೧೯. ಸಬ್ಬಗಣವಿನಿಚ್ಛಯ
ಇತೋ ಪರಂ ಪವಕ್ಖಾಮಿ, ಸಬ್ಬಗಣವಿನಿಚ್ಛಯಂ।
ಸೋತೂನಂ ಪಟುಭಾವತ್ಥಂ, ಪರಮೇ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ॥
ಪಚ್ಚಯಾದಿವಿಭಾಗೇಹಿ, ನಯೇಹಿ ವಿವಿಧೇಹಿ ತಂ।
ಸುಖಗ್ಗಾಹಾಯ ಸೋತೂನಂ, ಸುಣಾಥ ಮಮ ಭಾಸತೋ॥
ತತ್ಥ ಪಠಮೋ ಭೂವಾದಿಗಣೋ, ದುತಿಯೋ ರುಧಾದಿಗಣೋ, ತತಿಯೋ ದಿವಾದಿಗಣೋ, ಚತುತ್ಥೋ ಸ್ವಾದಿಗುಣೋ, ಪಞ್ಚಮೋ ಕಿಯಾದಿಗಣೋ, ಛಟ್ಠೋ ಗಹಾದಿಗಣೋ, ಸತ್ತಮೋ ತನಾದಿಗಣೋ, ಅಟ್ಠಮೋ ಚುರಾದಿಗಣೋ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಭಗವತೋ ಪಾವಚನೇ ಅಟ್ಠವಿಧಾ ಧಾತುಗಣಾ ಭವನ್ತಿ। ಏತೇಸು ವಿಕರಣಪಚ್ಚಯವಸೇನ –
ಭೂವಾದಿತೋ ಅಕಾರೋ ಚ, ಸಾನುಸಾರೋ ರುಧಾದಿತೋ।
ಅಕಾರೋ ಚೇವಿವಣ್ಣೋ ಚ, ಏಕಾರೋಕಾರಮೇವ ಚ॥
ಯಪಚ್ಚಯೋ ದಿವಾದಿಮ್ಹಾ, ಣು ಣಾ ಉಣಾ ಸುವಾದಿತೋ।
ಕ್ಯಾದಿತೋ ಪನ ನಾಯೇವ, ಪ್ಪಣ್ಹಾ ಪನ ಗಹಾದಿತೋ॥
ಓಯಿರಾ ತನಾದಿಮ್ಹಾ, ಣೇ ಣಯಾ ಚ ಚುರಾದಿತೋ।
ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ, ಪಚ್ಚಯಾ ದಸ ಪಞ್ಚ ಚ॥
ಹಿಯ್ಯತ್ತನೀ ಸತ್ತಮೀ ಚ, ವತ್ತಮಾನಾ ಚ ಪಞ್ಚಮೀ।
ಚತಸ್ಸೇತಾ ಪವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಧಾತುಕನಾಮಿಕಾ॥
ಏತೇಸು ವಿಸಯೇಸ್ವೇವ, ಅಕಾರೋ ಸುದ್ಧಕತ್ತರಿ।
ಅಞ್ಞತ್ರ ಖ ಛ ಸಾದೀಹಿ, ಸಹಾಪಿ ಚುಪಲಬ್ಭತಿ॥
‘‘ಭವತಿ ಹೋತಿ ಸಮ್ಭೋತಿ, ಜೇತಿ ಜಯತಿ ಕೀಯತಿ।
ಡೇತಿ ಯಾತಿ ಇತಿ ಏತಿ, ಅವತಿ ಕೋತಿ ಸಙ್ಕತಿ॥
ಭಿಕ್ಖತಿ ಪಿವತಿ ಪಾತಿ, ವದೇತಿ ವದತಿ’’ ಇತಿ।
ಭೂವಾದಿಧಾತುರೂಪಾನಿ, ಭವನ್ತೀತಿ ಪಕಾಸಯೇ॥
ರೂಪಂ ‘‘ರುನ್ಧತಿ ರುನ್ಧೀತಿ, ರುನ್ಧೇತಿ ಪುನ ರುನ್ಧಿತಿ।
ಸುಮ್ಭೋತಿ’’ಚ್ಚಾದೀರೂಪಾನಿ, ರುಧಾದೀನ್ತಿ ದೀಪಯೇ॥
‘‘ದಿಬ್ಬತಿ ಸಿಬ್ಬತಿ ಚೇವ, ಯುಜ್ಜತಿ ವಿಜ್ಜತಿ ತಥಾ।
ಘಾಯತಿ ಹಾಯತಿ’’ಚ್ಚಾದಿ, ರೂಪಮಾಹು ದಿವಾದಿನಂ॥
‘‘ಸುಣೋತಿ ಚ ಸುಣಾತಿ ಚ, ವುಣೋತಿ ಚ ವುಣಾತಿ ಚ।
ಪಾಪುಣಾತಿ ಹಿನೋತೀ’’ತಿ, ಆದಿರೂಪಂ ಸುವಾದಿನಂ॥
‘‘ಕಿನಾತಿ ಚ ಜಿನಾತಿ ಚ, ಧುನಾತಿ ಚ ಮುನಾತಿ ಚ।
ಅಸ್ನಾತಿ’’ಚ್ಚಾದಿರೂಪಞ್ಚ, ಕ್ಯಾದೀನನ್ತಿ ವಿಭಾವಯೇ॥
‘‘ಘೇಪ್ಪತಿ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಸಣ್ಹಞ್ಚ ಸಣ್ಹಕೋತಿ ಚ।
ಕಣ್ಹಂ ತಣ್ಹಾ ಚ ತಿಣ್ಹುಣ್ಹ’’-ಮಿಚ್ಚಾದಿ ಚ ಗಹಾದಿನಂ॥
‘‘ತನೋತಿ ಚ ಕರೋತಿ ಚ, ಕಯಿರತಿ ಸನೋತಿ ಚ।
ಸಕ್ಕೋತ’ಪ್ಪೋತಿ ಪಪ್ಪೋತಿ’’-ಚ್ಚಾದಿರೂಪಂ ತನಾದಿನಂ॥
‘‘ಚೋರೇತಿ ಚೋರಯನ್ತೇ ಚ, ಚಿನ್ತೇತಿ ಚಿನ್ತಯನ್ತಿ ಚ।
ಮನ್ತೇತಿ’’ಚ್ಚಾದಿಕಞ್ಚಾಪಿ, ರೂಪಮಾಹು ಚುರಾದಿನಂ॥
ವಿಕರಣವಸೇನೇವಂ, ರೂಪಭೇದೋ ಪಕಾಸಿತೋ।
ಧಾತೂನಂ ಧಾತುಭೇದಾದಿ-ಕುಸಲಸ್ಸ ಮತಾನುಗೋ॥
ಕಿರಿಯಾಯ
ದ್ವಿಧಾಪಿ ಚ ಪವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಸಕಮ್ಮಾಕಮ್ಮತೋ ಪನ॥
ತತ್ಥ ಸಕಮ್ಮಕಾ ನಾಮ, ಗಮಿಭಕ್ಖಾದಯಾ ಸಿಯುಂ।
ಠಾಸಾದಯೋ ಅಕಮ್ಮಾ ಚ, ಉಪಸಗ್ಗಂ ವಿನಾ ವದೇ।
ಸಕಮ್ಮಕಕಮ್ಮಭೂತೋ, ದಿವು ಇಚ್ಚಾದಯೋ ಪುನ।
ಗಹೇತ್ವಾನ ತಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಞ್ಚಾಪಿ ವಿಭಾವಯೇ॥
ಸಕಮ್ಮಕೇ ದ್ವಿಧಾ ಭಿತ್ವಾ, ಏಕಕಮ್ಮದ್ವಿಕಮ್ಮತೋ।
ಅಕಮ್ಮಕೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ತೇ, ತಿವಿಧಾಪಿ ಭವನ್ತಿ ಹಿ॥
ಅಕಮ್ಮಕಾ ರುತಾಯೇವ, ಏಕಕಮ್ಮಾ ಗಮಾದಯೋ।
ಹೋನ್ತಿ ದ್ವಿಕಮ್ಮಕಾ ನಾಮ, ದುಹಿಕರವಹಾದಯೋ॥
ಸಕಮ್ಮಾಕಮ್ಮಕತ್ತಮ್ಹಿ, ಧಾತೂನಮುಪಸಗ್ಗತೋ।
ನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ ಸೋ ತಸ್ಮಾ, ನ ಮಯಾ ಏತ್ಥ ವುಚ್ಚತಿ॥
ಏಕಟ್ಠಾನಾ ಗಮಿಚ್ಚಾದೀ, ದ್ವಿಟ್ಠಾನಾ ಭೂಪಚಾದಯೋ।
ತಿಟ್ಠಾನಾ ಸ್ವಾದಯೋ ಏವಂ, ಠಾನತೋಪಿ ತಿಧಾ ಮತಾ॥
ಗುಪಾದಯೋ ನಿಯೋಗೇನ, ಆಖ್ಯಾತತ್ತೇ ಸವುದ್ಧಿಕಾ।
ವಚ ತುರಾದಯೋ ನ ಹಿ, ವುದ್ಧಿಕಾ ಕಾರಿತಂ ವಿನಾ।
ಖಿ ಜಿ ಇಚ್ಚಾದಯೋ ಧಾತೂ, ಸವುದ್ಧಾವುದ್ಧಿಕಾ ಮತಾ।
ಇತಿ ವುದ್ಧಿವಸೇನಾಪಿ, ತಿವಿಧೋ ಧಾತುಸಙ್ಗಹೋ॥
ಅಲುತ್ತವಿಕರಣಾ ಚ, ಲುತ್ತವಿಕರಣಾ ತಥಾ।
ಲುತ್ತಾಲುತ್ತವಿಕರಣಾ, ಏವಮ್ಪಿ ತಿವಿಧಾ ಸಿಯುಂ॥
ತತ್ರಾಲುತ್ತವಿಕರಣಾ, ಗಮಿ ರುಧಿ ದಿವಾದಯೋ।
ಪಾ ಭಾದಯೋ ಜಿನಿಚ್ಚಾದೀ, ಕಮತೋ ಇತರೇ ಸಿಯುಂ॥
ಸುದ್ಧಸ್ಸರಾ ಏಕಸ್ಸರಾ, ತಥಾನೇಕಸ್ಸರಾತಿ ಚ।
ತಿಧಾ ಭವನ್ತಿ ಯುಯಾತಾ-ಪಾಭಾಲಾದೀ ಕರಾದಯೋ॥
ಚತುಧಾದಿನಯೋ ಚಾಪಿ, ಲಬ್ಭಮಾನವಸೇನ ಚ।
ಗಹೇತಬ್ಬೋ ನಯಞ್ಞೂಹಿ, ಯಥಾವುತ್ತಾನುಸಾರತೋ॥
ಪುನ
ಆಇವಣ್ಣಉವಣ್ಣನ್ತ-ಏಓನ್ತವಸಾ ಮತಾ॥
ಅವಣ್ಣಿವಣ್ಣುವಣ್ಣನ್ತೇ-ಕಾರನ್ತಾನಂ ವಸೇನ ವೇ।
ಅನೇಕಸ್ಸರಧಾತೂ ಚ, ಸತ್ತಧಾವ ಪಕಿತ್ತಿತಾ॥
ಏವಂ ಪನ್ನರಸಧಾಪಿ, ಧಾತೂನಮಿಧ ಸಙ್ಗಹೋ।
ತಪ್ಪಭೇದಂ ಪಕಾಸೇಯ್ಯುಂ, ಇಉಇಚ್ಚಾದಿನಾ ವಿದೂ॥
ತತ್ರ ‘‘ಇಗತಿಯಂ, ಇ ಅಜ್ಝಯನೇ, ಉ ಸದ್ದೇ’’ ಇಚ್ಚೇತೇ ಸುದ್ಧಸ್ಸರಾ ಧಾತವೋ। ಯಾ ರಾ ಲಾ ಇಚ್ಚಾದಯೋ ಏಕಸ್ಸರಾ ಆಕಾರನ್ತಾ। ಖಿಜಿನಿಇಚ್ಚಾದಯೋ ಏಕಸ್ಸರಾ ಇಕಾರನ್ತಾ। ಪೀಇಚ್ಚಾದಯೋ ಏಕಸ್ಸರಾ ಈಕಾರನ್ತಾ। ಖು ದು ಕು ಇಚ್ಚಾದಯೋ ಏಕಸ್ಸರಾ ಉಕಾರನ್ತಾ, ಭೂ ಹೂ ಇಚ್ಚಾದಯೋ ಏಕಸ್ಸರಾ ಊಕಾರನ್ತಾ। ಖೇ ಜೇ ಸೇ ಇಚ್ಚಾದಯೋ ಏಕಸ್ಸರಾ ಏಕಾರನ್ತಾ। ಸೋ ಇಚ್ಚಾದಯೋ ಏಕಸ್ಸರಾ ಓಕಾರನ್ತಾ।
ಕರ ಪಚ ಸಙ್ಗಾಮ ಇಚ್ಚಾದಯೋ ಅನೇಕಸ್ಸರಾ ಅಕಾರನ್ತಾ, ಓಮಾಇಚ್ಚಾದಯೋ ಅನೇಕಸ್ಸರಾ ಆಕಾರನ್ತಾ, ಸಕಿ ಇಚ್ಚಾದಯೋ ಅನೇಕಸ್ಸರಾ ಇಕಾರನ್ತಾ। ಚಕ್ಖೀ ಇಚ್ಚಾದಯೋ ಅನೇಕಸ್ಸರಾ ಈಕಾರನ್ತಾ। ಅನ್ಧುಇಚ್ಚಾದಯೋ ಅನೇಕಸ್ಸರಾ ಉಕಾರನ್ತಾ। ಕಕ್ಖೂ ಇಚ್ಚಾದಯೋ ಅನೇಕಸ್ಸರಾ ಊಕಾರನ್ತಾ। ಗಿಲೇ ಮಿಲೇ ಇಚ್ಚಾದಯೋ ಅನೇಕಸ್ಸರಾ ಏಕಾರನ್ತಾತಿ ಏವಂ ಪನ್ನರಸವಿಧೇನ ಧಾತುಸಙ್ಗಹೋ।
ಅಥ ತೇತ್ತಿಂಸವಿಧೇನಪಿ ಧಾತುಸಙ್ಗಹೋ ಭವತಿ। ಕಥಂ?
