॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥
ಪದರೂಪಸಿದ್ಧಿ
ಗನ್ಥಾರಮ್ಭ
[ಕ]
ವಿಸುದ್ಧಸದ್ಧಮ್ಮಸಹಸ್ಸದೀಧಿತಿಂ
ಸುಬುದ್ಧಸಮ್ಬೋಧಿಯುಗನ್ಧರೋದಿತಂ।
ತಿಬುದ್ಧಖೇತ್ತೇಕದಿವಾಕರಂ ಜಿನಂ,
ಸಧಮ್ಮಸಙ್ಘಂ ಸಿರಸಾ’ಭಿವನ್ದಿಯ॥
[ಖ]
ಕಚ್ಚಾಯನಞ್ಚಾಚರಿಯಂ ನಮಿತ್ವಾ,
ನಿಸ್ಸಾಯ ಕಚ್ಚಾಯನವಣ್ಣನಾದಿಂ।
ಬಾಲಪ್ಪಬೋಧತ್ಥಮುಜುಂ ಕರಿಸ್ಸಂ,
ಬ್ಯತ್ತಂ ಸುಕಣ್ಡಂ ಪದರೂಪಸಿದ್ಧಿಂ॥
೧. ಸನ್ಧಿಕಣ್ಡ
ತತ್ಥ ಜಿನಸಾಸನಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಅಕ್ಖರಕೋಸಲ್ಲಮೂಲಕತ್ತಾ ತಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಪ್ಪಯೋಜನವಾಕ್ಯಮಿದಮುಚ್ಚತೇ।
೧. ಅತ್ಥೋ ಅಕ್ಖರಸಞ್ಞಾತೋ।
ಯೋ ಕೋಚಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾದಿಭೇದೋ ವಚನತ್ಥೋ, ಸೋ ಸಬ್ಬೋ ಅಕ್ಖರೇಹೇವ ಸಞ್ಞಾಯತೇ। ಸಿಥಿಲಧನಿತಾದಿಅಕ್ಖರವಿಪತ್ತಿಯಞ್ಹಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದುನ್ನಯತಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ
ತಸ್ಮಾ ಅಕ್ಖರಕೋಸಲ್ಲಂ, ಸಮ್ಪಾದೇಯ್ಯ ಹಿತತ್ಥಿಕೋ।
ಉಪಟ್ಠಹಂ ಗರುಂ ಸಮ್ಮಾ, ಉಟ್ಠಾನಾದೀಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ॥
ಸಞ್ಞಾವಿಧಾನ
ತತ್ಥಾದೋ ತಾವ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣೇ ವೋಹಾರವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ಸಞ್ಞಾವಿಧಾನಮಾರಭೀಯತೇ।
೨. ಅಕ್ಖರಾಪಾದಯೋ ಏಕಚತ್ತಾಲೀಸಂ।
ಅಕ್ಖರಾ ಅಪಿ ಆದಯೋ ಏಕಚತ್ತಾಲೀಸಂ, ತೇ ಚ ಖೋ ಜಿನವಚನಾನುರೂಪಾ ಅಕಾರಾದಯೋ ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತಾ ಏಕಚತ್ತಾಲೀಸಮತ್ತಾ ವಣ್ಣಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅಕ್ಖರಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ತಂ ಯಥಾ – ಆ ಇ ಈ ಉ ಊ ಏ ಓ, ಕ ಖ ಗ ಘ ಙ, ಚ ಛ ಜ ಝ ಞ, ಟ ಠ ಡ ಢ ಣ, ತ ಥ ದ ಧ ನ, ಪ ಫ ಬ ಭ ಮ, ಯ ರ ಲವ ಸ ಹ ಳ ಅಂ-ಇತಿ ಅಕ್ಖರಾ।
ನಕ್ಖರನ್ತೀತಿ ಅಕ್ಖರಾ, ಅ ಆದಿ ಯೇಸಂ ತೇ ಆದಯೋ। ಅಕಾರಾದೀನಮನುಕ್ಕಮೋ ಪನೇಸ ಠಾನಾದಿಕ್ಕಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ, ತಥಾ ಹಿ ಠಾನಕರಣಪ್ಪಯತನೇಹಿ ವಣ್ಣಾ ಜಾಯನ್ತೇ, ತತ್ಥ ಛ ಠಾನಾನಿ ಕಣ್ಠತಾಲುಮುದ್ಧದನ್ತಓಟ್ಠನಾಸಿಕಾವಸೇನ।
ತತ್ಥ – ಅವಣ್ಣ ಕವಗ್ಗ ಹಕಾರಾ ಕಣ್ಠಜಾ।
ಇವಣ್ಣ ಚವಗ್ಗ ಯಕಾರಾ ತಾಲುಜಾ। ಟವಗ್ಗ ರಕಾರ ಳಕಾರಾ ಮುದ್ಧಜಾ। ತವಗ್ಗ ಲಕಾರ ಸಕಾರಾ ದನ್ತಜಾ। ಉವಣ್ಣ ಪವಗ್ಗಾ ಓಟ್ಠಜಾ। ಏಕಾರೋ ಕಣ್ಠತಾಲುಜೋ। ಓಕಾರೋ ಕಣ್ಠೋಟ್ಠಜೋ।
ವಕಾರೋ ದನ್ತೋಟ್ಠಜೋ।
ನಿಗ್ಗಹೀತಂ ನಾಸಿಕಟ್ಠಾನಜಂ।
ಙ ಞ ಣ ನ ಮಾ ಸಕಟ್ಠಾನಜಾ, ನಾಸಿಕಟ್ಠಾನಜಾ ಚಾತಿ।
ಹಕಾರಂ ಪಞ್ಚಮೇಹೇವ, ಅನ್ತಟ್ಠಾಹಿ ಚ ಸಂಯುತಂ।
ಓರಸನ್ತಿ ವದನ್ತೇತ್ಥ, ಕಣ್ಠಜಂ ತದಸಂಯುತಂ॥
ಕರಣಂ ಜಿವ್ಹಾಮಜ್ಝಂ ತಾಲುಜಾನಂ, ಜಿವ್ಹೋಪಗ್ಗಂ ಮುದ್ಧಜಾನಂ, ಜಿವ್ಹಾಗ್ಗಂ ದನ್ತಜಾನಂ, ಸೇಸಾ ಸಕಟ್ಠಾನಕರಣಾ।
ಪಯತನಂ ಸಂವುತಾದಿಕರಣವಿಸೇಸೋ। ಸಂವುತತ್ತಮಕಾರಸ್ಸ, ವಿವಟತ್ತಂ ಸೇಸಸರಾನಂ ಸಕಾರಹಕಾರಾನಞ್ಚ, ಫುಟ್ಠಂ ವಗ್ಗಾನಂ, ಈಸಂಫುಟ್ಠಂ ಯರಲವಾನನ್ತಿ।
ಏವಂ ಠಾನಕರಣಪ್ಪಯತನಸುತಿಕಾಲಭಿನ್ನೇಸು ಅಕ್ಖರೇಸು ಸರಾ ನಿಸ್ಸಯಾ, ಇತರೇ ನಿಸ್ಸಿತಾ। ತತ್ಥ –
ನಿಸ್ಸಯಾದೋ ಸರಾ ವುತ್ತಾ, ಬ್ಯಞ್ಜನಾ ನಿಸ್ಸಿತಾ ತತೋ।
ವಗ್ಗೇಕಜಾ ಬಹುತ್ತಾದೋ, ತತೋ ಠಾನಲಹುಕ್ಕಮಾ॥
ವುತ್ತಞ್ಚ –
‘‘ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಪನ ಠಾನಾನಂ, ಪಟಿಪಾಟಿವಸಾಪಿ ಚ।
ನಿಸ್ಸಯಾದಿಪ್ಪಭೇದೇಹಿ, ವುತ್ತೋ ತೇಸಮನುಕ್ಕಮೋ’’ತಿ॥
ಏಕೇನಾಧಿಕಾ ಚತ್ತಾಲೀಸಂ ಏಕಚತ್ತಾಲೀಸಂ, ಏತೇನ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೇನ –
ಅಧಿಕಕ್ಖರವನ್ತಾನಿ, ಏಕತಾಲೀಸತೋ ಇತೋ।
ನ ಬುದ್ಧವಚನಾನೀತಿ, ದೀಪೇತಾಚರಿಯಾಸಭೋ॥
ಅಪಿಗ್ಗಹಣಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನಂ ಅಪೇಕ್ಖಾಕರಣತ್ಥಂ।
೩. ತತ್ಥೋದನ್ತಾ ಸರಾ ಅಟ್ಠ।
ತತ್ಥ ತೇಸು ಅಕ್ಖರೇಸು ಅಕಾರಾದೀಸು ಓಕಾರನ್ತಾ ಅಟ್ಠ ಅಕ್ಖರಾ ಸರಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ತಂ ಯಥಾ – ಅ ಆ ಇ ಈ ಉ ಊ ಏ ಓ-ಇತಿ ಸರಾ।
ಓ ಅನ್ತೋ ಯೇಸಂ ತೇ ಓದನ್ತಾ, ದಕಾರೋ ಸನ್ಧಿಜೋ, ಸರನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಸರಾ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಸಾರೇನ್ತೀತಿಪಿ ಸರಾ।
‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೪. ಲಹುಮತ್ತಾ ತಯೋ ರಸ್ಸಾ।
ತತ್ಥ ಅಟ್ಠಸು ಸರೇಸು ಲಹುಮತ್ತಾ ತಯೋ ಸರಾ ರಸ್ಸಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ತಂ ಯಥಾ – ಅ ಇ ಉ-ಇತಿ ರಸ್ಸಾ।
ಲಹುಕಾ ಮತ್ತಾ ಪಮಾಣಂ ಯೇಸಂ ತೇ ಲಹುಮತ್ತಾ, ಮತ್ತಾಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಅಚ್ಛರಾಸಙ್ಘಾತಅಕ್ಖಿನಿಮೀಲನಸಙ್ಖಾತಂ ಕಾಲಂ ವದತಿ, ತಾಯ ಮತ್ತಾಯ ಏಕಮತ್ತಾ ರಸ್ಸಾ, ದ್ವಿಮತ್ತಾ ದೀಘಾ, ಅಡ್ಢಮತ್ತಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಾ। ಲಹುಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಛನ್ದಸಿ ದಿಯಡ್ಢಮತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಗಹಣತ್ಥಂ। ರಸ್ಸಕಾಲಯೋಗತೋ ರಸ್ಸಾ, ರಸ್ಸಕಾಲವನ್ತೋ ವಾ ರಸ್ಸಾ।
ಸರರಸ್ಸಗ್ಗಹಣಾನಿ ಚ ವತ್ತನ್ತೇ।
೫. ಅಞ್ಞೇ ದೀಘಾ।
ತತ್ಥ ಅಟ್ಠಸು ಸರೇಸು ರಸ್ಸೇಹಿ ಅಞ್ಞೇ ದ್ವಿಮತ್ತಾ ಪಞ್ಚ ಸರಾ ದೀಘಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ತಂ ಯಥಾ – ಆ ಈ ಊ ಏ ಓ-ಇತಿ ದೀಘಾ।
ಅಞ್ಞಗ್ಗಹಣಂ ದಿಯಡ್ಢಮತ್ತಿಕಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಣತ್ಥಂ। ದೀಘಕಾಲೇ ನಿಯುತ್ತಾ, ತಬ್ಬನ್ತೋ ವಾ ದೀಘಾ। ಕ್ವಚಿ ಸಂಯೋಗಪುಬ್ಬಾ ಏಕಾರೋಕಾರಾ ರಸ್ಸಾ ಇವ ವುಚ್ಚನ್ತೇ। ಯಥಾ – ಏತ್ಥ, ಸೇಯ್ಯೋ, ಓಟ್ಠೋ, ಸೋತ್ಥಿ। ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ? ಮಂ ಚೇ ತ್ವಂ ನಿಖಣಂ ವನೇ। ಪುತ್ತೋ ತ್ಯಾಹಂ ಮಹಾರಾಜ।
೬. ದುಮ್ಹಿ ಗರು।
ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಮೂಹೋ ದು, ತಸ್ಮಿಂ ದುಮ್ಹಿ। ಸಂಯೋಗಭೂತೇ ಅಕ್ಖರೇ ಪರೇ ಯೋ ಪುಬ್ಬೋ ರಸ್ಸಕ್ಖರೋ, ಸೋ ಗರುಸಞ್ಞೋ ಹೋತಿ। ಯಥಾ – ದತ್ವಾ, ಹಿತ್ವಾ, ಭುತ್ವಾ।
‘‘ಗರೂ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೭. ದೀಘೋ ಚ।
ದೀಘೋ ಚ ಸರೋ ಗರುಸಞ್ಞೋ ಹೋತಿ। ಯಥಾ – ನಾವಾ, ನದೀ, ವಧೂ, ದ್ವೇ, ತಯೋ। ಗರುಕತೋ ಅಞ್ಞೋ ‘‘ಲಹುಕೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೮. ಸೇಸಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಾ।
ಠಪೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠ ಸರೇ ಸೇಸಾ ಅಡ್ಢಮತ್ತಾ ಅಕ್ಖರಾ ಕಕಾರಾದಯೋ ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತಾ ತೇತ್ತಿಂಸ ಬ್ಯಞ್ಜನಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ವುತ್ತೇಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಸೇಸಾ। ಬ್ಯಞ್ಜೀಯತಿ ಏತೇಹಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಾ। ತಂ ಯಥಾ – ಕ ಖ ಗ ಘ ಙ, ಚ ಛ ಜ ಝ ಞ, ಟ ಠ ಡ ಢ ಣ, ತ ಥ ದ ಧ ನ, ಪ ಫ ಬ ಭ ಮ, ಯ ರ ಲವ ಸ ಹ ಳ ಅಂ-ಇತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಾ। ಕಕಾರಾದೀಸ್ವಕಾರೋ ಉಚ್ಚಾರಣತ್ಥೋ।
‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನಾ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೯. ವಗ್ಗಾ ಪಞ್ಚಪಞ್ಚಸೋ ಮನ್ತಾ।
ತೇಸಂ ಖೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ ಕಕಾರಾದಯೋ ಮಕಾರನ್ತಾ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಾ ಪಞ್ಚಪಞ್ಚವಿಭಾಗೇನ ವಗ್ಗಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ತಂ ಯಥಾ – ಕ ಖ ಗ ಘ ಙ, ಚ ಛ ಜ ಝ ಞ, ಟ ಠ ಡ ಢ ಣ, ತ ಥ ದ ಧ ನ, ಪ ಫ ಬ ಭ ಮ-ಇತಿ ವಗ್ಗಾ।
ತೇ ಪನ ಪಠಮಕ್ಖರವಸೇನ ಕವಗ್ಗಚವಗ್ಗಾದಿವೋಹಾರಂ ಗತಾ, ವಗ್ಗೋತಿ ಸಮೂಹೋ, ತತ್ಥ ಪಞ್ಚಪಞ್ಚವಿಭಾಗೇನಾತಿ ವಾ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಏತೇಸಮತ್ಥೀತಿ ಪಞ್ಚಪಞ್ಚಸೋ, ಮೋ ಅನ್ತೋ ಯೇಸಂ ತೇ ಮನ್ತಾ।
೧೦. ಅಂಇತಿ ನಿಗ್ಗಹೀತಂ।
ಅಕಾರೋ ಉಚ್ಚಾರಣತ್ಥೋ, ಇತಿಸದ್ದೋ ಪನಾನನ್ತರವುತ್ತನಿದಸ್ಸನತ್ಥೋ, ಅಂಇತಿ ಯಂ ಅಕಾರತೋ ಪರಂ ವುತ್ತಂ ಬಿನ್ದು, ತಂ ನಿಗ್ಗಹೀತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ರಸ್ಸಸ್ಸರಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಗಯ್ಹತಿ, ಕರಣಂ ನಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಗಯ್ಹತೀತಿ ವಾ ನಿಗ್ಗಹೀತಂ।
ಕರಣಂ ನಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾನ, ಮುಖೇನಾವಿವಟೇನ ಯಂ।
ವುಚ್ಚತೇ ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತಿ, ವುತ್ತಂ ಬಿನ್ದು ಸರಾನುಗಂ॥
ಇಧ ಅವುತ್ತಾನಂ ಪರಸಮಞ್ಞಾನಮ್ಪಿ ಪಯೋಜನೇ ಸತಿ ಗಹಣತ್ಥಂ ಪರಿಭಾಸಮಾಹ।
೧೧. ಪರಸಮಞ್ಞಾ ಪಯೋಗೇ।
ಯಾ ಚ ಪನ ಪರಸ್ಮಿಂ ಸಕ್ಕತಗನ್ಥೇ, ಪರೇಸಂ ವಾ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಾನಂ ಸಮಞ್ಞಾ ಘೋಸಾಘೋಸಲೋಪಸವಣ್ಣಸಂಯೋಗಲಿಙ್ಗಾದಿಕಾ, ತಾ ಪಯೋಗೇ ಸತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಯುಜ್ಜನ್ತೇ।
ಪರಸ್ಮಿಂ, ಪರೇಸಂ ವಾ ಸಮಞ್ಞಾ ಪರಸಮಞ್ಞಾ, ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇ, ವೇಯ್ಯಾಕರಣಮಧೀತಾನಂ ವಾ ಸಮಞ್ಞಾತ್ಯತ್ಥೋ। ಪಯುಜ್ಜನಂ ಪಯೋಗೋ, ವಿನಿಯೋಗೋ।
ತತ್ಥ ವಗ್ಗಾನಂ ಪಠಮದುತಿಯಾ, ಸಕಾರೋ ಚ ಅಘೋಸಾ। ವಗ್ಗಾನಂ ತತಿಯಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮಾ, ಯ ರ ಲವ ಹ ಳಾ ಚಾತಿ ಏಕವೀಸತಿ ಘೋಸಾ ನಾಮ।
ಏತ್ಥ ಚ ವಗ್ಗಾನಂ ದುತಿಯಚತುತ್ಥಾ ಧನಿತಾತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಇತರೇ ಸಿಥಿಲಾತಿ। ವಿನಾಸೋ ಲೋಪೋ। ರಸ್ಸಸ್ಸರಾ ಸಕದೀಘೇಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸವಣ್ಣಾ ನಾಮ, ಯೇ ಸರೂಪಾತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಸರಾನನ್ತರಿತಾನಿ ಸಂಯೋಗೋ। ಧಾತುಪ್ಪಚ್ಚಯವಿಭತ್ತಿವಜ್ಜಿತಮತ್ಥವಂ ಲಿಙ್ಗಂ। ವಿಭತ್ಯನ್ತಂ ಪದಂ। ಇಚ್ಚೇವಮಾದಿ।
ಇತಿ ಸಞ್ಞಾವಿಧಾನಂ।
ಸರಸನ್ಧಿವಿಧಾನ
ಅಥ ಸರಸನ್ಧಿ ವುಚ್ಚತೇ।
ಲೋಕ ಅಗ್ಗಪುಗ್ಗಲೋ, ಪಞ್ಞಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ, ತೀಣಿ ಇಮಾನಿ, ನೋ ಹಿ ಏತಂ, ಭಿಕ್ಖುನೀ ಓವಾದೋ, ಮಾತು ಉಪಟ್ಠಾನಂ, ಸಮೇತು ಆಯಸ್ಮಾ, ಅಭಿಭೂ ಆಯತನಂ, ಧನಾ ಮೇ ಅತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬೇ ಏವ, ತಯೋ ಅಸ್ಸು ಧಮ್ಮಾ, ಅಸನ್ತೋ ಏತ್ಥ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಇತೀಧ ಸರಾದಿಸಞ್ಞಾಯಂ ಸಬ್ಬಸನ್ಧಿಕರಣಟ್ಠಾನೇ ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಯೋಜನತ್ಥಂ ಪರಿಭಾಸಮಾಹ।
೧೨. ಪುಬ್ಬಮಧೋಠಿತಮಸ್ಸರಂ ಸರೇನ ವಿಯೋಜಯೇ।
ಸರೇನಾತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕೇ ಕರಣವಚನಂ, ಸಹಯೋಗೇ ವಾ, ಸನ್ಧಿತಬ್ಬೇ ಸರಸಹಿತಂ ಪುಬ್ಬಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಅನತಿಕ್ಕಮನ್ತೋ ಅಧೋಠಿತಮಸ್ಸರಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಸರತೋ ವಿಯೋಜಯೇತಿ ಸರತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ವಿಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥ ಚ ಅಸ್ಸರಗ್ಗಹಣಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧಂ।
೧೩. ಸರಾ ಸರೇ ಲೋಪಂ।
