್ಮೋ ಚ, ಉಭೋ ಸಮವಿಪಾಕಿನೋ।
ಅಧಮ್ಮೋ ನಿರಯಂ ನೇತಿ, ಧಮ್ಮೋ ಪಾಪೇತಿ ಸುಗ್ಗತಿ’’ನ್ತಿಆದೀಸು
ಪುಞ್ಞೇ। ‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಿಧಮ್ಮಾ, ನಿರುತ್ತಿಧಮ್ಮಾ, ಅಧಿವಚನಾಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ। ‘‘ಪಾರಾಜಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ಆಪತ್ತಿಯಂ। ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಧಮ್ಮಂ ಜಾನಾತಿ ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪರಿಯತ್ತಿಯಂ। ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ। ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದೀಸು ನಿಸ್ಸತ್ತನಿಜ್ಜೀವತಾಯಂ। ‘‘ಜಾತಿಧಮ್ಮಾ ಜರಾಧಮ್ಮಾ ಮರಣಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಕಾರೇ। ‘‘ಛನ್ನಂ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಗುಣೇ। ‘‘ಹೇತುಮ್ಹಿ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪಚ್ಚಯೇ। ‘‘ಠಿತಾವಸಾ ಧಾತು ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತತಾ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮತಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇ।
ಅಥ ವಾ ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ಪರಿಯತ್ತಿಸಚ್ಚಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಪಕತಿಪುಞ್ಞಾಪತ್ತಿಞೇಯ್ಯಾದೀಸು ಬಹೂಸು ಅತ್ಥೇಸು ದಿಟ್ಠಪ್ಪಯೋಗೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಯಾಪುಣಾತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಪರಿಯತ್ತಿಯಂ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋ ಪತ್ತಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದೀಸು ಸಚ್ಚೇ। ‘‘ಏವಂಧಮ್ಮಾ ತೇ ಭಗವನ್ತೋ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ। ‘‘ಸಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮೋ ಧಿತಿ ಚಾಗೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಪಞ್ಞಾಯಂ। ‘‘ಜಾತಿಧಮ್ಮಾನಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಪಕತಿಯಂ। ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಹವೇ ರಕ್ಖತಿ ಧಮ್ಮಚಾರಿ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಪುಞ್ಞೇ। ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಪಾರಾಜಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ –
‘‘ನೇಸ ಧಮ್ಮೋ ಮಹಾರಾಜ, ಯಂ ತ್ವಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ ಏಕಕೋ।
ಅಹಮ್ಪಿ ತೇನ ಗಚ್ಛಾಮಿ, ಯೇನ ಗಚ್ಛಸಿ ಖತ್ತಿಯಾ’’ತಿ