ಧಾತೂ ಸುದ್ಧಸ್ಸರಾ ಚೇವ, ಪುನ ಚೇಕಸ್ಸರಾಪಿ ಚ।
ಕಕಾರನ್ತಾ ಖಕಾರನ್ತಾ, ಗನ್ತಾ ಘನ್ತಾ ಚ ಧಾತವೋ॥
ಚಕಾರನ್ತಾ ಛಕಾರನ್ತಾ, ಜನ್ತಾ ಝನ್ತಾ ಚ ಞನ್ತಕಾ।
ಟಕಾರನ್ತಾ ಠಕಾರನ್ತಾ, ಡನ್ತಾ ಢನ್ತಾ ಚ ಣನ್ತಕಾ॥
ತನ್ತಾ ಚೇವ ತಥಾ ಥನ್ತಾ, ದನ್ತಾ ಧನ್ತಾ ಚ ನನ್ತಕಾ।
ಪನ್ತಾ ಫನ್ತಾ ಬಕಾರನ್ತಾ, ಭನ್ತಾ ಮನ್ತಾ ಚ ಯನ್ತಕಾ॥
ರನ್ತಾ ಲನ್ತಾ ವಕಾರನ್ತಾ, ಸನ್ತಾ ಹನ್ತಾ ಚ ಳನ್ತಕಾ।
ಇತಿ ತೇತ್ತಿಂಸಧಾ ಞೇಯ್ಯೋ, ಧಾತೂನಮಿಧ ಸಙ್ಗಹೋ॥
ಮತೇ ಸತ್ಥುಸ್ಸ ಢಣಳಾ, ಪದಾದಿಮ್ಹಿ ನ ದಿಸ್ಸರೇ।
ತೇನೇಕಸ್ಸರಧಾತೂಸು, ಢಣಳಾ ನ ಕಥೀಯರೇ॥
ಇಕಾರನ್ತತಿಕಾರನ್ತ-ವಸೇನ ತು ಯಥಾರಹಂ।
ನಾಮಂ ಸಮ್ಭೋತಿ ಧಾತೂನಂ, ಇತಿಪ್ಪಚ್ಚಯಯೋಗತೋ॥
ಪಚಿಭಿಕ್ಖಿಛಿದಿಖಾದಿ, ಕರೋತಿ ಭವತಿ ಗಮಿ।
ಗತಿಗಚ್ಛತಿಹೋತೀತಿ, ಆದಿವೋಹಾರಮುದ್ಧರೇ॥
ಏವಂ ತೇತ್ತಿಂಸಭೇದೇಹಿ ಗಹಿತೇಸು ನಿಖಿಲೇಸು ಧಾತೂಸು –
ಸಹಹಿಂಸಈಹವಸಾ, ಸೀಹಸದ್ದಗತಿಂ ವದೇ।
ಸಹನತೋ ಹನನತೋ, ಸೀಹೋತಿ ಹಿ ಗರೂ ವದುಂ॥
ತಥಾ ಹಿ ಸೀಹೋ ವಾತಾತಪಾದಿಪರಿಸ್ಸಯಮ್ಪಿ ಸಹತಿ, ‘‘ಕಿಂ ಮೇ ಬಹೂಹಿ ಘಾಟಿತೇಹೀ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಗೋಚರತ್ಥಾಯ ಖುದ್ದಕೇ ಪಾಣೇ ಅಗಣ್ಹನ್ತೋ, ‘‘ಮಾಹಂ ಖುದ್ದಕೇ ಪಾಣೇ ವಿಸಮಗತೇ ಸಙ್ಘಾತಂ ಆಪಾದೇಸೀ’’ತಿ ಅನುದ್ದಯವಸೇನ ಸಹಿತಬ್ಬೇ ಖುದ್ದಕಸತ್ತೇಪಿ ಸಹತಿ। ಹಿಂಸಿತಬ್ಬೇ ಪನ ಕಾಯೂಪಪನ್ನೇ ಸೂಕರಮಹಿಂಸಾದಯೋ ಸತ್ತೇ ಹಿಂಸತಿ, ತಸ್ಮಾಪಿ ‘‘ಸೀಹೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯಥಾ ಪನ ಕನ್ತನಟ್ಠೇನ ಆದಿಅನ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸತೋ ತಕ್ಕಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಹಿಂಸನಟ್ಠೇನಪಿ ಸೀಹೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಥ ವಾ ಸಬ್ಬಿರಿಯಾಪಥೇಸು ದಳ್ಹವೀರಿಯತ್ತಾ ಸುಟ್ಠು ಈಹತೀತಿ ಸೀಹೋ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ –
‘‘ಯಥಾ ಸೀಹೋ ಮಿಗರಾಜಾ, ನಿಸಜ್ಜಟ್ಠಾನಚಙ್ಕಮೇ।
ಅಲೀನವೀರಿಯೋ ಹೋತಿ, ಪಗ್ಗಹಿತಮನೋ ಸದಾ’’ತಿ॥
ಅಪರೋ ನಯೋ –
ಸಹನಾ ಚ ಹಿಂಸನಾ ಚ, ತಥಾ ಸೀಘಜವತ್ತತೋ।
ಸೀಹೋ ಇಚ್ಚಪಿ ಭಾಸೇಯ್ಯ, ಸಕ್ಯಸೀಹಸ್ಸ ಸಾಸನೇ॥
ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಸುತ್ತನಿಪಾತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಹರಾ ಚ ಹನನಾ ಚ ಸೀಘಜವತ್ತಾ ಚ ಸೀಹೋ’’ತಿ।
ಇದಾನಿ ತದತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ವುಚ್ಚತೇ, ಸೀಹಸದ್ದೋ ‘‘ಸೀಹೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ಮಿಗರಾಜಾ’’ತಿಆದೀಸು ಮಿಗರಾಜೇ ಆಗತೋ। ‘‘ಅಥ ಖೋ ಸೀಹೋ ಸೇನಾಪತಿ ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮೀ’’ತಿಆದೀಸು ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ। ‘‘ಸೀಹೋತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಥಾಗತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು ತಥಾಗತೇ। ತತ್ಥ ತಥಾಗತೇ ಸದಿಸಕಪ್ಪನಾಯ ಆಗತೋ।
ಏತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –
ಸೀಹೇ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಞ್ಚಾಪಿ, ಬುದ್ಧೇ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೇ।
ಇಮೇಸು ತೀಸು ಅತ್ಥೇಸು, ಸೀಹಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ॥
ರೂಪಿರುಪ್ಪತಿಧಾತೂಹಿ, ರೂಪಸದ್ದಗತಿಂ ವದೇ।
‘‘ರೂಪಯತಿ ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿ, ವತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಚನದ್ವಯಂ॥
ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಗರೂಹಿ ‘‘ರೂಪಯತೀತಿ ರೂಪಂ, ವಣ್ಣವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನಂ ಹದಯಙ್ಗತಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ರೂಪನ್ತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ರೂಪಂ? ರುಪ್ಪನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ। ಭಗವತಾ ಪನೇತಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಿಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖವೇ ರೂಪಂ ವದೇಥ, ರುಪ್ಪತೀತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ತಸ್ಮಾ ರೂಪನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಕೇನ ರುಪ್ಪತಿ, ಸೀತೇನಪಿ ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿ ವಿತ್ಥಾರೋ। ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ ಪನಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋವ।
ಪಸವತೇಮನತ್ಥೇನ, ಧಾತುನಾ ಉದಿನಾ ಪನ।
ಸಮುದ್ದಸದ್ದನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ, ವದೇಯ್ಯ ಮತಿಮಾ ನರೋ॥
ಏತ್ಥ ಸಮುದ್ದೋತಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಅಚ್ಛರಿಯಬ್ಭುತಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಸಮುದ್ದತಿ ಅತ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ಮಚ್ಛಮಕರಾದೀನಂ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ ಪಸವತಿ ಜನೇತೀತಿ ಸಮುದ್ದೋ। ಅಯಮಸ್ಮಾಕಂ ಖನ್ತಿ। ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ಪನ ‘‘ಸಮುದ್ದನಟ್ಠೇನ ಸಮುದ್ದೋ, ಕಿಲೇದನಟ್ಠೇನ ತೇನಮನಟ್ಠೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ಮಿಲಿನ್ದಪಞ್ಹೇ ಪನ ಆಯಸ್ಮಾ ನಾಗಸೇನೋ ‘‘ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನ ಸಮುದ್ದೋ ಸಮುದ್ದೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಆಪಂ ಉದಕಂ ಸಮುದ್ದೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಮಿಲಿನ್ದೇನ ರಞ್ಞಾ ಪುಟ್ಠೋ ಆಹ ‘‘ಯತ್ತಕಂ ಮಹಾರಾಜ ಉದಕಂ, ತತ್ತಕಂ ಲೋಣಂ, ಯತ್ತಕಂ ಲೋಣಂ, ತತ್ತಕಂ ಉದಕಂ, ಉದಕಸಮತ್ತಾ ಸಮುದ್ದೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ। ತದಾ ರಞ್ಞಾ ಮಿಲಿನ್ದೇನ ‘‘ಕಲ್ಲೋಸಿ ಭನ್ತೇ ನಾಗಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಸಮಂ ಉದಕೇನ ಲೋಣಂ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಮುದ್ದೋತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ‘‘ನೀಲೋದ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ತತ್ಥ ಭದನ್ತನಾಗಸೇನಮತಞ್ಚ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಮತಞ್ಚ ಪಕತಿಸಮುದ್ದಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾನಂ ಮತಮ್ಪಿ ‘‘ತಣ್ಹಾಸಮುದ್ದೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸಮುದ್ದೋಪೇಸೋ’’ತಿ ಚ ಆಗತಾನಿ ಸಮುದ್ದಸರಿಕ್ಖಕಾನಿ ಚ ತಣ್ಹಾಚಕ್ಖುಸೋತಾದೀನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಖಾದಧಾತುವಸಾ ಚಾಪಿ, ಖನುಧಾತುವಸೇನ ವಾ।
ಖನಿತೋ ವಾಪಿ ಧಾತುಮ್ಹಾ, ಧಾತೋ ಖಂಪುಬ್ಬತೋಪಿ ವಾ।
ಖನ್ಧಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ, ಸದ್ದಕ್ಖನ್ಧವಿದೂ ವದೇ॥
ತತ್ಥ ‘‘ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾಪಿ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಯಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಧಮ್ಮೋಯೇವ ಸಮಾನೋ ಜಾತಿಜರಾಬ್ಯಾಧಿಮರಣದುಕ್ಖಾದೀಹಿ ಅನೇಕೇಹಿ ದುಕ್ಖೇಹಿ ಖಜ್ಜತಿ ಖಾದಿಯತೀತಿ ಖನ್ಧೋ, ತೇಹೇವ ದುಕ್ಖೇಹಿ ಖಞ್ಞತಿ ಅವದಾರಿಯತೀತಿಪಿ ಖನ್ಧೋ, ಖನಿಯತಿ ಪರಿಖಞ್ಞತೀತಿಪಿ ಖನ್ಧೋ, ಅತ್ತೇನ ವಾ ಅತ್ತನಿಯೇನ ವಾ ತುಚ್ಛತ್ತಾ ಖಂ ಸುಞ್ಞಾಕಾರಂ ಧಾರೇತೀತಿಪಿ ಖನ್ಧೋ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿ। ಅತ್ಥುದ್ಧಾರತೋ ಪನ –
ಖನ್ಧಸದ್ದೋ
ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಚೇವ ಅಂಸೇ ಚ, ವತ್ತತೀತಿ ವಿಭಾವಯೇ॥
ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಂ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯಂ – ಖನ್ಧಸದ್ದೋ ಸಮ್ಬಹುಲೇಸು ಠಾನೇಸು ನಿಪತತಿ ರಾಸಿಮ್ಹಿ ಗುಣೇ ಪಣ್ಣತ್ತಿಯಂ ರೂಳ್ಹಿಯನ್ತಿ। ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ನ ಸುಕರಂ ಉದಕಸ್ಸ ಪಮಾಣಂ ಗಹೇತುಂ ‘‘ಏತ್ತಕಾನಿ ಉದಕಾಳ್ಹಕಾನೀ’ತಿ ವಾ ‘ಏತ್ತಕಾನಿ ಉದಕಾಳ್ಹಕಸತಾನೀ’ತಿ ವಾ ‘ಏತ್ತಕಾನಿ ಉದಕಾಳ್ಹಕಸಹಸ್ಸಾನೀ’ತಿ ವಾ ‘ಏತ್ತಕಾನಿ ಉದಕಾಳ್ಹಕಸತಸಹಸ್ಸಾನೀ’ತಿ ವಾ, ಅಥ ಖೋ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೋ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ ಮಹಾಉದಕಕ್ಖನ್ಧೋತ್ವೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಹಿ ರಾಸಿತೋ ಖನ್ಧೋ ನಾಮ। ನ ಹಿ ಪರಿತ್ತಕಂ ಉದಕಂ ಉದಕಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಬಹುಕಮೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾ ನ ಪರಿತ್ತಕಂ ರಜೋ ರಜಕ್ಖನ್ಧೋ, ನ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಾ ಗಾವೋ ಗವಕ್ಖನ್ಧೋ, ನ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಬಲಂ ಬಲಕ್ಖನ್ಧೋ, ನ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ ಪುಞ್ಞಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಬಹುಕಮೇವ ಹಿ ರಜೋ ರಜಕ್ಖನ್ಧೋ, ಬಹುಕಾ ಚ ಗವಾದಯೋ ಗವಕ್ಖನ್ಧೋ, ಬಲಕ್ಖನ್ಧೋ, ಪುಞ್ಞಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ‘‘ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಗುಣತೋ ಖನ್ಧೋ ನಾಮ। ‘‘ಅದ್ದಸಾ ಖಾ ಭಗವಾ ಮಹನ್ತಂ ದಾರುಕ್ಖನ್ಧಂ ಗಙ್ಗಾಯ ನದಿಯಾ ಸೋತೇನ ವುಯ್ಹಮಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಣ್ಣತ್ತಿತೋ ಖನ್ಧೋ ನಾಮ। ‘‘ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಮನೋ ಮಾನಸಂ…ಪೇ॰… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಸು ರೂಳ್ಹೀತೋ ಖನ್ಧೋ ನಾಮ। ಸ್ವಾಯಮಿಧ ರಾಸಿತೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ಅಯಞ್ಹಿ ಖನ್ಧಟ್ಠೋ ನಾಮ ಪಿಣ್ಡಟ್ಠೋ ಪೂಗಟ್ಠೋ ಘಟಟ್ಠೋ ರಾಸಟ್ಠೋ, ತಸ್ಮಾ ರಾಸಿಲಕ್ಖಣಾ ಖನ್ಧಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕೋಟ್ಠಾಸಟ್ಠಾತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ಲೋಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಇಣಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಚೋದಿಯಮಾನಾ ‘‘ದ್ವೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ದಸ್ಸಾಮ, ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ದಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ರೂಪರಾಸಿ ರೂಪಕೋಟ್ಠಾಸೋ, ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ವೇದನಾರಾಸಿ ವೇದನಾಕೋಟ್ಠಾಸೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ಖನ್ಧೇ ಭಾರಂ। ಖನ್ಧತೋ ಓತಾರೇತಿ, ಮಹಾಹನುಸಭಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಅಂಸೋ ‘‘ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಆಪುಬ್ಬಯತತೋ ಚಾಪಿ, ಆಯೂಪಪದತೋ ಪುನ।
ತನುತೋ ತನಿತೋ ವಾಪಿ, ಆಯತನರವೋ ಗತೋ॥
ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ – ಆಯತನತೋ, ಆಯಾನಂ ವಾ ತನನತೋ, ಆಯತಸ್ಸ ಚ ನಯನತೋ ಆಯತನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಚಕ್ಖು ರೂಪಾದೀಸು ಹಿ ತಂತಂದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಸೇನ ಸೇನ ಅನುಭವನಾದಿಕಿಚ್ಚೇನ ಆಯತನ್ತಿ ಉಟ್ಠಹನ್ತಿ ಘಟನ್ತಿ ವಾಯಮನ್ತೀತಿ ವಾ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತೇ ಚ ಪನ ಆಯಭೂತೇ ಧಮ್ಮೇ ಏತಾನಿ ತನನ್ತಿ ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇದಞ್ಚ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಪವತ್ತಂ ಅತೀವ ಆಯತಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಯಾವ ನ ನಿವತ್ತತಿ, ತಾವ ನಯನ್ತಿ, ಪವತ್ತಯನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಆಯತನತೋ, ಆಯಾನಂ ವಾ ತನನತೋ, ಆಯತಸ್ಸ ಚ ನಯನತೋ ಆಯತನನ್ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
ಅಪಿಚ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಕರಟ್ಠೇನ ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸಟ್ಠೇನ ಕಾರಣಟ್ಠೇನ ಆಯತನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಲೋಕೇ ಇಸ್ಸರಾಯತನಂ ವಾಸುದೇವಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಂ ಆಯತನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಸುವಣ್ಣಾಯತನಂ ರಜತಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಆಕರೋ, ಸಾಸನೇ ಪನ ‘‘ಮನೋರಮೇ ಆಯತನೇ, ಸೇವನ್ತಿ ನಂ ವಿಹಙ್ಗಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನಂ
ಚಕ್ಖುಆದೀಸು ಚಾಪಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ನಿವಸನ್ತಿ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯಾತಿ ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಚ ನೇಸಂ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಂ। ಚಕ್ಖಾದೀಸು ತೇ ಆಕಿಣ್ಣಾ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ತದಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಚಾತಿ ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಚ ನೇಸಂ ಆಕರೋ। ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಚ ನೇಸಂ ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಸಮೋಸರಣತೋ। ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಚ ನೇಸಂ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸೋ ತನ್ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ತತ್ಥೇವ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ, ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಚ ನೇಸಂ ಕಾರಣಂ ತೇಸಂ ಅಭಾವೇ ಅಭಾವತೋ। ಇತಿ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಆಕರಟ್ಠೇನ ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಸಞ್ಜಾತಿದೇಸಟ್ಠೇನ ಕಾರಣಟ್ಠೇನಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ಆಯತನನ್ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ಚಕ್ಖು ಚ ತಂ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ…ಪೇ॰… ಧಮ್ಮಾ ಚ ತೇ ಆಯತನಞ್ಚಾತಿ ಧಮ್ಮಾಯತನನ್ತಿ ಏವಂ ತಾವೇತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ। ಇಚ್ಚೇವಂ –
ನಿವಾಸೋ ಆಕರೋ ಚೇವ, ಜಾತಿದೇಸೋ ಚ ಕಾರಣಂ।
ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನಞ್ಚ, ವುಚ್ಚತಾ’ಯತನಂ ಇತಿ।
ವಿದಿವಿದೇಹಿ ಧಾತೂಹಿ, ಅಕಾರಪುಬ್ಬಕೇಹಿ ವಾ।
ಅನ್ತವಿರಹಿತಸದ್ದೂ-ಪಪದೇನ ಜುನಾಪಿ ವಾ॥
ಅವಿಜ್ಜಾಸದ್ದನಿಪ್ಫತ್ತಿ, ದೀಪೇತಬ್ಬಾ ಸುಧೀಮತಾ॥
ಏತ್ಥ ಪೂರೇತುಂ ಅಯುತ್ತಟ್ಠೇನ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿ ಅವಿನ್ದಿಯಂ ನಾಮ, ಅಲದ್ಧಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಂ ಅವಿನ್ದಿಯಂ ವಿನ್ದತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ, ತಬ್ಬಿಪರೀತತೋ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದಿ ವಿನ್ದಿಯಂ ನಾಮ, ತಂ ವಿನ್ದಿಯಂ ನ ವಿನ್ದತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ। ಖನ್ಧಾನಂ ರಾಸಟ್ಠಂ, ಆಯತನಾನಂ ಆಯತನಟ್ಠಂ, ಧಾತೂನಂ ಸುಞ್ಞಟ್ಠಂ, ಸಚ್ಚಾನಂ ತಥಟ್ಠಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠಂ ಅವಿದಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ। ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಪೀಳನಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಅತ್ಥಂ ಅವಿದಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಅನ್ತವಿರಹಿತೇ ಸಂಸಾರೇ ಸಬ್ಬಭವಯೋನಿಗತಿವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಸತ್ತಾವಾಸೇಸು ಸತ್ತೇ ಜವಾಪೇತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದೀಸು ಜವತಿ, ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸುಪಿ ಖನ್ಧಾದೀಸು ನ ಜವತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ।
ಯಂ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅಪಿಚ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಛಾದನತೋಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏತಂ ನ ಸದ್ದತ್ಥತೋ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಛಾದನಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಟೀಕಾಯಂ ಇದಂ ವುತ್ತಂ –
‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಭಾವತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಅಪಿಚಾ’ತಿಆದಿಮಾಹ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾನಿ ‘ಇದಂ ವತ್ತು, ಇದಮಾರಮ್ಮಣ’ನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಞಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ತಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ ವುತ್ತಾ, ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಸಭಾವಚ್ಛಾದನತೋ ಏವ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಭಾವಸ್ಸ, ಜರಾಮರಣಾದೀನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಭಾವಸ್ಸ ಚ ಛಾದನತೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಛಾದನಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ। ತತ್ಥ ದುಗ್ಗತಿಗಾಮಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ‘ಅವಿನ್ದಿಯಂ ವಿನ್ದತೀ’ತಿ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ ವಿನ್ದನೀಯಸ್ಸ ನ ಹೋತೀತಿ ‘ವಿನ್ದಿಯಂ ನ ವಿನ್ದತೀ’ತಿ ಚ, ಅತ್ತನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಪವತ್ತಾಪನಂ ಉಪ್ಪಾದನಂ ಆಯತನಂ, ಸಮ್ಮೋಹಭಾವೇನೇವ ಅನಭಿಸಮಯಭೂತತ್ತಾ ‘ಅವಿದಿತಂ ಅಞ್ಞಾತಂ ಕರೋತಿ, ಅನ್ತವಿರಹಿತೇ ಜವಾಪೇತೀ’ತಿ ವಣ್ಣಾಗಮವಿಪರಿಯಾಯವಿಕಾರವಿನಾಸಧಾತುಅತ್ಥವಿಸೇಸಯೋಗೇಹಿ ಪಞ್ಚವಿಧಸ್ಸ ನಿರುತ್ತಿಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ವಸೇನ ತೀಸುಪಿ ಪದೇಸು ಅಕಾರವಿಕಾರಜಕಾರೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಣ್ಣಾನಂ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ಜಕಾರಸ್ಸ ಚ ದುತಿಯಸ್ಸ ಆಗಮಂ ಕತ್ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ।
ಅರಹಧಾತುತೋ ಅರಹಂಸದ್ದಸಣ್ಠಿತಿ।
ಅರಾರೂಪಪದಹನ-ಧಾತುತೋ ವಾಥವಾ ಪನ॥
ರಹತೋ ರಹಿತೋ ಚಾಪಿ, ಅಕಾರಪುಬ್ಬತೋ ಇಧ।
ವುಚ್ಚತೇ ಅಸ್ಸ ನಿಪ್ಫತ್ತಿ, ಆರಕಾದಿರವಸ್ಸಿತಾ॥
ತಥಾ ಹಿ ಅರಹನ್ತಿ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಚೀವರಾದಿಪಚ್ಚಯೇ ಅರಹತಿ ಪೂಜಾವಿಸೇಸಞ್ಚಾತಿ ಅರಹಂ। ವುತ್ತಞ್ಚ –
‘‘ಪೂಜಾವಿಸೇಸಂ ಸಹ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ,
ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಅರಹತಿ ಲೋಕನಾಥೋ।
ಅತ್ಥಾನುರೂಪಂ ಅರಹನ್ತಿ ಲೋಕೇ,
ತಸ್ಮಾ ಜಿನೋ ಅರಹತಿ ನಾಮಮೇತ’’ನ್ತಿ॥
ತಥಾ ಸೋ ಕಿಲೇಸಾರಯೋ ಮಗ್ಗೇನ ಹನೀತಿ ಅರಹಂ। ವುತ್ತಞ್ಚ –
‘‘ಯಸ್ಮಾ ರಾಗಾದಿಸಙ್ಖಾತಾ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅರಯೋ ಹತಾ।
ಪಞ್ಞಾಸತ್ಥೇನ ನಾಥೇನ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಅರಹಂ ಮತೋ’’ತಿ॥
ಯಞ್ಚೇತಂ ಅವಿಜ್ಜಾಭವತಣ್ಹಾಮಯನಾಭಿಂ ಪುಞ್ಞಾದಿಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾರಂ ಜರಾಮರಣನೇಮಿಂ ಆಸವಸಮುದಯಮಯೇನ ಅಕ್ಖೇನ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ವಿಭವರಥೇ ಸಮಾಯೋಜಿತಂ ಅನಾದಿಕಾಲಪ್ಪವತ್ತಂ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಂ, ತಸ್ಸ ಸೋ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ವೀರಿಯಪಾದೇಹಿ ಸೀಲಪಥವಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಸದ್ಧಾಹತ್ಥೇನ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಕರಂ ಞಾಣಪರಸುಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇ ಅರೇ ಹನೀತಿಪಿ ಅರಹಂ। ವುತ್ತಞ್ಚ –
‘‘ಅರಾ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಸ್ಸ, ಹತಾ ಞಾಣಾಸಿನಾ ಯತೋ।
ಲೋಕನಾಥೇನ ತೇನೇಸ, ಅರಹನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ॥
ತಥಾ ಅತ್ತಹಿತಂ ಪರಹಿತಞ್ಚ ಪರಿಪೂರೇತುಂ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೇಹಿ ಸಾಧೂಹಿ ದೂರತೋ ರಹಿತಬ್ಬಾ ಪರಿಚ್ಚಜಿತಬ್ಬಾ ಪರಿಹಾತಬ್ಬಾತಿ ರಹಾ, ರಾಗಾದಯೋ ಪಾಪಧಮ್ಮಾ, ನ ಸನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ರಹಾತಿ ಅರಹಂ। ‘‘ಅರಹೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಓಕಾರಸ್ಸ ಸಾನುಸಾರಂ ಅಕಾರಾದೇಸಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅರಹಂ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಆಹ ಚ –
‘‘ಪಾಪಧಮ್ಮಾ ರಹಾ ನಾಮ, ಸಾಧೂಹಿ ರಹಿತಬ್ಬತೋ।
ತೇಸಂ ಸುಟ್ಠು ಪಹೀನತ್ತಾ, ಭಗವಾ ಅರಹಂ ಮತೋ’’ತಿ॥
ಅಥ ವಾ ಖೀಣಾಸವೇಹಿ ಸೇಕ್ಖೇಹಿ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನೇಹಿ ಚ ನ ರಹಿತಬ್ಬೋ ನ ಪರಿಚ್ಚಜಿತಬ್ಬೋ, ತೇ ಚ ಭಗವಾತಿ ಅರಹಂ। ಆಹ ಚ –
‘‘ಯೇ ಚ ಸಚ್ಛಿಕತಧಮ್ಮಾ,
ಅರಿಯಾ ಸುದ್ಧಗೋಚರಾ।
ನ ತೇಹಿ ರಹಿತೋ ಹೋತಿ,
ನಾಥೋ ತೇನಾ’ರಹಂ ಮತೋ’’ತಿ॥
ರಹೋತಿ ಚ ಗಮನಂ ವುಚ್ಚತಿ, ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ರಹೋ ಗಮನಂ ಗತೀಸು ಪಚ್ಚಾಜಾತೀತಿ ಅರಹಂ। ಆಹ ಚ –
‘‘ರಹೋ ವಾ ಗಮನಂ ಯಸ್ಸ, ಸಂಸಾರೇ ನತ್ಥಿ ಸಬ್ಬಸೋ।
ಪಹೀನಜಾತಿಮರಣೋ, ಅರಹಂ ಸುಗತೋ ಮತೋ’’ತಿ॥
ಪಾಸಂಸತ್ತಾ ವಾ ಭಗವಾ ಅರಹಂ। ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ಹಿ ಪಸಂಸಾಯಂ ಅರಹಸದಂ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ಪಾಸಂಸಭಾವೋ ಚ ಭಗವತೋ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೋ ಯಥಾಭುಚ್ಚಗುಣಾಧಿಗತೋ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೋ। ಇತಿ ಪಾಸಂಸತ್ತಾಪಿ ಭಗವಾ ಅರಹಂ। ಆಹ ಚ –
‘‘ಗುಣೇಹಿ ಸದಿಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯಸ್ಮಾ ಲೋಕೇ ಸದೇವಕೇ।
ತಸ್ಮಾ ಪಾಸಂಸಿಯತ್ತಾಪಿ, ಅರಹಂ ದ್ವಿಪದುತ್ತಮೋ’’ತಿ॥
ಇಮಾನಿ ‘‘ಅರಹ ಪೂಜಾಯಂ, ಹನ ಹಿಂಸಾಯಂ, ರಹ ಚಾಗೇ, ರಹಿ ಗತಿಯ’’ನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ಧಾತೂನಂ ವಸೇನ ಇಧ ವುತ್ತಾನಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಆರಕತ್ತಾ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿ ಚ ಪಾಪಕರಣೇ ರಹಾಭಾವಾ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿ ಚ ಅಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಆರಕಾ ದೂರೇತಿ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿ ಚ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಆರಕಾ ಆಸನ್ನೇತಿ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿ ಚ। ನಿಬ್ಬಚನಾನಿ ಪನ ಧಾತುಸದ್ದನಿಸ್ಸಿತಾನಿ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಧ ನ ಗಹಿತಾನಿ। ಪಸಂಸಾ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಪೂಜಾ ಏವಾತಿ ‘‘ಅರಹ ಪೂಜಾಯ’’ನ್ತಿ ಧಾತುಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಭವಿತುಂ ಯುತ್ತೋತಿ ಇಧ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಗಹಿತಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ ತು ಅರಹಸದ್ದಸ್ಸ ಲಬ್ಭಮಾನವಸೇನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅತ್ಥಾ ಗಹಿತಾ ಧಾತುನಿಸ್ಸಿತಾ ಚ ಅಧಾತುನಿಸ್ಸಿತಾ ಚ। ಕಥಂ? –
ಆರಕತ್ತಾ ಹತತ್ತಾ ಚ, ಕಿಲೇಸಾರೀನ ಸೋ ಮುನಿ।
ಹತಸಂಸಾರಚಕ್ಕಾರೋ, ಪಚ್ಚಯಾದೀನ ಚಾರಹೋ।
ನ ರಹೋ ಕರೋತಿ ಪಾಪಾನಿ, ಅರಹಂ ತೇನ ವುಚ್ಚತೀತಿ॥
ಟೀಕಾಚರಿಯೇಹಿಪಿ ತಥೇವ ಗಹಿತಾ। ಕಥಂ? –
ಆರಕಾ ಮನ್ದಬುದ್ಧೀನಂ, ಆರಕಾ ಚ ವಿಜಾನತಂ।
ರಹಾನಂ ಸುಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ, ವಿದೂನಮರಹೇಯ್ಯತೋ।
ಭವೇಸು ಚ ರಹಾಭಾವಾ, ಪಾಸಂಸಾ ಅರಹಂ ಜಿನೋತಿ॥
ಯಥಾ ಪನ ಅರಹಂಸದ್ದಸ್ಸ, ಏವಂ ಅರಹಾಸದ್ದಸ್ಸಾಪಿ ನಿಬ್ಬಚನಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।
ಸುಪುಬ್ಬಗಮಿತೋ ಚೇವ, ಸುಪುಬ್ಬಗದಿತೋಪಿ ಚ।
ಧೀರೋ ಸುಗತಸದ್ದಸ್ಸ, ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಸಮುದೀರಯೇ॥
ಏತ್ಥ ಹಿ ಸುಗತೋತಿ ಸೋಭನಂ ಗತಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸುಗತೋ, ಸುನ್ದರಂ ಠಾನಂ ಗತೋತಿ ಸುಗತೋ, ಸಮ್ಮಾ ಗತೋತಿ ಸುಗತೋ, ಸಮ್ಮಾ ಚ ಗದತೀತಿ ಸುಗತೋತಿ ಧಾತುನಿಸ್ಸಿತಂ ಅತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸದ್ದನಿಪ್ಫತ್ತಿ ಕಾತಬ್ಬಾ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು –
‘‘ಸೋಭನಗಮನತ್ತಾ
ಭಗಸದ್ದೂಪಪದತೋ, ವನುತೋ ವಮುತೋಪಿ ಚ।
ಭಗವಾಸದ್ದನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ, ಪವದೇ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ವಾ॥