ಸರಾ ಖೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸರೇ ಪರೇ ಠಿತೇ ಲೋಪಂ ಪಪ್ಪೋನ್ತಿ। ಲೋಪೋತಿ ಅದಸ್ಸನಂ ಅನುಚ್ಚಾರಣಂ। ಏತ್ಥ ಸರಾತಿ ಕಾರಿಯೀನಿದ್ದೇಸೋ। ಬಹುವಚನಂ ಪನೇತ್ಥ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಸರೇ ಪರೇ ಬಹೂನಂ ಲೋಪಞಾಪನತ್ಥಂ। ಸರೇತಿ ನಿಮಿತ್ತನಿದ್ದೇಸೋ, ನಿಮಿತ್ತಸತ್ತಮೀ ಚಾಯಂ, ನಿಮಿತ್ತೋಪಾದಾನಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ವಣ್ಣಕಾಲಬ್ಯವಧಾನೇ ಸನ್ಧಿಕಾರಿಯಂ ನ ಹೋತಿ। ಲೋಪನ್ತಿ ಕಾರಿಯನಿದ್ದೇಸೋ, ಇದಂ ಪನ ಸುತ್ತಂ
‘‘ಅಸ್ಸರಂ, ಅಧೋಠಿತ’’ನ್ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ, ಸಿಲಿಟ್ಠಕಥನೇ ಪರಿಭಾಸಮಾಹ।
೧೪. ನಯೇ ಪರಂ ಯುತ್ತೇ।
ಸರರಹಿತಂ ಖೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಅಧೋಠಿತಂ ಪರಕ್ಖರಂ ನಯೇ ಯುತ್ತೇ ಠಾನೇತಿ ಪರನಯನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥ ಯುತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ನಿಗ್ಗಹೀತನಿಸೇಧನತ್ಥಂ, ತೇನ ‘‘ಅಕ್ಕೋಚ್ಛಿ ಮಂ ಅವಧಿ ಮ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪರನಯನಸನ್ದೇಹೋ ನ ಹೋತಿ।
ಲೋಕಗ್ಗಪುಗ್ಗಲೋ, ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ತೀಣಿಮಾನಿ, ನೋಹೇತಂ, ಭಿಕ್ಖುನೋವಾದೋ, ಮಾತುಪಟ್ಠಾನಂ, ಸಮೇತಾಯಸ್ಮಾ, ಅಭಿಭಾಯತನಂ, ಧನಾ ಮತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬೇವ, ತಯಸ್ಸು ಧಮ್ಮಾ, ಅಸನ್ತೇತ್ಥ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ।
ಯಸ್ಸ ಇದಾನಿ, ಸಞ್ಞಾ ಇತಿ, ಛಾಯಾ ಇವ, ಕಥಾ ಏವ ಕಾ, ಇತಿ ಅಪಿ, ಅಸ್ಸಮಣೀ ಅಸಿ, ಚಕ್ಖು ಇನ್ದ್ರಿಯಂ, ಅಕತಞ್ಞೂ ಅಸಿ, ಆಕಾಸೇ ಇವ, ತೇ ಅಪಿ, ವನ್ದೇ ಅಹಂ, ಸೋ ಅಹಂ, ಚತ್ತಾರೋ ಇಮೇ, ವಸಲೋ ಇತಿ, ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ ಆಸಿ ಬೀಜಕೋ, ಪಾತೋ ಏವಾತೀಧ ಪುಬ್ಬಲೋಪೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ‘‘ಸರೇ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರೋ, ಇಧ ಪನ ‘‘ಅತ್ಥವಸಾ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೋ’’ತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸರೋ, ಸರಮ್ಹಾ, ಲೋಪ’’ನ್ತಿ ಚ ವತ್ತಮಾನೇ –
೧೫. ವಾ ಪರೋ ಅಸರೂಪಾ।
ಅಸಮಾನರೂಪಮ್ಹಾ ಸರಮ್ಹಾ ಪರೋ ಸರೋ ಲೋಪಂ ಪಪ್ಪೋತಿ ವಾ। ಸಮಾನಂ ರೂಪಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸರೂಪೋ, ನ ಸರೂಪೋ ಅಸರೂಪೋ, ಅಸವಣ್ಣೋ ಆಉಪಸಗ್ಗೋ ವಿಯ ವಾಸದ್ದೋ ದ್ವಿಧಾ ವತ್ತತೇ, ಕತ್ಥಚಿ ವಿಕಪ್ಪೇ, ಕತ್ಥಚಿ ಯಥಾವವತ್ಥಿತರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇ, ಇಧ ಪನ ಪಚ್ಛಿಮೇ, ತತೋ ನಿಚ್ಚಮನಿಚ್ಚಮಸನ್ತಞ್ಚ ವಿಧಿಮೇತ್ಥ ವಾಸದ್ದೋ ದೀಪೇತಿ। ‘‘ನಯೇ ಪರಂ ಯುತ್ತೇ’’ತಿ ಪರಂ ನೇತಬ್ಬಂ।
ಯಸ್ಸದಾನಿ ಯಸ್ಸ ಇದಾನಿ, ಸಞ್ಞಾತಿ ಸಞ್ಞಾ ಇತಿ, ಛಾಯಾವ ಛಾಯಾ ಇವ, ಕಥಾವ ಕಾ ಕಥಾ ಏವ ಕಾ, ಇತೀಪಿ ಇತಿ ಅಪಿ, ಅಸ್ಸಮಣೀಸಿ ಅಸ್ಸಮಣೀ ಅಸಿ। ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯ ಮಿತಿ ನಿಚ್ಚಂ। ಅಕತಞ್ಞೂಸಿ ಅಕತಞ್ಞೂ ಅಸಿ, ಆಕಾಸೇವ ಆಕಾಸೇ ಇವ, ತೇಪಿ ತೇ ಅಪಿ, ವನ್ದೇಹಂ ವನ್ದೇ ಅಹಂ, ಸೋಹಂ ಸೋ ಅಹಂ, ಚತ್ತಾರೋಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಇಮೇ, ವಸಲೋತಿ ವಸಲೋ ಇತಿ, ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋಸಿ ಬೀಜಕೋ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ ಆಸಿ ಬೀಜಕೋ, ಪಾತೋವ ಪಾತೋ ಏವ।
ಇಧ ನ ಭವತಿ – ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸತ್ತುತ್ತಮೋ, ಏಕೂನವೀಸತಿ, ಯಸ್ಸೇತೇ, ಸುಗತೋವಾದೋ, ದಿಟ್ಠಾಸವೋ, ದಿಟ್ಠೋಘೋ, ಚಕ್ಖಾಯತನಂ, ತಂ ಕುತೇತ್ಥ ಲಬ್ಭಾ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಭವತಿ ಚ ವವತ್ಥಿತವಿಭಾಸಾಯ।
ಅವಣ್ಣತೋ ಸರೋದಾನೀ-ತೀವೇವಾದಿಂ ವಿನಾ ಪರೋ।
ನ ಲುಪ್ಪತಞ್ಞತೋ ದೀಘೋ, ಆಸೇವಾದಿವಿವಜ್ಜಿತೋ॥
ಬನ್ಧುಸ್ಸ ಇವ, ಉಪ ಇಕ್ಖತಿ, ಉಪ ಇತೋ, ಅವ ಇಚ್ಚ, ಜಿನ ಈರಿತಂ, ನ ಉಪೇತಿ, ಚನ್ದ ಉದಯೋ, ಯಥಾ ಉದಕೇ ಇತೀಧ ಪುಬ್ಬಾವಣ್ಣಸ್ಸರಾನಂ ಇವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಞ್ಚ, ‘‘ವಮೋದುದನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಇತೋ ಉಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ಸೀಹಗತಿಯಾ ಇಧಾನುವತ್ತೇತಬ್ಬಂ।
೧೬. ಕ್ವಚಾಸವಣ್ಣಂ ಲುತ್ತೇ।
ಇವಣ್ಣಭೂತೋ, ಉಕಾರಭೂತೋ ಚ ಪರೋ ಸರೋ ಅಸರೂಪೇ ಪುಬ್ಬಸ್ಸರೇ ಲುತ್ತೇ ಕ್ವಚಿ ಅಸವಣ್ಣಂ ಪಪ್ಪೋತಿ। ನತ್ಥಿ ಸವಣ್ಣಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಸವಣ್ಣಾ, ಏಕಾರೋಕಾರಾ, ತತ್ಥ ಠಾನಾಸನ್ನವಸೇನ ಇವಣ್ಣುಕಾರಾನಮೇಕಾರೋಕಾರಾ ಹೋನ್ತಿ।
ಬನ್ಧುಸ್ಸೇವ, ಉಪೇಕ್ಖತಿ, ಉಪೇತೋ, ಅವೇಚ್ಚ, ಜಿನೇರಿತಂ, ನೋಪೇತಿ, ಚನ್ದೋದಯೋ, ಯಥೋದಕೇ। ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ? ತತ್ರಿಮೇ, ಯಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಮಹಿದ್ಧಿಕೋ, ಸಬ್ಬೀತಿಯೋ, ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ, ಲೋಕುತ್ತರೋ। ಲುತ್ತೇತಿ ಕಿಂ? ಛ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ, ಯಥಾ ಇದಂ, ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಾ। ಅಸರೂಪೇತಿ ಕಿಂ? ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಮಾತುಪಟ್ಠಾನಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ಸತಿಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವಾಗ್ಗಹಣೇ ಕ್ವಚಿಕರಣತೋ ಅವಣ್ಣೇ ಏವ ಲುತ್ತೇ ಇಧ ವುತ್ತವಿಧಿ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತತೋ ಇಧ ನ ಭವತಿ – ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ, ಪಞ್ಚಹುಪಾಲಿ, ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಯೋ ಮಿಸ್ಸರೋತಿ।
ತತ್ರ ಅಯಂ, ಬುದ್ಧ ಅನುಸ್ಸತಿ, ಸ ಅತ್ಥಿಕಾ, ಪಞ್ಞವಾ ಅಸ್ಸ, ತದಾ ಅಹಂ, ಯಾನಿ ಇಧ ಭೂತಾನಿ, ಗಚ್ಛಾಮಿ ಇತಿ, ಅತಿ ಇತೋ, ಕಿಕೀ ಇವ, ಬಹು ಉಪಕಾರಂ, ಮಧು ಉದಕಂ, ಸು ಉಪಧಾರಿತಂ, ಯೋಪಿ ಅಯಂ
‘‘ಕ್ವಚೀ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರೋ, ‘‘ಪರೋ, ಲುತ್ತೇ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೧೭. ದೀಘಂ।
ಸರೋ ಖೋ ಪರೋ ಪುಬ್ಬಸ್ಸರೇ ಲುತ್ತೇ ಕ್ವಚಿ ದೀಘಭಾವಂ ಪಪ್ಪೋತೀತಿ ಠಾನಾಸನ್ನವಸೇನ ರಸ್ಸಸ್ಸರಾನಂ ಸವಣ್ಣದೀಘೋ।
ತತ್ರಾಯಂ, ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿ, ಸಾತ್ಥಿಕಾ, ಪಞ್ಞವಾಸ್ಸ, ತದಾಹಂ, ಯಾನೀಧ ಭೂತಾನಿ, ಗಚ್ಛಾಮೀತಿ, ಅತೀತೋ, ಕಿಕೀವ, ಬಹೂಪಕಾರಂ, ಮಧೂದಕಂ, ಸೂಪಧಾರಿತಂ, ಯೋಪಾಯಂ, ಇದಾನಾಹಂ, ಸಚಾಯಂ, ಅಪ್ಪಸ್ಸುತಾಯಂ, ಇತರೀತರೇನ, ಸದ್ಧೀಧ ವಿತ್ತಂ, ಕಮ್ಮೂಪನಿಸ್ಸಯೋ, ತಥೂಪಮಂ, ರತ್ತೂಪರತೋ, ವೂಪಸಮೋ।
ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ? ಅಚಿರಂ ವತ’ಯಂ ಕಾಯೋ, ಕಿಮ್ಪಿಮಾಯ, ತೀಣಿಮಾನಿ, ಪಞ್ಚಸುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು, ತಸ್ಸತ್ಥೋ, ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋ, ಮುನಿನ್ದೋ, ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಲಹುಟ್ಠಾನಂ, ಗಚ್ಛಾಮಹಂ, ತತ್ರಿದಂ, ಪಞ್ಚಹುಪಾಲಿ, ನತ್ಥಞ್ಞಂ। ಲುತ್ತೇತಿ ಕಿಂ? ಯಥಾ ಅಯಂ, ನಿಮಿ ಇವ ರಾಜಾ, ಕಿಕೀ ಇವ, ಸು ಉಪಧಾರಿತಂ।
ಲೋಕಸ್ಸ
‘‘ಲುತ್ತೇ, ದೀಘ’’ನ್ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೧೮. ಪುಬ್ಬೋ ಚ।
ಪುಬ್ಬೋ ಸರೋ ಪರಸ್ಸರೇ ಲುತ್ತೇ ಕ್ವಚಿದೀಘಂ ಪಪ್ಪೋತಿ। ಚಗ್ಗಹಣಂ ಲುತ್ತದೀಘಗ್ಗಹಣಾನುಕಡ್ಢನತ್ಥಂ, ತಂ ‘‘ಚಾನುಕಡ್ಢಿತಮುತ್ತರತ್ರ ನಾನುವತ್ತತೇ’’ತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ।
ಲೋಕಸ್ಸಾತಿ, ದೇವಾತಿ, ವೀತಿಪತನ್ತಿ, ವೀತಿನಾಮೇನ್ತಿ, ಸಙ್ಘಾಟೀಪಿ, ಜೀವಿತಹೇತೂಪಿ, ವಿಜ್ಜೂವ, ಕಿಂಸೂಧ ವಿತ್ತಂ, ಸಾಧೂತಿ।
ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ? ಯಸ್ಸದಾನಿ, ಇತಿಸ್ಸ, ಇದಾನಿಪಿ, ತೇಸುಪಿ, ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ, ಕಿನ್ನುಮಾವ।
ಅಧಿಗತೋ ಖೋ ಮೇ ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ, ಪುತ್ತೋ ತೇ ಅಹಂ, ತೇ ಅಸ್ಸ ಪಹೀನಾ, ಪಬ್ಬತೇ ಅಹಂ, ಯೇ ಅಸ್ಸ ಇತೀಧ ಪುಬ್ಬಲೋಪೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ –
೧೯. ಯಮೇದನ್ತಸ್ಸಾದೇಸೋ।
ಏಕಾರಸ್ಸ ಪದನ್ತಭೂತಸ್ಸ ಠಾನೇ ಸರೇ ಪರೇ ಕ್ವಚಿ ಯಕಾರಾದೇಸೋ ಹೋತಿ। ಅಕಾರೇಮೇತೇಯೇಸದ್ದಾದಿಸ್ಸೇವಾಯಂ ವಿಧಿ, ಯನ್ತಿ ಯಂ ರೂಪಂ, ಏ ಏವ ಅನ್ತೋ ಏದನ್ತೋ, ಆದೇಸಿಟ್ಠಾನೇ ಆದಿಸ್ಸತೀತಿ ಆದೇಸೋ। ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನೇ’’ತಿ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ‘‘ದೀಘ’’ನ್ತಿ ದೀಘೋ।
ಅಧಿಗತೋ
ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ? ತೇ ನಾಗತಾ, ಪುತ್ತಾ ಮತ್ಥಿ। ಅನ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಕಿಂ? ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇನ್ತೋ, ದಮೇನ್ತೋ ಚಿತ್ತಂ।
ಯಾವತಕೋ ಅಸ್ಸ ಕಾಯೋ, ತಾವತಕೋ ಅಸ್ಸ ಬ್ಯಾಮೋ, ಕೋ ಅತ್ಥೋ, ಅಥ ಖೋ ಅಸ್ಸ, ಅಹಂ ಖೋ ಅಜ್ಜ, ಯೋ ಅಯಂ, ಸೋ ಅಸ್ಸ, ಸೋ ಏವ, ಯತೋ ಅಧಿಕರಣಂ, ಅನು ಅದ್ಧಮಾಸಂ, ಅನು ಏತಿ, ಸು ಆಗತಂ, ಸು ಆಕಾರೋ, ದು ಆಕಾರೋ, ಚಕ್ಖು ಆಪಾಥಂ, ಬಹು ಆಬಾಧೋ, ಪಾತು ಅಕಾಸಿ, ನ ತು ಏವಾತೀಧ –
೨೦. ವಮೋದುದನ್ತಾನಂ।
ಓಕಾರುಕಾರಾನಂ ಅನ್ತಭೂತಾನಂ ಸರೇ ಪರೇ ಕ್ವಚಿ ವಕಾರಾದೇಸೋ ಹೋತಿ। ಕ ಖ ಯ ತಸದ್ದಾದಿಓಕಾರಸ್ಸೇದಂ ಗಹಣಂ।
ಯಾವತಕ್ವಸ್ಸ ಕಾಯೋ, ತಾವತಕ್ವಸ್ಸ ಬ್ಯಾಮೋ, ಕ್ವತ್ಥೋ, ಅಥ ಖ್ವಸ್ಸ, ಅಹಂ ಖ್ವಜ್ಜ, ಯ್ವಾಯಂ, ಸ್ವಸ್ಸ, ಸ್ವೇವ, ಯತ್ವಾಧಿಕರಣಂ, ಅನ್ವದ್ಧಮಾಸಂ, ಅನ್ವೇಭಿ, ಸ್ವಾಗತಂ, ಸ್ವಾಕಾರೋ, ದ್ವಾಕಾರೋ, ಚಕ್ಖ್ವಾಪಾಥಂ, ಬಹ್ವಾಬಾಧೋ, ಪಾತ್ವಾಕಾಸಿ, ನ ತ್ವೇವ।
ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ? ಕೋ ಅತ್ಥೋ, ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞತರಾ, ಯೋಹಂ, ಸೋಹಂ, ಚತ್ತಾರೋಮೇ, ಸಾಗತಂ, ಸಾಧಾವುಸೋ, ಹೋತೂತಿ। ಅನ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಕಿಂ? ಸವನೀಯಂ, ವಿರವನ್ತಿ।
ಪಟಿಸನ್ಥಾರವುತ್ತಿ
೨೧. ಇವಣ್ಣೋ ಯಂ ನವಾ।
ಪುಬ್ಬೋ ಇವಣ್ಣೋ ಅಸರೂಪೇ ಸರೇ ಪರೇ ಯಕಾರಂ ಪಪ್ಪೋತಿ ನವಾ। ಇ ಏವ ವಣ್ಣೋ ಇವಣ್ಣೋ, ನವಾಸದ್ದೋ ಕ್ವಚಿಸದ್ದಪರಿಯಾಯೋ।
ಪಟಿಸನ್ಥಾರವುತ್ಯಸ್ಸ, ಸಬ್ಬಾ ವಿತ್ಯಾನುಭುಯ್ಯತೇ, ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ಬ್ಯಾಕತೋ, ನದ್ಯಾಸನ್ನೋ।
ನವಾತಿ ಕಿಂ? ಪಞ್ಚಹಙ್ಗೇಹಿ, ತಾನಿ ಅತ್ತನಿ, ಗಚ್ಛಾಮಹಂ, ಮುತ್ತಚಾಗೀ ಅನುದ್ಧತೋ। ಅಸರೂಪೇತಿ ಕಿಂ? ಇತಿಹಿದಂ, ಅಗ್ಗೀವ, ಅತ್ಥೀತಿ।
ಅತಿ ಅನ್ತಂ, ಅತಿ ಓದಾತಾ, ಪತಿ ಅಯೋ, ಪತಿ ಆಹರತಿ, ಪತಿ ಏತಿ, ಇತಿ ಅಸ್ಸ, ಇತಿ ಏತಂ, ಇತಿಆದಿ ಇತೀಧ ‘‘ಇವಣ್ಣೋ ಯಂ ನವಾ’’ತಿ ಯಕಾರಾದೇಸೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ –
೨೨. ಸಬ್ಬೋ ಚನ್ತಿ।
ಅತಿಪತಿಇತೀನಂ ತಿಸದ್ದಸ್ಸೇದಂ ಗಹಣಂ।
ಸಬ್ಬೋ ತಿಇಚ್ಚೇಸೋ ಸದ್ದೋ ಸರೇ ಪರೇ ಕ್ವಚಿ ಚಕಾರಂ ಪಪ್ಪೋತಿ। ತೀತಿ ನಿದ್ದೇಸತೋ ಅಕತಯಕಾರಸ್ಸೇವಾಯಂ ವಿಧಿ, ಇತರಥಾ ಕ್ವಚಿಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಚ ‘‘ಅತಿಸ್ಸ ಚನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಸುತ್ತಸ್ಸ ಚ ನಿರತ್ಥಕತಾ ಸಿಯಾ। ‘‘ಪರದ್ವೇಭಾವೋ ಠಾನೇ’’ತಿ ದ್ವಿತ್ತಂ।
ಅಚ್ಚನ್ತಂ
ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ? ಇತಿಸ್ಸ, ಇತಿ ಆಕಙ್ಖಮಾನೇನ।
‘‘ತೇ ನ ವಾಇವಣ್ಣೇ’’ತಿ ಇತೋ ‘‘ನ ಇವಣ್ಣೇ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೨೩. ಅತಿಸ್ಸ ಚನ್ತಸ್ಸ।
ಅತಿಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಅನ್ತಭೂತಸ್ಸ ತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಇವಣ್ಣೇ ಪರೇ ‘‘ಸಬ್ಬೋ ಚಂ ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತರೂಪಂ ನ ಹೋತಿ। ಅತಿಸ್ಸಾತಿ ಅತಿಉಪಸಗ್ಗಾನುಕರಣಮೇತಂ। ತೇನೇವೇತ್ಥ ವಿಭತ್ತಿಲೋಪಾಭಾವೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಅನ್ತಸದ್ದೋ ಸದ್ದವಿಧಿನಿಸೇಧಪ್ಪಕರಣತೋ ಅತಿಸದ್ದನ್ತಭೂತಂ ತಿಸದ್ದಮೇವ ವದತಿ, ನ ಇವಣ್ಣನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಇತರಥಾ ಇದಂ ಸುತ್ತಮೇವ ನಿರತ್ಥಕಂ ಸಿಯಾ।
‘‘ಇವಣ್ಣೋ ಯಂ ನವಾ’’ತೀಧ, ಅಸರೂಪಾಧಿಕಾರತೋ।
ಇವಣ್ಣಸ್ಸ ಸರೂಪಸ್ಮಿಂ, ಯಾದೇಸೋ ಚ ನ ಸಮ್ಭವೇ॥
ಚಕಾರೋ ಅನುತ್ತಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ, ತೇನ ಇತಿಪತೀನಮನ್ತಸ್ಸ ಚ ನ ಹೋತಿ। ಅತಿ ಇಸಿಗಣೋ ಅತೀಸಿಗಣೋ, ಏವಂ ಅತೀತೋ, ಅತೀರಿತಂ, ಇತೀತಿ, ಇತೀದಂ, ಪತೀತೋ।
ಅಭಿ ಅಕ್ಖಾನಂ, ಅಭಿ ಉಗ್ಗತೋ, ಅಭಿ ಓಕಾಸೋ ಇತೀಧ ಯಕಾರೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ –
‘‘ಸರೇ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೨೪. ಅಬ್ಭೋ ಅಭಿ।
ಅಭಿಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಸರೇ ಪರೇ ಅಬ್ಭಾದೇಸೋ ಹೋತಿ।
‘‘ಅಭೀ’’ತಿ ಪಠಮನ್ತಸ್ಸ, ವುತ್ತಿಯಂ ಛಟ್ಠಿಯೋಜನಂ।
ಆದೇಸಾಪೇಕ್ಖತೋ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಅಂಮೋ’’ತಿಆದಿಕೇ ವಿಯ॥
ಪುಬ್ಬಸ್ಸರಲೋಪೋ
ಅಧಿ ಅಗಮಾ, ಅಧಿ ಉಪಗತೋ, ಅಧಿ ಓಗಾಹೇತ್ವಾ ಇತೀಧ
೨೫. ಅಜ್ಝೋ ಅಧಿ।
ಅಧಿಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಸರೇ ಪರೇ ಅಜ್ಝಾದೇಸೋ ಹೋತಿ। ಅಜ್ಝಗಮಾ, ಅಜ್ಝುಪಗತೋ, ಅಜ್ಝೋಗಾಹೇತ್ವಾ।
ಅಭಿ ಇಚ್ಛಿತಂ, ಅಧಿ ಈರಿತಂ ಇತೀಧ
‘‘ಅಬ್ಭೋ ಅಭಿ, ಅಜ್ಝೋ ಅಧೀ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೨೬. ತೇ ನ ವಾ ಇವಣ್ಣೇ।
ತೇ ಚ ಖೋ ಅಭಿಅಧಿಇಚ್ಚೇತೇ ಉಪಸಗ್ಗಾ ಇವಣ್ಣೇ ಪರೇ ಅಬ್ಭೋ ಅಜ್ಝೋಇತಿ ವುತ್ತರೂಪಾ ನ ಹೋನ್ತಿ ವಾ। ಸರಲೋಪಪರನಯನಾನಿ। ಅಭಿಚ್ಛಿತಂ, ಅಧೀರಿತಂ। ವಾತಿ ಕಿಂ? ಅಬ್ಭೀರಿತಂ, ಅಜ್ಝಿಣಮುತ್ತೋ, ಅಜ್ಝಿಟ್ಠೋ।
ಏಕಮಿಧ ಅಹನ್ತೀಧ
೨೭. ದೋ ಧಸ್ಸ ಚ।
ಧಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಸರೇ ಪರೇ ಕ್ವಚಿ ದಕಾರೋ ಹೋತಿ। ಏಕಸದ್ದತೋ ಪರಸ್ಸ ಇಧಸ್ಸ ಧಕಾರಸ್ಸೇವಾಯಂ, ಸರಲೋಪದೀಘಾ। ಏಕಮಿದಾಹಂ। ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ? ಇಧೇವ।
ಚಸದ್ದೇನ ಕ್ವಚಿ ಸಾಧುಸ್ಸ ಧಸ್ಸ ಹಕಾರೋ, ಯಥಾ – ಸಾಹು ದಸ್ಸನಂ।
ಯಥಾ ಏವ ತಥಾ ಏವಾತೀಧ
‘‘ನವಾ’’ತಿ ವತ್ತತೇ, ‘‘ಸರಮ್ಹಾ’’ತಿ ಚ।
೨೮. ಏವಾದಿಸ್ಸ ರಿ ಪುಬ್ಬೋ ಚ ರಸ್ಸೋ।
ಯಥಾತಥಾದ್ವಯಪರಸ್ಸೇದಂ ಗಹಣಂ। ದೀಘಸರಮ್ಹಾ ಪರಸ್ಸ ಏವಸದ್ದಾದಿಭೂತಸ್ಸ ಏಕಾರಸ್ಸ ರಿಕಾರೋ ಹೋತಿ, ಪುಬ್ಬೋ ಚ ಸರೋ ರಸ್ಸೋ ಹೋತಿ ನವಾ। ಯಥರಿವ, ತಥರಿವ। ನವಾತಿ ಕಿಂ? ಯಥೇವ, ತಥೇವ।
ತಿ ಅನ್ತಂ,ತಿ ಅದ್ಧಂ, ಅಗ್ಗಿ ಅಗಾರೇ, ಸತ್ತಮೀ ಅತ್ಥೇ, ಪಞ್ಚಮೀ ಅನ್ತಂ, ದು ಅಙ್ಗಿಕಂ, ಭಿಕ್ಖು ಆಸನೇ, ಪುಥು ಆಸನೇ, ಸಯಮ್ಭೂ ಆಸನೇ ಇತೀಧ ಯವಾದೇಸೇಸು ಸಮ್ಪತ್ತೇಸು –
‘‘ಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೨೯. ಇವಣ್ಣುವಣ್ಣಾ ಝಲಾ।
ಇವಣ್ಣಉವಣ್ಣಇಚ್ಚೇತೇ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಝಲಸಞ್ಞಾ ಹೋನ್ತಿ। ವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಂ ಸವಣ್ಣಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ।
ಝಲಸಞ್ಞಾ ಪಸಞ್ಞಾವ, ನ ಲಿಙ್ಗನ್ತಂವ ನಿಸ್ಸಿತಾ।
ಆಖ್ಯಾತೇ ಲಿಙ್ಗಮಜ್ಝೇ ಚ, ದ್ವಿಲಿಙ್ಗನ್ತೇ ಚ ದಸ್ಸನಾ॥
೩೦. ಝಲಾನಮಿಯುವಾ ಸರೇ ವಾ।
ಝಲಇಚ್ಚೇತೇಸಂ ಇಯಉವಇಚ್ಚೇತೇ ಆದೇಸಾ ಹೋನ್ತಿ ವಾ ಸರೇ ಪರೇ, ಸರಲೋಪೋ।
ತಿಯನ್ತಂ, ತಿಯದ್ಧಂ, ಅಗ್ಗಿಯಾಗಾರೇ, ಸತ್ತಮಿಯತ್ಥೇ, ಪಞ್ಚಮಿಯನ್ತಂ, ದುವಙ್ಗಿಕಂ, ಭಿಕ್ಖುವಾಸನೇ, ಪುಥುವಾಸನೇ, ಸಯಮ್ಭುವಾಸನೇ। ವಾತಿ ಕಿಂ? ಅಗ್ಯಾಗಾರೇ, ಸತ್ತಮೀಅತ್ಥೇ, ಭಿಕ್ಖುಆಸನೇ ನಿಸೀದತಿ।
ಗೋ ಅಜಿನಂ, ಗೋ ಏಳಕಂ ಇತೀಧ
‘‘ಗೋ, ಅವೋ, ಸಮಾಸೇ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೩೧. ಓ ಸರೇ ಚ।
ಗೋಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಓಕಾರಸ್ಸ ಸರೇ ಪರೇ ಅವಾದೇಸೋ ಹೋತಿ ಸಮಾಸೇ। ಗವಾಜಿನಂ, ಗವೇಳಕಂ। ಚಸದ್ದಗ್ಗಹಣೇನ ಉವಣ್ಣಸ್ಸ ಉವಅವಾದೇಸಾ। ಯಥಾ – ಭುವಿ, ಪಸವೋ।
ಪುಥ ಏವಾತೀಧ
೩೨. ಗೋ ಸರೇ ಪುಥಸ್ಸಾಗಮೋ ಕ್ವಚಿ।
ಪುಥಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ನಿಪಾತಸ್ಸ ಅನ್ತೇ ಕ್ವಚಿ ಗಕಾರಾಗಮೋ ಹೋತಿ ಸರೇ ಪರೇ। ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಆಗಮೋ, ಅಸನ್ತುಪ್ಪತ್ತಿ ಆಗಮೋ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸರೇ’’ತಿ ನಿಮಿತ್ತಾಸನ್ನವಸೇನ ಪುಥಸ್ಸ ಅನ್ತೇತಿ ಲಬ್ಭತಿ। ಪುಥಗೇವ, ಪುಥ ಏವ।
ಪಾ ಏವಾತೀಧ
‘‘ಸರೇ, ಗೋ, ಆಗಮೋ, ಕ್ವಚೀ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೩೩. ಪಾಸ್ಸ ಚನ್ತೋ ರಸ್ಸೋ।
ಪಾಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಅನ್ತೇ ಸರೇ ಪರೇ ಕ್ವಚಿ ಗಕಾರಾಗಮೋ ಹೋತಿ, ಪಾಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಚ ಸರೋ ರಸ್ಸೋ ಹೋತಿ। ಪಗೇವ ವುತ್ಯಸ್ಸ, ಪಾ ಏವ।
‘‘ವಾ, ಸರೇ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೩೪. ಯವ ಮ ದ ನ ತ ರ ಲಾ ಚಾಗಮಾ।
ಸರೇ ಪರೇ ಯಕಾರಾದಯೋ ಅಟ್ಠ ಆಗಮಾ ಹೋನ್ತಿ ವಾ। ಚಸದ್ದೇನ ಗಕಾರಾಗಮೋ ಚ, ವವತ್ಥಿತವಿಭಾಸತ್ಥೋಯಂ ವಾಸದ್ದೋ।
ತತ್ಥ ಯಕಾರಾಗಮೋ ಯಥಾದಿಭೋ ಇಕಾರೇಕಾರಾದೀಸು। ಯಥಾ ಇದಂ ಯಥಯಿದಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇತಿ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ‘‘ರಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ರಸ್ಸತ್ತಂ, ಯಥಾ ಇದಂ ವಾ, ಯಥಾ ಏವ, ಯಥಾಯೇವ, ಯಥೇವ, ಏವಂ ಮಾಯಿದಂ, ಮಾಯೇವಂ, ತಂಯಿದಂ, ತಂಯೇವ, ನಯಿದಂ, ನಯಿಮಸ್ಸ, ನಯಿಮಾನಿ, ನವಯಿಮೇ ಧಮ್ಮಾ, ಬುದ್ಧಾನಂಯೇವ, ಸನ್ತಿಯೇವ, ಬೋಧಿಯಾಯೇವ, ಸತಿಯೇವ, ಪಥವೀಯೇವ, ಧಾತುಯೇವ, ತೇಸುಯೇವ, ಸೋಯೇವ, ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ।
ತಥಾ ಸರೇ ವಿಪರಿಯಾದಿತೋ ಚ। ವಿ ಅಞ್ಜನಾ ವಿಯಞ್ಜನಾ, ಬ್ಯಞ್ಜನಾ ವಾ, ಏವಂ ವಿಯಾಕಾಸಿ, ಬ್ಯಾಕಾಸಿ। ಪರಿಅನ್ತಂ ಪರಿಯನ್ತಂ, ಏವಂ ಪರಿಯಾದಾನಂ, ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ, ಪರಿಯೇಸತಿ, ಪರಿಯೋಸಾನಮಿತಿ ನಿಚ್ಚಂ। ನಿ ಆಯೋಗೋ ನಿಯಾಯೋಗೋ। ಇಧ ನ ಭವತಿ, ಪರಿಕ್ಖತೋ, ಉಪಪರಿಕ್ಖತಿ।
ವಕಾರೋ ತಿಸದ್ದಾದಿತೋ ಅವಣ್ಣುಕಾರೇಸು। ತಿ ಅಙ್ಗುಲಂ ತಿವಙ್ಗುಲಂ, ಏವಂ ತಿವಙ್ಗಿಕಂ, ಭೂವಾದಯೋ, ಮಿಗೀ ಭನ್ತಾ ವುದಿಕ್ಖತಿ, ಪವುಚ್ಚತಿ, ಪಾಗುಞ್ಞವುಜುತಾ।
ಮಕಾರೋ ಲಹುಪ್ಪಭುತಿತೋ ಸರೇ ಛನ್ದಾನುರಕ್ಖಣಾದಿಮ್ಹಿ। ಲಹು ಏಸ್ಸತಿ ಲಹುಮೇಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಗರುಮೇಸ್ಸತಿ, ಇಧಮಾಹು, ಕೇನ ತೇ ಇಧ ಮಿಜ್ಝತಿ, ಭದ್ರೋ ಕಸಾಮಿವ, ಆಕಾಸೇ ಮಭಿಪೂಜಯಿ, ಏಕಮೇಕಸ್ಸ, ಯೇನ ಮಿಧೇಕಚ್ಚೇ, ಆಸತಿಮೇವ।
ದಕಾರೋ ಉಉಪಸಗ್ಗ ಸಕಿ ಕೇನಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕೋಚಿ ಸಮ್ಮಾ ಯಾವ ತಾವ ಪುನ ಯ ತೇ’ತತ್ತಸಾದೀಹಿ। ಉಉಪಸಗ್ಗತೋ ನಿಚ್ಚಂ, ಉ ಅಗ್ಗೋ ಉದಗ್ಗೋ, ಏವಂ ಉದಯೋ, ಉದಪಾದಿ, ಉದಾಹಟಂ, ಉದಿತೋ, ಉದೀರಿತಂ, ಉದೇತಿ।
ನಿಪಾತತೋ ಚ, ಸಕಿ ಏವ ಸಕಿದೇವ, ಏವಂ ಸಕದಾಗಾಮಿ, ಮಹಾವುತ್ತಿಸುತ್ತೇನ ಇಕಾರಸ್ಸ ಅಕಾರೋ। ತಥಾ ಕೇನಚಿದೇವ, ಕಿಞ್ಚಿದೇವ, ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿದೇವ, ಕೋಚಿದೇವ, ಸಮ್ಮಾ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಮದತ್ಥೋ, ರಸ್ಸತ್ತಂ। ಏವಂ ಸಮ್ಮದಕ್ಖಾತೋ, ಸಮ್ಮದಞ್ಞಾ ವಿಮುತ್ತಾನಂ, ಸಮ್ಮದೇವ, ಯಾವದತ್ಥಂ, ಯಾವದೇವ, ತಾವದೇವ, ಪುನದೇವ।
ನಾಮತೋ, ಯದತ್ಥಂ, ತದತ್ಥಂ, ಯದನ್ತರಾ, ತದನ್ತರಾ, ತದಙ್ಗವಿಮುತ್ತಿ, ಏತದತ್ಥಂ, ಅತ್ತದತ್ಥಂ, ಸದತ್ಥಪಸುತೋ ಸಿಯಾ। ಯತೇತತ್ತಸೇಹಿ ಸಮಾಸೇಯೇವ।
ಆದಿಸದ್ದೇನ ಅಞ್ಞದತ್ಥಂ, ಮನಸಾದಞ್ಞಾ ವಿಮುತ್ತಾನಂ, ಬಹುದೇವ ರತ್ತಿಂ, ಅಹುದೇವ ಭಯಂ।
ವಾತಿ ಕಿಂ? ಕೇನಚಿ ಅತ್ಥಕಾಮೇನ, ಸಮ್ಮಾ ಅಞ್ಞಾಯ, ಯಾವಾಹಂ, ತಾವಾಹಂ, ಪುನಾಪರಂ, ಅತ್ತತ್ಥಂ।
ನಕಾರೋ ಆಯತಾದಿಮ್ಹಿ। ಇತೋ ಆಯತಿ ಇತೋ ನಾಯತಿ, ಚಿರಂ ನಾಯತಿ।
ತಕಾರೋ ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಾ ಅಜ್ಜಾದಿತೋ ಇಹಗ್ಗಾದಿಮ್ಹಿ। ಯಸ್ಮಾತಿಹ, ತಸ್ಮಾತಿಹ, ಅಜ್ಜತಗ್ಗೇ।
ರಕಾರೋ
ಚತುಸದ್ದಾದಿತೋ, ಚತುರಙ್ಗಿಕಂ, ಚತುರಾರಕ್ಖಾ, ಚತುರಿದ್ಧಿಪಾದಪಟಿಲಾಭೋ, ಚತುರೋಘನಿತ್ಥರಣತ್ಥಂ। ಭತ್ತುರತ್ಥೇ, ವುತ್ತಿರೇಸಾ, ಪಥವೀಧಾತುರೇವೇಸಾ।
ತಥಾ ಸರತೋ ಇವೇವೇಸು ಛನ್ದಾನುರಕ್ಖಣೇ। ನಕ್ಖತ್ತರಾಜಾರಿವ ತಾರಕಾನಂ, ವಿಜ್ಜುರಿವಬ್ಭಕೂಟೇ, ಆರಗ್ಗೇರಿವ ಸಾಸಪೋ, ಸಾಸಪೋರಿವ ಆರಗ್ಗೇ, ಉಸಭೋರಿವ, ಸಬ್ಭಿರೇವ ಸಮಾಸೇಥ।
ವಾತಿ ಕಿಂ? ದ್ವಾಧಿಟ್ಠಿತಂ, ಪಾತ್ವಾಕಾಸಿ, ಪುನಪಿ।
ಲಕಾರೋ ಛಸಙ್ಖ್ಯಾಹಿ। ಲಳಾನಮವಿಸೇಸೋ। ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಛಳಭಿಞ್ಞಾ, ಛಳಙ್ಗಂ, ಛಳಾಸೀತಿ, ಛಳಂಸಾ, ಸಳಾಯತನಂ।
ವಾತಿ ಕಿಂ? ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ।
ಇತಿ ಸರಸನ್ಧಿವಿಧಾನಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗ
ಅಥ
ಅಕಾರನ್ತೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಸದ್ದೋ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧೋ।
ಆಕಾರನ್ತೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ ಕಞ್ಞಾಸದ್ದೋ। ‘‘ಕಞ್ಞ’’ಇತಿ ಠಿತೇ –
೧೭೬. ಇತ್ಥಿಯಮತೋ ಆಪ್ಪಚ್ಚಯೋ।
ಇತ್ಥಿಯಂ ವತ್ತಮಾನಾ ಅಕಾರನ್ತತೋ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ಪರೋ ಆಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ।
ಪಕತ್ಯತ್ಥಜೋತಕಾ ಇತ್ಥಿ-ಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಸ್ಯಾದಯೋ ವಿಯ।
ಣಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯತ್ಥಸ್ಸ, ಸಕತ್ಥಸ್ಸಾಪಿ ವಾಚಕಾ॥
‘‘ಸರಲೋಪೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬಸ್ಸರೇ ಲುತ್ತೇ, ಪರನಯನೇ ಚ ಕತೇ ‘‘ಧಾತುಪ್ಪಚ್ಚಯವಿಭತ್ತಿವಜ್ಜಿತಮತ್ಥವಂ ಲಿಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾವ ಪಚ್ಚಯನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅಲಿಙ್ಗತ್ತಾ ವಿಭತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಮಸಮ್ಪತ್ತಾಯಂ ‘‘ತದ್ಧಿತಸಮಾಸಕಿತಕಾ ನಾಮಂ ವಾ’ತವೇತುನಾದೀಸು ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಗ್ಗಹಣೇನ ಇತ್ಥಿಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ನಾಮಬ್ಯಪದೇಸೋ। ಪುರೇ ವಿಯ ಸ್ಯಾದ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ, ‘‘ಸೇಸತೋ ಲೋಪಂ ಗಸಿಪೀ’’ತಿ ಸಿಲೋಪೋ। ಸಾ ಕಞ್ಞಾ।
ಬಹುವಚನೇ ‘‘ಆಲಪನೇ ಸಿ ಗಸಞ್ಞೋ’’ತಿ ಇತೋ ‘‘ಸಞ್ಞೋ’’, ‘‘ತೇ ಇತ್ಥಿಖ್ಯಾ ಪೋ’’ತಿ ಇತೋ ‘‘ಇತ್ಥಿಖ್ಯಾ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೧೭೭. ಆ ಘೋ।
ಲಿಙ್ಗಸ್ಸನ್ತೋ ಆಕಾರೋ ಯದಾ ಇತ್ಥಿಖ್ಯೋ, ತದಾ ಘಸಞ್ಞೋ ಹೋತೀತಿ ಘಸಞ್ಞಾಯಂ ‘‘ಘಪತೋ ಚ ಯೋನಂ ಲೋಪೋ’’ತಿ ಯೋಲೋಪೋ। ತಾ ಕಞ್ಞಾ ಕಞ್ಞಾಯೋ।
ಆಲಪನೇ ‘‘ಸಖತೋ ಗಸ್ಸೇ ವಾ’’ತಿ ಇತೋ ‘‘ಗಸ್ಸಾ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೧೭೮. ಘತೇ ಚ।
ಘತೋ ಪರಸ್ಸ ಗಸ್ಸ ಏಕಾರೋ ಹೋತಿ, ಸರಲೋಪಾದಿ। ಭೋತಿ ಕಞ್ಞೇ, ಭೋತಿಯೋ ಕಞ್ಞಾ ಕಞ್ಞಾಯೋ।
ಅಂಮ್ಹಿ ಸರಲೋಪಪಕತಿಭಾವಾ ಕಞ್ಞಂ, ಕಞ್ಞಾ ಕಞ್ಞಾಯೋ।
ತತಿಯಾದೀಸು ‘‘ಆಯ ಚತುತ್ಥೇಕವಚನಸ್ಸ ತೂ’’ತಿ ಇತೋ ‘‘ಆಯೋ, ಏಕವಚನಾನ’’ನ್ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೧೭೯. ಘತೋ ನಾದೀನಂ।