ಆದೀಸು ಯುತ್ತಿಯಂ ವತ್ತತಿ। ‘‘ಮನಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಸಯೇ। ‘‘ಸತಞ್ಚ ಧಮ್ಮೋ ನ ಜರಂ ಉಪೇತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ನಿಬ್ಬಾನೇ ವತ್ತತಿ। ತತ್ರ ಯಾ ನಿಸ್ಸತ್ತತಾ, ಸಾ ಏವ ನಿಜ್ಜೀವತಾ। ಯೋ ಚ ಹೇತು, ಸೋ ಏವ ಪಚ್ಚಯೋ।
ಇಚ್ಚೇವಂ –
ಪರಿಯತ್ತಿಪಚ್ಚಯೇಸು, ಗುಣೇ ನಿಸ್ಸತ್ತತಾಯ ಚ।
ಸಭಾವೇ ಚೇವ ಪಞ್ಞಾಯಂ, ಪುಞ್ಞೇ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಚ॥
ಆಪತ್ತಿಯಂ ವಿಕಾರೇ ಚ, ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಕೇಪಿ ಚ।
ಸಚ್ಚಸಮಾಧಿಪಕತಿ-ಞೇಯ್ಯೇಸು ಯುತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಚ।
ವಿಸಯೇ ಚೇವ ನಿಬ್ಬಾನೇ, ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ॥
ಕೇಚಿ ಪನ ಧಮ್ಮಸದ್ದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿವಿಸಯಾನಂ ದಸಧಾವ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ವದನ್ತಿ।
ಞೇಯ್ಯಮಗ್ಗೇ ಚ ನಿಬ್ಬಾನೇ, ಸಭಾವೇ ಅಥ ಜಾತಿಯಂ।
ಮನೇ ವಿಸಯಪುಞ್ಞೇಸು, ಭಾವೇ ಪಾವಚನೇಪಿ ಚ।
ಇಮೇಸು ದಸಸ್ವತ್ಥೇಸು, ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ॥
ತತ್ರ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋತಿ ಸಮಾನಸದ್ದವಚನೀಯಾನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಉದ್ಧರಣಂ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ।
ರಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಲಕಾರನ್ತಧಾತು
ಪಾಲ ರಕ್ಖಣೇ। ‘‘ರಕ್ಖಣಂ, ತಾಣಂ, ಗೋಪನಂ, ಅವನಂ, ಪಾಲನಂ, ರಕ್ಖಾ, ರಕ್ಖಣಾ, ಗುತ್ತಿ’’ ಇಚ್ಚೇತೇ ಪರಿಯಾಯಾ। ಪಾಲೇತಿ, ಪಾಲಯತಿ। ಪಾಲಕೋ, ಬುದ್ಧಪಾಲೋ। ಅಮ್ಬಪಾಲೀ ಗಣಿಕಾ। ಸಮೋ ಭವತು ಪಾಲಿನಾ। ಪಾಲಿತೋ, ಪಾಲನಂ, ಪಾಳಿ।
ಏತ್ಥ ಪಾಳೀತಿ ಅತ್ಥಂ ಪಾಲೇತೀತಿ ಪಾಳಿ, ಲಸ್ಸ ಳತ್ತಂ। ಅಥ ವಾ ಅನ್ತೋದಕಂ ರಕ್ಖಣಟ್ಠೇನ ಮಹತೋ ತಳಾಕಸ್ಸ ಥಿರಾ ಮಹತೀತಿ ಪಾಳಿ ವಿಯಾತಿ ಪಾಳಿ, ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ। ಅಪರೋ ನಯೋ ಪಕಟ್ಠಾನಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾನಂ ಸೀಲಾದಿಅತ್ಥಾನಂ ಬೋಧನತೋ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಭಾವತೋ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಭಾಸಿತತ್ತಾ ಚ ಪಕಟ್ಠಾನಂ ವಚನಪ್ಪಬನ್ಧಾನಂ ಆಳೀತಿ ಪಾಳಿ।
ಪಾಳಿಸದ್ದೋ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ, ತಳಾಕಪಾಳಿಯಮ್ಪಿ ಚ।
ದಿಸ್ಸತೇ ಪನ್ತಿಯಞ್ಚೇವ, ಇತಿ ಞೇಯ್ಯಂ ವಿಜಾನತಾ॥