ಅತ್ರಿಮಾನಿ ನಿಬ್ಬಚನಾನಿ – ಭಗಸಙ್ಖಾತಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ವನಿ ಭಜಿ ಸೇವೀತಿ ಭಗವಾ। ಸೋಮನಸ್ಸಕುಮಾರತ್ತಭಾವಾದೀಸು ಚರಿಮತ್ತಭಾವೇ ಚ ಭಗಸಙ್ಖಾತಂ ಸಿರಿಂ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ಯಸಞ್ಚ ವಮಿ ಉಗ್ಗಿರಿ ಖೇಳಪಿಣ್ಡಂ ವಿಯ ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಛಡ್ಡಯೀತಿ ಭಗವಾ। ಅಥ ವಾ ನಕ್ಖತ್ತೇಹಿ ಸಮಂ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಭಗಸಙ್ಖಾತೇ ಸಿನೇರುಯುಗನ್ಧರಉತ್ತರಕುರುಹಿಮವನ್ತಾದಿಭಾಜನಲೋಕೇ ವಮಿ, ತನ್ನಿವಾಸಿತತ್ತಾವಾಸಸಮತಿಕ್ಕಮನತೋ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನೇನ ಪಜಹೀತಿ ಭಗವಾತಿ।
ಪರಧಾತುವಸಾ ವಾಪಿ, ಪರೂಪಪದತೋಪಿ ವಾ।
ಮುತೋ ತಥಾ ಮಜತೋ ಚ, ಮಯತೋ ಮುನತೋ ಮಿತೋ॥
ಪುನ ಮಿತೋತಿ ಏತೇಹಿ, ಧಾತೂಹಿ ಖಲು ಸತ್ತಹಿ।
ವದೇ ಪರಮಸದ್ದಸ್ಸ, ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಜಿನಸಾಸನೇ॥
ಉತ್ತಮವಾಚೀಪರಮ-ಸದ್ದೇನ ಸಹ ಅಟ್ಠಹಿ।
ಪದೇಹಿ ಪಾರಮೀಸದ್ದಂ, ವದೇ ತದ್ಧಿತಪಚ್ಚಯಿಂ॥
ಪಾರಸದ್ದೂಪಪದತೋ, ಮಜತೋಪಿ ಮುತೋಥ ವಾ।
ಮಯತೋ ವಾ ಮುನತೋ ವಾ, ಮಿತೋ ವಾ ಪುನಪಿ ಮಿತೋ॥
ಏತೇಹಿ ಛಹಿ ಧಾತೂಹಿ, ಮಹಾಪುರಿಸವಾಚಕಂ।
ಪಾರಮೀಸದ್ದಮೀರೇನ್ತಿ, ತತೋ ಪಾರಮಿತಾರವಂ॥
ಏತ್ಥ ಪರಮಸದ್ದವಸೇನ ಪಾರಮೀನಿಬ್ಬಚನಂ ಕಥೇಸ್ಸಾಮ। ತತೋ ಪರಧಾತುವಸೇನ, ತತೋ ಪರಸದ್ದೂಪಪದಮುಧಾತಾದಿವಸೇನ ತತೋ ಪಾರಸದ್ದೂಪಪದಮಜಧಾತಾದಿವಸೇನ।
ದಾನಸೀಲಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಯೋಗೇನ ಸತ್ತುತ್ತಮತಾಯ ಪರಮಾ। ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಾ, ತೇಸಂ ಭಾವೋ, ಕಮ್ಮಂ ವಾ ಪಾರಮೀ, ದಾನಾದಿಕ್ರಿಯಾ। ಅಥ ವಾ ಪರತಿ ಪಾಲೇತಿ ಪೂರೇತಿ ಚಾತಿ ಪರಮೋ, ದಾನಾದೀನಂ ಗುಣಾನಂ ಪಾಲಕೋ ಪೂರಕೋ ಚ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ, ಪರಮಸ್ಸ ಅಯಂ, ಪರಮಸ್ಸ ವಾ ಭಾವೋ, ಕಮ್ಮಂ ವಾ ಪಾರಮೀ, ದಾನಾದಿಕ್ರಿಯಾ। ಅಥ ವಾ ಪರಂ ಸತ್ತಂ ಅತ್ತನಿ ಮವತಿ ಬನ್ಧತಿ ಗುಣವಿಸೇಸಯೋಗೇನಾತಿ ಪರಮೋ, ಪರಂ ವಾ ಅಧಿಕತರಂ ಮಜ್ಜತಿ ಸುಜ್ಝತಿ ಕಿಲೇಸಮಲತೋತಿ ಪರಮೋ, ಪರಂ ವಾ ಸೇಟ್ಠಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮಯತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪರಮೋ, ಪರಂ ವಾ ಲೋಕಂ ಪಮಾಣಭೂತೇನ ಞಾಣವಿಸೇಸೇನ ಇಧಲೋಕಂ ವಿಯ ಮುನಾತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತೀತಿ ಪರಮೋ, ಪರಂ ವಾ ಅತಿವಿಯ ಸೀಲಾದಿಗುಣಗಣಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಮಿನೋತಿ ಪಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಪರಮೋ, ಪರಂ ವಾ ಅತ್ತಭೂತತೋ ಧಮ್ಮಕಾಯತೋ ಅಞ್ಞಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ವಾ ತದನತ್ಥಕರಂ ಕಿಲೇಸಚೋರಗಣಂ ಮಿನಾತಿ ಹಿಂಸತೀತಿ ಪರಮೋ, ಮಹಾಸತ್ತೋ, ಪರಮಸ್ಸ ಅಯಂ, ಪರಮಸ್ಸ ವಾ ಭಾವೋ, ಕಮ್ಮಂ ವಾ ಪಾರಮೀ, ದಾನಾದಿಕ್ರಿಯಾ।
ಅಪರೋ ನಯೋ – ಪಾರೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಮಜ್ಜತಿ ಸುಜ್ಝತಿ, ಸತ್ತೇ ಚ ಮಜ್ಜೇತಿ ಸೋಧೇತೀತಿ ಪಾರಮೀ, ಮಹಾಪುರಿಸೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ, ಕಮ್ಮಂ ವಾ ಪಾರಮಿತಾ। ಪಾರೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಸತ್ತೇ ಮವತಿ ಬನ್ಧತಿ ಯೋಜೇಈತಿ ಪಾರಮೀ, ಪಾರಂ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮಯತಿ ಗಚ್ಛತಿ, ಸತ್ತೇ ಚ ಮಾಯೇತಿ ಗಮೇತೀತಿ ಪಾರಮೀ, ಮುನಾತಿ ವಾ ಪಾರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಯಾಥಾವತೋ, ತತ್ಥ ವಾ ಸತ್ತೇ ಮಿನೋತಿ ಪಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಪಾರಮೀ, ಕಿಲೇಸಾರಿಂ ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ಪಾರೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಮಿನಾತಿ ಹಿಂಸತೀತಿ ಪಾರಮೀ, ಮಹಾಪುರಿಸೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ, ಕಮ್ಮಂ ವಾ ಪಾರಮಿತಾ, ದಾನಾದಿಕ್ರಿಯಾವ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಪಾರಮೀನಂ ಸದ್ದತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಕರಧಾತುವಸಾ ಕಿರಧಾತುವಸೇನ ವಾ।
ಕಂಸದ್ದೂಪಪದರುಧಿ-ಧಾತುತೋ ವಾಪಿ ದೀಪಯೇ।
ಕರುಣಾಸದ್ದನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ, ಮಹಾಕರುಣಸಾಸನೇ॥
ತತ್ಥ ಕರುಣಾತಿ ಪರದುಕ್ಖೇ ಸತಿ ಸಾಧೂನಂ ಹದಯಕಮ್ಪನಂ ಕರೋತೀತಿ ಕರುಣಾ। ಕಿರತಿ ಪರದುಕ್ಕಂ ವಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಕರುಣಾ। ಕಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸುಖಂ, ತಂ ರುನ್ಧತಿ ವಿಬಾಧತಿ ಕಾರುಣಿಕಂ ನ ಸುಖಾಪೇತೀತಿಪಿ ಕರುಣಾ।
ವಿದಿವಿಧವಿದಧಾತು-ವಸೇನ ಪರಿದೀಪಯೇ।
ವಿಜ್ಜಾಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ, ಸದ್ದನಿಪ್ಫತ್ತಿಕೋವಿದೋ॥
ತತ್ಥ ವಿಜ್ಜಾತಿ ವಿನ್ದಿಯಂ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದಿಂ ವಿನ್ದತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಉಪಲಭತೀತಿ ವಿಜ್ಜಾ। ತಮೋಖನ್ಧಾದಿಪದಾಲನಟ್ಠೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ವಿಜ್ಝತೀತಿ ವಿಜ್ಜಾ। ತತೋ ಏವ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯಂ ವಿದಿತಂ ಕರೋತೀತಿಪಿ ವಿಜ್ಜಾ।
ಮೇಧಧಾತುವಸಾ ಚೇವ, ಮೇಧಾಧಾತೂಹಿ ಚ ದ್ವಿಧಾ।
ಮೇಧಾಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ, ಮೇಧಾವೀ ಸಮುದೀರಯೇ॥
ತತ್ಥ ಮೇಧಾತಿ ಸಮ್ಮೋಹಂ ಮೇಧತಿ ಹಿಂಸತೀತಿ ಮೇಧಾ। ಪಾಪಕೇ ವಾ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಮೇಧತಿ ಹಿಂಸತೀತಿಪಿ ಮೇಧಾ। ಅಥ ವಾ –
‘‘ಪಞ್ಞಾ ಹಿ ಸೇಟ್ಠಾ ಕುಸಲಾ ವದನ್ತಿ,
ನಕ್ಖತ್ತರಾಜಾರಿವ ತಾರಕಾನಂ।
ಸೀಲಂ ಸಿರಿಞ್ಚಾಪಿ ಸತಞ್ಚ ಧಮ್ಮೋ,
ಅನ್ವಾಯಿಕಾ ಪಞ್ಞವತೋ ಭವನ್ತೀ’’ತಿ
ವಚನತೋ ಪನ ಮೇಧತಿ ಸೀಲೇನ ಸಿರಿಯಾ ಸತಞ್ಚ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಹ ಗಚ್ಛತಿ, ನ ಏಕಿಕಾ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿಪಿ ಮೇಧಾ। ಅಪರೋ ನಯೋ – ಸುಖುಮಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ಧಮ್ಮಞ್ಚ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಮೇತಿ ಚ ಧಾರೇತಿ ಚಾತಿ ಮೇಧಾ, ಏತ್ಥ ಮೇತೀತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಸನಿ ವಿಯ ಸಿಲುಚ್ಚಯೇ ಕಿಲೇಸೇ ಮೇಧತಿ ಹಿಂಸತೀತಿ ಮೇಧಾ, ಖಿಪ್ಪಂ ಗಹಣಧಾರಣಟ್ಠೇನ ವಾ ಮೇಧಾ’’ತಿ।
ರನ್ಜಧಾತುವಸಾ ಚೇವ, ರಾಪುಬ್ಬತಿರತೋಪಿ ಚ।
ರತ್ತಿಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ, ಸದ್ದತ್ಥಞ್ಞೂ ವಿಭಾವಯೇ॥
ರನ್ಜನ್ತಿ ಸತ್ತಾ ಏತ್ಥಾತಿ ರತ್ತಿ, ರಾ ಸದ್ದೋ ತಿಯ್ಯತಿ ಛಿಜ್ಜತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ರತ್ತಿ, ಸತ್ತಾನಂ ಸದ್ದಸ್ಸ ವೂಪಸಮಕಾಲೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಮಾ ಮಾನೇ ಇತಿ ಸೋಅನ್ತ, ಕಮ್ಮನೀತಿ ಚುಭೋಹಿ ತು।
ಧಾತೂಹಿ ಮಾಸಸದ್ದಸ್ಸ, ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಸಮುದೀರಯೇ॥
ತಥಾ ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ಆಯುಂ ಮಾನನ್ತೋ ವಿಯ ಸಿಯತಿ ಅನ್ತಂ ಕರೋತೀತಿ ಮಾಸೋ, ಚಿತ್ತಮಾಸಾದಯೋ ದ್ವಾದಸ ಮಾಸಾ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ಚಿತ್ತೋ ವಿಸಾಖೋ ಜೇಟ್ಠೋ ಆಸಾಳ್ಹೋ ಸಾವಣೋ ಭದ್ದೋ ಅಸ್ಸಯುಜೋ ಕತ್ತಿಕೋ ಮಾಗಸಿರೋ ಫುಸ್ಸೋ ಮಾಘೋ ಫಗ್ಗುಣೋತಿ। ತತ್ರ ಚಿತ್ತೋ ಮಾಸೋ ‘‘ರಮ್ಮಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ‘‘ಯಥಾಪಿ ರಮ್ಮಕೇ ಮಾಸೇ, ಬಹೂ ಪುಪ್ಫನ್ತಿ ವಾರಿಜಾ’’ತಿ ಪಾಳಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ಭದ್ದೋ ಪನ ‘‘ಪೋಟ್ಠಪಾದೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಅಥ ವಾ ಮಾಸೋತಿ ಅಪರಣ್ಣವಿಸೇಸಸ್ಸಪಿ ಸುವಣ್ಣಮಾಸಸ್ಸಪಿ ನಾಮಂ। ತತ್ಥ ಅಪರಣ್ಣವಿಸೇಸೋ ಯಥಾಪರಿಮಿತೇ ಕಾಲೇ ಅಸಿಯತಿ ಭಕ್ಖಿಯತೀತಿ ಮಾಸೋ, ಇತರೋ ಪನ ‘‘ಮಮ ಇದ’’ನ್ತಿ ಮಸಿಯತಿ ಆಮಸಿಯತಿ ಗಣ್ಹಿಯತೀತಿ ಮಾಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಸಂಪುಬ್ಬವದಚರೇಹಿ, ಸಂವಚ್ಛರರವಸ್ಸ ತು।
ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಸಮುದೀರೇಯ್ಯ, ಸಕ್ಯಸೀಹಸ್ಸ ಸಾಸನೇ॥
ತಥಾ ಹಿ ತಂ ತಂ ಸತ್ತಂ ಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಞ್ಚ ಸಙ್ಗಮ್ಮ ವದನ್ತೋ ವಿಯ ಚರತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸಂವಚ್ಛರೋ।
ಭಿದಿಭಿಕ್ಖಿಧಾತುವಸಾ
ಭೀಸದ್ದಂ ಪುರಿಮಂ ಕತ್ವಾ, ಇಕ್ಖಧಾತುವಸೇನ ಚ।
ಭಿಕ್ಖುಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ, ಕಥಯೇಯ್ಯ ವಿಚಕ್ಖಣೋ॥
ತಥಾ ಹಿ ಕಿಲೇಸೇ ಭಿನ್ದತೀತಿ ಭಿಕ್ಖು। ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಪಟಧರೋತಿಪಿ ಭಿಕ್ಖು। ಭಿಕ್ಖನಸೀಲೋತಿಪಿ ಭಿಕ್ಖು। ಸಂಸಾರೇ ಭಯಂ ಇಕ್ಖತಿ, ಇಕ್ಖನಸೀಲೋತಿ ವಾ ಭಿಕ್ಖು।
ಸದಭಿದೀಹಿ ಧಾತೂಹಿ, ಸಬ್ಭಿಸದ್ದಗತಿಂ ವದೇ।
ಸಪ್ಪುರಿಸೇ ಚ ನಿಬ್ಬಾನೇ, ಏಸ ಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ॥
ಅತ್ರಿಮಾನಿ ನಿಬ್ಬಚನಾನಿ – ಸೀದನಸಭಾವೇ ಕಿಲೇಸೇ ಭಿನ್ದತೀತಿ ಸಬ್ಭಿ, ಸಪ್ಪುರಿಸೋ, ಯೋ ‘‘ಅರಿಯೋ’’ತಿಪಿ ‘‘ಪಣ್ಡಿತೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಪಿಚ ಸೀದನಸಭಾವಾ ಕಿಲೇಸಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಭಿ, ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಯಂ ‘‘ರಾಗಕ್ಖಯೋ’’ತಿಆದಿನಾಮಂ ಲಭತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಸಂಯುತ್ತಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆಗಮ್ಮ ಸೀದನಸಭಾವಾ ಕಿಲೇಸಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಸಬ್ಭೀತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ।
ಏತ್ಥೇತಂ ವದಾಮ –
‘‘ಯಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಾನಮಾಗಮ, ಸಂಸೀದನಸಭಾವಿನೋ।
ಕ್ಲೇಸಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ ತಂ ತಸ್ಮಾ, ಸಬ್ಭೀತಿ ಅಮತಂ’ಬ್ರವು’’ನ್ತಿ॥
ಬ್ರೂಧಾತುಸದಧಾತೂಹಿ, ಭಿಸಿಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಭವಂ।
ಗುಣೇಹಿ ಬ್ರೂಹಿತಾ ಧೀರಾ, ಪೋರಾಣಾಚರಿಯಾ’ಬ್ರವುಂ॥
ತಥಾ ಹಿ ಬ್ರವನ್ತಾ ಏತ್ಥ ಸೀದನ್ತೀತಿ ಭಿಸೀತಿ ಭಿಸಿಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಭವಂ ಪೋರಾಣಾ ಕಥಯಿಂಸು।
ಸುಖಧಾತುವಸಾ ಚಾಪಿ, ಸುಪುಬ್ಬಖಾದತೋಪಿ ವಾ।
ಸುಪುಬ್ಬಖನುತೋ ವಾಪಿ, ಸುಖಸದ್ದಗತಿಂ ವದೇ॥
ಸುಖನ್ತಿ ಸುಖಂ। ಸುಟ್ಟು ದುಕ್ಖಂ ಖನತೀತಿಪಿ ಸುಖಂ।
ದುಕ್ಖಧಾತುವಸಾ ಚಾಪಿ, ದುಪುಬ್ಬಖಾದತೋಪಿ ವಾ।
ದುಪುಬ್ಬಖನುತೋ ವಾಪಿ, ದುಕ್ಖಸದ್ದಗತಿಂ ವದೇ॥
ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಹಿ ದುಕ್ಖಯತೀತಿ ದುಕ್ಖಂ। ಯಸ್ಸುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ದುಕ್ಖಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ದುಟ್ಠು ಸುಖಂ ಖಾದತೀತಿಪಿ ದುಕ್ಖಂ। ದುಟ್ಠು ಸುಖಂ ಖನತೀತಿಪಿ ದುಕ್ಖಂ। ಅಥ ವಾ ದ್ವಿಧಾ ಸುಖಂ ಖನತೀತಿಪಿ ದುಕ್ಖಂ।
ಗನ್ಧಧಾತುವಸಾ ಚಾಪಿ, ಗಮುಧಾತುವಸೇನ ವಾ।
ಗಮುಧಾಧಾತುತೋ ವಾಪಿ, ಗನ್ಧಸದ್ದಗತಿಂ ವದೇ॥
ತಥಾ ಹಿ ಗನ್ಧಯತೀತಿ ಗನ್ಧೋ, ಅತ್ತನೋ ವತ್ಥುಂ ಸೂಚಯತಿ ‘‘ಇದಂ ಸುಗನ್ಧಂ, ಇದಂ ದುಗ್ಗನ್ಧ’’ನ್ತಿ ಪಕಾಸೇತಿ, ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ, ವಾ ಪುಪ್ಫಫಲಾದಿಂ ‘‘ಇದಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಪೇಸುಞ್ಞಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ಅಹೋಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ವಾ ಗನ್ಧಯತಿ ಛಿನ್ದತಿ ಮನಾಪಗನ್ಧೋ ಸುಗನ್ಧಭಾವೇನ ದುಗ್ಗನ್ಧಂ, ಅಮನಾಪಗನ್ಧೋ ಚ ದುಗ್ಗನ್ಧಭಾವೇನ ಸುಗನ್ಧನ್ತಿ ಗನ್ಧೋ। ಏತ್ಥ ಪನ ಗನ್ಧಸದ್ದಸ್ಸ ಛೇದನವಾಚಕತ್ತೇ –
‘‘ಅತಿಜಾತಂ ಅನುಜಾತಂ, ಪುತ್ತಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತಾ।
ಅವಜಾತಂ ನ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ಯೋ ಹೋತಿ ಕುಲಗನ್ಧನೋ’’ತಿ
ಅಯಂ ಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ವಾಯುನಾ ವಾ ನೀಯಮಾನೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಗನ್ಧೋ। ಕಚ್ಚಾಯನಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ‘‘ಖಾದಾಮಗಮಾನಂ ಖನ್ಧನ್ಧಗನ್ಧಾ’’ತಿ ಖಾದಅಮಗಮಿಇಚ್ಚೇತೇಸಂ ಧಾತೂನಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಖನ್ಧ ಅನ್ಧಗನ್ಧಾದೇಸಾ ವುತ್ತಾ। ಅಥ ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಧರಿಯತೇ ಸೋತಿ ಗನ್ಧೋ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭದನ್ತೇನ ಬುದ್ಧದತ್ತಾಚರಿಯೇನ ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇನ ನಿರುತ್ತಿನಯದಸ್ಸಿನಾ ‘‘ಧರಿಯತೀತಿ ಗಚ್ಛನ್ತೋ, ಗನ್ಧೋ ಸೂಚನತೋಪಿ ವಾ’’ತಿ।