ಘಸಞ್ಞತೋ ಲಿಙ್ಗಸ್ಸಾಕಾರಾ ಪರೇಸಂ ನಾದೀನಂ ಸ್ಮಿಂಪರಿಯನ್ತಾನಂ ಏಕವಚನಾನಂ ವಿಭತ್ತಿಗಣಾನಂ ಆಯಾದೇಸೋ ಹೋತಿ। ಸರಲೋಪಪರನಯನಾನಿ। ಕಞ್ಞಾಯ, ಕಞ್ಞಾಹಿ ಕಞ್ಞಾಭಿ, ಕಞ್ಞಾಯ, ಕಞ್ಞಾನಂ, ಕಞ್ಞಾಯ, ಕಞ್ಞಾಹಿ ಕಞ್ಞಾಭಿ, ಕಞ್ಞಾಯ, ಕಞ್ಞಾನಂ।
ಸ್ಮಿಂಮ್ಹಿ –
೧೮೦. ಘಪತೋ ಸ್ಮಿಂ ಯಂ ವಾ।
ಘಪತೋ ಪರಸ್ಸ ಸ್ಮಿಂವಚನಸ್ಸ ಯಂ ಹೋತಿ ವಾ, ಅಞ್ಞತ್ಥಾಯಾದೇಸೋ। ಕಞ್ಞಾಯಂ ಕಞ್ಞಾಯ, ಕಞ್ಞಾಸು।
ಏವಮಞ್ಞೇಪಿ –
ಸದ್ಧಾ ಮೇಧಾ ಪಞ್ಞಾ ವಿಜ್ಜಾ, ಚಿನ್ತಾ ಮನ್ತಾ ವೀಣಾ ತಣ್ಹಾ।
ಇಚ್ಛಾ ಮುಚ್ಛಾ ಏಜಾ ಮಾಯಾ, ಮೇತ್ತಾ ಮತ್ತಾ ಸಿಕ್ಖಾ ಭಿಕ್ಖಾ॥
ಜಙ್ಘಾ
ಛಾಯಾ ಆಸಾ ಗಙ್ಗಾ ನಾವಾ।
ಗಾಥಾ ಸೇನಾ ಲೇಖಾ ಸಾಲಾ,
ಮಾಲಾ ವೇಲಾ ಪೂಜಾ ಖಿಡ್ಡಾ॥
ಪಿಪಾಸಾ ವೇದನಾ ಸಞ್ಞಾ, ಚೇತನಾ ತಸಿಣಾ ಪಜಾ।
ದೇವತಾ ವಟ್ಟಕಾ ಗೋಧಾ, ಬಲಾಕಾ ಪರಿಸಾ ಸಭಾ॥
ಊಕಾಸೇಫಾಲಿಕಾ ಲಙ್ಕಾ, ಸಲಾಕಾ ವಾಲಿಕಾ ಸಿಖಾ।
ವಿಸಾಖಾ ವಿಸಿಖಾ ಸಾಖಾ, ವಚಾ ವಞ್ಝಾ ಜಟಾ ಘಟಾ॥
ಜೇಟ್ಠಾ ಸೋಣ್ಡಾ ವಿತಣ್ಡಾ ಚ, ಕರುಣಾ ವನಿತಾ ಲತಾ।
ಕಥಾ ನಿದ್ದಾ ಸುಧಾ ರಾಧಾ, ವಾಸನಾ ಸಿಂಸಪಾ ಪಪಾ॥
ಪಭಾ ಸೀಮಾ ಖಮಾ ಜಾಯಾ,
ಖತ್ತಿಯಾ ಸಕ್ಖರಾ ಸುರಾ।
ದೋಲಾ ತುಲಾ ಸಿಲಾ ಲೀಲಾ,
ಲಾಲೇ’ಲಾ ಮೇಖಲಾ ಕಲಾ॥
ವಳವಾ’ಲಮ್ಬುಸಾ ಮೂಸಾ, ಮಞ್ಜೂಸಾ ಸುಲಸಾ ದಿಸಾ।
ನಾಸಾ ಜುಣ್ಹಾ ಗುಹಾ ಈಹಾ, ಲಸಿಕಾ ವಸುಧಾದಯೋ॥
ಅಮ್ಮಾದೀನಂ ಆಲಪನೇವ ರೂಪಭೇದೋ। ಅಮ್ಮಾ, ಅಮ್ಮಾ ಅಮ್ಮಾಯೋ।
ಗಸ್ಸ ‘‘ಘತೇ ಚಾ’’ತಿ ಏಕಾರೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ –
೧೮೧. ನ ಅಮ್ಮಾದಿತೋ।
ಅಮ್ಮಾ ಅನ್ನಾಇಚ್ಚೇವಮಾದಿತೋ ಪರಸ್ಸ ಗಸ್ಸ ಆಲಪನೇಕವಚನಸ್ಸ ನ ಏಕಾರತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಆಕಾರೋ ವಾ’’ತಿ ರಸ್ಸತ್ತಂ।
ಭೋತಿ ಅಮ್ಮ ಭೋತಿ ಅಮ್ಮಾ, ಭೋತಿಯೋ ಅಮ್ಮಾ ಅಮ್ಮಾಯೋ। ಏವಂ ಅನ್ನಾ, ಅನ್ನಾ ಅನ್ನಾಯೋ, ಭೋತಿ ಅನ್ನ ಭೋತಿ ಅನ್ನಾ, ಭೋತಿಯೋ ಅನ್ನಾ ಅನ್ನಾಯೋ। ಅಮ್ಬಾ
ಆಕಾರನ್ತಂ।
ಇಕಾರನ್ತೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ ರತ್ತಿಸದ್ದೋ।
ತಥೇವ ಸ್ಯಾದ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ, ಸಿಲೋಪೋ, ರತ್ತಿ॥
ಬಹುವಚನೇ ‘‘ಸಞ್ಞಾ, ಇವಣ್ಣುವಣ್ಣಾ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೧೮೨. ತೇ ಇತ್ಥಿಖ್ಯಾ ಪೋ।
ಇತ್ಥಿಯಾ ಆಖ್ಯಾ ಸಞ್ಞಾ ಇತ್ಥಿಖ್ಯಾ, ಲಿಙ್ಗಸ್ಸನ್ತಾ ತೇ ಇವಣ್ಣುವಣ್ಣಾ ಯದಾ ಇತ್ಥಿಖ್ಯಾ, ತದಾ ಪಸಞ್ಞಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪಸಞ್ಞಾಯಂ ‘‘ಘಪತೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯೋಲೋಪೋ, ‘‘ಯೋಸು ಕತ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ದೀಘೋ। ರತ್ತೀ ರತ್ತಿಯೋ ರತ್ಯೋ ವಾ, ಹೇ ರತ್ತಿ, ಹೇ ರತ್ತೀ ಹೇ ರತ್ತಿಯೋ।
‘‘ಅಂಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿಗ್ಗಹೀತಂ, ರತ್ತಿಂ, ರತ್ತೀ ರತ್ತಿಯೋ।
ತತಿಯಾದೀಸು ‘‘ಏಕವಚನಾನಂ, ನಾದೀನ’’ನ್ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ॥
೧೮೩. ಪತೋ ಯಾ।
ಪಸಞ್ಞತೋ ಇವಣ್ಣುವಣ್ಣೇಹಿ ಪರೇಸಂ ನಾದೀನಮೇಕವಚನಾನಂ ವಿಭತ್ತಿಗಣಾನಂ ಯಾಆದೇಸೋ ಹೋತಿ। ರತ್ತಿಯಾ, ರತ್ತೀಹಿ ರತ್ತೀಭಿ ರತ್ತಿಹಿ ರತ್ತಿಭಿ, ರತ್ತಿಯಾ, ರತ್ತೀನಂ ರತ್ತಿನಂ।
ಪಞ್ಚಮಿಯಂ –
೧೮೪. ಅಮಾ ಪತೋ ಸ್ಮಿಂಸ್ಮಾನಂ ವಾ।
ಪಇಚ್ಚೇತಸ್ಮಾ ಪರೇಸಂ ಸ್ಮಿಂ ಸ್ಮಾಇಚ್ಚೇತೇಸಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಅಂ ಆಆದೇಸಾ ಹೋನ್ತಿ ವಾ। ವವತ್ಥಿತವಿಭಾಸತ್ಥೋಯಂ ವಾಸದ್ದೋ ಉವಣ್ಣನ್ತತೋ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಇವಣ್ಣನ್ತತೋಪಿ ಯಥಾಪಯೋಗಂ।
‘‘ಸರೇ, ಯಕಾರೋ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ, ಸೀಹಮಣ್ಡೂಕಗತೀಹಿ ಯೋವಚನೇಕವಚನಗ್ಗಹಣಞ್ಚ।
೧೮೫. ಪಸಞ್ಞಸ್ಸ ಚ।
ಪಸಞ್ಞಸ್ಸ ಇವಣ್ಣಸ್ಸ ಯೋವಚನೇಕವಚನವಿಭತ್ತೀನಮಾದೇಸೇ ಸರೇ ಪರೇ ಯಕಾರೋ ಹೋತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಯಕಾರಸ್ಸೇವಾಧಿಕಾರತೋ ಪಸಞ್ಞಗ್ಗಹಣೇನ ಇವಣ್ಣೋವ ಗಯ್ಹತಿ, ಚಗ್ಗಹಣಂ ‘‘ರತ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ। ರತ್ಯಾ ರತ್ತಿಯಾ, ರತ್ತೀಹಿ ರತ್ತೀಭಿ ರತ್ತಿಹಿ ರತ್ತಿಭಿ, ರತ್ತಿಯಾ, ರತ್ತೀನಂ ರತ್ತಿನಂ। ಸ್ಮಿಂವಚನೇ ಅಮಾದೇಸಯಕಾರಾದೇಸಾ, ರತ್ಯಂ। ‘‘ಘಪತೋ ಸ್ಮಿಂ ಯಂ ವಾ’’ತಿ ಯಂಆದೇಸೋ, ರತ್ತಿಯಂ।
ಅಞ್ಞತ್ಥ ‘‘ಅಂ, ಸ್ಮಿಂ, ವಾ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೧೮೬. ಆದಿತೋ ಓ ಚ।
ಆದಿಇಚ್ಚೇತಸ್ಮಾ ಸ್ಮಿಂವಚನಸ್ಸ ಅಂ ಓಆದೇಸಾ ಹೋನ್ತಿ ವಾ। ಚಸದ್ದೇನ ಅಞ್ಞಸ್ಮಾಪಿ ಆ ಅಂ ಓಆದೇಸಾ। ರತ್ಯಾ ರತ್ತಿಂ ರತ್ತೋ ರತ್ತಿಯಾ, ರತ್ತೀಸು ರತ್ತಿಸು।
ಏವಮಞ್ಞಾನಿಪಿ –
ಪತ್ತಿ ಯುತ್ತಿ ವುತ್ತಿ ಕಿತ್ತಿ, ಮುತ್ತಿ ತಿತ್ತಿ ಖನ್ತಿ ಕನ್ತಿ।
ಸನ್ತಿ ತನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಿ ಸುದ್ಧಿ, ಇದ್ಧಿ ವುದ್ಧಿ ಬುದ್ಧಿ ಬೋಧಿ॥
ಭೂಮಿ ಜಾತಿ ಪೀತಿ ಸೂತಿ, ನನ್ದಿ ಸನ್ಧಿ ಸಾಣಿ ಕೋಟಿ।
ದಿಟ್ಠಿ ವುಡ್ಢಿ ತುಟ್ಠಿ ಯಟ್ಠಿ, ಪಾಳಿ ಆಳಿ ನಾಳಿ ಕೇಳಿ।
ಸತಿ ಮತಿ ಗತಿ ಚುತಿ, ಧಿತಿ ಯುವತಿ ವಿಕತಿ॥
ರತಿ ರುಚಿ ರಸ್ಮಿ ಅಸನಿ ವಸನಿ ಓಸಧಿ ಅಙ್ಗುಲಿ ಧೂಲಿ ದುನ್ದುಭಿ ದೋಣಿ ಅಟವಿ ಛವಿ ಆದೀನಿ ಇಕಾರನ್ತನಾಮಾನಿ।
ಇಕಾರನ್ತಂ।
ಈಕಾರನ್ತೋ ಇತ್ಥೀಸದ್ದೋ।
‘‘ಇತ್ಥ’’ಇತೀಧ ‘‘ಇತ್ಥಿಯಂ, ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ॥
೧೮೭. ನದಾದಿತೋ ವಾ ಈ।
ನದಾದಿತೋ ವಾ ಅನದಾದಿತೋ ವಾ ಇತ್ಥಿಯಂ ವತ್ತಮಾನಾ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ಈಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ವಾಗ್ಗಹಣಮನದಾದಿಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥಂ, ತೇನ ಪುಥುಗವಾದಿತೋ ಚ ಈ।
ಸರಲೋಪೇ ‘‘ಕ್ವಚಾಸವಣ್ಣಂ ಲುತ್ತೇ’’ತಿ ಅಸವಣ್ಣೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ಪಕತಿಭಾವೋ ನಾಮಬ್ಯಪದೇಸೋ, ಸ್ಯಾದ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ। ಇತ್ಥೀ, ಇತ್ಥೀ ‘‘ಅಘೋ ರಸ್ಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ರಸ್ಸತ್ತಂ, ಇತ್ಥಿಯೋ। ಸಮ್ಬೋಧನೇ ‘‘ಝಲಪಾ ರಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ರಸ್ಸತ್ತಂ। ಭೋತಿ ಇತ್ಥಿ, ಭೋತಿಯೋ ಇತ್ಥೀ ಇತ್ಥಿಯೋ।
ದುತಿಯೇಕವಚನೇ ‘‘ಘಪತೋ ಸ್ಮಿಂ ಯಂ ವಾ’’ತಿ ಇತೋ ‘‘ವಾ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೧೮೮. ಅಂ ಯಮೀತೋ ಪಸಞ್ಞತೋ।
ಪಸಞ್ಞತೋ ಈಕಾರತೋ ಪರಸ್ಸ ಅಂವಚನಸ್ಸ ಯಂ ಹೋತಿ ವಾ। ಇತ್ಥಿಯಂ ಇತ್ಥಿಂ, ಇತ್ಥೀ ಇತ್ಥಿಯೋ, ಇತ್ಥಿಯಾ, ಇತ್ಥೀಹಿ ಇತ್ಥೀಭಿ, ಇತ್ಥಿಯಾ, ಇತ್ಥೀನಂ, ಇತ್ಥಿಯಾ, ಇತ್ಥೀಹಿ ಇತ್ಥೀಭಿ, ಇತ್ಥಿಯಾ, ಇತ್ಥೀನಂ, ಇತ್ಥಿಯಂ ಇತ್ಥಿಯಾ, ಇತ್ಥೀಸು।
ಏವಂ ನದೀ, ನದೀ। ಯೋಲೋಪಾಭಾವೇ ‘‘ತತೋ ಯೋನಮೋ ತೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ತುಸದ್ದೇನ ಯೋನಮೋಕಾರೋ ಚ, ‘‘ಪಸಞ್ಞಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ ಈಕಾರಸ್ಸ ಯಕಾರೋ, ‘‘ಯವತಂ ತಲನ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ದ್ಯಸ್ಸ ಜಕಾರೋ, ದ್ವಿತ್ತಂ। ನಜ್ಜೋ ಸನ್ದನ್ತಿ, ನದಿಯೋ।
ಏತ್ಥ ನಜ್ಜೋಆದೀನಂ ವುತ್ತಿಯಂ ಆನತ್ತಗ್ಗಹಣಾದಿನಾ ನಿಪ್ಫಾದನಂ ಅತ್ರಜ ಸುಗತಾದೀನಂ ವಿಯ ನಿಪ್ಫಾದನೂಪಾಯನ್ತರದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಹೇ ನದಿ, ಹೇ ನದೀ ಹೇ ನಜ್ಜೋ ಹೇ ನದಿಯೋ, ನದಿಯಂ ನದಿಂ, ನದೀ ನಜ್ಜೋ ನದಿಯೋ।
ಅಮಾದಿಸುತ್ತೇ ಆ ಪತೋತಿ ಯೋಗವಿಭಾಗೇನ ಕ್ವಚಿ ನಾಸಾನಞ್ಚಾತ್ತಂ, ತೇನ ನ ಜಚ್ಚಾ ವಸಲೋ ಹೋತಿ, ಪಥಬ್ಯಾ ಏಕರಜ್ಜೇನಾತಿ ಆದಿ ಚ ಸಿಜ್ಝತಿ, ಪುರೇ ವಿಯ ಯಕಾರಜಕಾರಾದೇಸದ್ವಿತ್ತಾನಿ।
ನಜ್ಜಾ ಕತಂ ನದಿಯಾ, ನದೀಹಿ ನದೀಭಿ, ನಜ್ಜಾ ನದಿಯಾ, ನದೀನಂ, ನಜ್ಜಾ ನದಿಯಾ, ನದೀಹಿ ನದೀಭಿ, ನಜ್ಜಾ ನದಿಯಾ, ನದೀನಂ, ನಜ್ಜಂ ನದಿಯಂ ನದಿಯಾ, ನದೀಸು।
ಅಞ್ಞೇಪಿ –
ಮಹೀ ವೇತರಣೀ ವಾಪೀ, ಪಾಟಲೀ ಕದಲೀ ಘಟೀ।
ನಾರೀ ಕುಮಾರೀ ತರುಣೀ, ವಾರುಣೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ಸಖೀ॥
ಗನ್ಧಬ್ಬೀ ಕಿನ್ನರೀ ನಾಗೀ, ದೇವೀ ಯಕ್ಖೀ ಅಜೀ ಮಿಗೀ।
ವಾನರೀ ಸೂಕರೀ ಸೀಹೀ, ಹಂಸೀ ಕಾಕೀ ಚ ಕುಕ್ಕುಟೀ –
ಇಚ್ಚಾದಯೋ ಇತ್ಥೀಸದ್ದಸಮಾ।
ತಥೇವ ಮಾತುಲಸದ್ದತೋ ಈಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಕತೇ –
೧೮೯. ಮಾತುಲಾದೀನಮಾನತ್ತಮೀಕಾರೇ।
ಮಾತುಲ ಅಯ್ಯಕವರುಣಇಚ್ಚೇವಮಾದೀನಮನ್ತೋ ಆನತ್ತಮಾಪಜ್ಜತೇ ಈಕಾರೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಪರೇ, ಅನ್ತಾಪೇಕ್ಖಾಯಂ ಛಟ್ಠೀ, ಸರಲೋಪಾದಿ। ಮಾತುಲಾನೀ, ಏವಂ ಅಯ್ಯಕಾನೀ, ವರುಣಾನೀ, ಸೇಸಂ ಇತ್ಥೀಸದ್ದಸಮಂ।
ಅನದಾದೀಸು ಪುಥುಸದ್ದತೋ ಈಪ್ಪಚ್ಚಯೋ। ‘‘ಓ ಸರೇ ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಚಸದ್ದೇನ ಉಕಾರಸ್ಸ ಅವಾದೇಸೋ। ಪುಥವೀ, ಪುಥವಿಯೋ। ಸಸ್ಮಾ ಸ್ಮಿಂಸು ಪುಥಬ್ಯಾ ಪುಥವಿಯಾ, ಪುಥಬ್ಯಾ ಪುಥವಿಯಾ, ಪುಥಬ್ಯಂ ಪುಥವಿಯಂ ಪುಥವಿಯಾ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಗೋಸದ್ದತೋ ‘‘ನದಾದಿತೋ ವಾ ಈ’’ತಿ ಈಪ್ಪಚ್ಚಯೋ। ಮಹಾವುತ್ತಿನಾ ವಾ ‘‘ಗಾವ ಸೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಗಾವಇತಿ ಯೋಗವಿಭಾಗೇನ ವಾ ಓಕಾರಸ್ಸ ಆವಾದೇಸೋ। ಗಾವೀ, ಗಾವೀ ಗಾವಿಯೋ ಇಚ್ಚಾದಿ ಇತ್ಥೀಸದ್ದಸಮಂ।
‘‘ಮಾನವ’’ಇತೀಧ ‘‘ಇತ್ಥಿಯಂ, ವಾ, ಈ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೧೯೦. ಣವ ಣಿಕ ಣೇಯ್ಯ ಣನ್ತುಹಿ।
ಣವ ಣಿಕ ಣೇಯ್ಯ ಣನ್ತುಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತೇಹಿ ಇತ್ಥಿಯಂ ವತ್ತಮಾನೇಹಿ ಲಿಙ್ಗೇಹಿ ಈಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ವಾಧಿಕಾರೋ ಕತ್ಥಚಿ ನಿವತ್ತನತ್ಥೋ, ಸರಲೋಪಾದಿ। ಮಾನವೀ, ಏವಂ ನಾವಿಕೀ, ವೇನತೇಯ್ಯೀ, ಗೋತಮೀ।
‘‘ಗುಣವನ್ತು ಈ’’ಇತೀಧ ‘‘ವಾ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೧೯೧. ನ್ತುಸ್ಸ ತಮೀಕಾರೇ।
ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ನ್ತುಪ್ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ತಕಾರೋ ಹೋತಿ ವಾ ಈಕಾರಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಪರೇ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಸರಲೋಪಾದಿ। ಗುಣವತೀ, ಗುಣವತೀ ಗುಣವತಿಯೋ, ಗುಣವನ್ತೀ, ಗುಣವನ್ತೀ ಗುಣವನ್ತಿಯೋ ಇಚ್ಚಾದಿ ಇತ್ಥೀಸದ್ದಸಮಂ।
ಏವಂ ಕುಲವತೀ, ಸೀಲವತೀ, ಯಸವತೀ, ರೂಪವತೀ, ಸತಿಮತೀ, ಗೋತ್ತಮತೀ।
ಮಹನ್ತಸದ್ದತೋ ‘‘ನದಾದಿತೋ ವಾ ಈ’’ತಿ ಈಪ್ಪಚ್ಚಯೋ, ನ್ತುಬ್ಯಪದೇಸೋ ವಿಕಪ್ಪೇನ ತಕಾರಾದೇಸೋ। ಮಹತೀ ಮಹನ್ತೀ।
‘‘ಭವನ್ತ ಈ’’ಇತೀಧ ‘‘ಈಕಾರೇ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೧೯೨. ಭವತೋ ಭೋತೋ।
ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಭವನ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಭೋತಾದೇಸೋ ಹೋತಿ ಈಕಾರೇ ಇತ್ಥಿಗತೇ ಪರೇ। ಸಾ ಭೋತೀ, ಭೋತೀ ಭೋತಿಯೋ, ಹೇ ಭೋತಿ, ಹೇ ಭೋತೀ ಭೋತಿಯೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
‘‘ಭಿಕ್ಖು’’ ಇತೀಧ ‘‘ಇತ್ಥಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ತತೇ ‘‘ವಾ’’ತಿ ಚ।
೧೯೩. ಪತಿಭಿಕ್ಖುರಾಜೀಕಾರನ್ತೇಹಿ ಇನೀ।
ಪತಿ ಭಿಕ್ಖು ರಾಜ ಇಚ್ಚೇತೇಹಿ ಈಕಾರನ್ತೇಹಿ ಚ ಇತ್ಥಿಯಂ ವತ್ತಮಾನೇಹಿ ಲಿಙ್ಗೇಹಿ ಇನೀಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ।
‘‘ಸರಲೋಪೋ’ಮಾದೇಸ’’ಇಚ್ಚಾದಿಸುತ್ತೇ ತುಗ್ಗಹಣೇನ ಕ್ವಚಿ ಪುಬ್ಬಲೋಪಸ್ಸ ನಿಸೇಧನತೋ ‘‘ವಾ ಪರೋ ಅಸರೂಪಾ’’ತಿ ಸರಲೋಪೋ। ಭಿಕ್ಖುನೀ, ಭಿಕ್ಖುನೀ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಗಹಪತಿಸದ್ದತೋ ಇನೀ, ‘‘ಅತ್ತ’’ಮಿತಿ ವತ್ತತೇ।
೧೯೪. ಪತಿಸ್ಸಿನೀಮ್ಹಿ।
ಪತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಅತ್ತಮಾಪಜ್ಜತೇ ಇನೀಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಪರೇ। ತಥೇವ ಪರಸರೇ ಲುತ್ತೇ ‘‘ಪುಬ್ಬೋ ಚಾ’’ತಿ ದೀಘೋ, ಗಹಪತಾನೀ।