ಅಯಞ್ಹಿ ‘‘ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಮುಪಪರಿಕ್ಖನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೇ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಮಹತೋ ತಳಾಕಸ್ಸ ಪಾಳೀ’’ತಿಆದೀಸು ತಳಾಕಪಾಳಿಯಂ। ‘‘ಪಾಳಿಯಾ ನಿಸೀದಿಂಸೂ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ್ತಿಯಂ, ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ನಿಸೀದಿಂಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನತ್ಥೇ ಧಾತುಯಾ ಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ। ಪಾಟಿಪದಿಕೋ ಹಿ ಪನ್ತಿವಾಚಕೋ ಪಾಳಿಸದ್ದೋ।
ತಿಲ ಸಿನೇಹನೇ। ತೇಲೇತಿ, ತೇಲಯತಿ। ತೇಲಂ, ತಿಲೋ, ತಿಲಂ।
ತತ್ಥ ತಿಲೋತಿ ತಿಲಗಚ್ಛೋ। ತಿಲನ್ತಿ ತಪ್ಫಲಂ। ತತೋ ಪನ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ಸಿನೇಹೋ ತೇಲಂ। ಸೋ ಹಿ ‘‘ತಿಲಾನಂ ಇದನ್ತಿ ತೇಲ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಸಾಸಪತೇಲ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಂ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ? ನೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ‘‘ತಿಲಸಿನೇಹನೇ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾಯ ತಿಲಧಾತುಯಾ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಯಸ್ಸ ತಿಲಧಾತುವಸೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನಾನಂ ತಿಲಗಚ್ಛತಪ್ಫಲವಾಚಕಾನಂ ‘‘ತಿಲೋ, ತಿಲ’’ನ್ತಿ ಸದ್ದರೂಪಾನಂ ಪಕಾಸನಮುಖೇನ ‘‘ತಿಲಾನಂ ಇದನ್ತಿ ತೇಲ’’ನ್ತಿ ವದಾಮ, ನ ಪನ ತೇನ ವಚನೇನ ಸಾಸಪಾದೀನಂ ಸಿನೇಹಸ್ಸ ಅತೇಲತ್ತಂ ವದಾಮ। ಅಥ ಕಿಞ್ಚರಹೀತಿ ಚೇ? ತದ್ಧಿತವಿಧಾನೇ ವಿಞ್ಞುನಂ ಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಂ ತಿಲಸದ್ದಂ ಪಟಿಚ್ಚ ‘‘ತಿಲಾನಂ ಇದನ್ತಿ ತೇಲ’’ನ್ತಿ ವದಾಮ। ಸಿನೇಹಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಾಸಪಾದೀನಂ ತೇಲಸ್ಸ ವಚನಂ ನ ಜಹಾಮ, ತಸ್ಮಾ ಉದಾಹರಣಪ್ಪಕಾಸನೇ ‘‘ತಿಲೋ, ತಿಲಂ, ತೇಲ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ತೇಲಂ, ತಿಲೋ, ತಿಲ’’ನ್ತಿ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವುತ್ತಂ। ಇದಞ್ಹಿ ವಚನಂ ತೇಲಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಸಿನೇಹೇ ಪವತ್ತಿಂ ದೀಪೇತಿ। ತೇನೇವ ಚ ಸಾಸನೇ ‘‘ತಿಲತೇಲಂ, ಸಾಸಪತೇಲ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಸೇಸವಚನಮ್ಪಿ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥಾವಗನ್ತಬ್ಬಂ। ಅಪಿಚ ತೇಲಸದ್ದೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ತಿಲತೇಲೇ ವತ್ತತಿ, ಯಥಾ ಮಿಗಸದ್ದೋ ಹರಿಣಮಿಗೇತಿಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಜಲ ಅಪವಾರಣೇ। ಜಾಲೇತಿ, ಜಾಲಯತಿ। ಜಾಲಂ, ಜಾಲಾ। ಜಾಲನ್ತಿ ಮಚ್ಛಜಾಲಂ। ಜಾಲಾತಿ ಅಗ್ಗಿಜಾಲಾ।
ಖಲ ಸೋಚೇಯ್ಯೇ। ಸೋಚೇಯ್ಯಂ ಸುಚಿಭಾವೋ। ಖಾಲೇತಿ, ಖಾಲಯತಿ। ಪಕ್ಖಾಲೇತಿ, ಪಕ್ಖಾಲಯತಿ।
ತಲ ಪತಿಟ್ಠಾಯಂ। ತಾಲೇತಿ, ತಾಲಯತಿ। ತಾಲೋ, ತಲಂ।