ರಸಧಾತುವಸಾ ಚೇವ, ರಮಾಸಧಾತುತೋಪಿ ಚ।
ರಸಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ, ಆಹು ಧಮ್ಮರಸಞ್ಞುನೋ॥
ರಸೋತಿ ರಸೋ, ರಮನ್ತಾ ತಂ ಅಸನ್ತೀತಿಪಿ ರಸೋ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ರಮಮಾನಾ ನ’ಸನ್ತೀತಿ ರಸೋತಿ ಪರಿದೀಪಿತೋ’’ತಿ। ತತ್ರಾಯಮತ್ಥೋ – ದೇವಮನುಸ್ಸಾದಯೋ ಸತ್ತಾ ಯಸ್ಮಾ ರಮಮಾನಾ ನಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಅಸನ್ತಿ ಭಕ್ಖನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ರಸೋ ನಾಮಾತಿ ನಿರುತ್ತಞ್ಞೂಹಿ ಪರಿದೀಪಿತೋತಿ। ಪದಚ್ಛೇದೋ ಪನ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ –
ನಂ ಅಸನ್ತಿ ನ ಸನ್ತೀತಿ, ಪದಚ್ಛೇದೋ ಸಿಯಾ ತಹಿಂ।
ಕಮ್ಮಕಾರಕಭಾವೇನ, ಅತ್ಥೋ ಹಿ ತತ್ಥ ಇಚ್ಛಿತೋ॥
ಇತಿ ವುತ್ತಾನುಸಾರೇನ, ಅವುತ್ತೇಸು ಪದೇಸುಪಿ।
ಯಥಾರಹಂ ನಯಞ್ಞೂಹಿ, ನಯೋ ನೇಯ್ಯೋ ಸುಸೋಭನೋ॥
ಧಾತುಚಿನ್ತಾಯ ಯೇ ಮುತ್ತಾ, ಅನಿಪ್ಫನ್ನಾತಿ ತೇ ಮತಾ।
ತೇ ಚಾಪಿ ಬಹವೋ ಸನ್ತಿ, ಪೀತಲೋಹಿತಕಾದಯೋ।
ನಿಪ್ಫನ್ನೇ ಅಪಿ ಧಾತೂಹಿ, ಸದ್ದೇ ಧಗಾಇತಿಆದಯೋ।
ಅನಿಪ್ಫನ್ನಂವ ಪೇಕ್ಖನ್ತಿ, ಗವಾದಿವಿಧಿಭೇದತೋ॥
ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಗಚ್ಛತೀತಿ ಗೋ’’, ಇತಿ ವುತ್ತಪದಂ ಪುನ।
ಅನಿಪ್ಫನ್ನಂ ಕರಿತ್ವಾನ, ‘‘ಗಾವೋ’’ ಇಚ್ಚಾದಿಕಂಬ್ರವುಂ॥
ಏಕನ್ತೇನ ಅನಿಪ್ಫನ್ನಾ, ಸದ್ದಾ ವಿಡೂಡಭಾದಯೋ।
ಧಾತುರೂಪಕಸದ್ದಾ ಚ, ‘‘ಪಬ್ಬತಾಯತಿ’’ಆದಯೋ॥
ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ? ‘‘ವಿಡೂಡಭೋ, ತಿಸ್ಸೋ, ಯೇವಾಪನೋ, ಪೀತಂ, ಲೋಹಿತಂ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದೀನಿ ನಾಮಿಕಪದಾನಿ ಅನಿಪ್ಫನ್ನಾನಿ ಭವನ್ತಿ। ‘‘ನೀಲಂ, ಪೀತಂ, ಯೇವಾಪನಕೋ’’ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ ಪನ ನೀಲವಣ್ಣೇ ಪೀತವಣ್ಣೇ। ಕೇ ರೇ ಗೇ ಸದ್ದೇತಿ ಧಾತುವಸೇನ ಆಗತತ್ತಾ ನೀಲತೀತಿ ನೀಲಂ, ಪೀತತೀತಿ ಪೀತಂ, ಯೇ ವಾ ಪನ ಇತಿವಚನೇನ ಭಗವತಾ ಕಿಯತೇ ಕಥಿಯತೇತಿ ಯೇವಾಪನಕೋತಿ ನಿಬ್ಬಚನಮರಹನ್ತೀತಿ ನಿಪ್ಫನ್ನಾನೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ। ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ನನು ನೀಲತಿ ಪೀತತೀತಿಆದೀನಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ತೇಪಿಟಕೇ ಬುದ್ಧವಚನೇ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ? ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನಾಥ ಯಾಚನೋಪತಾಪಿಸ್ಸರಿಯಾಸೀಸನೇಸೂತಿ ಧಾತುನೋ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ಗಣ್ಹಿಂಸುಯೇವ, ಏವಂ ಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನ ಹಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಪರಿಹೀನೋ ಧಾತು ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ।
ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ಯಥಾ ‘‘ಯಾವ ಬ್ಯಾತಿ ನಿಮೀಸತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ರಸತಿಬ್ಬಯೋ’’ತಿ ಜಾತಕಪಾಳಿಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ವೋಹಾರಪಥೇ ಅಸಞ್ಚರನ್ತಂ ಪುರಾಣಭಾಸಾಭೂತಂ ‘‘ಬ್ಯಾತೀ’’ತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಮ್ಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಥಾ ‘‘ನೀಲತಿ, ಪೀತತೀ’’ತಿಆದೀಹಿಪಿ ಪುರಾಣಭಾಸಾಭೂತೇಹಿ ಕ್ರಿಯಾಪದೇಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಯಾವ ಬ್ಯಾತೀತಿ ಯಾವ ಉಮ್ಮೀಸತಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ವೋಹಾರೋ, ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಚೂಳಬೋಧಿ ನಾಮ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೋ ಅಹೋಸಿ। ಯಥಾ ಪನ ವಿಡೂಡಭಸದ್ದಾದಯೋ ಧಾತುವಸೇನ ಅನಿಪ್ಫನ್ನಾ ನಾಮ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತಥಾ ‘‘ಪಬ್ಬತಾಯತಿ, ಸಮುದ್ದಾಯತಿ, ಚಿಚ್ಚಿಟಾಯತಿ, ಧೂಮಾಯತಿ, ದುದ್ದುಭಾಯತಿ, ಮೇತ್ತಾಯತಿ, ಕರುಣಾಯತಿ, ಮಮಾಯತಿ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ಚ ‘‘ಛತ್ತೀಯತಿ, ವತ್ಥೀಯತಿ, ಪರಿಕ್ಖಾರೀಯತಿ, ಧನೀಯತಿ, ಪಟೀಯತಿ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ಚ ‘‘ಅತಿಹತ್ಥಯತಿ, ಉಪವೀಣಯತಿ, ದಳ್ಹಯತಿ, ಪಮಾಣಯತಿ, ಕುಸಲಯತಿ, ವಿಸುದ್ಧಯತಿ’’ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಯೋ ಚ ಧಾತುವಸೇನ ಅನಿಪ್ಫನ್ನಾಯೇವ ನಾಮ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
ತತ್ಥ ‘‘ಪಬ್ಬತಾಯತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಸಙ್ಘೋ ಪಬ್ಬತಮಿವ ಅತ್ತಾನಮಾಚರತಿ ಪಬ್ಬತಾಯತಿ, ಏವಂ ಸಮುದ್ದಾಯತಿ। ಸದ್ದೋ ಚಿಚ್ಚಿಟಮಿವ ಅತ್ತಾನಮಾಚರತಿ ಚಿಚ್ಚಿಟಾಯತಿ। ವತ್ಥು ಧೂಮಮಿವ ಅತ್ತಾನಮಾಚರತಿ ಧೂಮಾಯತಿ। ಸದ್ದೋ ದುದ್ದುಭಇತಿ ಆಚರತಿ ದುದ್ದುಭಾಯತಿ, ಭಿಕ್ಖು ಮೇತ್ತಾಯತಿ, ತಥಾ ಕರುಣಾಯತಿ। ‘‘ಮಮ ಇದ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹತಿ ಮಮಾಯತಿ। ಅಛತ್ತಂ ಛತ್ತಮಿವ ಆಚರತಿ ಛತ್ತೀಯತಿ। ಅಪುತ್ತಂ ಪುತ್ತೀಯತಿ, ಸಿಸ್ಸಂ ಆಚರಿಯೋ, ಅತ್ತನೋ ಪತ್ತಮಿಚ್ಛತಿ ಪತ್ತೀಯತಿ। ಏವಂ ವತ್ಥೀಯತಿ, ಪರಿಕ್ಖಾರೀಯತಿ, ಚೀವರೀಯತಿ, ಧನೀಯತಿ, ಪಟೀಯತಿ। ಹತ್ಥಿನಾ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ ಅತಿಹತ್ಥಯತಿ। ವೀಣಾಯ ಉಪಗಾಯತಿ ಉಪವೀಣಯತಿ। ದಳ್ಹಂ ಕರೋತಿ ವೀರಿಯಂ ದಳ್ಹಯತಿ। ಪಮಾಣಂ ಕರೋತಿ ಪಮಾಣಯತಿ। ಕುಸಲಂ ಪುಚ್ಛತಿ ಕುಸಲಯತಿ। ವಿಸುದ್ಧಾ ಹೋತಿ ರತ್ತಿ ವಿಸುದ್ಧಾಯತಿ।
ತತ್ರಾಯಂ ಪದಮಾಲಾ – ‘‘ಪಬ್ಬತಾಯತಿ, ಪಬ್ಬತಾಯನ್ತಿ। ಪಬ್ಬತಾಯಸಿ, ಪಬ್ಬತಾಯಥ। ಪಬ್ಬತಾಯಾಮಿ, ಪಬ್ಬತಾಯಾಮಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಿಭತ್ತೀನಂ ವಸೇನ ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ‘‘ಸಮುದ್ದಾಯತಿ, ಛತ್ತೀಯತೀ’’ತಿಆದೀಸು। ತತ್ರ ಕಾರಿತವಸೇನಪಿ ‘‘ಪಬ್ಬತಾಯನ್ತಂ ಪಯೋಜಯತಿ ಪಬ್ಬತಾಯತಿ, ಪುತ್ತಿಯನ್ತಂ ಪಯೋಜಯತಿ ಪುತ್ತೀಯತಿ’’ ಇಚ್ಚಾದಿ ಪದಸಿದ್ಧಿ ಭವತಿ। ಅಯಂ ಪನ ಪದಮಾಲಾ – ಪಬ್ಬತಾಯತಿ, ಪಬ್ಬತಾಯನ್ತಿ। ಪಬ್ಬತಾಯಸಿ। ಸೇಸಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಇಚ್ಚೇವಂ ಧಾತುವಸೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನಾನಿಪ್ಫನ್ನಪದಾನಿ ವಿಭಾವಿತಾನಿ।
ಇದಾನಿ ಧಾತುಗಣಲಕ್ಖಣಂ, ಅಧಾತುಲಕ್ಖಣಂ, ಕಾರಿತಪಚ್ಚಯಯೋಗಂ, ಸಕಾರಿತೇಕಕಮ್ಮದ್ವಿಕಮ್ಮತಿಕಮ್ಮಪದಂ, ಊಹನೀಯರೂಪಗಣಂ, ಧಾತೂನಂ ಏಕಗಣಿಕದ್ವಿಗಣಿಕತೇಗಣಿಕಪದಂ, ಸುದ್ಧಕತ್ತುಹೇತುಕತ್ತುಪದರೂಪಂ, ಕಮ್ಮಭಾವಪದರೂಪಂ, ಏಕಕಾರಿತದ್ವಿಕಾರಿತಪದಂ, ಅಕಾರಿತದ್ವಿಕಮ್ಮಕಪದಞ್ಚ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಯಥಾರಹಂ ಕಥಯಾಮ।
ತತ್ರ ಸಬ್ಬಧಾತುಕನಿಸ್ಸಿತೇ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಪ್ಪಯೋಗೇ ಸುದ್ಧಸ್ಸರಧಾತುತೋ ವಾ ಏಕಸ್ಸರತೋ ವಾ ಅನೇಕಸ್ಸರತೋ ವಾ ಅಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪರಭಾವೋ ಭೂವಾದಿಗಣಲಕ್ಖಣಂ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣವಸೇನ, ವಿಸೇಸಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಪನ ಆಖ್ಯಾತತ್ತೇ ಇಕಾರನ್ತಾನೇಕಸ್ಸರಧಾತುತೋ ಸಹ ಅಪಚ್ಚಯೇನ ನಿಚ್ಚಂ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮನಞ್ಚ ನಾಮಿಕತ್ತೇ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮನಮತ್ತಞ್ಚ ಭೂವಾದಿಗಣಲಕ್ಖಣಂ। ಆಕ್ಯಾತತ್ತೇ ಕತ್ತರಿ ಧಾತೂಹಿ ಅಪಚ್ಚಯೇನ ಸದ್ಧಿಂನಿಯತವಸೇನ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮನಂ ರುಧಾದಿಗಣಲಕ್ಖಣಂ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣವಸೇನ, ವಿಸೇಸಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಇವಣ್ಣೇಕಾರೋಕಾರಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ನಿಯತವಸೇನ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮನಞ್ಚ ನಾಮಕತ್ತೇ ಅನಿಯತವಸೇನ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮನಮತ್ತಞ್ಚ ರುಧಾದಿಗಣಲಕ್ಖಣಂ। ಕತ್ತರಿ ಧಾತೂಹಿ ಆದೇಸಲಾಭಾಲಾಭಿನೋ ಯಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪರಭಾವೋ ದಿವಾದಿಗಣಲಕ್ಖಣಂ। ಕತ್ತರಿ ಧಾತೂಹಿ ಯಥಾರಹಂ ಣು ಣಾ ಉಣಾಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪರಭಾವೋ ಸ್ವಾದಿಗಣಲಕ್ಖಣಂ। ಕತ್ತರಿ ಧಾತೂಹಿ ನಾಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪರಭಾವೋ ಕಿಯಾದಿಗಣಲಕ್ಖಣಂ। ಕತ್ತರಿ ಧಾತೂಹಿ ಆಖ್ಯಾತತ್ತೇ ಅಪ್ಪಕತರಪ್ಪಯೋಗವಸೇನ ನಾಮಿಕತ್ತೇ ಪಚುರಪ್ಪಯೋಗವಸೇನ ಪ್ಪಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪರಭಾವೋ ಗಹಾದಿಗಣಲಕ್ಖಣಂ। ಕತ್ತರಿ ಧಾತೂಹಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಓಯಿರಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪರಭಾವೋ ತನಾದಿಗಣಲಕ್ಖಣಂ। ಆಖ್ಯಾತತ್ತೇ ಕತ್ತರಿ ಧಾತೂಹಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಣೇಣಯಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪರಭಾವೋ ಚುರಾದಿಗಣಲಕ್ಖಣಂ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣವಸೇನ, ವಿಸೇಸಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಪನ ಆಖ್ಯಾತತ್ತೇ ಇಕಾರನ್ತಧಾತುತೋ ಸಹ ಣೇ ಣಯಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನಿಚ್ಚಂ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮನಞ್ಚ ನಾಮಿಕತ್ತೇ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮನಮತ್ತಞ್ಚ ಚುರಾದಿಗಣಲಕ್ಖಣಂ। ಗಣಸೂಚಕಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಮಪರತ್ತಂ ಅಧಾತುಲಕ್ಖಣಂ। ಇತಿ ಧಾತುಗಣಲಕ್ಖಣಮಧಾತುಲಕ್ಖಣಂ ವಿಭಾವಿತಂ।
ಕಾರಿತಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಯೋಗೇ ‘‘ಣೇ ಣಯೋ ಣಾಪೇ ಣಾಪಯೋ ಚಾ’’ತಿ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಕಾರಿತಪಚ್ಚಯಾ।
ಣೇ ಣಯಾಸುಂ ಉವಣ್ಣನ್ತಾ,
ಆದನ್ತಾ ಪಚ್ಛಿಮಾ ದುವೇ।
ಸೇಸತೋ ಚತುರೋದ್ವೇ ವಾ,
ಣಯೋಯೇವ ಅಧಾತುತೋ॥
ತತ್ರ ಸಾವೇತಿ, ಸಾವಯತಿ। ಭಾವೇತಿ, ಭಾವಯತಿ, ಓಭಾಸೇತಿ, ಓಭಾಸಯತಿ। ಇಮಾನಿ ಕಾರಿತೇ ಉವಣ್ಣನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ದಾಪೇತಿ ಆಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಸೋಸೇತಿ, ಸೋಸಯತಿ। ಸೋಸಾಪೇತಿ, ಸೋಸಾಪಯತಿ। ಘೋಸಾಪೇತಿ, ಘೋಸಾಪಯತಿ। ಅಕಾರನ್ತಧಾತುರುಪಾನಿ।
ಮಗ್ಗೋ ಸಂಸಾರತೋ ಲೋಕಂ ಞಾಪೇತಿ, ಞಾಪಯತಿ। ಇಧಾತುರೂಪಾನಿ ನಿಗ್ಗಚ್ಛಾಪೇತೀತಿ ಏತೇಸಮತ್ಥೋ। ಇಮಾನಿ ಹಿ ನಿಪುಬ್ಬಾಯ ಇಧಾತುಯಾ ವಸೇನ ಸಮ್ಭೂತಾನಿ ಹೇತುಕತ್ತುರೂಪಾನಿ। ತಥಾ ಹಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಭಾವೇನ ಮಗ್ಗೋ ಸಯಂ ಞಾಯತಿ, ಸಂಸಾರತೋ ನಿಗ್ಗಚ್ಛತೀತಿ ಞಾಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಪಾವೇತಿ, ಪಾವಯತಿ, ಉಧಾತುರೂಪಾನಿ। ವದಾಪೇತೀತಿ ಏತೇಸಮತ್ಥೋ। ಇಮಾನಿ ಹಿ ಪಪುಬ್ಬಾಯ ಉಧಾತುಯಾ ವಸೇನ ಸಮ್ಭೂತಾನಿ ಹೇತುಕತ್ತುರೂಪಾನಿ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಯೋ ಆತುಮಾನಂ ಸಯಮೇವ ಪಾವಾ’’ತಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಪದಂ ಆಹಚ್ಚಭಾಸಿತಂ ದಿಸ್ಸತಿ।
ಖೇಪೇತಿ, ಖೇಪಯತಿ। ಕಙ್ಖೇತಿ, ಕಙ್ಖಯತಿ, ಕಙ್ಖಾಪೇತಿ, ಕಙ್ಖಾಪಯತಿ। ಆಚಿಕ್ಖಾಪೇತಿ, ಆಚಿಕ್ಖಾಪಯತಿ। ಇವಣ್ಣನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಖಿಯೇತಿ, ಖಿಯಯತಿ। ಮಿಲಾಯೇತಿ, ಮಿಲಾಯಯತಿ। ಏಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಸಿಯೇತಿ, ಸಿಯಯತಿ। ಓಕಾರನ್ತಧಾತುರೂಪಾನಿ।
ಪಬ್ಬತಾಯಾಯತಿ, ಪುತ್ತಿಯಾಯತಿ। ಅಧಾತುನಿಸ್ಸಿತಾನಿ ರೂಪಾನಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಾನಿ ಅವುತ್ತಾನಿಪಿ ರೂಪಾನಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ ವಿಞ್ಞುನಾ ಪಾಳಿನಯಞ್ಞುನಾತಿ ವಿತ್ಥಾರೋ ನ ದಸ್ಸಿತೋ। ಇತಿ ಕಾರಿತಪಚ್ಚಯಯೋಗೋ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವಿಭಾವಿತೋ।
ಇದಾನಿ ಸಕಾರಿತೇಕಕಮ್ಮಾದೀನಿ ಬ್ರೂಮ –
ಅಕಮ್ಮಕಾ ಏಕಕಮ್ಮಾ, ದ್ವಿಕಮ್ಮಾ ವಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ ಹಿ।
ಕಾರಿತಪಚ್ಚಯೇ ಲದ್ಧೇ, ಸಕಮ್ಮಾ ಚ ದ್ವಿಕಮ್ಮಕಾ॥
ಸಯಂ ಸೋಧೇತಿ ಸೋ ಭೂಮಿಂ, ಸೋಧಾಪೇತಿ ಪರೇಮಹಿಂ।
ನರಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಾರಯತಿ, ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಕಮತೋ ಇದಂ॥
ದ್ವಿಕಮ್ಮಿಕಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತಿಕಮ್ಮಾ ಏತ್ಥ ದೀಪಯೇ।
‘‘ಇಸ್ಸರೋ ಸೇವಕಂ ಗಾಮಂ, ಅಜಂ ನಾಯೇತಿ’’ ಇಚ್ಚಪಿ॥
‘‘ನರೋ ನರೇನ ವಾ ಗಾಮಂ, ಅಜಂ ನಾಯೇತಿ’’ಇಚ್ಚಪಿ।
ಕಮ್ಮತ್ಥದೀಪಕಂಯೇವ, ಕರಣಂ ಏತ್ಥ ಇಚ್ಛಿತಂ॥
ಇತಿ ಸಕಾರಿತೇಕಕಮ್ಮಾದೀನಿ ವಿಭಾವಿತಾನಿ।