ತಥೇವ ರಾಜಸದ್ದತೋ ಇನೀ, ಸರಲೋಪಪಕತಿಭಾವಾ, ರಾಜಿನೀ। ಈಕಾರನ್ತೇಸು ದಣ್ಡೀಸದ್ದತೋ ಇನೀ, ಸರಲೋಪಾದಿ, ದಣ್ಡಿನೀ, ದಣ್ಡಿನೀ ದಣ್ಡಿನಿಯೋ, ಏವಂ ಹತ್ಥಿನೀ, ಮೇಧಾವಿನೀ, ತಪಸ್ಸಿನೀ, ಪಿಯಭಾಣಿನೀ ಇಚ್ಚಾದಿ।
‘‘ಪೋಕ್ಖರಿನೀ’’ ಇತೀಧ ‘‘ತೇಸು ವುದ್ಧೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಇಕಾರನಕಾರಾನಂ ಅಕಾರಣಕಾರಾದೇಸಾ, ಪೋಕ್ಖರಣೀ, ಪೋಕ್ಖರಣೀ। ‘‘ತತೋ ಯೋನಮೋ ತೂ’’ತಿ ಸುತ್ತೇ ತುಗ್ಗಹಣೇನ ಯೋನಮೋಕಾರೋ ಈಕಾರಸ್ಸ ಯಕಾರೋ, ‘‘ಯವತ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿಸುತ್ತೇ ಕಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಣ್ಯಸ್ಸ ಞಕಾರೋ, ದ್ವಿತ್ತಂ। ಪೋಕ್ಖರಞ್ಞೋ ಪೋಕ್ಖರಣಿಯೋ ವಾ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ವಾಧಿಕಾರೋ ಅನುತ್ತಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ, ತೇನ ವಿದೂ ಯಕ್ಖಾದಿತೋಪಿ ಇನೀ, ಪರಚಿತ್ತವಿದುನೀ, ಸರಲೋಪರಸ್ಸತ್ತಾನಿ, ಪರಚಿತ್ತವಿದುನೀ ಪರಚಿತ್ತವಿದುನಿಯೋ, ಯಕ್ಖಿನೀ ಯಕ್ಖಿನಿಯೋ, ಸೀಹಿನೀ ಸೀಹಿನಿಯೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಈಕಾರನ್ತಂ।
ಉಕಾರನ್ತೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ ಯಾಗುಸದ್ದೋ।
ತಸ್ಸ ರತ್ತಿಸದ್ದಸ್ಸೇವ ರೂಪನಯೋ। ಅಮಾದೇಸಾದಿಅಭಾವೋವ ವಿಸೇಸೋ।
ಯಾಗು, ಯಾಗೂ ಯಾಗುಯೋ, ಹೇ ಯಾಗು, ಹೇ ಯಾಗೂ ಯಾಗುಯೋ, ಯಾಗುಂ, ಯಾಗೂ ಯಾಗುಯೋ, ಯಾಗುಯಾ, ಯಾಗೂಹಿ ಯಾಗೂಭಿ ಯಾಗುಹಿ ಯಾಗುಭಿ, ಯಾಗುಯಾ, ಯಾಗೂನಂ ಯಾಗುನಂ, ಯಾಗುಯಾ, ಯಾಗೂಹಿ ಯಾಗೂಭಿ ಯಾಗುಹಿ ಯಾಗುಭಿ, ಯಾಗುಯಾ, ಯಾಗೂನಂ ಯಾಗುನಂ, ಯಾಗುಯಂ ಯಾಗುಯಾ, ಯಾಗೂಸು ಯಾಗುಸು।
ಏವಂ ಧಾತು ಧೇನು ಕಾಸು ದದ್ದು ಕಚ್ಛು ಕಣ್ಡು ರಜ್ಜು ಕರೇಣು ಪಿಯಙ್ಗು ಸಸ್ಸುಆದೀನಿ।
ಮಾತುಸದ್ದಸ್ಸ ಭೇದೋ। ತಸ್ಸ ಪಿತುಸದ್ದಸ್ಸೇವ ರೂಪನಯೋ। ‘‘ಆರತ್ತ’’ಮಿತಿ ಭಾವನಿದ್ದೇಸೇನ ಆರಾದೇಸಾಭಾವೇ ‘‘ಪತೋ ಯಾ’’ತಿ ಯಾದೇಸೋವ ವಿಸೇಸೋ।
ಮಾತಾ, ಮಾತರೋ, ಭೋತಿ ಮಾತ, ಭೋತಿ ಮಾತಾ ಭೋತಿಯೋ ಮಾತರೋ, ಮಾತರಂ, ಮಾತರೇ ಮಾತರೋ, ಮಾತರಾ ಮಾತುಯಾ ಮತ್ಯಾ, ‘‘ತೇಸು ವುದ್ಧೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಕಾರಲೋಪೋ
ಏವಂ ಧೀತಾ, ಧೀತರೋ, ದುಹಿತಾ, ದುಹಿತರೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಉಕಾರನ್ತಂ।
ಊಕಾರನ್ತೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ ಜಮ್ಬೂಸದ್ದೋ।
ಜಮ್ಬೂ, ಜಮ್ಬೂ ಜಮ್ಬುಯೋ, ಹೇ ಜಮ್ಬು, ಹೇ ಜಮ್ಬೂ ಜಮ್ಬುಯೋ, ಜಮ್ಬುಂ, ಜಮ್ಬೂ ಜಮ್ಬುಯೋ ಇಚ್ಚಾದಿ ಇತ್ಥೀಸದ್ದಸಮಂ।
ಏವಂ ವಧೂ ಚ ಸರಭೂ, ಸರಬೂ ಸುತನೂ ಚಮೂ।
ವಾಮೂರೂ ನಾಗನಾಸೂರೂ, ಸಮಾನಿ ಖಲು ಜಮ್ಬುಯಾ॥
ಊಕಾರನ್ತಂ।
ಓಕಾರನ್ತೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋ ಗೋಸದ್ದೋ।
ತಸ್ಸ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಗೋಸದ್ದಸ್ಸೇವ ರೂಪನಯೋ।
ಕಞ್ಞಾ ರತ್ತಿ ನದೀ ಇತ್ಥೀ, ಮಾತುಲಾನೀ ಚ ಭಿಕ್ಖುನೀ।
ದಣ್ಡಿನೀ ಯಾಗು ಮಾತಾ ಚ, ಜಮ್ಬೂ ಗೋತಿತ್ಥಿಸಙ್ಗಹೋ॥
ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗ
ಅಥ
ಅಕಾರನ್ತೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ ಚಿತ್ತಸದ್ದೋ।
ಪುರೇ ವಿಯ ಸ್ಯಾದ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ, ‘‘ಚಿತ್ತ ಸಿ’’ ಇತೀಧ –
‘‘ನಪುಂಸಕೇಹಿ, ಅತೋ ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೧೯೫. ಸಿಂ।
ಸಿ, ಅಂಇತಿ ದ್ವಿಪದಮಿದಂ। ಅಕಾರನ್ತೇಹಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇಹಿ ಪರಸ್ಸ ಸಿವಚನಸ್ಸ ಅಂ ಹೋತಿ ನಿಚ್ಚಂ। ಸರಲೋಪಪಕತಿಭಾವಾದಿ, ಚಿತ್ತಂ।
ಬಹುವಚನೇ ‘‘ಯೋನಂ ನಿ ನಪುಂಸಕೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೧೯೬. ಅತೋ ನಿಚ್ಚಂ।
ಅಕಾರನ್ತೇಹಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇಹಿ ಯೋನಂ ನಿಚ್ಚಂ ನಿ ಹೋತಿ। ‘‘ಸಬ್ಬಯೋನೀನಮಾಏ’’ತಿ ನಿಸ್ಸ ವಾ ಆಕಾರೋ। ಅಞ್ಞತ್ಥ ‘‘ಯೋಸು ಕತ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ದೀಘೋ। ಚಿತ್ತಾ ಚಿತ್ತಾನಿ।
ಯೋನಂ ನಿಭಾವೇ ಚಾಏತ್ತೇ, ಸಿದ್ಧೇಪಿ ಅವಿಸೇಸತೋ।
‘‘ಅತೋ ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಆರಮ್ಭಾ, ಆಏತ್ತಂ ಕ್ವಚಿದೇವಿಧ॥
ಆಲಪನೇ ಗಲೋಪೋ। ಹೇ ಚಿತ್ತ, ಹೇ ಚಿತ್ತಾ ಚಿತ್ತಾನಿ, ದುತಿಯಾಯಂ ನಿಸ್ಸ ವಿಕಪ್ಪೇನೇಕಾರೋ। ಚಿತ್ತಂ, ಚಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತಾನಿ। ಸೇಸಂ ಪುರಿಸಸದ್ದೇನ ಸಮಂ।
ಏವಮಞ್ಞಾನಿಪಿ –
ಪುಞ್ಞ ಪಾಪ ಫಲ ರೂಪ ಸಾಧನಂ,
ಸೋತ ಘಾನ ಸುಖ ದುಕ್ಖ ಕಾರಣಂ।
ದಾನ ಸೀಲ ಧನ ಝಾನ ಲೋಚನಂ,
ಮೂಲ ಕೂಲ ಬಲ ಜಾಲಮಙ್ಗಲಂ॥
ನಳಿನ
ಪುಲಿನ ಧಞ್ಞ ಹಿರಞ್ಞ ಪದಾ’ಮತಂ।
ಪದುಮ ವಣ್ಣ ಸುಸಾನ ವನಾ’ಯುಧಂ,
ಹದಯ ಚೀವರ ವತ್ಥ ಕುಲಿ’ನ್ದ್ರಿಯಂ॥
ನಯನ ವದನ ಯಾನೋ’ದಾನ ಸೋಪಾನ ಪಾನಂ,
ಭವನ ಭುವನ ಲೋಹಾ’ಲಾತ ತುಣ್ಡ’ಣ್ಡ ಪೀಠಂ।
ಕರಣ ಮರಣ ಞಾಣಾ’ರಮ್ಮಣಾ’ರಞ್ಞ ತಾಣಂ,
ಚರಣ ನಗರ ತೀರಚ್ಛತ್ತ ಛಿದ್ದೋ’ದಕಾನಿ –
ಇಚ್ಚಾದೀನಿ।
ಕಮ್ಮಸದ್ದಸ್ಸ ತತಿಯೇಕವಚನಾದೀಸು ರೂಪಭೇದೋ।
ಕಮ್ಮಂ, ಕಮ್ಮಾ ಕಮ್ಮಾನಿ, ಹೇ ಕಮ್ಮ, ಹೇ ಕಮ್ಮಾ ಕಮ್ಮಾನಿ, ಕಮ್ಮಂ, ಕಮ್ಮೇ ಕಮ್ಮಾನಿ।
‘‘ವಾ, ಉ, ನಾಮ್ಹಿ, ಚಾ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೧೯೭. ಅ ಕಮ್ಮನ್ತಸ್ಸ ಚ।
ಕಮ್ಮಸದ್ದನ್ತಸ್ಸ ಉಕಾರ ಅಕಾರಾದೇಸಾ ಹೋನ್ತಿ ವಾ ನಾಮ್ಹಿ ವಿಭತ್ತಿಮ್ಹಿ। ಅನ್ತಗ್ಗಹಣೇನ ಥಾಮದ್ಧಾದೀನಮನ್ತಸ್ಸಪಿ ಉತ್ತಂ। ಚಸದ್ದಗ್ಗಹಣೇನ ಯುವ ಮಘವಾನಮನ್ತಸ್ಸ ಆ ಹೋತಿ ಕ್ವಚಿ ನಾ ಸುಇಚ್ಚೇತೇಸು। ಕಮ್ಮುನಾ ಕಮ್ಮನಾ ಕಮ್ಮೇನ ವಾ, ಕಮ್ಮೇಹಿ ಕಮ್ಮೇಭಿ।
ಸಸ್ಮಾಸು ‘‘ಉ ನಾಮ್ಹಿ ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಚಸದ್ದೇನ ಪುಮ ಕಮ್ಮಥಾಮನ್ತಸ್ಸ ಚುಕಾರೋ ವಾ ಸಸ್ಮಾಸೂತಿ ಉತ್ತಂ। ಕಮ್ಮುನೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸ, ಕಮ್ಮಾನಂ, ಕಮ್ಮುನಾ ಕಮ್ಮಾ ಕಮ್ಮಮ್ಹಾ ಕಮ್ಮಸ್ಮಾ, ಕಮ್ಮೇಹಿ ಕಮ್ಮೇಭಿ, ಕಮ್ಮುನೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸ, ಕಮ್ಮಾನಂ।
ಸ್ಮಿಂವಚನೇ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮತೋ ತು ಸ್ಮಿಂನೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ತುಸದ್ದೇನ ಕ್ವಚಿ ನಿ ಹೋತಿ। ಕಮ್ಮನಿ ಕಮ್ಮೇ ಕಮ್ಮಮ್ಹಿ ಕಮ್ಮಸ್ಮಿಂ, ಕಮ್ಮೇಸು।
ಏವಂ
ಗುಣವನ್ತು ಸಿ, ‘‘ಸವಿಭತ್ತಿಸ್ಸ, ನ್ತುಸ್ಸ, ಸಿಮ್ಹೀ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೧೯೮. ಅಂ ನಪುಂಸಕೇ।
ನಪುಂಸಕೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋ ನ್ತುಪ್ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಸವಿಭತ್ತಿಸ್ಸ ಅಂ ಹೋತಿ ಸಿಮ್ಹಿ ವಿಭತ್ತಿಮ್ಹಿ। ಗುಣವಂ ಚಿತ್ತಂ।
ಯೋಮ್ಹಿ ‘‘ನ್ತುಸ್ಸನ್ತೋ ಯೋಸು ಚಾ’’ತಿ ಅತ್ತಂ, ಇಕಾರೋ ಚ। ಗುಣವನ್ತಿ, ಗುಣವನ್ತಾನಿ, ಸೇಸಂ ಞೇಯ್ಯಂ।
ಗಚ್ಛನ್ತ ಸಿ, ‘‘ಸಿಮ್ಹಿ ಗಚ್ಛನ್ತಾದೀನಂ ನ್ತಸದ್ದೋ ಅ’’ಮಿತಿ ಅಂ। ಗಚ್ಛಂ ಗಚ್ಛನ್ತಂ, ಗಚ್ಛನ್ತಾ ಗಚ್ಛನ್ತಾನಿ।
ಅಕಾರನ್ತಂ।
ಆಕಾರನ್ತೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ ಅಸ್ಸದ್ಧಾಸದ್ದೋ।
‘‘ಅಸ್ಸದ್ಧಾ’’ಇತಿ ಠಿತೇ –
‘‘ಸಮಾಸಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ‘‘ಸರೋ ರಸ್ಸೋ ನಪುಂಸಕೇ’’ತಿ ಸಮಾಸನ್ತಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ, ಸಮಾಸತ್ತಾ ನಾಮಬ್ಯಪದೇಸೋ, ಸ್ಯಾದ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ। ಸೇಸಂ ಚಿತ್ತಸಮಂ।
ಅಸ್ಸದ್ಧಂ ಕುಲಂ, ಅಸ್ಸದ್ಧಾ ಅಸ್ಸದ್ಧಾನಿ ಕುಲಾನಿ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ತಥಾ ಮುಖನಾಸಿಕಾಸದ್ದೋ। ತಸ್ಸ ದ್ವನ್ದೇಕತ್ತಾ ಸಬ್ಬತ್ಥೇಕವಚನಮೇವ। ಮುಖನಾಸಿಕಂ, ಹೇ ಮುಖನಾಸಿಕ, ಮುಖನಾಸಿಕಂ, ಮುಖನಾಸಿಕೇನ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಆಕಾರನ್ತಂ।
ಇಕಾರನ್ತೋ ಅಟ್ಠಿಸದ್ದೋ।
ಸ್ಯಾದ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ, ಸಿಲೋಪೋ, ಅಟ್ಠಿ।
‘‘ವಾ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೧೯೯. ಯೋನಂ ನಿ ನಪುಂಸಕೇಹಿ।
ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇಹಿ ಪರೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಯೋನಂ ನಿ ಹೋತಿ ವಾ।
ಅಟ್ಠೀನಿ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ನಿಚ್ಚಂ ಯೋಲೋಪೋ, ದೀಘೋ ಚ, ಅಟ್ಠೀ, ತಥಾ ಹೇ ಅಟ್ಠಿ, ಹೇ ಅಟ್ಠೀ ಅಟ್ಠೀನಿ, ಅಟ್ಠಿಂ, ಅಟ್ಠೀ ಅಟ್ಠೀನಿ, ಅಟ್ಠಿನಾ ಇಚ್ಚಾದಿ ಅಗ್ಗಿಸದ್ದಸಮಂ।
ಏವಂ ಸತ್ಥಿ ದಧಿ ವಾರಿ ಅಕ್ಖಿ ಅಚ್ಛಿ ಅಚ್ಚಿ ಇಚ್ಚಾದೀನಿ।
ಇಕಾರನ್ತಂ।
ಈಕಾರನ್ತೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ ಸುಖಕಾರೀಸದ್ದೋ।
‘‘ಸುಖಭಾರೀ ಸಿ’’ ಇತೀಧ ಅನಪುಂಸಕತ್ತಾಭಾವಾ ಸಿಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ‘‘ಅಘೋ ರಸ್ಸ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ರಸ್ಸತ್ತಂ, ಸಿಲೋಪೋ। ಸುಖಕಾರಿ ದಾನಂ, ಸುಖಕಾರೀ ಸುಖಕಾರೀನಿ, ಹೇ ಸುಖಕಾರಿ, ಹೇ ಸುಖಕಾರೀ ಹೇ ಸುಖಕಾರೀನಿ, ಸುಖಕಾರಿನಂ ಸುಖಕಾರಿಂ, ಸುಖಕಾರೀ ಸುಖಕಾರೀನಿ।
ಸೇಸಂ ದಣ್ಡೀಸದ್ದಸಮಂ। ಏವಂ ಸೀಘಯಾಯೀಆದೀನಿ।
ಈಕಾರನ್ತಂ।
ಉಕಾರನ್ತೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ ಆಯುಸದ್ದೋ। ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಿಸದ್ದಸ್ಸೇವ ರೂಪನಯೋ।
ಆಯು, ಆಯೂ ಆಯೂನಿ, ಹೇ ಆಯು, ಹೇ ಆಯೂ ಹೇ ಆಯೂನಿ, ಆಯುಂ, ಆಯೂ ಆಯೂನಿ, ಆಯುನಾ ಆಯುಸಾತಿ
ಏವಂ ಚಕ್ಖು ವಸು ಧನು ದಾರು ತಿಪು ಮಧು ಹಿಙ್ಗು ಸಿಗ್ಗು ವತ್ಥು ಮತ್ಥು ಜತು ಅಮ್ಬು ಅಸ್ಸುಆದೀನಿ।
ಉಕಾರನ್ತಂ।
ಊಕಾರನ್ತೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ ಗೋತ್ರಭೂಸದ್ದೋ।
ಗೋತ್ರಭೂ ಸಿ, ನಪುಂಸಕತ್ತಾ ರಸ್ಸತ್ತಂ, ಸಿಲೋಪೋ। ಗೋತ್ರಭು ಚಿತ್ತಂ, ಗೋತ್ರಭೂ ಗೋತ್ರಭೂನಿ, ಹೇ ಗೋತ್ರಭು, ಹೇ ಗೋತ್ರಭೂ ಹೇ ಗೋತ್ರಭೂನಿ, ಗೋತ್ರಭುಂ, ಗೋತ್ರಭೂ ಗೋತ್ರಭೂನಿ, ಗೋತ್ರಭುನಾ ಇಚ್ಚಾದಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೇ ಅಭಿಭೂಸದ್ದಸಮಂ।
ಏವಂ ಅಭಿಭೂ ಸಯಮ್ಭೂ ಧಮ್ಮಞ್ಞೂಆದೀನಿ।
ಊಕಾರನ್ತಂ।
ಓಕಾರನ್ತೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ ಚಿತ್ತಗೋಸದ್ದೋ।
‘‘ಚಿತ್ತಾ ಗಾವೋ ಅಸ್ಸ ಕುಲಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೇ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿಸಮಾಸೇ ಕತೇ ‘‘ಸರೋ ರಸ್ಸೋ ನಪುಂಸಕೇ’’ತಿ ಓಕಾರಸ್ಸ ಠಾನಪ್ಪಯತನಾಸನ್ನತ್ತಾ ರಸ್ಸತ್ತಮುಕಾರೋ, ಸ್ಯಾದ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ, ಸಿಲೋಪೋ। ಚಿತ್ತಗು ಕುಲಂ, ಚಿತ್ತಗೂ ಚಿತ್ತಗೂನಿ ಇಚ್ಚಾದಿ ಆಯುಸದ್ದಸಮಂ।
ಓಕಾರನ್ತಂ।
ಚಿತ್ತಂ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಅಸ್ಸದ್ಧ-ಮಥಟ್ಠಿ ಸುಖಕಾರಿ ಚ।
ಆಯು ಗೋತ್ರಭೂ ಧಮ್ಮಞ್ಞೂ, ಚಿತ್ತಗೂತಿ ನಪುಂಸಕೇ॥
ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಸಬ್ಬನಾಮ
ಅಥ
ಸಬ್ಬ, ಕತರ, ಕತಮ, ಉಭಯ, ಇತರ, ಅಞ್ಞ, ಅಞ್ಞತರ, ಅಞ್ಞತಮ, ಪುಬ್ಬ, ಪರ, ಅಪರ, ದಕ್ಖಿಣ, ಉತ್ತರ, ಅಧರ, ಯ, ತ, ಏತ, ಇಮ, ಅಮು, ಕಿಂ, ಏಕ, ಉಭ, ದ್ವಿ, ತಿ, ಚತು, ತುಮ್ಹ, ಅಮ್ಹ ಇತಿ ಸತ್ತವೀಸತಿ ಸಬ್ಬನಾಮಾನಿ, ತಾನಿ ಸಬ್ಬನಾಮತ್ತಾ ತಿಲಿಙ್ಗಾನಿ।
ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಸದ್ದೋ ನಿರವಸೇಸತ್ಥೋ, ಸೋ ಯದಾ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗವಿಸಿಟ್ಠತ್ಥಾಭಿಧಾಯೀ, ತದಾ ರೂಪನಯೋ। ಪುರೇ ವಿಯ ಸ್ಯಾದ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ, ‘‘ಸೋ’’ತಿ ಸಿಸ್ಸ ಓಕಾರೋ, ಸರಲೋಪಪರನಯನಾನಿ। ಸಬ್ಬೋ ಜನೋ।
ಬಹುವಚನೇ ‘‘ಸಬ್ಬ ಯೋ’’ ಇತೀಧ ‘‘ಪರಸಮಞ್ಞಾ ಪಯೋಗೇ’’ತಿ ಸಬ್ಬಾದೀನಂ ಸಬ್ಬನಾಮಸಞ್ಞಾ।