ಏತ್ಥ ತಾಲೋತಿ ತಿಣರಾಜರುಕ್ಖೋ। ತಲನ್ತಿ ಪಾಣಿತಲಭೂಮಿತಲಾದಿ। ತಞ್ಹಿ ತಾಲಯತಿ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಏತ್ಥ ವತ್ಥುಜಾತನ್ತಿ ತಲಂ।
ತುಲ ಉಮ್ಮಾನೇ। ತೋಲೇತಿ, ತೋಲಯತಿ।
ದುಲ ಉಕ್ಖೇಪೇ। ಉಕ್ಖೇಪೋ ಉದ್ಧಂ ಖಿಪನಂ। ದೋಲೇತಿ, ದೋಲಯತಿ। ದೋಲಾ।
ಏತ್ಥ ಚ ದೋಲಿಯತಿ ಉಕ್ಖಿಪಿಯತಿ ಯತ್ಥ ನಿಪನ್ನೋ ದಾರಕೋ, ಯಥಾನಿಪನ್ನಕೋ ವಾತಿ ದೋಲಾ।
ವುಲ ನಿಮ್ಮಜ್ಜನೇ। ವೋಲೇತಿ, ವೋಯಲತಿ।
ಮೀಲ ನಿಮೀಲನೇ। ಮೀಲೇತಿ, ಮೀಲಯತಿ। ಮೀಲನಂ, ಉಮ್ಮೀಲನಂ, ನಿಮೀಲನಂ।
ಮೂಲ ರೋಹನೇ। ಮೂಲೇತಿ, ಮೂಲಯತಿ। ಮೂಲಂ। ಏಸಾ ಹಿ ಯದಾ ಪತಿಟ್ಠಾಯಂ ವತ್ತತಿ, ತದಾ ಭೂವಾದಿಗಣಿಕಾ, ‘‘ಮೂಲತೀ’’ತಿ ಚಸ್ಸಾ ರೂಪಂ।
ತತ್ಥ ಮೂಲನ್ತಿ ಮೂಲಯತಿ ರೂಹತಿ ರುಕ್ಖಾದಿ ಏತೇನಾತಿ ಮೂಲಂ। ಅಥ ವಾ ಮೂಲಯತಿ ಛಿನ್ನೋಪಿ ಕೋಚಿ ಏತೇನ ಅಚ್ಛಿನ್ನೇನ ಪುನದೇವ ರೂಹತೀತಿ ಮೂಲಂ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ –
‘‘ಯಥಾಪಿ ಮೂಲೇ ಅನುಪದ್ದವೇ ದಳ್ಹೇ,
ಛಿನ್ನೋಪಿ ರುಕ್ಖೋ ಪುನದೇವ ರೂಹತಿ।
ಏವಮ್ಪಿ ತಣ್ಹಾನುಸಯೇ ಅನೂಹತೇ,
ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ ದುಕ್ಖಮಿದಂ ಪುನಪ್ಪುನ’’ನ್ತಿ।
ಮೂಲಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಭೂವಾದಿಗಣೇ ವುತ್ತೋ।
ಕಲ ಪಿಲ ಖೇಪೇ। ಕಾಲೇತಿ, ಕಾಲಯತಿ। ಕಾಲೋ। ಪಿಲೇತಿ, ಪಿಲಯತಿ।
ಏತ್ಥ ಕಾಲೋತಿ ಸಮಯೋಪಿ ಮಚ್ಚುಪಿ। ತತ್ರ ಸಮಯೋ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಆಯುಂ ಕಾಲಯತಿ ಖೇಪೇತಿ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಅಪ್ಪಂ ಅಪ್ಪಂ ಕರೋತೀತಿ ಕಾಲೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –
‘‘ಕಾಲೋ ಘಸತಿ ಭೂತಾನಿ, ಸಬ್ಬಾನೇವ ಸಹತ್ತನಾ।
ಯೋ ಚ ಕಾಲಘಸೋ ಭೂತೋ, ಸಭೂತಪಚನಿಂಪಚೀ’’ತಿ॥
ಮಚ್ಚು ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ‘‘ಕಾಲೋತಿ ಮಚ್ಚು। ಕಾಲಯತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತಂ ನಾಸೇತೀತಿ ಕಾಲೋ। ಕಾಲೇನ ಮಚ್ಚುನಾ ಕತೋ ನಾಸಿತೋತಿ ಕಾಲಕತೋ’’ತಿ। ‘‘ಮರಣಂ ಹಿನ್ದಂ ಮಚ್ಚು ಮಟ್ಟು ಚುತಿ ಕಾಲೋ ಅನ್ತಕೋ ನಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ ಮರಣಸ್ಸಾಭಿಧಾನಾನಿ।
ಸುಲ್ಲ ಸಜ್ಜನೇ। ಸುಲ್ಲೇತಿ, ಸುಲ್ಲಯತಿ।
ಇಲ ಪೇರಣೇ। ಇಲೇತಿ, ಇಲಯತಿ।
ವಲ ಭರಣೇ। ವಾಲೇತಿ, ವಾಲಯತಿ। ವಾಲೋ।
ಲಲ ಇಚ್ಛಾಯಂ। ಲಲೇತಿ, ಲಲಯತಿ।
ದಲ ವಿದಾರಣೇ। ದಾಲೇತಿ, ದಾಲಯತಿ, ಪದಾಲೇತಿ, ಪದಾಲಯತಿ। ಕುದಾಲೋ।
ಕಲ ಗತಿಸಙ್ಖ್ಯಾನೇಸು। ಕಾಲೇತಿ, ಕಾಲಯತಿ। ಕಾಲೋ, ಕಲಾ। ಕಲಾತಿ ಅವಯವೋ। ಸಾ ಹಿ ಕಾಲಯಿತಬ್ಬಾ ಸಙ್ಖಾಯಿತಬ್ಬಾತಿ ಕಲಾ।
ಸೀಲ ಉಪಧಾರಣೇ। ಉಪಧಾರಣಂ ಭುಸೋ ಧಾರಣಂ, ಪತಿಟ್ಠಾವಸೇನ ಆಧಾರಭಾವೋ। ಸೀಲೇತಿ, ಸೀಲಯತಿ। ಸೀಲಂ, ಸೀಲನಂ।