ಇದಾನಿ ಊಹನೀಯರೂಪಗಣಂ ಬ್ರೂಮ – ಹೋತಿ, ಭೋತಿ, ಸಮ್ಭೋತಿ, ಇದಂ ಭೂವಾದಿರೂಪಂ। ಸುಮ್ಭೋತಿ, ಪರಿಸುಮ್ಭೋತಿ, ಇದಂ ರುಧಾದಿಗೂಪಂ। ನಿನ್ದತಿ, ವಿನಿನ್ದತಿ, ಬನ್ಧತಿ, ಇದಂ ಭೂವಾದಿರೂಪಂ। ಛಿನ್ದತಿ, ಭಿನ್ದತಿ, ರುನ್ಧತಿ, ಇದಂ ರುಧಾದಿರೂಪಂ। ದೇತಿ, ನೇತಿ, ವದೇತಿ, ಅನ್ವೇತಿ, ಇದಂ ಭೂವಾದಿರೂಪಂ। ರುನ್ಧೇತಿ, ಪಟಿರುನ್ಧೇತಿ, ಇದಂ ರುಧಾದಿರೂಪಂ। ಬುದ್ಧೇತಿ, ಪಲಿಬುದ್ಧೇತಿ, ಇದಂ ಚುರಾದಿರೂಪಂ। ಜಯತಿ, ಸಯತಿ, ಪಲಾಯತಿ, ಮಿಲಾಯತಿ, ಗಾಯತಿ, ಇದಂ ಭೂವಾದಿರೂಪಂ। ಹಾಯತಿ, ಸಾಯತಿ, ನ್ಹಾಯತಿ, ಇದಂ ದಿವಾದಿರೂಪಂ। ಕಥಯತಿ, ಚಿನ್ತಯತಿ, ಭಾಜಯತಿ, ಇದಂ ಚುರಾದಿರೂಪಂ। ಗಬ್ಬತಿ, ಪಗಬ್ಬತಿ, ಇದಂ ಭೂವಾದಿರೂಪಂ। ಕುಬ್ಬತಿ, ಕ್ರುಬ್ಬತಿ, ಇದಂ ತನಾದಿರೂಪಂ। ಹಿನೋತಿ, ಚಿನೋತಿ, ಇದಂ ಸ್ವಾದಿರೂಪಂ। ತನೋತಿ, ಸನೋತಿ, ಕರೋತಿ, ಇದಂ ತನಾದಿರೂಪಂ। ಚಿನ್ತೇತಿ, ಚಿನ್ತಯತಿ, ಇದಂ ಕತ್ತುರೂಪಞ್ಚೇವ ಹೇತುಕತ್ತುರೂಪಞ್ಚ। ಕನ್ತೇತಿ, ಕನ್ತಯತಿ, ಇದಂ ಹೇತುಕತ್ತುರೂಪಮೇವ। ಭಕ್ಖೇತಿ, ಭಕ್ಖಯತಿ, ವಾದೇತಿ, ವಾದಯತಿ, ಇದಂ ಸುದ್ಧಕತ್ತುರೂಪಞ್ಚೇವ ಹೇತುಕತ್ತುರೂಪಞ್ಚ। ಮಿಯ್ಯತೀತಿ ಕತ್ತುಪದಞ್ಚೇವ ಕಮ್ಮಪದಞ್ಚ। ಭಾವೇಥಾತಿ ಬಹುವಚನಞ್ಚೇವ ಏಕವಚನಞ್ಚ। ಸಂಯಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಅನಾಗತವಚನಞ್ಚೇವ ಅತೀತವಚನಞ್ಚ। ಅನುಸಾಸತೀತಿ ಆಖ್ಯಾತಞ್ಚೇವ ನಾಮಿಕಞ್ಚ। ಗಚ್ಛಂ ವಿಧಮಂ ನಿಕ್ಖಣನ್ತಿ ನಾಮಿಕಞ್ಚೇವ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಅನಾಗತವಚನಂ, ವಿಧಮನ್ತಿ ಅತೀತವಚನಂ, ನಿಖಣನ್ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪವಚನಂ, ಸಬ್ಬಂ ವಾ ಏತಂ ಪದಂ ಅನಾಗತಾಧಿವಚನನ್ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತೇವ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಊಹನೀಯಪದಾನಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ಇಮಾನಿ ಪದಾನಿ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯವಿಸೇಸಾನಿ ಮನ್ದಬುದ್ಧೀನಂ ಸಮ್ಮೋಹಕರಾನಿ ಆಚರಿಯಪಾಚರಿಯೇ ಪಯಿರುಪಾಸಿತ್ವಾ ವೇದನೀಯಾನೀತಿ ಊಹನೀಯರೂಪಗಣೋ ವಿಭಾವಿತೋ।
ಇದಾನಿ ಏಕಗಣಿಕಾದೀನಿ ವದಾಮ – ಧಾ ಧಾರಣೇ, ಭೂವಾದಿಗಣಿಕವಸೇನಾಯಂ ಏಕಗಣಿಕಾ ಸಕಮ್ಮಿಕಾ ಧಾತು। ಭಗವಾ ಸಕಲಲೋಕಸ್ಸ ಹಿತಂ ದಧಾತಿ ವಿದಧಾತಿ, ಪುರಿಸೋ ಅತ್ಥಂ ಸಂವಿಧೇತಿ, ನಿಧಿಂ ನಿಧೇತಿ, ಇಮಾನಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತರಿ ಭವನ್ತಿ। ‘‘ಸಂವಿಧಾಪೇತಿ, ವಿಧಾಪೇತೀ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ಹೇತುಕತ್ತರಿ ಭವನ್ತಿ। ಕಮ್ಮೇ ಪನ ಭಾವೇ ಚ ‘‘ಅನುವಿಧೀಯತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಭವನ್ತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಕಮ್ಮೇ ‘‘ನಿಧಿ ನಾಮ ನಿಧೀಯತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಧೀಯತಿ ಧಪಿಯತೀತಿ ಧೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಚ ರೂಪಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮೇ ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಸತ್ತೇಹಿ ಅನುವಿಧಿಯ್ಯತಿ, ಕಮ್ಮಾನಿ ಸತ್ತೇಹಿ ಅನುವಿಧಿಯ್ಯನ್ತಿ। ಭೋ ಕಮ್ಮ ತ್ವಂ ಸತ್ತೇಹಿ ಅನುವಿಧಿಯ್ಯಸಿ, ಅಹಂ ಕಮ್ಮಂ ಸತ್ತೇಹಿ ಅನುವಿಧಿಯ್ಯಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಭಾವೇ ಪನ ‘‘ಸತ್ತೋ ದುಕ್ಖಂ ಅನುವಿಧಿಯ್ಯತಿ, ಸತ್ತಾ ದುಕ್ಖಂ ಅನುವಿಧಿಯ್ಯನ್ತಿ, ತೋ ಸತ್ತ ತ್ವಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನುವಿಧಿಯ್ಯಸೀ’’ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ನಯೋ ಅತಿವಿಯ ಸುಖುಮೋ ಪಾಳಿನಯಾನುಕೂಲೋ।
ನಾಮಿಕಪದತ್ತೇ ‘‘ಧಾತೂ’’ತಿಆದೀನಿ ಭವನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಧಾತೂತಿ ಸಲಕ್ಖಣಂ ದಧಾತಿ ಧಾರೇತೀತಿ ಧಾತು। ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ‘‘ಸಲಕ್ಖಣಧಾರಣತೋ ದುಕ್ಖವಿಧಾನತೋ ದುಕ್ಖಧಾನತೋ ಚ ಧಾತೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಧಾತೂತಿ ಪಥವೀಧಾತಾದಿಧಾತುಯೋ। ತತ್ಥ ಸಲಕ್ಖಣಧಾರಣತೋತಿ ಯಥಾ ತಿತ್ಥಿಯಪರಿಕಪ್ಪಿತೋ ಪಕತಿ ಅತ್ತಾತಿ ಏವಮಾದಿಕೋ ಸಭಾವತೋ ನತ್ಥಿ, ನ ಏವಮೇತಾ, ಏತಾ ಪನ ಸಲಕ್ಖಣಂ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಧಾತುಯೋ ದುಕ್ಖವಿಧಾನತೋತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ವಿದಹನತೋ। ಏತಾ ಹಿ ಧಾತುಯೋ ಕಾರಣಭಾವೇನ ವವತ್ಥಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಯಥಾ ಅಯಲೋಹಾದಿಧಾತುಯೋ ಅಯಲೋಹಾದಿಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ವಿದಹನ್ತಿ। ದುಕ್ಖಧಾನತೋತಿ ಅನಪ್ಪಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ವಿಧಾನಮತ್ತತೋ ಅವಸವತ್ತನತೋ, ತಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ಏತಾಹಿ ಕಾರಣಭೂತಾಹಿ ಸತ್ತೇಹಿ ಅನುವಿಧೀಯತಿ, ತಥಾವಿಹಿತಞ್ಚ ತಂ ಏತೇಸ್ವೇವ ಧೀಯತಿ ಠಪಿಯತಿ, ಏವಂ ದುಕ್ಖಧಾನತೋ ಧಾತುಯೋ। ಅಪಿಚ ನಿಜ್ಜೀವಟ್ಠೋ ಧಾತವೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ತಥಾ ಹಿ ಭಗವಾ ‘‘ಛ ಧಾತುಯೋಸಂ ಭಿಕ್ಖು ಪುರಿಸೋ’’ತಿಆದೀಸು ಜೀವಸಞ್ಞಾಸಮೂಹನತ್ಥಂ ಧಾತುದೇಸನಂ ಅಕಾಸೀತಿ। ಯೋ ಪನ ತತ್ಥ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಭಾವಟ್ಠಾನೇ ‘‘ಸತ್ತೋ ದುಕ್ಖಂ ಅನುವಿಧಿಯ್ಯತೀ’’ತಿ ತಿಪುರಿಸಮಣ್ಡಿತೋ ಏಕವಚನಬಹುವಚನಿಕೋ ಪಠಮಾವಿಭತ್ತಿಪ್ಪಯೋಗೋ ವುತ್ತೋ। ಸೋ –
‘‘ದೂಸಿತೋ ಗಿರಿದತ್ತೇನ, ಹಯೋ ಸಾಮಸ್ಸ ಪಣ್ಡವೋ।
ಪೋರಾಣಂ ಪಕತಿಂ ಹಿತ್ವಾ, ತಸ್ಸೇವಾನುವಿಧಿಯ್ಯತೀ’’ತಿ ಚ
‘‘ಮಾತಾ ಹಿ ತವ ಇರನ್ಧತಿ, ವಿಧುರಸ್ಸ ಹದಯಂ ಧನಿಯ್ಯತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ತೇ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಹೀಯಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಚ ಇಮಾಸಂ ಪಾಳೀನಂ ವಸೇನ ಸಾರತೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಪಣ್ಡವೋ ನಾಮ ಅಸ್ಸೋ ಗಿರಿದತ್ತನಾಮಕಸ್ಸ ಅಸ್ಸಗೋಪಕಸ್ಸ ಪಕತಿಂ ಅನುವಿಧಿಯ್ಯತಿ ಅನುಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಯದಿ ಕತ್ತುಪದಂ ಇಚ್ಛಿತಂ ಸಿಯಾ, ‘‘ಅನುವಿದಧಾತೀ’’ತಿ ಪಾಳಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ। ಯದಿ ಕಮ್ಮಪದಂ ಇಚ್ಛಿತಂ ಸಿಯಾ, ‘‘ಪಣ್ಡವೇನಾ’’ತಿ ತತಿಯನ್ತಂ ಕತ್ತುಪದಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ಏವಂ ಅವಚನೇನ ‘‘ಅನುವಿಧಿಯ್ಯತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಭಾವಪದನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಂ। ನ ಕೇನಚಿ ಏತ್ಥ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕಾ ‘‘ದಿವಾದಿಗಣೇ ಕತ್ತರಿ ವಿಹಿತಯಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಇದಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ, ಧಾಧಾತುಯಾ ದಿವಾದಿಗಣೇ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ, ಏಕನ್ತಭೂವಾದಿಗಣಿಕತ್ತಾ ಚ। ದುತಿಯಪ್ಪಯೋಗೇ ಪನ ಯದಿ ಕತ್ತುಪದಂ ಇಚ್ಛಿತಂ ಸಿಯಾ, ‘‘ಧನುತೇ’’ತಿ ಪಾಳಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ। ಯದಿ ಕಮ್ಮಪದಂ ಇಚ್ಛಿತಂ ಸಿಯಾ, ‘‘ಧಾತುಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ‘‘ಧನಿಯ್ಯತೀತಿ ಪತ್ಥೇತಿ, ಇಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ। ‘‘ಧನು ಯಾಚನೇ’’ತಿ ಧಾತು ಏಸಾ ಏಕನ್ತೇನ ತನಾದಿಗಣೇಯೇವ ವತ್ತತಿ। ತತಿಯಪ್ಪಯೋಗೇ ‘‘ಪಹೀಯಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಯದಿ ಭೂವಾದಿಗಣೇ ‘‘ಹಾ ಚಾಗೇ’’ತಿ ಧಾತುಯಾ ರೂಪಂ ಸಿಯಾ, ಕತ್ತರಿ ‘‘ಪಜಹಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ರೂಪಂ ಸಿಯಾ, ‘‘ಕಸ್ಮಾ ನೋ ಪಜಹಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ। ಕಮ್ಮಪದಂ ಪನ ‘‘ಪಜಹಿಯಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಸಿಯಾ। ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಪಹೀಯಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ದಿವಾದಿಗಣೇ ‘‘ಹಾ ಪರಿಹಾನಿಯ’’ನ್ತಿ ಧಾತುಯಾ ರೂಪತ್ತಾ ‘‘ಪಹಾಯಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಕತ್ತುಪದರೂಪಂ ಸಿಯಾ ‘‘ಆಜಞ್ಞೋ ಕುರುತೇ ವೇಗಂ, ಹಾಯನ್ತಿ ತತ್ಥ ವಳವಾ’’ತಿ ಅಕಮ್ಮಕಸ್ಸ ಕತ್ತುಪದರೂಪಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಹಾಯಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಪಹೀಯಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ವಚನೇನ ಯಪಚ್ಚಯೋ ಭಾವೇ ವತ್ತತೀತಿ ಞಾಯತಿ।
ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ಸೋ ಪಹೀಯಿಸ್ಸತಿ। ತೇ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಹೀಯಿಸ್ಸನ್ತಿ। ರೂಪಂ ವಿಭವಿಯ್ಯತಿ। ಅಗ್ಗಿಜಾಹಿ ಪುಬ್ಬೇವ ಭೂಯತೇ’ತಿಆದೀಸು ಯಪಚ್ಚಯೋ ಕಮ್ಮೇಯೇವ ವಿಹಿತೋ, ನ ಭಾವೇ। ಕಮ್ಮಕತ್ತುವಸೇನ ಹಿ ಇಮೇ ಪಯೋಗಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ಸಯಮೇವ ಪೀಯತೇ ಪಾನೀಯಂ, ಸಯಮೇವ ಕಟೋ ಕರಿಯತೇತಿ ಪಯೋಗಾ ವಿಯಾ’’ತಿ। ತಂ ನ, ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ‘‘ಪಜಹಿಯಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಸಕಮ್ಮಕಧಾತುರೂಪಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ ‘‘ಪೀಯತೇ ಕರಿಯತೇ’’ತಿ ರೂಪಾನಿ ವಿಯ। ಏತ್ಥ ಪನ ಭಾವಟ್ಠಾನೇ ಕತ್ತುನೋ ಠಿತಭಾವೋ ಹೇಟ್ಠಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ನ ವುತ್ತೋ। ಯೇ ಸದ್ದಸತ್ಥೇ ಮತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಾಸನಿಕಾ ಗರೂ ಭಾವೇ ಅದಬ್ಬವುತ್ತಿನೋ ಭಾವಸ್ಸೇಕತ್ತಾ ಏಕವಚನಮೇವ, ತಞ್ಚ ಪಠಮಪುರಿಸಸ್ಸೇವ ‘‘ಭೂಯತೇ ದೇವದತ್ತೇನ ದೇವದತ್ತೇನ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಪಯೋಗಞ್ಚ ತದತ್ಥಯೋಜನಞ್ಚ
ಜರ ರೋಗೇ। ಜರತಿ, ಜರಿಯ್ಯತಿ। ಜರವಯೋಹಾನಿಯಂ। ಜೀರತಿ, ಜಿಯ್ಯತಿ। ಇಮಾ ದ್ವೇಪಿ ಭೂವಾದಿ ಗಣಿಕವಸೇನ ಏಕಗಣಿಕಾ। ತಾಸಂ ಅಯಂ ಸಾಧಾರಣರೂಪವಿಭಾವನಾ। ‘‘ಯೇನ ಚ ಸನ್ತಪ್ಪತಿ, ಯೇನ ಚ ಜರಿಯ್ಯತೀ’’ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಯೇನ ಚ ಜರಿಯ್ಯತೀತಿ ಯೇನ ತೇಜೋಗತೇನ ಕುಪಿತೇನ ಅಯಂ ಕಾಯೋ ಏಕಾಹಿಕಾದಿಜರರೋಗೇನ ಜರಿಯ್ಯತಿ ಜರತಿ। ಅಥ ವಾ ಯೇನ ಚ ಜರಿಯತಿ ಯೇನ ಅಯಂ ಕಾಯೋ ಜೀರತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯವೇಕಲ್ಯತಂ ಬಲಕ್ಖಯಂ ಪಲಿತವಲಿತಾದಿಞ್ಚ ಪಾಪುಣಾತಿ।
ಮರ ಪಾಣಚಾಗೇ। ಭೂವಾದಿಗಣಿಕೋಯಂ ಅಕಮ್ಮಕೋ ಚ। ಸತ್ತೋ ಮರತಿ, ಮಿಯ್ಯತಿ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಯಂ ಧಾತು ‘‘ಮರ ಪಾಣಚಾಗೇ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಕಮ್ಮಕೋ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಪುತ್ತೋ ಮರತಿ। ಕಿಚ್ಛಂ ವತಾಯಂ ಲೋಕೋ ಆಪನ್ನೋ ಜಾಯತಿ ಚ ಜಿಯ್ಯತಿ ಚ ಮಿಯ್ಯತಿ ಚಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಕಮ್ಮರಹಿತಪ್ಪಯೋಗಾನಂ ದಸ್ಸನತೋ ಅಕಮ್ಮಕೋಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅತ್ಥಯೋಜನಾನಯೇನ ಪನ ಮರತೀತಿ ಪಾಣಂ ಚಜತೀತಿ ಕಮ್ಮಂ ಆನೇತ್ವಾ ಕಥೇತುಂ ಲಬ್ಭತಿ। ‘‘ಮರತಿ, ಮಿಯತೀ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಪದಾನಿ, ‘‘ಸತ್ತೋ ಸತ್ತಂ ಮಾರೇತಿ, ಮಾರಯತಿ, ಮಾರಾಪೇತಿ, ಮಾರಾಪಯತೀ’’ತಿ ಇಮಾನಿ ಕಾರಿತಪದಸಙ್ಖಾತಾನಿ ಹೇತುಕತ್ತುಪದಾನಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಯೋ ಅಮತಂ ಸತ್ತಂ ಮರಣಂ ಪಾಪೇತಿ, ಸೋ ವಧಕೋ ಮಾರೇತಿ ಮಾರಯತಿ ಮಾರಾಪೇತಿ ಮಾರಾಪಯತೀತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ। ಸತ್ತೋ ಸತ್ತೇಹಿ ಮಾರಿಯತಿ ಮಾರಾಪಿಯತೀತಿ ಇಮಾನಿ ಕಮ್ಮಪದಾನಿ। ಭಾವಪದಮಪ್ಪಸಿದ್ಧಂ। ಏವಮಞ್ಞತ್ರಾಪಿ ಪಸಿದ್ಧತಾ ಚ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧತಾ ಚ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ।
ಖಾದ ಭಕ್ಖಣೇ। ಅಯಂ ಪನ ಭೂವಾದಿಗಣಿಕವಸೇನ ಏಕಗಣಿಕೋ ಸಕಮ್ಮಕೋ ಧಾತು। ಖಾದತಿ, ಸಙ್ಖಾದತಿ, ಇಮಾನಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಪದಾನಿ ಭೂವಾದಿಗಣೋ। ಅಯಂ ನಾಮಧಾತು ಏಕನ್ತರುಧಾದಿಗಣಿಕೋತಿ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧೋ।
ದಿವಾದಿಗಣೇ ತಾ ಪಾಲನೇ। ಲೋಕಂ ತಾಯತಿ ಸನ್ತಾಯತಿ। ಇಮಾನಿ ಸಕಮ್ಮಕಾನಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಪದಾನಿ। ಹೇತುಕತ್ತುಪದಂ ಪನ ಕಮ್ಮಪದಞ್ಚ ಭಾವಪದಞ್ಚ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಾನಿ।