‘‘ಯೋ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೨೦೦. ಸಬ್ಬನಾಮಕಾರತೇ ಪಠಮೋ।
ಸಬ್ಬೇಸಂ ಇತ್ಥಿಪುಮನಪುಂಸಕಾನಂ ನಾಮಾನಿ ಸಬ್ಬನಾಮಾನಿ, ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಬ್ಬನಾಮಸಞ್ಞಾನಂ ಲಿಙ್ಗಾನಂ ಅಕಾರತೋ ಪರೋ ಪಠಮೋ ಯೋ ಏತ್ತಮಾಪಜ್ಜತೇ। ಸಬ್ಬೇ ಪುರಿಸಾ।
ಅಕಾರತೋತಿ ಕಿಂ? ಸಬ್ಬಾ ಅಮೂ।
ಹೇ ಸಬ್ಬ ಸಬ್ಬಾ, ಹೇ ಸಬ್ಬೇ, ಸಬ್ಬಂ, ಸಬ್ಬೇ, ಸಬ್ಬೇನ, ಸಬ್ಬೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಭಿ।
ಚತುತ್ಥೇಕವಚನೇ ಆಯಾದೇಸೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ –
‘‘ಅತೋ, ಆ ಏ, ಸ್ಮಾಸ್ಮಿಂನಂ, ಆಯ ಚತುತ್ಥೇಕವಚನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೨೦೧. ತಯೋ ನೇವ ಚ ಸಬ್ಬನಾಮೇಹಿ।
ಅಕಾರನ್ತೇಹಿ ಸಬ್ಬನಾಮೇಹಿ ಪರೇಸಂ ಸ್ಮಾ ಸ್ಮಿಂ ಇಚ್ಚೇತೇಸಂ, ಚತುತ್ಥೇಕವಚನಸ್ಸ ಚ ಆ ಏ ಆಯಇಚ್ಚೇತೇ ಆದೇಸಾ ನೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಯಾದೇಸಾಭಾವೋ। ಚಗ್ಗಹಣಂ ಕತ್ಥಚಿ ಪಟಿಸೇಧನಿವತ್ತನತ್ಥಂ, ತೇನ ಪುಬ್ಬಾದೀಹಿ ಸ್ಮಾ ಸ್ಮಿಂನಂ ಆ ಏ ಚ ಹೋನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಸ್ಸ।
‘‘ಅಕಾರೋ, ಏ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೨೦೨. ಸಬ್ಬನಾಮಾನಂ ನಂಮ್ಹಿ ಚ।
ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಬ್ಬನಾಮಾನಂ ಅಕಾರೋ ಏತ್ತಮಾಪಜ್ಜತೇ ನಂಮ್ಹಿ ವಿಭತ್ತಿಮ್ಹಿ।
‘‘ಸಬ್ಬನಾಮತೋ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೨೦೩. ಸಬ್ಬತೋ ನಂ ಸಂಸಾನಂ।
ಸಬ್ಬತೋ ಸಬ್ಬನಾಮತೋ ಪರಸ್ಸ ನಂವಚನಸ್ಸ ಸಂ ಸಾನಂಇಚ್ಚೇತೇ ಆದೇಸಾ ಹೋನ್ತಿ।
ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಾನಂ, ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಮ್ಹಾ, ಸಬ್ಬೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಭಿ, ಸಬ್ಬಸ್ಸ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಾನಂ, ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಸಬ್ಬಮ್ಹಿ, ಸಬ್ಬೇಸು।
ಇತ್ಥಿಯಂ ‘‘ಇತ್ಥಿಯಮತೋ ಆಪ್ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಆಪ್ಪಚ್ಚಯೋ। ಅಞ್ಞಂ ಕಞ್ಞಾಸದ್ದಸಮಂ ಅಞ್ಞತ್ರ ಸ ನಂ ಸ್ಮಿಂವಚನೇಹಿ। ಸಬ್ಬಾ ಪಜಾ, ಸಬ್ಬಾ ಸಬ್ಬಾಯೋ, ಹೇ ಸಬ್ಬೇ, ಹೇ ಸಬ್ಬಾ ಸಬ್ಬಾಯೋ, ಸಬ್ಬಂ, ಸಬ್ಬಾ ಸಬ್ಬಾಯೋ, ಸಬ್ಬಾಯ, ಸಬ್ಬಾಹಿ ಸಬ್ಬಾಭಿ।
ಚತುತ್ಥೇಕವಚನೇ ‘‘ಸಬ್ಬನಾಮತೋ ವಾ’’, ಸಬ್ಬತೋ ಕೋತಿ ಇತೋ ‘‘ಸಬ್ಬತೋ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೨೦೪. ಘಪತೋ ಸ್ಮಿಂಸಾನಂ ಸಂಸಾ।
ಸಬ್ಬತೋ ಸಬ್ಬನಾಮತೋ ಘಪಸಞ್ಞತೋ ಸ್ಮಿಂ ಸಇಚ್ಚೇತೇಸಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸಂಸಾಆದೇಸಾ ಹೋನ್ತಿ ವಾ।
‘‘ಸಂಸಾಸ್ವೇಕವಚನೇಸು ಚಾ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೨೦೫. ಘೋ ರಸ್ಸಂ।
ಘಸಞ್ಞೋ ಆಕಾರೋ ರಸ್ಸಮಾಪಜ್ಜತೇ ಸಂಸಾಸ್ವೇಕವಚನೇಸು ವಿಭತ್ತಾದೇಸೇಸು ಪರೇಸು।
‘‘ಸಾಗಮೋ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೨೦೬. ಸಂಸಾಸ್ವೇಕವಚನೇಸು ಚ।
ಸಂ ಸಾಇಚ್ಚೇತೇಸು ಏಕವಚನಟ್ಠಾನಸಮ್ಭೂತೇಸು ವಿಭತ್ತಾದೇಸೇಸು ಪರೇಸು ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ಸಕಾರಾಗಮೋ ಹೋತಿ।
ಸಬ್ಬಸ್ಸಾ ಸಬ್ಬಾಯ, ಸಬ್ಬಾಸಂ ಸಬ್ಬಾಸಾನಂ, ಸಬ್ಬಾಯ, ಸಬ್ಬಾಹಿ ಸಬ್ಬಾಭಿ, ಸಬ್ಬಸ್ಸಾ ಸಬ್ಬಾಯ, ಸಬ್ಬಾಸಂ ಸಬ್ಬಾಸಾನಂ।
ಸ್ಮಿಂಮ್ಹಿ ‘‘ಸಬ್ಬನಾಮತೋ, ಘಪತೋ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೨೦೭. ನೇತಾಹಿ ಸ್ಮಿಮಾಯಯಾ।
ಏತೇಹಿ ಸಬ್ಬನಾಮೇಹಿ ಘಪಸಞ್ಞೇಹಿ ಪರಸ್ಸ ಸ್ಮಿಂವಚನಸ್ಸ ನೇವ ಆಯ ಯಾದೇಸಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಯಾಭಾವೋ। ವಾಧಿಕಾರತೋ ಕ್ವಚಿ ಹೋತಿ ದಕ್ಖಿಣಾಯ ಉತ್ತರಾಯಾತಿ ಆದಿ।
ಸಂಯಮಾದೇಸಾ, ಸಬ್ಬಸ್ಸಂ ಸಬ್ಬಾಯಂ, ಸಬ್ಬಾಸು।
ನಪುಂಸಕೇ ಸಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಂ, ಸಬ್ಬಾನಿ, ಹೇ ಸಬ್ಬ, ಹೇ ಸಬ್ಬಾನಿ, ಸಬ್ಬಂ, ಸಬ್ಬಾನಿ। ಸೇಸಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೇ ವಿಯ ಞೇಯ್ಯಂ।
ಏವಂ ಕತರಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತಮಸದ್ದಪರಿಯನ್ತಾನಂ ತೀಸುಪಿ ಲಿಙ್ಗೇಸು ರೂಪನಯೋ।
ತತ್ಥ ಕತರಕತಮಸದ್ದಾ ಪುಚ್ಛನತ್ಥಾ।
ಉಭಯಸದ್ದೋ ದ್ವಿಅವಯವಸಮುದಾಯವಚನೋ।
ಇತರಸದ್ದೋ ವುತ್ತಪ್ಪಟಿಯೋಗವಚನೋ।
ಅಞ್ಞಸದ್ದೋ ಅಧಿಕತಾಪರವಚನೋ।
ಅಞ್ಞತರ ಅಞ್ಞತಮಸದ್ದಾ ಅನಿಯಮತ್ಥಾ।
‘‘ಯೋ, ಸಬ್ಬನಾಮಕಾರತೇ ಪಠಮೋ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೨೦೮. ದ್ವನ್ದಟ್ಠಾ ವಾ।
ದ್ವನ್ದಸಮಾಸಟ್ಠಾ ಸಬ್ಬನಾಮಕಾರತೋ ಪರೋ ಪಠಮೋ ಯೋ ಏತ್ತಮಾಪಜ್ಜತೇ ವಾ। ಕತರೋ ಚ ಕತಮೋ ಚಾತಿ ಕತರಕತಮೇ, ಕತರಕತಮಾ ವಾ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಪುಬ್ಬಾದಯೋ ದಿಸಾದಿವವತ್ಥಾನವಚನಾ।
ಪುಬ್ಬೋ ಕಾಲೋ। ಬಹುವಚನೇ ‘‘ಧಾತುಲಿಙ್ಗೇಹಿ ಪರಾ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪರಾತಿ ನಿದ್ದೇಸತೋ ಪುಬ್ಬಾದೀಹಿ ಯೋವಚನಸ್ಸ ವಿಕಪ್ಪೇನೇಕಾರೋ।
ಪುಬ್ಬೇ ಪುಬ್ಬಾ, ಹೇ ಪುಬ್ಬ, ಹೇ ಪುಬ್ಬೇ ಹೇ ಪುಬ್ಬಾ, ಪುಬ್ಬಂ, ಪುಬ್ಬೇ, ಪುಬ್ಬೇನ, ಪುಬ್ಬೇಹಿ ಪುಬ್ಬೇಭಿ, ಪುಬ್ಬಸ್ಸ, ಪುಬ್ಬೇಸಂ ಪುಬ್ಬೇಸಾನಂ। ‘‘ಸ್ಮಾಸ್ಮಿಂನಂ ವಾ’’ತಿ ವಿಕಪ್ಪೇನಾಕಾರೇಕಾರಾ। ಪುಬ್ಬಾ ಪುಬ್ಬಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬಮ್ಹಾ, ಪುಬ್ಬೇಹಿ ಪುಬ್ಬೇಭಿ, ಪುಬ್ಬಸ್ಸ, ಪುಬ್ಬೇಸಂ ಪುಬ್ಬೇಸಾನಂ, ಪುಬ್ಬೇ ಪುಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಪುಬ್ಬಮ್ಹಿ, ಪುಬ್ಬೇಸು।
ಇತ್ಥಿಯಂ ಪುಬ್ಬಾ ದಿಸಾ, ಪುಬ್ಬಾ ಪುಬ್ಬಾಯೋ ಇಚ್ಚಾದಿ ಸಬ್ಬಾಸದ್ದಸಮಂ।
ನಪುಂಸಕೇ ಪರಾಪರದಕ್ಖಿಣುತ್ತರಾಧರಸದ್ದಾ।
‘‘ಸಬ್ಬನಾಮತೋ, ದ್ವನ್ದಟ್ಠಾ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೨೦೯. ನಾಞ್ಞಂ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕಂ।
ದ್ವನ್ದಟ್ಠಾ ಸಬ್ಬನಾಮತೋ ಪರಸ್ಸ ಯೋವಚನಸ್ಸ ಠಪೇತ್ವಾ ಏತ್ತಂ ಅಞ್ಞಂ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕಂ ಕಾರಿಯಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಸಂಸಾನಮಾದೇಸಾಭಾವೋ। ಪುಬ್ಬಾಪರಾನಂ, ಪುಬ್ಬುತ್ತರಾನಂ ಅಧರುತ್ತರಾನಂ, ‘‘ನಾಞ್ಞಂ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕ’’ನ್ತಿ ವಿನಾಧಿಕಾರೇನ ಯೋಗೇನ ತತಿಯಾಸಮಾಸೇಪಿ। ಮಾಸಪುಬ್ಬಾಯ, ಮಾಸಪುಬ್ಬಾನಂ।
‘‘ನಾಞ್ಞಂ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕ’’ನ್ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೨೧೦. ಬಹುಬ್ಬೀಹಿಮ್ಹಿ ಚ।
ಬಹುಬ್ಬೀಹಿಮ್ಹಿ ಚ ಸಮಾಸೇ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕವಿಧಾನಂ ನಾಞ್ಞಂ ಹೋತಿ। ಪಿಯಪುಬ್ಬಾಯ, ಪಿಯಪುಬ್ಬಾನಂ, ಪಿಯಪುಬ್ಬೇ।
ಚಸದ್ದಗ್ಗಹಣೇನ ದಿಸತ್ಥಸಬ್ಬನಾಮಾನಂ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿಮ್ಹಿ ಸಬ್ಬನಾಮಿಕವಿಧಾನಂವ ಹೋತಿ।
ದಕ್ಖಿಣಸ್ಸಾ ಚ ಪುಬ್ಬಸ್ಸಾ ಚ ಯದನ್ತರಾಳನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿ, ದಕ್ಖಿಣಪುಬ್ಬಸ್ಸಂ, ದಕ್ಖಿಣಪುಬ್ಬಸ್ಸಾ, ಏವಂ ಉತ್ತರಪುಬ್ಬಸ್ಸಂ, ಉತ್ತರಪುಬ್ಬಸ್ಸಾ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಯತೇತಸದ್ದಾದೀನಮಾಲಪನೇ ರೂಪಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ। ಯಸದ್ದೋ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ।
ಯೋ ಪುರಿಸೋ, ಯೇ ಪುರಿಸಾ, ಯಂ, ಯೇ। ಯಾ ಕಞ್ಞಾ, ಯಾ ಯಾಯೋ, ಯಂ, ಯಾ ಯಾಯೋ। ಯಂ ಚಿತ್ತಂ, ಯಾನಿ, ಯಂ, ಯಾನಿ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬಸದ್ದಸಮಂ।
ತ ಏತ ಇಮ ಅಮು ಕಿಂಇಚ್ಚೇತೇ ಪರಮ್ಮುಖ ಸಮೀಪ ಅಚ್ಚನ್ತಸಮೀಪದೂರ ಪುಚ್ಛನತ್ಥವಚನಾ।
ತಸದ್ದಸ್ಸ ಭೇದೋ। ‘‘ತ ಸಿ’’ ಇತೀಧ –
‘‘ಅನಪುಂಸಕಸ್ಸಾಯಂ ಸಿಮ್ಹೀತಿ, ಸ’’ಮಿತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೨೧೧. ಏತತೇಸಂ ತೋ।
ಏತ ತಇಚ್ಚೇತೇಸಂ ಅನಪುಂಸಕಾನಂ ತಕಾರೋ ಸಕಾರಮಾಪಜ್ಜತೇ ಸಿಮ್ಹಿ ವಿಭತ್ತಿಮ್ಹಿ। ಸೋ ಪುರಿಸೋ।
ಸಬ್ಬನಾಮಗ್ಗಹಣಞ್ಚ, ಇತೋ ತಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ವತ್ತತೇ।
೨೧೨. ತಸ್ಸ ವಾ ನತ್ತಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ।
ತಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಸಬ್ಬನಾಮಸ್ಸ ತಕಾರಸ್ಸ ನತ್ತಂ ಹೋತಿ ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಲಿಙ್ಗೇಸು। ನೇ ತೇ, ನಂ ತಂ, ನೇ ತೇ, ನೇನ ತೇನ, ನೇಹಿ ನೇಭಿ ತೇಹಿ ತೇಭಿ।
‘‘ಸಬ್ಬಸ್ಸ, ತಸ್ಸ ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೨೧೩. ಸಸ್ಮಾಸ್ಮಿಂಸಂಸಾಸ್ವತ್ತಂ।
ತಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಸಬ್ಬನಾಮಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಅತ್ತಂ ಹೋತಿ ವಾ ಸ ಸ್ಮಾ ಸ್ಮಿಂ ಸಂ ಸಾಇಚ್ಚೇತೇಸು ವಚನೇಸು ಸಬ್ಬತ್ಥ ಲಿಙ್ಗೇಸು। ಅಸ್ಸ ನಸ್ಸ ತಸ್ಸ, ನೇಸಂ ತೇಸಂ ನೇಸಾನಂ ತೇಸಾನಂ।
‘‘ಸ್ಮಾಹಿಸ್ಮಿಂನಂ ಮ್ಹಾಭಿಮ್ಹಿ ವಾ’’ತಿ ಇತೋ ‘‘ಸ್ಮಾಸ್ಮಿಂನಂ, ಮ್ಹಾಮ್ಹೀ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೨೧೪. ನ ತಿಮೇಹಿ ಕತಾಕಾರೇಹಿ।
ತ ಇಮಇಚ್ಚೇತೇಹಿ ಕತಾಕಾರೇಹಿ ಪರೇಸಂ ಸ್ಮಾಸ್ಮಿಂನಂ ಮ್ಹಾ ಮ್ಹಿಇಚ್ಚೇತೇ ಆದೇಸಾ ನ ಹೋನ್ತಿ।
ಪಕತಿಸನ್ಧಿವಿಧಾನ
ಅಥ
‘‘ಸರಾ, ಪಕತೀ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೩೫. ಸರೇ ಕ್ವಚಿ।
ಸರಾ ಖೋ ಸರೇ ಪರೇ ಕ್ವಚಿ ಛನ್ದಭೇದಾಸುಖುಚ್ಚಾರಣಟ್ಠಾನೇ, ಸನ್ಧಿಚ್ಛಾರಹಿತಟ್ಠಾನೇ ಚ ಪಕತಿರೂಪಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಲೋಪಾದೇಸವಿಕಾರಮಾಪಜ್ಜನ್ತೇತಿ ಅತ್ಥೋ।
ತತ್ಥ ಪಕತಿಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಆಲಪನನ್ತಾ ಅನಿತಿಸ್ಮಿಂ ಅಚ್ಛನ್ದಾನುರಕ್ಖಣೇ ಅಸಮಾಸೇ ಪದನ್ತದೀಘಾ ಚ ಇಕಾರುಕಾರಾ ಚ ನಾಮಪದನ್ತಾತೀತಕ್ರಿಯಾದಿಮ್ಹೀತಿ ಏವಮಾದಿ।
ಆಲಪನನ್ತೇಸು ತಾವ – ಕತಮಾ ಚಾನನ್ದ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ, ಕತಮಾ ಚಾನನ್ದ ಆದೀನವಸಞ್ಞಾ, ಸಾರಿಪುತ್ತ ಇಧೇಕಚ್ಚೋ, ಏಹಿ ಸಿವಿಕ ಉಟ್ಠೇಹಿ, ಉಪಾಸಕಾ ಇಧೇಕಚ್ಚೋ, ಭೋತಿ ಅಯ್ಯೇ, ಭಿಕ್ಖು ಅರೋಗಂ ತವ ಸೀಲಂ, ಸಿಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖು ಇಮಂ ನಾವಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ ಏವಂ ವದಾಮಿ, ಪಞ್ಚಿಮೇ ಗಹಪತಯೋ ಆನಿಸಂಸಾ ಇಚ್ಚೇವಮಾದೀಸು ಪಕತಿಭಾವೋ, ಪುಬ್ಬಸ್ಸರಲೋಪಯವಾದೇಸಾದಯೋ ನ ಹೋನ್ತಿ।
ಕ್ವಚಿಗ್ಗಹಣೇನ ಇತಿಸ್ಮಿಂ ಛನ್ದಾನುರಕ್ಖಣೇ ಸನ್ಧಿ ಹೋತಿ, ಯಥಾ – ಸಕ್ಕಾ ದೇವೀತಿ, ನಮೋ ತೇ ಬುದ್ಧ ವೀರತ್ಥು।
ಸರೇತಿ ಕಿಂ? ಸಾಧು ಮಹಾರಾಜಾತಿ, ಏವಂ ಕಿರ ಭಿಕ್ಖೂತಿ।
ಅಸಮಾಸೇ ಪದನ್ತದೀಘೇಸು – ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಗಾಥಾ ಅಜ್ಝಭಾಸಿ, ದೇವಾ ಆಭಸ್ಸರಾ ಯಥಾ, ತೇವಿಜ್ಜಾ ಇದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಾ
ನಿಪಾತೇಸುಪಿ – ಅರೇ ಅಹಮ್ಪಿ, ಸಚೇ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ, ನೋ ಅಭಿಕ್ಕಮೋ, ಅಹೋ ಅಚ್ಛರಿಯೋ, ಅಥೋ ಅನ್ತೋ ಚ, ಅಥ ಖೋ ಆಯಸ್ಮಾ, ಅಥೋ ಓಟ್ಠವಚಿತ್ತಕಾ, ತತೋ ಆಮನ್ತಯೀ ಸತ್ಥಾ।
ಕ್ವಚಿಗ್ಗಹಣೇನ ಅಕಾರ ಇತೀವೇವೇತ್ಥಾದೀಸು ಸನ್ಧಿಪಿ। ಯಥಾ – ಆಗತತ್ಥ, ಆಗತಮ್ಹಾ, ಕತಮಾಸ್ಸು ಚತ್ತಾರೋ, ಅಪ್ಪಸ್ಸುತಾಯಂ ಪುರಿಸೋ, ಇತ್ಥೀತಿ, ಚ ಮರೀವ, ಸಬ್ಬೇವ, ಸ್ವೇವ, ಏಸೇವ ನಯೋ, ಪರಿಸುದ್ಧೇತ್ಥಾಯಸ್ಮನ್ತೋ, ನೇತ್ಥ, ತಂ ಕುತೇತ್ಥ ಲಬ್ಭಾ, ಸಚೇಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ತಥೂಪಮಂ, ಯಥಾಹ।