ಏತ್ಥ ಸೀಲನ್ತಿ ಸೀಲೇತಿ ಉಪಧಾರೇತಿ ತಂಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲಂ ಅಪಾಯೇಸು ಉಪ್ಪತ್ತಿನಿವಾರಣವಸೇನ ಭುಸೋ ಧಾರೇತೀತಿ ಸೀಲಂ। ಅಥ ವಾಸೀಲಿಯತಿ ಉಪಚಾರಿಯತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸೇಹಿ ಹದಯಮಂಸನ್ತರಂ ಉಪನೇತ್ವಾ ಧಾರಿಯತೀತಿ ಸೀಲಂ। ಸೀಲನನ್ತಿ ಭೂವಾದಿಗಣೇ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣತಾಸಙ್ಖಾತಂ ಸಮಾಧಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಸೀಲತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ, ಇಧ ಪನ ಆಧಾರಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ಉಪಧಾರಣಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸೀಲೇತಿ, ಸೀಲಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಹಿ ‘‘ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ
ವೇಲ ಕಾಲೋಪದೇಸೇ। ವೇಲೇತಿ, ವೇಲಯತಿ। ವೇಲಾ। ಕೇಚಿ ‘‘ವೇಲ ಇತಿ ಧಾತುಸದ್ದೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಪೋರಾಣೇಹಿ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂಹಿ ‘‘ವೇಲಯತೀ’’ತಿ ರೂಪಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ।
ಪಲ ಮೂಲ ಲವನಪವನೇಸು। ಲವನಂ ಛೇದನಂ, ಪವನಂ ಸೋಧನಂ। ಪಾಲೇತಿ, ಪಾಲಯತಿ। ಪಲಂ। ಪಲಂ ನಾಮ ಮಾನವಿಸೇಸೋ। ಲೋಕಸ್ಸ ವಿಮತಿಂ ಪಾಲೇತಿ ಲುನಾತಿ ಸೋಧೇತಿ ಚಾತಿ ಪಲಂ। ಮೂಲೇತಿ, ಮೂಲಯತಿ। ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ಪನ ‘‘ಮೂಲಯತಿ ಕೇದಾರಂ, ಮೂಲಯತಿ ಧಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಪಯೋಗಂ ವದನ್ತಿ।
ಥೂಲ ಪರಿಬ್ರೂಹನೇ। ಪರಿಬ್ರೂಹನಂ ವಡ್ಢನಂ। ಥೂಲೇತಿ, ಥೂಲಯತಿ। ಥೂಲೋ ಪುರಿಸೋ। ಥೂಲಾ ಜವೇನ ಹಾಯನ್ತಿ।
ಪಲ ಗತಿಯಂ। ಪಲೇತಿ, ಪಲಯತಿ। ಅತ್ಥಂ ಪಲೇತಿ ನ ಉಪೇತಿ ಸಙ್ಖಂ। ಪಲೇತಿ ರಸಮಾದಾಯ। ಯಥಾ ಸುತ್ತಗುಳಂ ಯತ್ತಕೇಹಿ ಸುತ್ತೇಹಿ ವೇಠಿತಂ, ತತ್ತಕೇಹಿ ಏವ ಪಲಯತಿ।
ಚಿಙ್ಗುಲ ಪರಿಬ್ಭಮನೇ। ಚಿಙ್ಗುಲೇತಿ, ಚಿಙ್ಗುಲಯತಿ। ಚಿಙ್ಗುಲಯಿತ್ವಾ। ಅತ್ರಾಯಂ ಪಾಳಿ ‘‘ಯಾವತಿಕಾ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಗತಿ, ತಾವತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಚಿಙ್ಗುಲಯಿತ್ವಾ ಭೂಮಿಯಂ ಪಪತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥ ಚಿಙ್ಗುಲಯಿತ್ವಾತಿ ಪರಿಬ್ಭಮಿತ್ವಾ।
ಲಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ವಕಾರನ್ತಧಾತು
ದಿವು ಪರಿಕೂಜನೇ। ಪರಿಕೂಜನಂ ಗಜ್ಜನಂ। ದೇವೇತಿ, ದೇವಯತಿ। ದೇವೋ ಚ ಪರಿದೇವಿತ್ವಾ। ದೇವೋತಿ ಮೇಘೋ।
ದಿವು ಅದ್ದನೇ। ಅದ್ದನಂ ಗನ್ಧಪಿಸನನ್ತಿ ವದನ್ತಿ। ದೇವೇತಿ, ದೇವಯತಿ।
ಚಿವ ಭಾಸಾಯಂ। ಚಿವೇತಿ, ಚಿವಯತಿ।
ವಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಸಕಾರನ್ತಧಾತು