ಸುಧ ಸಂಸುದ್ಧಿಯಂ। ಚಿತ್ತಂ ಸುಜ್ಝತಿ ವಿಸುಜ್ಝತಿ। ಇಮಾನಿ ಅಕಮ್ಮಕಾನಿ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಪದಾನಿ। ಸೋಧೇತಿ, ಸೋಧಯತಿ, ಸೋಧಾಪೇತಿ, ಸೋಧಾಪಯತಿ, ಇಮಾನಿ ಹೇತುಕತ್ತುರೂಪಾನಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಯೋ ಅಸುದ್ಧಂ ಠಾನಂ ಸುದ್ಧಂ ಕರೋತಿ, ಸೋ ಸೋಧಕೋ ಸೋಧೇತಿ, ಸೋಧಯತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏಸ ನಯೋ ಅಞ್ಞತ್ರಾಪಿ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು। ಯೋ ಪನ ಅಸುದ್ಧಟ್ಠಾನಂ ಸಯಂ ಅಸೋಧೇತ್ವಾ ‘‘ತ್ವಂ ಸೋಧೇಹೀ’’ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಪಯೋಜೇತಿ, ಸೋ ಸೋಧಾಪಕೋ ಸೋಧಾಪೇತಿ ಸೋಧಾಪಯತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಏಸ ನಯೋ ಅಞ್ಞತ್ರಾಪಿ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಕಾರೇತಿ, ಕಾರಯತಿ, ಕಾರಾಪೇತಿ, ಕಾರಾಪಯತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಅಯಂ ನಯೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ಏವಂ ಲಬ್ಭಮಾನನಯೋ ಚ ಅಲಬ್ಭಮಾನನಯೋ ಚ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ। ಇಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಪಾಳಿಯೋ –
‘‘ಪಚ್ಚನ್ತದೇಸವಿಸಯೇ, ನಿಮನ್ತೇತ್ವಾ ತಥಾಗತಂ।
ತಸ್ಸ ಆಗಮನಂ ಮಗ್ಗಂ, ಸೋಧೇನ್ತಿ ತುಟ್ಠಮಾನಸಾ’’ತಿ ಚ
‘‘ಮಗ್ಗಂ ಚುರಾದಿಗಣಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ।
ದ್ವಿಗಣಿಕತ್ತೇ ಸುಭ ಸೋಭೇ। ಸೋಭತಿ ವತಾಯಂ ಪುರಿಸೋ। ಸುಭ ಪಹಾರೇ। ಯೋ ನೋ ಗಾವೋವ ಸುಮ್ಭತಿ ಸುಮ್ಭೋತಿ ಇಚ್ಚಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಸುಮ್ಭೋತೀ’’ತಿ ಚ ಕಚ್ಚಾಯನಮತೇ ರೂಪಂ, ಇಮಾನಿ ಕತ್ತುಪದಾನಿ। ನಗರಂ ಸೋಭೇತಿ, ಸೋಭಯತಿ। ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸೇ ಚೋರಂ ಸುಮ್ಭೇತಿ, ಸುಮ್ಭಯತಿ, ಸುಮ್ಭಾಪೇತಿ, ಸುಮ್ಭಾಪಯತಿ। ಇಮಾನಿ ಹೇತುಕತ್ತುಪದಾನಿ। ಕಮ್ಮಭಾವಪದಾನಿ ಲಬ್ಭಮಾನಾಲಬ್ಭಮಾನವಸೇನ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ಭೂವಾದಿರುಧಾದಿಗಣಿಕರೂಪಾನಿ।
ಪಚ ಪಾಕೇ। ಪುರಿಸೋ ಭತ್ತಂ ಪಚತಿ। ನೇರಯಿಕೋ ನಿರಯೇ ಪಚ್ಚತಿ। ಕಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚತಿ। ಭತ್ತಂ ಪಚ್ಚತಿ। ಪಾರಮಿಯೋ ಪರಿಪಚ್ಚನ್ತಿ। ಫಲಾನಿ ಪರಿಪಚ್ಚನ್ತಿ, ಪಕ್ಕಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಗರವೋ ಪನ –
ಞಾಣಯುತ್ತವರಂ ತತ್ಥ, ದತ್ವಾ ಸನ್ಧಿಂ ತಿಹೇತುಕಂ।
ಪಚ್ಛಾ ಪಚ್ಚತಿ ಪಾಕಾನಂ, ಪವತ್ತೇ ಅಟ್ಠಕೇ ದುವೇತಿ ಚ –
‘‘ಅಸಙ್ಖಾರಂ ಸಸಙ್ಖಾರ-ವಿಪಾಕಾನಿ ನ ಪಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಚ ಏವಂ ಪಚತಿಪದಸ್ಸ ದ್ವಿಗಣಿಕರೂಪಸ್ಸ ಸಕಮ್ಮಕತ್ತಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ। ಏವಂ ಪನ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ತೇಪಿಟಕೇ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಕುತೋ ಲಬ್ಭಾ। ತೇಪಿಟಕೇ ಹಿ ಬುದ್ಧವಚನೇ ‘‘ಕಪ್ಪಂ ನಿರಯಮ್ಹಿ ಪಚ್ಚತಿ। ಯಾವ ಪಾಪಂ ನ ಪಚ್ಚತಿ। ನಿರಯಮ್ಹಿ ಪಚ ಪಾಕೇ’ತಿ ಅಯಂ ಧಾತು ಸಕಮ್ಮಕೋ, ತೇನ ‘ಪಚ್ಚತೀ’ತಿ ಪದಸ್ಸ ದಿವಾದಿಗಣಿಕರೂಪಸ್ಸಪಿ ಸತೋ ಸಕಮ್ಮಕತ್ತಂ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾಯೇವ ‘ಪಚ್ಚತಿ ಪಾಕಾನಂ ಪವತ್ತೇ ಅಟ್ಠಕೇ ದುವೇ’ತಿಆದೀಸು ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ವುಚ್ಚತೇ – ಯಥಾ ‘‘ಛಿದಿ ದ್ವಿಧಾಕರಣೇ, ಭಿದಿ ವಿದಾರಣೇ’’ತಿ ಧಾತೂನಂ ರುಧಾದಿಗಣೇ ಪವತ್ತಾನಂ ‘‘ರುಕ್ಖಂ ಛಿನ್ದತಿ, ಭಿತ್ತಿಂ ಭಿನ್ದತೀ’’ತಿ ರೂಪಪದಾನಂ ಸಕಮ್ಮಕತ್ತೇಪಿ ಸತಿ ದಿವಾದಿಗಣಂ ಪತ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಧಾತೂನಂ ‘‘ಉದಕಂ ಛಿಜ್ಜತಿ, ಘಟೋ ಭಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ರೂಪಪದಾನಿ ಅಕಮ್ಮಕಾನಿಯೇವ ಭವನ್ತಿ, ಯಥಾ ಭೂವಾದಿಗಣೇ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಪಚಧಾತುಸ್ಸ ‘‘ಭತ್ತಂ ಪಚತೀ’’ತಿ ರೂಪಪದಸ್ಸ ಸಕಮ್ಮಕತ್ತೇಪಿ ಸತಿ ದಿವಾದಿಗಣಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ‘‘ನಿರಯೇ ಪಚ್ಚತಿ, ಕಮ್ಮಾನಿ ವಿಪಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ ರೂಪಪದಾನಿ ಅಕಮ್ಮಕಾನಿಯೇವ ಭವನ್ತಿ।
ಅಥಾಪಿ ವದೇಯ್ಯುಂ ‘‘ನನು ಚ ಭೋ ಯಥಾ ‘ಆಸವೇಹಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸೂ’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಆಸವತೋ ಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸೂ’ತಿ ಚ ‘ಆಸವೇಹಿ ಕತ್ತುಭೂತೇಹಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸೂ’ತಿ ಚ ಏವಂ ದಿವಾದಿಗಣಿಕಸ್ಸ ಧಾತುಸ್ಸ ‘ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸೂ’ತಿ ರೂಪಪದಸ್ಸ ಅಕಮ್ಮಕತ್ತಞ್ಚ ಸಕಮ್ಮಕತ್ತಞ್ಚ ಭವತಿ, ತಥಾ ‘ನಿರಯೇ ಪಚ್ಚತಿ, ಕಮ್ಮಾನಿ ವಿಪಚ್ಚನ್ತೀ’ತಿ ಚ ಅಕಮ್ಮಕತ್ತೇನಪಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ‘ಪಚ್ಚತಿ ಪಾಕಾನಂ ಪವತ್ತೇ ಅಟ್ಠಕೇ ದುವೇ, ಅಸಙ್ಖಾರಂ ಸಸಙ್ಖಾರವಿಪಾಕಾನಿ ನ ಪಚ್ಚತೀ’ತಿ ಸಕಮ್ಮಕತ್ತೇನಪಿ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಅಕಮ್ಮಕತ್ತೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ನ ಸಕಮ್ಮಕತ್ತೇನ, ‘‘ಪಚ್ಚತಿ ಪಾಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಯೋಗಾನಂ ‘‘ಆಸವೇಹಿ ಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸೂ’’ತಿ ಪಯೋಗೇನ ಅಸಮಾನತ್ತಾ। ತಥಾ ಹೇತ್ಥ ‘‘ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸೂ’’ತಿ ಪದಂ ಕಮ್ಮರಹಿತಕತ್ತುವಾಚಕಯಪಚ್ಚಯನ್ತಮ್ಪಿ ಭವತಿ ಕತ್ತುಸಹಿತಕಮ್ಮವಾಚಕಯಪಚ್ಚಯನ್ತಮ್ಪಿ। ‘‘ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸೂ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಹಿ ಪದಸ್ಸ ಕಮ್ಮರಹಿತಯಪಚ್ಚಯವನ್ತತ್ತಾ ‘‘ಆಸವೇಹೀ’’ತಿ ಕರಣವಚನಂ ಅಪಾದಾನಕಾರಕವಾಚಕಂ ಭವತಿ। ‘ಚಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ಪನ ಕತ್ತುಕಾರಕವಾಚಕಂ ಭವತಿ। ತಥಾ ‘‘ವಿಮುಚ್ಚಿಂಸೂ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಕತ್ತುಸಹಿತಕಮ್ಮವಾಚಕತ್ತಾ ‘‘ಆಸವೇಹೀ’’ತಿ ಭೂವಾದಿದಿವಾದಿಗಣಿಕರೂಪಾನಿ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ದ್ವಿಗಣಿಕರೂಪಾನಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ।
ತೇಗಣಿಕತ್ತೇ ಸು ಪಸವೇ। ಹೇತುಫಲಂ ಸವತಿ, ಪಸವತಿ। ಸು ಸವನೇ। ಸದ್ಧೋ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣೋತಿ, ಸುಣಾತಿ। ಸು ಹಿಂಸಾಯಂ। ಯೋಧೋ ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತಂ ಸುನಾತಿ। ಇಮಾನಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಭೂವಾದಿಸ್ವಾದಿಕಿಯಾದಿಗಣಿಕಾನಿ ಕತ್ತುಪದಾನಿ। ತಥಾ ಹೇತುನಾ ಫಲಂ ಸವಿಯ್ಯತಿ, ಉನ್ನಾದಸದ್ದೋ ಪಥವೀಉನ್ದ್ರಿಯಸದ್ದೋ ವಿಯ ಸುಯ್ಯತಿ। ಯೋಧೇನ ಪಚ್ಚಮಿತ್ತೋ ಸುನಿಯ್ಯತಿ। ಇಮಾನಿ ಕಮ್ಮಪದಾನಿ। ಭಾವಪದಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ ಸಕಮ್ಮಕತ್ತಾ ಇಮೇಸಂ ಧಾತೂನಂ। ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ತೇಗಣಿಕರೂಪಾನಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ। ಅತ್ರ ಪನಾಯಂ ನಯವಿಭಾವನಾ –
ಭ್ವಾದಿರುಧಾದಿಕಾ ಧಾತೂ, ಸ್ವಾದಿದಿವಾದಿಕಾ ತಥಾ।
ರುಧಾದಿಕದಿವಾದಿಟ್ಠಾ, ಭೂವಾದಿಕಚುರಾದಿಕಾ॥
ಭೂವಾದಿಕಗಹಾದಿಟ್ಠಾ, ಭ್ವಾದಿಸ್ವಾದಿಕಿಯಾದಿಕಾ।
ಏವಮಾದಿಪ್ಪಭೇದೇಹಿ, ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತು ವಿಚಕ್ಖಣಾ॥
ಇಚ್ಚೇವಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಯಥಾರಹಂ ಏಕಗಣಿಕದ್ವಿಗಣಿಕತೇಗಣಿಕವಸೇನ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಹೇತುಕತ್ತುಕಮ್ಮಭಾವಪದಾನಿ ಚ ಸಕಾರಿತೇಕಕಮ್ಮಾನಿ
ಇದಾನಿ ಏಕಕಾರಿತದ್ವಿಕಾರಿತಪದಾನಂ ವಚನೋಕಾಸೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ವದಾಮ। ಸೋ ಅನ್ತಕಮ್ಮನಿ। ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಮಾನಂ ಸಿಯತಿ, ಕಮ್ಮಂ ಪರಿಯೋಸಿಯತಿ। ಇಮಾನಿ ತಾವ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಪದಾನಿ। ಏತ್ಥ ಮಾನಂ ಸಿಯತೀತಿ ಮಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತಿ। ಕಮ್ಮಂ ಪರಿಯೋಸಿಯತೀತಿ ಕಮ್ಮಂ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ। ಪರಿ ಅವ ಇಚ್ಚುಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಹಿ ಇದಂ ಪದಂ ಅಕಮ್ಮಕಂ ಭವತಿ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ‘‘ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಸಕಮ್ಮಕವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ। ಅತ್ತನಾ ವಿಪ್ಪಕತಂ ಅತ್ತನಾ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತಿ। ಇದಮೇಕಂ ಕಾರಿತಂ ಹೇತುಕತ್ತುಪದಂ। ಏತ್ಥ ಪನ ಪರಿಅವ ಇಚ್ಚುಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಅಕಮ್ಮಕಭೂತಸ್ಸ ಸೋಧಾತುಸ್ಸ ಲದ್ಧಕಾರಿತಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಏಕಕಮ್ಮಮೇವ ಸಕಾರಿತಪದಂ ಭವತಿ। ಅತ್ತನಾ ವಿಪ್ಪಕತಂ ಪರೇಹಿ ಪರಿಯೋಸಾವಾಪೇತಿ। ಇದಂ ದ್ವಿಕಾರಿತಂ ಹೇತುಕತ್ತುಪದಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಪನ ಪರಿ ಅವ ಇಚ್ಚುಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಅಕಮ್ಮಕಭೂತಸ್ಸ ಸೋಧಾತುಸ್ಸ ಲದ್ಧಕಾರಿತಪಚ್ಚಯದ್ವಯತ್ತಾ ದ್ವಿಕಮ್ಮಕಂ ಸಕಾರಿತಪದಂ ಭವತಿ। ‘‘ಪರಿಯೋಸಾವಾಪೇತೀ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಪರಿ ಅವ ಪುಬ್ಬಸ್ಮಾ ಸೋಧಾತುಮ್ಹಾ ಣಾಪೇ ಣಾಪೇ ಇತಿ ಪಚ್ಚಯದ್ವಯಂ ಕತ್ವಾ ಅವಸದ್ದಸ್ಸೋಕಾರಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಯಕಾರಾಗಮಞ್ಚ ಅನುಬನ್ಧಣಕಾರಲೋಪಞ್ಚ ಪಠಮಪಚ್ಚಯೇ ಪಕಾರಸ್ಸ ವಕಾರಞ್ಚ ದ್ವೀಸು ಚ ಠಾನೇಸು ಪುಬ್ಬಸರಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಇದಾನಿ ತಾ ಪಾಳಿಯೋ ಅತ್ಥನ್ತರವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ಆಹಚ್ಚದೇಸಿತಾಕಾರೇನ ಏಕತೋ ಕಥಯಾಮ – ‘‘ಅತ್ತನಾ ವಿಪ್ಪಕತಂ ಅತ್ತನಾ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಸ್ಸ। ಅತ್ತನಾ ವಿಪ್ಪಕತಂ ಪರೇಹಿ ಪರಿಯೋಸಾವಾಪೇತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಹೇತುಕತ್ತುಪದಂ ಆನೇತಬ್ಬಂ। ಅತ್ತನಾ ವಿಪ್ಪಕತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಅತ್ತನಾತಿ ವಿಪ್ಪಕರಣಕ್ರಿಯಾಯ ಕತ್ತುಕಾರಕವಾಚಕಂ ಕರಣವಚನಂ। ವಿಪ್ಪಕತನ್ತಿ ಕಮ್ಮಕಾರಕವಾಚಕಂ ಅತ್ತನಾ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಅತ್ತನಾತಿ ಅಬ್ಯಯಪದಭೂತೇನ ಸಯಂಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥಂ ವಿಭತ್ಯನ್ತಪತಿರೂಪಕಂ ಅಬ್ಯಯಪದಂ, ಸಯಂಸದ್ದಸದಿಸಂ ವಾ ತತಿಯಾವಿಭತ್ಯನ್ತಂ ಅಬ್ಯಯಪದಂ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅತ್ತನಾ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತವಚನಸ್ಸ ‘‘ಸಯಂ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ಭವತಿ ‘‘ಅತ್ತನಾ ಚ ಪಾಣಾತಿಪಾತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಪರೇಹಿ ಪರಿಯೋಸಾವಾಪೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಪರೇಹೀತಿ ಕಮ್ಮಕಾರಕವಾಚಕಂ ಕರಣವಚನನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ‘‘ಸುನಖೇಹಿಪಿ ಖಾದಾಪೇನ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸುನಖೇಹೀ’’ತಿ ಪದಂ ವಿಯ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಯಥಾ ‘‘ರಾಜಾನೋ ಚೋರಂ ಸುನಖೇ ಖಾದಾಪೇನ್ತೀ’’ತಿ ಉಪಯೋಗವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಭವತಿ, ತಥಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖು ಅತ್ತನಾ ವಿಪ್ಪಕತಂ ಪರೇ ಜನೇ ಪರಿಯೋಸಾವಾಪೇತೀ’’ತಿ ಉಪಯೋಗವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಭವತಿ। ಏವಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಚ್ಛರಿಯಬ್ಭುತನಯವಿಚಿತ್ತೇ ಭಗವತೋ ಪಾವಚನೇ ದ್ವಿಕಾರಿತಪಚ್ಚಯವನ್ತಮ್ಪಿ ಪದಮತ್ಥೀತಿ ಸಾರತೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ನಯೋ ಸುಖುಮೋ ಸಾಸನೇ ಆದರಂ ಕತ್ವಾ ಆಯಸ್ಮನ್ತೇಹಿ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬೋ। ಯಸ್ಸ ಹಿ ಅತ್ಥಾಯ ಇದಂ ಪಕರಣಂ ಕರಿಮ್ಹ, ನ ಅಯಂ ಅತ್ತನೋ ಮತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾನಂ ಸನ್ತಿಕಾ ಲದ್ಧತ್ತಾ ತೇಸಞ್ಞೇವ ಮತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಇದಾನಿ ಅಕಾರಿತದ್ವಿಕಮ್ಮಿಕಪದಾನಂ ವಚನೋಕಾಸೋ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಕಥಯಾಮ, ತಾನಿ ಚ ಖೋ ಧಾತುವಸೇನ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ ಸವಿನಿಚ್ಛಯಾನಿ। ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ?