ಅಸಮಾಸೇತಿ ಕಿಂ? ಜಿವ್ಹಾಯತನಂ, ಅವಿಜ್ಜೋಘೋ, ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಅಭಿಭಾಯತನಂ, ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಂ। ಅಚ್ಛನ್ದಾನುರಕ್ಖಣೇತಿ
ನಾಮಪದನ್ತಇಕಾರುಕಾರೇಸು – ಗಾಥಾಹಿ ಅಜ್ಝಭಾಸಿ, ಪುಪ್ಫಾನಿ ಆಹರಿಂಸು, ಸತ್ಥು ಅದಾಸಿ।
ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ? ಮನಸಾಕಾಸಿ।
೩೬. ಸರಾ ಪಕತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ।
ಸರಾ ಖೋ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಪರೇ ಪಕತಿರೂಪಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ದೀಘರಸ್ಸಲೋಪೇಹಿ ವಿಕಾರಾಭಾವೋ। ಯಥಾ – ಅಚ್ಚಯೋ, ಪಚ್ಚಯೋ, ಭಾಸತಿ ವಾ ಕರೋತಿ ವಾ, ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಭಾಗ್ಯವಾ, ಭದ್ರೋ ಕಸಾಮಿವ, ದೀಯತಿ, ತುಣ್ಹೀಭೂತೋ, ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ।
ಇತಿ ಪಕತಿಸನ್ಧಿವಿಧಾನಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಬ್ಯಞ್ಜನಸನ್ಧಿವಿಧಾನ
ಅಥ ಬ್ಯಞ್ಜನಸನ್ಧಿ ವುಚ್ಚತೇ।
‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನೇ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರೋ, ‘‘ಸರಾ, ಕ್ವಚೀ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೩೭. ದೀಘಂ।
ಸರಾ ಖೋ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಪರೇ ಕ್ವಚಿ ದೀಘಂ ಪಪ್ಪೋನ್ತೀತಿ ಸುತ್ತಸುಖುಚ್ಚಾರಣಛನ್ದಾನುರಕ್ಖಣಟ್ಠಾನೇಸು ದೀಘೋ।
ತ್ಯಸ್ಸ ಪಹೀನಾ ತ್ಯಾಸ್ಸ ಪಹೀನಾ, ಸ್ವಸ್ಸ ಸ್ವಾಸ್ಸ, ಮಧುವ ಮಞ್ಞತಿ ಬಾಲೋ ಮಧುವಾ ಮಞ್ಞತೀ ಬಾಲೋ, ತಥಾ ಏವಂ ಗಾಮೇ ಮುನೀ
ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ? ತ್ಯಜ್ಜ, ಸ್ವಸ್ಸ, ಪತಿಲಿಯ್ಯತಿ।
ಯಿಟ್ಠಂ ವಾ ಹುತಂ ವಾ ಲೋಕೇ, ಯದಿ ವಾ ಸಾವಕೇ, ಪುಗ್ಗಲಾ ಧಮ್ಮದಸಾ ತೇ, ಭೋವಾದೀ ನಾಮ ಸೋ ಹೋತಿ, ಯಥಾಭಾವೀ ಗುಣೇನ ಸೋ ಇತೀಧ –
ಪುಬ್ಬಸ್ಮಿಂಯೇವಾಧಿಕಾರೇ –
೩೮. ರಸ್ಸಂ।
ಸರಾ ಖೋ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಪರೇ ಕ್ವಚಿ ರಸ್ಸಂ ಪಪ್ಪೋನ್ತೀತಿ ಛನ್ದಾನುರಕ್ಖಣೇ, ಆಗಮೇ, ಸಂಯೋಗೇ ಚ ರಸ್ಸತ್ತಂ।
ಛನ್ದಾನುರಕ್ಖಣೇ ತಾವ ಯಿಟ್ಠಂವ ಹುತಂವ ಲೋಕೇ, ಯದಿವ ಸಾವಕೇ, ಪುಗ್ಗಲ ಧಮ್ಮದಸಾ ತೇ, ಭೋವಾದಿ ನಾಮ ಸೋ ಹೋತಿ, ಯಥಾಭಾವಿ ಗುಣೇನ ಸೋ।
ಆಗಮೇ ಯಥಯಿದಂ, ಸಮ್ಮದಕ್ಖಾತೋ।
ಸಂಯೋಗೇ ಪರಾಕಮೋ ಪರಕ್ಕಮೋ, ಆಸಾದೋ ಅಸ್ಸಾದೋ, ಏವಂ ತಣ್ಹಕ್ಖಯೋ, ಝಾನಸ್ಸ ಲಾಭಿಮ್ಹಿ, ವಸಿಮ್ಹಿ, ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯೋ।
ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ? ಮಾಯಿದಂ, ಮನಸಾ ದಞ್ಞಾ ವಿಮುತ್ತಾನಂ, ಯಥಾಕ್ಕಮಂ, ಆಖ್ಯಾತಿಕಂ, ದೀಯ್ಯತಿ, ಸೂಯ್ಯತಿ।
ಏಸೋ ಖೋ ಬ್ಯನ್ತಿಂ ಕಾಹಿತಿ, ಸೋ ಗಚ್ಛಂ ನ ನಿವತ್ತತಿ ಇಚ್ಚತ್ರ –
ತಸ್ಮಿಂಯೇವಾಧಿಕಾರೇ –
೩೯. ಲೋಪಞ್ಚ ತತ್ರಾಕಾರೋ।
ಸರಾ ಖೋ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಪರೇ ಕ್ವಚಿ ಲೋಪಂ ಪಪ್ಪೋನ್ತಿ, ತತ್ರ ಲುತ್ತೇ ಠಾನೇ ಅಕಾರಾಗಮೋ ಚ ಹೋತಿ। ಏತತಸದ್ದನ್ತೋಕಾರಸ್ಸೇವಾಯಂ ಲೋಪೋ।
ಏಸ ಖೋ ಬ್ಯನ್ತಿಂ ಕಾಹಿತಿ, ಸ ಗಚ್ಛಂ ನ ನಿವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಏಸ ಧಮ್ಮೋ, ಏಸ ಪತ್ತೋಸಿ, ಸ ಮುನಿ, ಸ ಸೀಲವಾ।
ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ? ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ, ಸೋ ಮುನಿ, ಸೋ ಸೀಲವಾ।
ಚಸದ್ದೇನ ಏತಸದ್ದನ್ತಸ್ಸ ಸರೇಪಿ ಕ್ವಚಿ ಲೋಪೋ। ಯಥಾ – ಏಸ ಅತ್ಥೋ, ಏಸ ಆಭೋಗೋ, ಏಸ ಇದಾನಿ।
ವಿಪರಿಣಾಮೇನ ‘‘ಸರಮ್ಹಾ, ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೪೦. ಪರದ್ವೇಭಾವೋ ಠಾನೇ।
ಸರಮ್ಹಾ ಪರಸ್ಸ ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ದ್ವೇಭಾವೋ ಹೋತಿ ಠಾನೇ। ದ್ವಿನ್ನಂ ಭಾವೋ ದ್ವಿಭಾವೋ, ಸೋ ಏವ ದ್ವೇಭಾವೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ಠಾನಂ ನಾಮ ರಸ್ಸಾಕಾರತೋ ಪರಂ ಪ ಪತಿ ಪಟಿಕಮುಕುಸ ಕುಧ ಕೀ ಗಹ ಜುತ ಞಾಸಿ ಸು ಸಮ್ಭೂ ಸರ ಸಸಾದೀನಮಾದಿಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ ದ್ವೇಭಾವಂ, ತಿಕ ತಯ ತಿಂಸ ವತಾದೀನಮಾದಿ ಚ, ವತು ವಟುದಿಸಾದೀನಮನ್ತಞ್ಚ, ಉ ದು ನಿ-ಉಪಸಗ್ಗ ತ ಚತು ಛ ಸನ್ತಸದ್ದಾದೇಸಾದಿಪರಞ್ಚ, ಅಪದನ್ತಾ ನಾಕಾರದೀಘತೋ ಯಕಾರಾದಿ ಚ,
ಯವತಂ ತಲನಾದೀನ-ಮಾದೇಸೋ ಚ ಸಯಾದಿನಂ।
ಸಹ ಧಾತ್ವನ್ತಸ್ಸಾದೇಸೋ, ಸೀಸಕಾರೋ ತಪಾದಿತೋ॥
ಛನ್ದಾನುರಕ್ಖಣೇ ಚ – ಘರ ಝೇ ಧಂಸು ಭಮಾದೀನಮಾದಿ ಚ, ರಸ್ಸಾಕಾರತೋ ವಗ್ಗಾನಂ ಚತುತ್ಥದುತಿಯಾ ಚ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಿ।
ತತ್ಥ ಪ ಪತಿ ಪಟೀಸು ತಾವ – ಇಧ ಪಮಾದೋ ಇಧಪ್ಪಮಾದೋ, ಏವಂ ಅಪ್ಪಮಾದೋ, ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ, ಸುಪ್ಪಸನ್ನೋ, ಸಮ್ಮಾ ಪಧಾನಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ, ರಸ್ಸತ್ತಂ, ಅಪ್ಪತಿವತ್ತಿಯೋ, ಅಧಿಪತಿಪ್ಪಚ್ಚಯೋ, ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೋ, ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ, ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ, ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ, ಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ।
ಕಮಾದಿಧಾತೂಸು – ಪಕ್ಕಮೋ, ಪಟಿಕ್ಕಮೋ, ಹೇತುಕ್ಕಮೋ, ಆಕಮತಿ ಅಕ್ಕಮತಿ, ಏವಂ ಪರಕ್ಕಮತಿ, ಯಥಾಕ್ಕಮಂ।
ಪಕ್ಕೋಸತಿ, ಪಟಿಕ್ಕೋಸತಿ, ಅನುಕ್ಕೋಸತಿ, ಆಕೋಸತಿ, ಅಕ್ಕೋಸತಿ।
ಅಕ್ಕುದ್ಧೋ, ಅತಿಕ್ಕೋಧೋ।
ಧನಕ್ಕೀತೋ, ವಿಕ್ಕಯೋ, ಅನುಕ್ಕಯೋ।
ಪಗ್ಗಹೋ, ವಿಗ್ಗಹೋ, ಅನುಗ್ಗಹೋ, ನಿಗ್ಗಹೋ, ಚನ್ದಗ್ಗಹೋ, ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹೋ।
ಪಜ್ಜೋತೋ, ವಿಜ್ಜೋತತಿ, ಉಜ್ಜೋತೋ।
ಕತಞ್ಞೂ, ವಿಞ್ಞೂ, ಪಞ್ಞಾಣಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಅನುಞ್ಞಾ, ಮನುಞ್ಞಾ, ಸಮಞ್ಞಾ।
ಅವಸ್ಸಯೋ, ನಿಸ್ಸಯೋ, ಸಮುಸ್ಸಯೋ।
ಅಪ್ಪಸ್ಸುತೋ, ವಿಸ್ಸುತೋ, ಬಹುಸ್ಸುತೋ, ಆಸವಾ ಅಸ್ಸವಾ।
ಪಸ್ಸಮ್ಭನ್ತೋ, ವಿಸ್ಸಮ್ಭತಿ।
ಅಟ್ಟಸ್ಸರೋ, ವಿಸ್ಸರತಿ, ಅನುಸ್ಸರತಿ।
ಪಸ್ಸಸನ್ತೋ, ವಿಸ್ಸಸನ್ತೋ, ಮಹುಸ್ಸಸನ್ತೋ, ಆಸಾಸೋ ಅಸ್ಸಾಸೋ।
ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ, ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ, ಪರಿಚ್ಚಜನ್ತೋ, ಉಪದ್ದವೋ, ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠೋ, ಮಿತ್ತದ್ದು, ಆಯಬ್ಬಯೋ, ಉದಬ್ಬಹಿ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಸರಮ್ಹಾತಿ
ಠಾನೇತಿ ಕಿಂ? ಮಾ ಚ ಪಮಾದೋ, ಪತಿಗಯ್ಹತಿ, ವಚೀಪಕೋಪಂ ರಕ್ಖೇಯ್ಯ, ಯೇ ಪಮತ್ತಾ ಯಥಾ ಮತಾ, ಮನೋಪಕೋಪಂ ರಕ್ಖೇಯ್ಯ, ಇಧ ಮೋದತಿ, ಪೇಚ್ಚ ಮೋದತಿ।
ತಿಕಾದೀಸು – ಕುಸಲತ್ತಿಕಂ, ಪೀತಿತ್ತಿಕಂ, ಹೇತುತ್ತಿಕಂ, ವೇದನಾತ್ತಿಕಂ, ಲೋಕತ್ತಯಂ, ಬೋಧಿತ್ತಯಂ, ವತ್ಥುತ್ತಯಂ। ಏಕತ್ತಿಂಸ, ದ್ವತ್ತಿಂಸ, ಚತುತ್ತಿಂಸ। ಸೀಲಬ್ಬತಂ, ಸುಬ್ಬತೋ, ಸಪ್ಪೀತಿಕೋ, ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ವತು ವಟು ದಿಸಾದೀನಮನ್ತೇ ಯಥಾ – ವತ್ತತಿ, ವಟ್ಟತಿ, ದಸ್ಸನಂ, ಫಸ್ಸೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಉ ದು ನಿ ಉಪಸಗ್ಗಾದಿಪರೇಸು – ಉಕಂಸೋ ಉಕ್ಕಂಸೋ। ದುಕರಂ ದುಕ್ಕರಂ, ನಿಕಙ್ಖೋ ನಿಕ್ಕಙ್ಖೇ।
ಏವಂ ಉಗ್ಗತಂ, ದುಚ್ಚರಿತಂ, ನಿಜ್ಜಟಂ, ಉಞ್ಞಾತಂ, ಉನ್ನತಿ, ಉತ್ತರೋ, ದುಕ್ಕರೋ, ನಿದ್ದರೋ, ಉನ್ನತೋ, ದುಪ್ಪಞ್ಞೋ, ದುಬ್ಬಲೋ, ನಿಮ್ಮಲೋ, ಉಯ್ಯುತ್ತೋ, ದುಲ್ಲಭೋ, ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ಉಸ್ಸಾಹೋ, ದುಸ್ಸಹೋ, ನಿಸ್ಸಾರೋ।
ತಥಾ ತಕ್ಕರೋ, ತಜ್ಜೋ, ತನ್ನಿನ್ನೋ, ತಪ್ಪಭವೋ, ತಮ್ಮಯೋ।
ಚತುಕ್ಕಂ, ಚತುದ್ದಿಸಂ, ಚತುಪ್ಪಾದೋ, ಚತುಬ್ಬಿಧಂ, ಚತುಸ್ಸಾಲಂ।
ಛಕ್ಕಂ, ಛನ್ನವುತಿ, ಛಪ್ಪದಿಕಾ, ಛಬ್ಬಸ್ಸಾನಿ।
ಸಕ್ಕಾರೋ, ಸಕ್ಕತೋ, ಸದ್ದಿಟ್ಠಿ, ಸಪ್ಪುರಿಸೋ, ಮಹಬ್ಬಲೋ।
ಠಾನೇತಿ ಕಿಂ? ನಿಕಾಯೋ, ನಿದಾನಂ, ನಿವಾಸೋ, ನಿವಾತೋ, ತತೋ, ಚತುವೀಸತಿ, ಛಸಟ್ಠಿ।
ಯಕಾರಾದಿಮ್ಹಿ
ಆದಿಸದ್ದೇನ ಏತ್ತೋ, ಏತ್ತಾವತಾ।
ಅನಾಕಾರಗ್ಗಹಣಂ ಕಿಂ? ಮಾಲಾಯ, ದೋಲಾಯ, ಸಮಾದಾಯ।
ಠಾನೇತಿ ಕಿಂ? ಉಪನೀಯತಿ, ಸೂಯತಿ, ತೋಯಂ।
ಯವತಮಾದೇಸೇ – ಜಾತಿ ಅನ್ಧೋ, ವಿಪಲಿ ಆಸೋ, ಅನಿ ಆಯೋ, ಯದಿ ಏವಂ, ಅಪಿ ಏಕಚ್ಚೇ, ಅಪಿ ಏಕದಾ ಇಚ್ಚತ್ರ, ಇಕಾರಸ್ಸ ‘‘ಇವಣ್ಣೋ ಯಂ ನವಾ’’ತಿ ಯಕಾರೇ ಕತೇ –
‘‘ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಸೋ ದಾಮ್ಹಿ ವಾ’’ತಿ ಇತೋ ಮಣ್ಡೂಕಗತಿಯಾ ವಾತಿ ವತ್ತತೇ।
೪೧. ಯವತಂ ತಲನದಕಾರಾನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ಚಲಞಜಕಾರತ್ತಂ।
ಯಕಾರವನ್ತಾನಂ ತಲನದಕಾರಾನಂ ಸಂಯೋಗಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಚಲಞಜಕಾರತ್ತಮಾಪಜ್ಜನ್ತೇ ವಾ।
ಕಾರಗ್ಗಹಣಂ ಯವತಂ ಸಕಾರ ಕ ಚ ಟ ಪವಗ್ಗಾನಂ ಸಕಾರಕಚಟಪವಗ್ಗಾದೇಸತ್ಥಂ, ತಥಾ ಯವತಂ ತ ಧ ಣಕಾರಾನಂ ಛ ಝಞಕಾರಾದೇಸತ್ಥಞ್ಚ, ತತೋ ಯವತಮಾದೇಸಸ್ಸ ಅನೇನ ದ್ವಿಭಾವೋ।
ಜಚ್ಚನ್ಧೋ, ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ಅಞ್ಞಾಯೋ, ಯಜ್ಜೇವಂ, ಅಪ್ಪೇಕಚ್ಚೇ ಅಪ್ಪೇಕದಾ।
ವಾತಿ ಕಿಂ? ಪಟಿಸನ್ಥಾರವುತ್ಯಸ್ಸ, ಬಾಲ್ಯಂ, ಆಲಸ್ಯಂ।
ಸರಮ್ಹಾತಿ ಕಿಂ? ಅಞಾಯೋ, ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ।
ತಪಾದಿತೋ ಸಿಮ್ಹಿ – ತಪಸ್ಸೀ, ಯಸಸ್ಸೀ।
ಛನ್ದಾನುರಕ್ಖಣೇ
ವಗ್ಗಚತುತ್ಥದುತಿಯೇಸು ಪನ ತಸ್ಮಿಂಯೇವಾಧಿಕಾರೇ ‘‘ಪರದ್ವೇಭಾವೋ ಠಾನೇ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
ವಗ್ಗಚತುತ್ಥದುತಿಯಾನಂ ಸದಿಸವಸೇನ ದ್ವಿಭಾವೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ನಿಯಮತ್ಥಮಾಹ।
೪೨. ವಗ್ಗೇ ಘೋಸಾಘೋಸಾನಂ ತತಿಯಪಠಮಾ।
ಸರಮ್ಹಾ ಪರಭೂತಾನಂ ವಗ್ಗೇ ಘೋಸಾಘೋಸಾನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ವಗ್ಗತತಿಯ ಪಠಮಕ್ಖರಾ ದ್ವಿಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಠಾನೇತಿ ಠಾನಾಸನ್ನವಸೇನ ತಬ್ಬಗ್ಗೇ ತತಿಯಪಠಮಾವ ಹೋನ್ತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ನಿಯಮತ್ತಾ ಘೋಸಾಘೋಸಗ್ಗಹಣೇನ ಚತುತ್ಥದುತಿಯಾವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಇತರಥಾ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗೋಸಿಯಾ। ತೇನ ‘‘ಕತಞ್ಞೂ, ತನ್ನಯೋ, ತಮ್ಮಯೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಗ್ಗಪಞ್ಚಮಾನಂ ಸತಿಪಿ ಘೋಸತ್ತೇ ತತಿಯಪ್ಪಸಙ್ಗೋನ ಹೋತಿ, ಠಾನಾಧಿಕಾರತೋ ವಾ।
ಘರಾದೀಸು ಪ ಉ ದು ನಿಆದಿಪರಚತುತ್ಥೇಸು ತಾವ – ಪಘರತಿ ಪಗ್ಘರತಿ, ಏವಂ ಉಗ್ಘರತಿ, ಉಗ್ಘಾಟೇತಿ, ದುಗ್ಘೋಸೋ, ನಿಗ್ಘೋಸೋ, ಏಸೇವ ಚಜ್ಝಾನಫಲೋ, ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ, ಅಭಿಜ್ಝಾಯತಿ, ಉಜ್ಝಾಯತಿ, ವಿದ್ಧಂಸೇತಿ, ಉದ್ಧಂಸಿತೋ, ಉದ್ಧಾರೋ, ನಿದ್ಧಾರೋ, ನಿದ್ಧನೋ, ನಿದ್ಧುತೋ, ವಿಬ್ಭನ್ತೋ, ಉಬ್ಭತೋ, ದುಬ್ಭಿಕ್ಖಂ, ನಿಬ್ಭಯಂ, ತಬ್ಭಾವೋ, ಚತುದ್ಧಾ, ಚಭುಬ್ಭಿ, ಛದ್ಧಾ, ಸದ್ಧಮ್ಮೋ, ಸಬ್ಭೂತೋ, ಮಹದ್ಧನೋ, ಮಹಬ್ಭಯಂ।
ಯವತ ಮಾದೇಸಾದೀಸು – ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಆಸಬ್ಭಂ, ಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬಂ, ಬುಜ್ಝತಿ।
ಠಾನೇತಿ