ಪುಸ ಪೋಸನೇ। ಪೋಸೇತಿ, ಪೋಸಯತಿ। ಇಮಾನಿ ರೂಪಾನಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಭೂವಾದಿಗಣಿಕಂ ‘‘ಪೋಸೇತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಹೇತುಕತ್ತುರೂಪಾನಿ ವಿಯ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಅಞ್ಞೇಪಿ ದೇವೋ ಪೋಸೇತೀ’’ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಚುರಾದಿಗಣಿಕರೂಪಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ ಸುದ್ಧಕತ್ತುವಸೇನ ವುತ್ತಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಉಭಿನ್ನಂ ಪನ ಕಾರಿತಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಪೋಸಾಪೇತಿ, ಪೋಸಾಪಯತೀ’’ತಿ ಹೇತುಕತ್ತುರೂಪಾನಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾನಿ।
ಪೇಸ ಪಟಿಹರಣೇ। ಪೇಸೇತಿ, ಪೇಸಯತಿ।
ಪಿಸ ಬಲಪಾಣನೇಸು। ಪಿಸೇತಿ, ಪಿಸಯತಿ।
ಪಸಿ ನಾಸನೇ। ಪಂಸೇತಿ, ಪಂಸಯತಿ।
ಜಸಿ ರಕ್ಖಣೇ। ಜಂಸೇತಿ, ಜಂಸಯತಿ।
ಸಿಲೇಸ ಸಿಲೇಸನೇ। ಸಿಲೇಸೇತಿ, ಸಿಲೇಸಯತಿ। ಸಿಲೇಸೋ।
ಲೂಸ ಹಿಂಸಾಯಂ। ಲೂಸೇತಿ, ಲೂಸಯತಿ।
ಪುನ್ಸ ಅಭಿಮದ್ದನೇ। ನಕಾರೋ ನಿಗ್ಗಹೀತತ್ಥಂ। ಪುಂಸೇತಿ, ಪುಂಸಯತಿ। ನಪುಂಸಕೋ। ಧಾತುನಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪೇ ‘‘ಪೋಸೋ’’ ಇಚ್ಚಪಿ ರೂಪಂ।
ತತ್ಥ ನ ಪುಂಸಕೋತಿ ಇತ್ಥಿಭಾವಪುಮ್ಭಾವರಹಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ। ಸೋ ಹಿ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಸಾತಿಸಯಂ ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತೇ ನ ಪುಂಸೇತಿ ಅಭಿಮದ್ದನಂ ನಪುಂಸಕೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ನ ಪುಮಾ, ನ ಇತ್ಥೀ’’ತಿ ನಪುಂಸಕೋತಿ ವಚನತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿದೂ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗವಸೇನ ನಪುಂಸಕನ್ತಿ ವದನ್ತಿ।
ಧೂಸ ಕನ್ತಿಕರಣೇ। ಧೂಸೇತಿ, ಧೂಸಯತಿ।
ರುಸ ರೋಸನೇ। ರೋಸನಂ ಕೋಪಕರಣಂ। ರೋಸೇತಿ, ರೋಸಯತಿ। ರೋಸೋ। ರೋಸೋತಿ ಕೋಧೋ।
ಬ್ಯುಸ ಉಸ್ಸಗ್ಗೇ। ಬ್ಯೋಸೇತಿ, ಬ್ಯೋಸಯತಿ।
ಜಸ ಹಿಂಸಾಯಂ। ಜಾಸೇತಿ, ಜಾಸಯತಿ।
ದಂಸ ದಂಸನೇ। ದಂಸೇತಿ, ದಂಸಯತಿ। ದಂಸನೋ। ದಂಸನೋತಿ ದನ್ತೋ। ದಂಸನ್ತಿ ಖಾದನೀಯಂ ವಾ ಭೋಜನೀಯಂ ವಾ ಏತೇನಾತಿ ದಂಸನೋ।
ದಸಿ ದಸ್ಸನೇ ಚ। ಚಕಾರೋ ದಂಸನಂ ಅಪೇಕ್ಖತಿ। ದಂಸೇತಿ, ದಂಸಯತಿ। ವಿದಂಸೇತಿ, ವಿದಂಸಯತಿ ಸೂರಿಯೋ ಆಲೋಕಂ।
ತಸ್ಸ ಸನ್ತಜ್ಜನೇ। ತಸ್ಸೇತಿ, ತಸ್ಸಯತಿ ಪುರಿಸೋ ಚೋರೇ।
ವಸ್ಸು ಸತ್ತಿಬನ್ಧನೇ। ಸತ್ತಿಬನ್ಧನಂ ಸಮತ್ಥತಾಕರಣಂ। ವಸ್ಸೇತಿ, ವಸ್ಸಯತಿ।
ಜಸ ತಾಳನೇ। ತಾಳನಂ ಪಹರಣಂ। ಜಾಸೇತಿ, ಜಾಸಯತಿ।
ಪಸ ಬನ್ಧನೇ। ಪಾಸೇತಿ, ಪಾಸಯತಿ। ಪಾಸೋ। ಪಾಸನ್ತಿ ಬನ್ಧನ್ತಿ ಸತ್ತೇ ಏತೇನಾತಿ ಪಾಸೋ, ಸಕುಣಪಾಸಾದಿ।
ಘುಸಿ ವಿಸದ್ದನೇ। ವಿಸದ್ದನಂ ಉಗ್ಘೋಸನಂ। ಘೋಸೇತಿ, ಘೋಸಯತಿ। ಘೋಸೋ।
ಲಸ ಸಿಲ್ಯಯೋಗೇ। ಸಿಲ್ಯಯೋಗೋ ಲಾಸಿಯಂ ನಾಟಕನಾಟನಂ ರೇಚಕದಾನಂ। ಲಾಸೇತಿ, ಲಾಸಯತಿ। ಲಾಸೇನ್ತೋ, ಲಾಸೇನ್ತೀ ಲಾಸೇನ್ತೀತಿ ಯಾ ಉಪ್ಲವಮಾನಾ ವಿಯ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಲಾಸಿಯನಾಟಕಂ ನಾಟೇನ್ತಿ, ರೇಚಕಂ ದೇನ್ತಿ।
ಭೂಸ ಅಲಙ್ಕಾರೇ। ಭೂಸೇತಿ, ಭೂಸಯತಿ। ವಿಭೂಸೇತಿ, ವಿಭೂಸಯತಿ। ಭೂಸನಂ, ವಿಭೂಸನಂ।