ದುಹಿಕರವಹಿಪುಚ್ಛಿ, ಯಾಚಿ ಭಿಕ್ಖಿ ಚ ನಿಬ್ರೂತಿ।
ಭಣಿವದಿವಚಿಭಾಸಿ, ಸಾಸಿದಹಿನಾಥಧಾತು॥
ರುಧಿ ಜಿ ಚಿಪಭುತೀತಿ, ಯೇ ತೇ ದ್ವಿಕಮ್ಮಕಾ ಧೀರಾ।
ಪವದುಮಪಿ ವಿಯುತ್ತಾ, ಕಾರಿತಪ್ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚ॥
ಅಪಾದಾನಾದಿಕೇ ಪುಬ್ಬ-ವಿಧಿಮ್ಹಾ ಸಹಿಮೇ’ಬ್ರವುಂ।
ಉಪಯೋಗವಚನಸ್ಸ, ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸನನ್ತನಾ॥
ಏತೇ ದುಹಾದಯೋ ಧಾತೂ, ತಿಕಮ್ಮಾಪಿ ಭವನ್ತಿ ತು।
ಕಾರಿತಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಲದ್ಧೇ, ಇತಿ ಆಚರಿಯಾ’ಬ್ರವುಂ॥
ತತ್ರಿಮಾನಿ ಉದಾಹರಣಾನಿ – ಗವಂ ಪಯೋ ದುಹತಿ ಗೋಪಾಲಕೋ। ಗಾವಿಂ ಖೀರಂ ದುಹತಿ ಗೋಪಾಲದಾರಕೋ। ತತ್ಥ ಪಯೋತಿ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ‘‘ಯಸೋ ಲದ್ಧಾ ನ ಮಜ್ಜೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಯಸೋ’’ತಿ ಪದಮಿವ। ಮನೋಗಣಿಕಸ್ಸ ಹಿ ಈದಿಸಮ್ಪಿ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಹೋತಿ ಅಞ್ಞಾದಿಸಮ್ಪಿ। ಇಸ್ಸರೋ ಗೋಪಾಲಂ ಗವಂ ಪಯೋ ದುಹಾಪೇತಿ। ಗೋಪಾಲೇನ ಗಾವೋ ಖೀರಂ ದುಹಿತಾ। ಗೋಹಿ ಪಯೋ ದುಹತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಪಾದಾನವಿಸಯತ್ತಾ ದ್ವಿಕಮ್ಮಕಭಾವೋ ನತ್ಥಿ। ‘‘ವಿಸಾಣತೋ ಗವಂ ದುಹಂ, ಯತ್ಥ ಖೀರಂ ನ ವಿನ್ದತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಅಪಾದಾನವಿಸಯತ್ತೇಪಿ ಗವಾವಯವಭೂತಸ್ಸ ವಿಸಾಣಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಗವಂ ಖೀರಂ ದುಹನ್ತೋ’’ತಿ ದ್ವಿಕಮ್ಮಿಕಭಾವೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ದುಹಿನೋ ಪಯೋಗೋಯಂ।
ಕರೋತಿಸ್ಸ ಪಯೋಗೇ ಕಟ್ಠಮಙ್ಗಾರಂ ಕರೋತಿ, ಸುವಣ್ಣಂ ಕಟಕಂ ಕರೋತಿ, ಸಚೇ ಜೇ ಸಚ್ಚಂ ಭಣಸಿ, ಅದಾಸಿಂ ತಂ ಕರೋಮಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಅಙ್ಗಾರಂ ಕರೋತೀತಿ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಕಾರಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಕಟ್ಠಞ್ಹಿ ಅಙ್ಗಾರಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣಂ, ಅಙ್ಗಾರೇ ಕತೇ ಕಾರಣಭೂತಸ್ಸ ಕಟ್ಠಸ್ಸ ಕಟ್ಠಭಾವೋ ವಿಗಚ್ಛತಿ। ಕಟಕಂ ಕರೋತೀತಿ ಇದಂ ಅಪರಿಚ್ಚತ್ತಕಾರಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ಸುವಣ್ಣಞ್ಹಿ ಕಟಕಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣಂ, ಕಟಕೇ ಕತೇಪಿ ಕಾರಕಭೂತಸ್ಸ ಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ಸುವಣ್ಣಭಾವೋ ನ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ಅಥ ಖೋ ವಿಸೇಸನ್ತರುಪ್ಪತ್ತಿಭಾವೇನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ। ಅದಾಸಿಂ ತಂ ಕರೋಮೀತಿ ಇದಂ ಪನ ಠಾನನ್ತರದಾನವಸೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪರಾಜಂ ಮಹಾರಾಜಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ। ತತ್ಥ ‘‘ಇಸ್ಸರೋ ಪುರಿಸೇನ ಪುರಿಸಂ ವಾ ಕಟ್ಠಮಙ್ಗಾರಂ ಕಾರೇತಿ। ತಥಾ ಸುವಣ್ಣಂ ಕಟಕಂ ಕಾರೇತೀ’’ತಿ ತಿಕಮ್ಮಿಕಪ್ಪಯೋಗೋಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತಥಾ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೋ ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇತೀ’’ತಿ, ‘‘ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೇ ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇನ್ತೇ’’ತಿ ದ್ವಿಕಮ್ಮಕಪ್ಪಯೋಗೋ।
ಏತ್ಥೇಕೇ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೋ ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ರಾಜಭಾವಂ ಮಹಾಜನೇನ ಕಾರಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಪನ ಅತ್ಥೇ ಗಹಿತೇ ‘‘ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇಹಿ ಭದ್ದನ್ತೇ, ಕಿಂ ಅರಞ್ಞೇ ಕರಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ತ್ವಂ ಅತ್ತನೋ ರಾಜಭಾವಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಕಾರಾಪೇಹಿ, ಅತ್ತಾನಂ ರಜ್ಜೇ ಅಭಿಸಿಞ್ಚಾಪೇಹಿ, ಮಯಂ ತಂ ರಜ್ಜೇ ಅಭಿಸಿಞ್ಚಿತುಕಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಮತ್ಥಿತೋ ಭವತಿ।
ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೇ ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇನ್ತೇತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೇ ಅತ್ತನೋ ರಾಜಭಾವಂ ಮಹಾಜನೇನ ಕಾರಯನ್ತೇತಿ ಅತ್ಥೋ ಭವತಿ। ಸಾಸನಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಕಾರಿತವಿಸಯೇ ಕರಣವಚನಂ ಉಪಯೋಗತ್ಥಞ್ಞೇವ ದೀಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥತೋ ದ್ವೇಯೇವ ಕಮ್ಮನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವದಾಮ। ಅಯಮತ್ಥೋ ಅಭಿಧಮ್ಮಟೀಕಾಯಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದಿನಿಬ್ಬಚನತ್ಥವಿಭಾವನಾಯ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ। ತಥಾ ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಟೀಕಾಯಂ ಇದಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಇನ್ದತ್ತಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಭಾವೇ ತಂದ್ವಾರಿಕೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಇನ್ದಭಾವಂ ಪರಮಿಸ್ಸರಭಾವಂ ಕಾರಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಞ್ಹಿ ತೇ ರೂಪಗ್ಗಹಣೇ ಅತ್ತಾನಂ ಅನುವತ್ತೇತಿ, ತೇ ಚ ತಂ ಅನುವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ। ಯದಿ ಪನ ಕರಧಾತು ದ್ವಿಕಮ್ಮಕೋ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೋ ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಲದ್ಧಕಾರಿತಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ‘‘ಕಾರೇತೀ’’ತಿಆದೀಹಿ ಪದೇಹಿ ತಿಕಮ್ಮಕೇಹಿಯೇವ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ? ನ, ನಿಯಮಾಭಾವತೋ, ತಾದಿಸಸ್ಸ ಚ ಪಯೋಗಸ್ಸ ವೋಹಾರಪಥೇ ಅನಾಗತತ್ತಾ।
ಕಟ್ಠಂ ಪುರಿಸೇನ ಅಙ್ಗಾರಂ ಕತಂ। ಸುವಣ್ಣಂ ಕಮ್ಮಾರೇನ ಕಟಕಂ ಕತಂ, ದಾಸೀ ಸಾಮಿಕೇನ ಅದಾಸಿಂ ಕತಾ, ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ದ್ವಿಕಮ್ಮಕಪ್ಪಯೋಗಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸುವಣ್ಣೇನ ಕಟಕಂ ಕರೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಕರೋತಿಸ್ಸ ಪಯೋಗೋಯಂ।
ವಹಿಆದೀನಂ ಪಯೋಗೇ ರಾಜಪುರಿಸಾ ರಥಂ ಗಾಮಂ ವಹನ್ತಿ। ಅಯಂ ರಾಜಾ ಮಂ ನಾಮಂ ಪುಚ್ಛತಿ। ಪರಾಭವನ್ತಂ ಪುರಿಸಂ, ಮಯಂ ಪುಚ್ಛಾಮ ಗೋತಮಂ। ಆಯಸ್ಮಾ ಉಪಾಲಿ ಆಯಸ್ಮತಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೇನ ವಿನಯಂ ಪುಟ್ಠೋ। ದೇವದತ್ತೋ ರಾಜಾನಂ ಕಮ್ಬಲಂ ಯಾಚತಿ। ತೇ ಮಂ ಅಸ್ಸೇ ಅಯಾಚಿಸುಂ। ಧನಂ ತಂ ತಾತ ಯಾಚತಿ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ನಾಗಂ ಮಣಿಂ ಯಾಚತಿ। ನಾಗೋ ಮಣಿಂ ಯಾಚಿತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಆಯಾಚಿತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಭಗವಾ। ತಾಪಸೋ ಕುಲಂ ಭೋಜನಂ ಭಿಕ್ಖತಿ। ಅಜಂ ಗಾಮಂ ನೇತಿ। ಅಜೋ ಗಾಮಂ ನೀತೋ। ಮುತ್ತೋ ಚಮ್ಪೇಯ್ಯಕೋ ನಾಗೋ, ರಾಜಾನಂ ಏತದಬ್ರವಿ।
ಏತ್ಥ ರಾಜಾನನ್ತಿ ಮುಖ್ಯತೋ ಕಮ್ಮಂ ವುತ್ತಂ। ಏತನ್ತಿ ಗುಣತೋ। ತಥಾ ರಾಜಾನನ್ತಿ ಅಕಥಿತಕಮ್ಮಂ ವುತ್ತಂ। ಏತನ್ತಿ ಕಥಿತಕಮ್ಮಂ। ಏಸ ನಯೋ ಅಞ್ಞತ್ರಾಪಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಏವಮೇವ ‘‘ಬ್ರೂಹಿ ಭಗವಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸಮ್ಪದಾನವಿಸಯತ್ತಾ ದ್ವಿಕಮ್ಮಕಭಾವೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ। ಭಿಕ್ಖು ಮಹಾರಾಜಾನಂ ಧಮ್ಮಂ ಭಣತಿ। ಯಂ ಮಂ ಭಣಸಿ ಸಾರಥಿ। ಯಂ ಮಂ ವದತಿ। ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚ। ಪಿತಾ ಪುತ್ತಂ ಭಾಸತಿ। ಯಂ ಮಂ ತ್ವಂ ಅನುಸಾಸಸಿ। ಸಕ್ಯಾ ಖೋ ಪನ ಅಮ್ಬಟ್ಠ ರಾಜಾನಂ ಓಕ್ಕಾಕಂ ಪಿತಾಮಹಂ ದಹನ್ತಿ। ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ತಂ ತಂ ಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ನಾಥತಿ। ಗಾವೋ ವಜಂ ರುನ್ಧತಿ ಗೋಪಾಲಕೋ। ಧುತ್ತೋ ಧುತ್ತಜನಂ ಧನಂ ಜಿನಾತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಕಮನುತ್ತರಂ ರತ್ನವರಂ ಜಿನಾಮಾ’’ತಿ ಪುಣ್ಣಕಜಾತಕಪಾಳಿ ನಿದಸ್ಸನಂ। ತತ್ಥಾಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಮಯಂ ಜನಿನ್ದಾ ಕತರಂ ರಾಜಾನಂ ಅನುತ್ತರಂ ರತ್ನವರಂ ಜಿನಾಮಾ’’ತಿ। ಇಟ್ಠಕಾಯೋ ಪಾಕಾರಂ ಚಿನೋತಿ ವಡ್ಢಕೀ। ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ।
ಏತ್ಥ ಇತಿಸದ್ದಲೋಪವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಬುದ್ಧನ್ತಿ ಉಪಯೋಗವಚನಂ। ಸರಣನ್ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ। ‘‘ಬುದ್ಧಂ ಮಮ ಸರಣಂ ಪರಾಯಣಂ, ಅಘಸ್ಸ ತಾತಾ ಹಿತಸ್ಸ ಚ ವಿಧಾತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಭಜಾಮಿ ಸೇವಾಮಿ ಬುಜ್ಝಾಮೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಉಪಾಸಕಂ ಮಂ ಭವಂ ಗೋತಮೋ ಧಾರೇತೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ದ್ವಿಕಮ್ಮಕಭಾವೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ ‘‘ಮಂ ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪಾಸಕಂ ಧಾರೇತೂ’’ತಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ಸಕ್ಯಾ ಖೋ ಪನ ಅಮ್ಬಟ್ಠ ರಾಜಾನಂ ಓಕ್ಕಾಕಂ ಪಿತಾಮಹಂ ದಹನ್ತೀ’’ತಿ ದಹಧಾತುಪ್ಪಯೋಗೇನ ಸಮಾನತ್ತಾ ಚ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯತ್ಥತೋ ಪನ ‘‘ಮಂ ‘ಉಪಾಸಕೋ ಮೇ ಅಯ’ನ್ತಿ ಧಾರೇತೂ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಏವಂ ಅಕಾರಿತಾನಿ ದ್ವಿಕಮ್ಮಿಕಧಾತುರೂಪಾನಿ ವಿಭಾವಿತಾನಿ।
ಇಚ್ಚೇವಮಮ್ಹೇಹಿ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭಗವತೋ ಸಾಸನತ್ಥಂ ಯಥಾಸತ್ತಿ ಯಥಾಬಲಂ ಧಾತುಯೋ ಚ ತಂರೂಪಾನಿ ಚ ತದನುರೂಪೇಹಿ ನಾನಾಪದೇಹಿ ನಾನಾಅತ್ಥೇಹಿ ನಾನಾನಯೇಹಿ ಚ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವಿಭಾವಿತಾನಿ, ಏವಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೇಹಿಪಿ ಅಮ್ಹೇಹಿ ತಾಸಂ ಸರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅತ್ಥಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಸಬ್ಬಸೋ ವತ್ತುಂ। ತದುಭಯಞ್ಹಿ ಕೋ ಸಬ್ಬಸೋ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಆಗಮಾಧಿಗಮಸಮ್ಪನ್ನೇಹಿ ಪಭಿನ್ನಪಟಿಸಮ್ಭಿದೇಹಿ ಮಹಾಖೀಣಾಸವೇಹಿ।
ಅತ್ಥಾತಿಸಯಯುತ್ತಾಪಿ, ಧಾತೂ ಹೋನ್ತಿ ಯತೋ ತತೋ। ಪಯೋಗತೋನುಗನ್ತಬ್ಬಾ, ಅನೇಕತ್ಥಾ ಹಿ ಧಾತವೋ।
ಯೇನೇಕತ್ಥಧರಾ
ತೇನೇಕತ್ಥಧರಾವ ಹೋನ್ತಿ ಸಹಿತಾ ನಾನೂಪಸಗ್ಗೇಹಿವೇ।
ಧಾತೂನಂ ಪನ ತೇಸಮತ್ಥಪರಮಂ ಖೀಣಾಸವೇ ಪಣ್ಡಿತೇ,
ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮತಿಯುತೇ ಕೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಭಣತೀತಿ॥
ಇತಿ ನವಙ್ಗೇ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ ಬ್ಯಪ್ಪಥಗತೀಸು ವಿಞ್ಞೂನಂ
ಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಾಯ ಕತೇ ಸದ್ದನೀತಿಪ್ಪಕರಣೇ
ಸಬ್ಬಗಣವಿನಿಚ್ಛಯೋ ನಾಮ ಏಕೂನವೀಸತಿಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ॥
ಸಹ ರೂಪವಿಭಾವನಾಯ ಧಾತುವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಧಾತುಮಾಲಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।