ವಸ ಸಿನೇಹನಛೇದಾವಹರಣೇಸು। ಅವಹರಣಂ ಚೋರಿಕಾಯ ಗಹಣಂ। ವಾಸೇತಿ, ವಾಸಯತಿ। ವಸಾ।
ತಾಸ ವಾರಣೇ। ವಾರಣಂ ನಿವಾರಣಂ। ತಾಸೇತಿ, ತಾಸಯತಿ।
ಧಸ ಉಞ್ಛೇ। ಧಾಸೇತಿ, ಧಾಸಯತಿ।
ಭಸ ಗಹಣೇ। ಭಾಸೇತಿ, ಭಾಸಯತಿ।
ಪುಸ ಧಾರಣೇ। ಪೋಸೇತಿ, ಪೋಸಯತಿ, ಆಭರಣಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ತುಸಿ ಪಿಸಿ ಕುಸಿ ದಸಿ ಭಾಸಾಯಂ। ತುಂಸೇತಿ, ತುಂಸಯತಿ। ಪಿಂಸೇತಿ, ಪಿಂಸಯತಿ। ಕುಂಸೇತಿ, ಕುಂಸಯತಿ। ದಂಸೇತಿ, ದಂಸಯತಿ।
ಖುಸಿ ಅಕ್ಕೋಸನೇ। ಖುಂಸೇತಿ, ಖುಂಸಯತಿ। ಖುಂಸನಾ।
ಗವೇಸ ಮಗ್ಗನೇ। ಗವೇಸೇತಿ, ಗವೇಸಯತಿ। ಗವೇಸಕೋ, ಗವೇಸಿತೋ, ಗವೇಸನಾ, ಗವೇಟ್ಠಿ।
ವಾಸ ಉಪಸೇವಾಯಂ। ವಾಸೇತಿ, ವಾಸಯತಿ। ವಾಸೋ, ಆವಾಸೋ।
ಹಿಸಿ ಹಿಂಸಾಯಂ। ಹಿಂಸೇತಿ, ಹಿಂಸಯತಿ।
ನಿವಾಸ ಅಚ್ಛಾದನೇ। ವತ್ಥಂ ನಿವಾಸೇತಿ, ನಿವಾಸಯತಿ। ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ।
ಅಂಸ ಸಙ್ಘಾತೇ। ಅಂಸೇತಿ, ಅಂಸಯತಿ। ಅಂಸೋ, ಅಂಸಾ।
ಏತ್ಥ ಚ ಅಂಸೋತಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೋಪಿ ಖನ್ಧೋಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಂಸಾತಿ ಅರಿಸರೋಗೋ।
ಮಿಸ ಸಜ್ಜನೇ। ಮೇಸೇತಿ, ಮೇಸಯತಿ।
ರಸ ಅಸ್ಸಾದನೇ। ರಸೇತಿ, ರಸಯತಿ। ರಸೋ। ರಸಿಯತೇ ಅಸ್ಸಾದಿಯತೇ ಜನೇಹೀತಿ ರಸೋ।
ರಸ ಸಿನೇಹನೇ। ರಸೇತಿ, ರಸಯತಿ। ರಸೋ।
ತತ್ಥ ರಸೇತೀತಿ ಸಿನೇಹತಿ। ರಸೋತಿ ಸಿನೇಹೋ, ಸಿನೇಹಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಸಾಮಗ್ಗಿರಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಭಗವನ್ತಂ ‘‘ಅರಸರೂಪೋ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ’’ತಿ ಅವೋಚುಂ।
ಸಿಯ ಅಸಬ್ಬಪ್ಪಯೋಗೇ। ಸೇಸೇತಿ, ಸೇಸಯತಿ। ಸೇಸೋ। ವಿಪುಬ್ಬೋ ಅತಿಸಯೇ, ವಿಪುಬ್ಬೋ ಅತಿಸಯೇ, ವಿಪುಬ್ಬೋ ಸಿಸಧಾತು ಅತಿಸಯೇ ವತ್ತತಿ, ವಿಸೇಸೇತಿ, ವಿಸೇಸಯತಿ। ವಿಸೇಸೋ, ವಿಸಿಟ್ಠೋ, ವಿಸೇಸನಂ।
ಮಿಸ್ಸ ಸಮ್ಮಿಸ್ಸೇ। ಮಿಸ್ಸೇತಿ, ಮಿಸ್ಸಯತಿ। ಸಮ್ಮಿಸ್ಸೇತಿ, ಸಮ್ಮಿಸ್ಸಯತಿ। ಮಿಸ್ಸೋ, ಮಿಸ್ಸೋ, ಮಿಸ್ಸಿತೋ, ಸಮ್ಮಿಸ್ಸಿತೋ, ಸಮ್ಮಿಸ್ಸೋ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ। ಅಲಮ್ಬುಸಾಜಾತಕೇ ಮಿಸ್ಸಾತಿ ಇತ್ಥೀನಂ ವತ್ತಬ್ಬನಾಮಂ, ಪುರಿಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಮಿಸ್ಸನತಾಯ।
ಜುಸ ಪರಿತಕ್ಕನೇ। ಜೋಸೇತಿ, ಜೋಸಯತಿ।
ಮಸ ಪಹಾಸನೇ। ಮಸೇತಿ, ಮಸಯತಿ।
ಮರಿಸ ತಿತಿಕ್ಖಾಯಂ। ಮರಿಸೇತಿ। ಮರಿಸಯತಿ।
ಪಿಸ ಪೇಸನೇ। ಪೇಸೇತಿ, ಪೇಸಯತಿ। ಪೇಸಕೋ, ಪೇಸಿತೋ।
ಘುಸ ಸದ್ದೇ। ಘೋಸೇತಿ, ಘೋಸಯತಿ। ಉಗ್ಘೋಸಯುಂ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ಪಮೋದಿತಾ। ಘೋಸೋ।
ದಿಸೀ ಉಚ್ಚಾರಣೇ। ದೇಸೇತಿ, ದೇಸಯತಿ। ದೇಸಕೋ, ದೇಸೇತಾ, ದೇಸಿತೋ, ದೇಸನಾ।
ವಸ ಅಚ್ಛಾದನೇ। ವಾಸೇತಿ, ವಾಸಯತಿ। ನಿವಾಸೇತಿ, ನಿವಾಸಯತಿ। ವತ್ಥಂ।
ಸಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಹಕಾರನ್ತಧಾತು
ಅರಹ ಪೂಜಾಯಂ। ಅರಹೇತಿ, ಅರಹಯತಿ। ಅರಹಾ, ಅರಹಂ। ‘‘ಅರಹಾ, ಖೀಣಾಸವೋ, ಅಸೇಕ್ಖೋ’’ತಿ ಅರಹತೋ ನಾಮಾನಿ।
ಸಿನೇಹ ಸಿನೇಹನೇ। ಸಿನೇಹೇತಿ, ಸಿನೇಹಯತಿ।
ವರಹ ಹಿಂಸಾಯಂ। ವರಹೇತಿ, ವರಹಯತಿ। ವರಾಹೋ।
ವರಾಹೋತಿ ಸೂಕರೋಪಿ ಹತ್ಥೀಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಏಣೇಯ್ಯಾ ಚ ವರಾಹಾ ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಸೂಕರೋ ‘‘ವರಾಹೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ‘‘ಮಹಾವರಾಹಸ್ಸ…ಪೇ॰… ನದೀಸು ಜಗ್ಗತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಹತ್ಥೀ ‘‘ವರಾಹೋ’’ತಿ।
ರಹ ಚಾಗೇ। ರಹೇತಿ, ರಹಯತಿ।
ಚಹ ಪರಿಕತ್ಥನೇ। ಚಹೇತಿ, ಚಹಯತಿ।
ಮಹ ಪೂಜಾಯಂ। ಮಹೇತಿ, ಮಹಯತಿ। ಮಹಿತೋ ರಾಜಾ ಮಹಾರಾಜಾ। ವಿಹಾರಮಹೋ, ಚೇತಿಯಮಹೋ।
ಪಿಹ ಇಚ್ಛಾಯಂ। ಪಿಹೇತಿ, ಪಿಹಯತಿ। ಪಿಹಾ, ಪಿಹಾಲು, ಅಪಿಹೋ, ಪಿಹನೀಯಾ ವಿಭೂತಿಯೋ।
ಕುಹ ವಿಮ್ಹಾಪನೇ। ಕುಹೇತಿ, ಕುಹಯತಿ। ಕುಹಕೋ। ಕುಹಯತಿ ಲೋಕವಿಮ್ಹಾಪನಂ ಕರೋತೀತಿ ಕುಹಕೋ। ಕುಹನಾ।
ಸಹ ಪರಿಸಹನೇ। ಪರಿಸಹನಂ ಖನ್ತಿ। ಸಹೇತಿ, ಸಹಯತಿ। ಸಹನಂ। ಭೂವಾದಿಗಣಿಕಸ್ಸ ಪನಸ್ಸ ‘‘ಸಹತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ।
ಗರಹ ವಿನಿನ್ದನೇ। ಗರಹೇತಿ, ಗರಹಯತಿ। ಗರಹಾ। ಭೂವಾದಿಗಣಿಕಸ್ಸ ಪನಸ್ಸ ‘‘ಗರಹತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ।
ಹಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಳಕಾರನ್ತಧಾತು
ತಳ ತಾಳನೇ। ತಾಳೇತಿ, ತಾಳಯತಿ। ಪತಾಳೇತಿ, ಪತಾಳಯತಿ। ತಾಳಂ। ತಾಳನ್ತಿ ಕಂಸತಾಳಾದಿ।
ತಳ ಆಘಾತೇ। ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ರೂಪಾನಿ।
ಖಳ ಭೇದೇ। ಖಳೇತಿ, ಖಳಯತಿ।
ಇಳ ಥವನೇ। ಇಳೇತಿ, ಇಳಯತಿ।
ಜುಳ ಪೇರಣೇ। ಜೋಳೇತಿ, ಜೋಳಯತಿ।
ಪೀಳ ಅವಗಾಹನೇ। ಪೀಳೇತಿ, ಪೀಳಯತಿ। ನಿಪ್ಪೀಳೇತಿ, ನಿಪ್ಪೀಳಯತಿ। ಪೀಳನಕೋ, ಪೀಳಿತೋ, ಪೀಳಾ, ಪೀಳನಂ, ನಿಪ್ಪೀಳನಕೋ।
ಲಳ ಉಪಸೇವಾಯಂ। ಲಾಳೇತಿ, ಲಾಳಯತಿ। ಉಪಲಾಳೇತಿ, ಉಪಲಾಳಯತಿ। ಭೂವಾದಿಗಣಟ್ಠಾಯ ಪನ ವಿಲಾಸನತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನಾಯ ಏತಿಸ್ಸಾ ‘‘ಲಳತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ।
ಸಿಳ ಸೇಳನೇ। ಸೇಳೇತಿ, ಸೇಳಯತಿ। ಸೇಳೇನ್ತೋ। ಏತ್ಥ ಸೇಳೇತೀತಿ ಸೇಳಿತಸದ್ದಂ ಕರೋತಿ।
ಅವಗ್ಗನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಚುರಾದೀ
ಸುತ್ತೇಸ್ವಞ್ಞೇಪಿ ಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ, ಗಣ್ಹವ್ಹೋ ಅತ್ಥಯುತ್ತಿತೋ॥
ಚುರಪಮುಖಗಣೋ ಮೇ ಸಾಸನತ್ಥಂ ಪವುತ್ತೋ,
ಸುಪಚುರಹಿತಕಾಮೋ ತಮ್ಪಿ ಸಿಕ್ಖೇಯ್ಯ ಧೀರೋ।
ಸುಪಚುರನಯಪಾಠೇ ಸತ್ಥುನೋ ತಞ್ಹಿ ಸಿಕ್ಖಂ,
ಪಿಯುಸಮಿವ ಮನುಞ್ಞಂ ಅತ್ಥಸಾರಂ ಲಭೇಥ॥
ಇತಿ ನವಙ್ಗೇ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ ಬ್ಯಪ್ಪಥಗತೀಸು ವಿಞ್ಞೂನಂ
ಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಾಯ ಕತೇ ಸದ್ದನೀತಿಪ್ಪಕರಣೇ
ಚುರಾದಿಗಣಪರಿದೀಪನೋ ಅಟ್ಠಾರಸಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।