ರಸ್ಸಾಕಾರತೋಪರಂ ವಗ್ಗದುತಿಯೇಸು – ಪಞ್ಚ ಖನ್ಧಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ, ಏವಂರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ಅಕ್ಖಮೋ, ಅಭಿಕ್ಖಣಂ, ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ, ಜಾತಿಕ್ಖೇತ್ತಂ, ಧಾತುಕ್ಖೋಭೋ, ಆಯುಕ್ಖಯೋ। ಸೇತಛತ್ತಂ ಸೇತಚ್ಛತ್ತಂ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನಂ, ವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ, ಬೋಧಿಚ್ಛಾಯಾ, ಜಮ್ಬುಚ್ಛಾಯಾ, ಸಮುಚ್ಛೇದೋ। ತತ್ರ ಠಿತೋ ತತ್ರಟ್ಠಿತೋ, ಏವಂ ಥಲಟ್ಠಂ, ಜಲಟ್ಠಂ, ಅಧಿಟ್ಠಿತಂ, ನಿಟ್ಠಿತಂ, ಚತ್ತಾರಿಟ್ಠಾನಾನಿ, ಗರುಟ್ಠಾನಿಯೋ, ಸಮುಟ್ಠಿತೋ, ಸುಪ್ಪಟ್ಠಾನೋ। ಯಸತ್ಥೇರೋ, ಯತ್ಥ, ತತ್ಥ, ಪತ್ಥರತಿ, ವಿತ್ಥಾರೋ, ಅಭಿತ್ಥುತೋ, ವಿತ್ಥಮ್ಭಿತೋ, ಅನುತ್ಥುನಂ, ಚತುತ್ಥೋ, ಕುತ್ಥ। ಪಪ್ಫೋಟೇತಿ, ಮಹಪ್ಫಲಂ, ನಿಪ್ಫಲಂ, ವಿಪ್ಫಾರೋ, ಪರಿಪ್ಫುಸೇಯ್ಯ, ಮಧುಪ್ಫಾಣಿತಂ।
ಆಕಾರತೋ – ಆಖಾತೋ ಆಕ್ಖಾತೋ, ಏವಂ ತಣ್ಹಾಕ್ಖಯೋ, ಆಣಾಕ್ಖೇತ್ತಂ, ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಆಛಾದಯತಿ, ಆಚ್ಛಾದಯತಿ, ಏವಂ ಆಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ನಾವಾಟ್ಠಂ, ಆತ್ಥರತಿ, ಆಪ್ಫೋಟೇತಿ।
ಸರಮ್ಹಾತಿ ಕಿಂ? ಸಙ್ಖಾರೋ, ತಙ್ಖಣೇ, ಸಞ್ಛನ್ನಂ, ತಣ್ಠಾನಂ, ಸನ್ಥುತೋ, ತಮ್ಫಲಂ।
ಠಾನೇತಿ ಕಿಂ? ಪೂವಖಜ್ಜಕಂ, ತಸ್ಸ ಛವಿಯಾದೀನಿ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ, ಯಥಾ ಠಿತಂ, ಕಥಂ, ಕಮ್ಮಫಲಂ।
ನಿಕಮತಿ, ನಿಪತ್ತಿ, ನಿಚಯೋ, ನಿಚರತಿ, ನಿತರಣಂ ಇಚ್ಚತ್ರ – ‘‘ದೋ ಧಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಚಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಬಹುಲತ್ಥತ್ತಾ ತೇನ ಚಗ್ಗಹಣೇನ ಯಥಾಪಯೋಗಂ ಬಹುಧಾ ಆದೇಸೋ ಸಿಯಾ।
ಯಥಾ – ನಿ ಉಪಸಗ್ಗತೋ ಕಮು ಪದ ಚಿ ಚರ ತರಾನಂ ಪಠಮಸ್ಸ ವಗ್ಗದುತಿಯೋ ಇಮಿನಾ ದ್ವಿತ್ತಂ, ನಿಕ್ಖಮತಿ, ನಿಪ್ಫತ್ತಿ, ನಿಚ್ಛಯೋ, ನಿಚ್ಛರತಿ, ನಿತ್ಥರಣಂ।
ತಥಾ ಬೋ ವಸ್ಸ ಕುವ ದಿವ ಸಿವ ವಜಾದೀನಂ ದ್ವಿರೂಪಸ್ಸಾತಿ ವಕಾರದ್ವಯಸ್ಸ ಬಕಾರದ್ವಯಂ, ಯಥಾ – ಕುಬ್ಬನ್ತೋ, ಏವಂ ಕುಬ್ಬಾನೋ, ಕುಬ್ಬನ್ತಿ, ಸಧಾತ್ವನ್ತಯಾದೇಸಸ್ಸ ದ್ವಿತ್ತಂ। ದಿವತಿ ದಿಬ್ಬತಿ, ಏವಂ ದಿಬ್ಬನ್ತೋ, ಸಿಬ್ಬತಿ, ಸಿಬ್ಬನ್ತೋ, ಪವಜತಿ ಪಬ್ಬಜತಿ, ಪಬ್ಬಜನ್ತೋ, ನಿವಾನಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ನಿಬ್ಬುತೋ, ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ, ಉದಬ್ಬಯಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಲೋ ರಸ್ಸ ಪರಿ ತರುಣಾದೀನಂ ಕ್ವಚಿ। ಪರಿಪನ್ನೋ ಪಲಿಪನ್ನೋ, ಏವಂ ಪಲಿಬೋಧೋ, ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ, ತರುಣೋ ತಲುನೋ, ಮಹಾಸಾಲೋ, ಮಾಲುತೋ, ಸುಖುಮಾಲೋ।
ಟೋ ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕತಾದೀನಂ ಕ್ವಚಿ। ಯಥಾ – ದುಕ್ಕತಂ ದುಕ್ಕಟಂ, ಏವಂ ಸುಕಟಂ, ಪಹಟೋ, ಪತ್ಥಟೋ, ಉದ್ಧಟೋ, ವಿಸಟೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಕೋ ತಸ್ಸ ನಿಯತಾದೀನಂ ಕ್ವಚಿ। ನಿಯತೋ ನಿಯಕೋ।
ಯೋ ಜಸ್ಸ ನಿಜಾದಿಸ್ಸ ವಾ, ನಿಜಂಪುತ್ತಂ ನಿಯಂಪುತ್ತಂ।
ಕೋ ಗಸ್ಸ ಕುಲೂಪಗಾದೀನಂ, ಕುಲೂಪಗೋ ಕುಲೂಪಕೋ।
ತಥಾ ಣೋ ನಸ್ಸ ಪ ಪರಿಆದಿತೋ। ಪನಿಧಾನಂ ಪಣಿಧಾನಂ, ಏವಂ ಪಣಿಪಾತೋ, ಪಣಾಮೋ, ಪಣೀತಂ, ಪರಿಣತೋ, ಪರಿಣಾಮೋ, ನಿನ್ನಯೋ ನಿಣ್ಣಯೋ, ಏವಂ ಉಣ್ಣತೋ, ಓಣತೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಪತಿಅಗ್ಗಿ, ಪತಿಹಞ್ಞತಿ ಇತೀಧ –
೪೩. ಕ್ವಚಿ ಪಟಿ ಪತಿಸ್ಸ।
ಪತಿಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಉಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಸರೇ ವಾ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ವಾ ಪರೇ ಕ್ವಚಿ ಪಟಿಆದೇಸೋ ಹೋತಿ ಪುಬ್ಬಸ್ಸರಲೋಪೋ। ಪಟಗ್ಗಿ, ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ।
ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ? ಪಚ್ಚತ್ತಂ, ಪತಿಲೀಯತಿ।
ಪುಥಜನೋ ಪುಥಭೂತಂ ಇತೀಧ ‘‘ಅನ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೪೪. ಪುಥಸ್ಸು ಬ್ಯಞ್ಜನೇ।
ಪುಥಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಸರೋ ಉಕಾರೋ ಹೋತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಪರೇ, ದ್ವಿತ್ತಂ। ಪುಥುಜ್ಜನೋ, ಪುಥುಭೂತಂ।
ಬ್ಯಞ್ಜನೇತಿ ಕಿಂ? ಪುಥ ಅಯಂ। ‘‘ಪುಥಸ್ಸ ಅ ಪುಥ’’ಇತಿ ಸಮಾಸೇನೇವ ಸಿದ್ಧೇ ಪುನ ಅನ್ತಗ್ಗಹಣಾಧಿಕಾರೇನ ಕ್ವಚಿ ಅಪುಥನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಉತ್ತಂ ಸರೇ।
ಮನೋ ಅಞ್ಞಂ ಮನುಞ್ಞಂ, ಏವಂ ಇಮಂ ಏವುಮಂ, ಪರಲೋಪೋ, ಇತಿ ಏವಂ ಇತ್ವೇವಂ, ಉಕಾರಸ್ಸ ವಕಾರೋ।
ಅವಕಾಸೋ, ಅವನದ್ಧೋ, ಅವವದತಿ, ಅವಸಾನಮಿತೀಧ –
‘‘ಕ್ವಚಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೪೫. ಓ ಅವಸ್ಸ।
ಅವಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಉಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಓಕಾರೋ ಹೋತಿ ಕ್ವಚಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಪರೇ। ಓಕಾಸೋ, ಓನದ್ಧೋ, ಓವದತಿ, ಓಸಾನಂ।
ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ? ಅವಸಾನಂ, ಅವಸುಸ್ಸತು।
ಬ್ಯಞ್ಜನೇತಿ ಕಿಂ? ಅವಯಾಗಮನಂ, ಅವೇಕ್ಖತಿ।
ಅವಗತೇ ಸೂರಿಯೇ, ಅವಗಚ್ಛತಿ, ಅವಗಹೇತ್ವಾ ಇತೀಧ –
‘‘ಅವಸ್ಸೇ’’ತಿ ವತ್ತತೇ ಓಗ್ಗಹಣಞ್ಚ।
೪೬. ತಬ್ಬಿಪರೀತೂಪಪದೇ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಚ।
ಅವಸದ್ದಸ್ಸ ಉಪಪದೇ ತಿಟ್ಠಮಾನಸ್ಸ ತಸ್ಸೋಕಾರಸ್ಸ ವಿಪರೀತೋ ಚ ಹೋತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಪರೇ।
ತಸ್ಸ ವಿಪರೀತೋ ತಬ್ಬಿಪರೀತೋ, ಉಪೋಚ್ಚಾರಿತಂ ಪದಂ ಉಪಪದಂ, ಓಕಾರವಿಪರೀತೋತಿ ಉಕಾರಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ। ಚಸದ್ದೋ ಕತ್ಥಚಿ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ।
ಅತಿಪ್ಪಖೋ ತಾವ, ಪರಸತಂ, ಪರಸಹಸ್ಸಂ ಇತೀಧ –
‘‘ಆಗಮೋ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೪೭. ಕ್ವಚಿ ಓ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ।
ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಪರೇ ಕ್ವಚಿ ಓಕಾರಾಗಮೋ ಹೋತೀತಿ ಅತಿಪ್ಪ ಪರಸದ್ದೇಹಿ ಓಕಾರಾಗಮೋ ‘‘ಯವಮದ’’ಇಚ್ಚಾದಿಸುತ್ತೇ ಚಸದ್ದೇನ ಅತಿಪ್ಪತೋ ಗಕಾರಾಗಮೋ ಚ।
ಅತಿಪ್ಪಗೋ ಖೋ ತಾವ, ಪರೋಸತಂ, ಪರೋಸಹಸ್ಸಂ, ಏತ್ಥ ‘‘ಸರಾ ಸರೇ ಲೋಪ’’ನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಸ್ಸರಲೋಪೋ।
ಮನಮಯಂ, ಅಯಮಯಂ ಇತೀಧ ‘‘ಮನೋಗಣಾದೀನ’’ನ್ತಿ ವತ್ತತೇ।
೪೮. ಏತೇಸಮೋ ಲೋಪೇ।
ಏತೇಸಂ ಮನೋಗಣಾದೀನಮನ್ತೋ ಓತ್ತಮಾಪಜ್ಜತೇ ವಿಭತ್ತಿಲೋಪೇ ಕತೇ।
ಮನೋಮಯಂ, ಅಯೋಮಯಂ, ಏವಂ ಮನೋಸೇಟ್ಠಾ, ಅಯೋಪತ್ತೋ, ತಪೋಧನೋ, ತಮೋನುದೋ, ಸಿರೋರುಹೋ, ತೇಜೋಕಸಿಣಂ, ರಜೋಜಲ್ಲಂ, ಅಹೋರತ್ತಂ, ರಹೋಗತೋ।
ಆದಿಸದ್ದೇನ ಆಪೋಧಾತು, ವಾಯೋಧಾತು।
ಸೀಹಗತಿಯಾ ವಾಧಿಕಾರತೋ ಇಧ ನ ಭವತಿ, ಮನಮತ್ತೇನ ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಂ, ಅಯಕಪಲ್ಲಂ, ತಮವಿನೋದನೋ, ಮನಆಯತನಂ।
ಇತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಸನ್ಧಿವಿಧಾನಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ನಿಗ್ಗಹೀತಸನ್ಧಿವಿಧಾನ
ಅಥ
ತಣ್ಹಂ ಕರೋ, ರಣಂ ಜಹೋ, ಸಂ ಠಿತೋ, ಜುತಿಂ ಧರೋ, ಸಂ ಮತೋ ಇತೀಧ ‘‘ನಿಗ್ಗಹೀತ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಕಾರೋ, ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನೇ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೪೯. ವಗ್ಗನ್ತಂ ವಾ ವಗ್ಗೇ।
ವಗ್ಗಭೂತೇ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಪರೇ ನಿಗ್ಗಹೀತಂ ಖೋ ವಗ್ಗನ್ತಂ ವಾ ಪಪ್ಪೋತೀತಿ ನಿಮಿತ್ತಾನುಸ್ವರಾನಂ ಠಾನಾಸನ್ನವಸೇನ ತಬ್ಬಗ್ಗಪಞ್ಚಮೋ ಹೋತಿ। ವವತ್ಥಿತವಿಭಾಸತ್ಥೋಯಂ ವಾಸದ್ದೋ। ತೇನ ‘‘ತಣ್ಹಙ್ಕರೋ, ರಣಞ್ಜಹೋ, ಸಣ್ಠಿತೋ, ಜುತಿನ್ಧರೋ, ಸಮ್ಮತೋ’’ತಿಆದೀಸು ನಿಚ್ಚಂ।
ತಙ್ಕರೋತಿ ತಂ ಕರೋತಿ, ತಙ್ಖಣಂ ತಂಖಣಂ, ಸಙ್ಗಹೋ ಸಂಗಹೋ, ತಙ್ಘತಂ ತಂ ಘತಂ। ಧಮ್ಮಞ್ಚರೇ ಧಮ್ಮಂ ಚರೇ, ತಞ್ಛನ್ನಂ ತಂ ಛನ್ನಂ, ತಞ್ಜಾತಂ ತಂ ಜಾತಂ, ತಞ್ಞಾಣಂ ತಂ ಞಾಣಂ। ತಣ್ಠಾನಂ ತಂ ಠಾನಂ, ತಣ್ಡಹತಿ ಭಂ ಡಹತಿ। ತನ್ತನೋತಿ ತಂ ತನೋತಿ, ತನ್ಥಿರಂ ತಂ ಥಿರಂ, ತನ್ದಾನಂ ತಂ ದಾನಂ, ತನ್ಧನಂ ತಂ ಧನಂ, ತನ್ನಿಚ್ಚುತಂ ತಂ ನಿಚ್ಚುತಂ। ತಮ್ಪತ್ತೋ ತಂ ಪತ್ತೋ, ತಮ್ಫಲಂ ತಂ ಫಲಂ, ತೇಸಮ್ಬೋಧೋ ತೇಸಂ ಬೋಧೋ, ಸಮ್ಭೂತೋ ಸಂಭೂತೋ, ತಮ್ಮಿತ್ತಂ ತಂ ಮಿತ್ತಂ। ಕಿಙ್ಕತೋ ಕಿಂ ಕತೋ, ದಾತುಙ್ಗತೋ ದಾತುಂ ಗತೋತಿ ಏವಮಾದೀಸು ವಿಕಪ್ಪೇನ।
ಇಧ ನ ಭವತಿ, ನ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತಂ ಸಾಧು, ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ।
ಸತಿ ಚೋಪರಿ ವಾಗ್ಗಹಣೇ ವಿಜ್ಝನ್ತರೇ ವಾ ಇಧ ವಾಗ್ಗಹಣಕರಣಮತ್ಥನ್ತರವಿಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ, ತೇನ ನಿಗ್ಗಹೀತಸ್ಸ ಸಂಉಪಸಗ್ಗಪುಮನ್ತಸ್ಸ ಲೇ ಲಕಾರೋ। ಯಥಾ – ಪಟಿಸಂಲೀನೋ ಪಟಿಸಲ್ಲೀನೋ, ಏವಂ ಪಟಿಸಲ್ಲಾಣೋ, ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾ, ಸಲ್ಲೇಖೋ, ಸಲ್ಲಾಪೋ, ಪುಂಲಿಙ್ಗಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ।
ಪಚ್ಚತ್ತಂ ಏವ, ತಂ ಏವ, ತಞ್ಹಿ ತಸ್ಸ, ಏವಞ್ಹಿ ವೋ ಇತೀಧ ‘‘ವಾ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರೋ।
೫೦. ಏಹೇ ಞಂ।
ಏಕಾರಹಕಾರೇ ಪರೇ ನಿಗ್ಗಹೀತಂ ಖೋ ಞಕಾರಂ ಪಪ್ಪೋತಿ ವಾ, ಏಕಾರೇ ಞಾದೇಸಸ್ಸ ದ್ವಿಭಾವೋ।
ಪಚ್ಚತ್ತಞ್ಞೇವಪಚ್ಚತ್ತಂ ಏವ, ತಞ್ಞೇವ ತಂ ಏವ, ತಞ್ಹಿ ತಸ್ಸ ತಞ್ಹಿ ತಸ್ಸ, ಏವಞ್ಹಿ ವೋ ಏವಞ್ಹಿ ವೋ।
ವವತ್ಥಿತವಿಭಾಸತ್ತಾ ವಾಸದ್ದಸ್ಸ ಏವಹಿನಿಪಾತತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ನ ಹೋತಿ, ಯಥಾ – ಏವಮೇತಂ, ಏವಂ ಹೋತಿ।
ಸಂಯೋಗೋ, ಸಂಯೋಜನಂ, ಸಂಯತೋ, ಸಂಯಾಚಿಕಾಯ, ಯಂ ಯದೇವ, ಆನನ್ತರಿಕಂ ಯಮಾಹು ಇತೀಧ ‘‘ಞ’’ಮಿತಿ ವತ್ತತೇ।
೫೧. ಸ ಯೇ ಚ।
ನಿಗ್ಗಹೀತಂ ಖೋ ಯಕಾರೇ ಪರೇ ಸಹ ಯಕಾರೇನ ಞಕಾರಂ ಪಪ್ಪೋತಿ ವಾ, ಞಾದೇಸಸ್ಸ ದ್ವಿತ್ತಂ।
ಸಞ್ಞೋಗೋ ಸಂಯೋಗೋ, ಸಞ್ಞೋಜನಂ ಸಂಯೋಜನಂ, ಸಞ್ಞತೋ ಸಂಯತೋ, ಸಞ್ಞಾಚಿಕಾಯ ಸಂಯಾಚಿಕಾಯ, ಯಞ್ಞದೇವ ಯಂ ಯದೇವ, ಆನನ್ತರಿಕಞ್ಞಮಾಹು ಆನನ್ತರಿಕಂ ಯಮಾಹು।
ವಾಸದ್ದಸ್ಸ ವವತ್ಥಿತವಿಭಾಸತ್ತಾವ ಸಂಪದನ್ತತೋ ಚ ಸಬ್ಬನಾಮಯಕಾರಪರತೋ ಚ ನಿಗ್ಗಹೀತಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ನ ಹೋತಿ। ಯಥಾ – ಏತಂ ಯೋಜನಂ, ತಂ ಯಾನಂ, ಸರಣಂ ಯನ್ತಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸಹ ಯೇ ಚಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಸ ಯೇ ಚಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ಸುಖುಚ್ಚಾರಣತ್ಥಮಕ್ಖರಲೋಪೋಪೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತೇನ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ಯೋನಿಸೋ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಯೋನಿಸೋ, ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ, ಪರಿಯೇಸನಾಯ ಪರಿಯೇಸನಾತಿಆದಿ ಸಿಜ್ಝತಿ।
ತಂ
೫೨. ಮದಾ ಸರೇ।
ನಿಗ್ಗಹೀತಸ್ಸ ಖೋ ಸರೇ ಪರೇ ಮಕಾರದಕಾರಾದೇಸಾ ಹೋನ್ತಿ ವಾ। ಏತ್ಥ ಚ ವಾಸದ್ದಾಧಿಕಾರಸ್ಸ ವವತ್ಥಿತವಿಭಾಸತ್ತಾ ದಕಾರೋ ಯತೇತಸದ್ದತೋ ಪರಸ್ಸೇವ।
ತಮಹಂ ಬ್ರೂಮಿ, ಯಮಾಹು, ಧನಮೇವ, ಕಿಮೇತಂ, ನಿನ್ದಿತುಮರಹತಿ, ಯದನಿಚ್ಚಂ, ತದನತ್ತಾ, ಏತದವೋಚ, ಏತದೇವ।
ವಾತಿ ಕಿಂ? ತಂ ಅಹಂ, ಏತಂ ಏವ, ಅಕ್ಕೋಚ್ಛಿ ಮಂ ಅವಧಿ ಮಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ಮದಾತಿ ಯೋಗವಿಭಾಗೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನೇಪಿ ವಾ ಮಕಾರೋ। ತೇನ ‘‘ಬುದ್ಧಮ ಸರಣಮ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿಆದಿ ಸಿಜ್ಝತಿ।
ತಾಸಂ ಅಹಂ ಸನ್ತಿಕೇ, ವಿದೂನಂ ಅಗ್ಗಂ, ತಸ್ಸ ಅದಾಸಿಂ ಅಹಂ ಇತೀಧ ‘‘ಸರೇ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೫೩. ಕ್ವಚಿ ಲೋಪಂ।
ನಿಗ್ಗಹೀತಂ ಖೋ ಸರೇ ಪರೇ ಲೋಪಂ ಪಪ್ಪೋತಿ ಕ್ವಚಿ ಛನ್ದಾನುರಕ್ಖಣೇ ಸುಖುಚ್ಚಾರಣಟ್ಠಾನೇ। ಪುಬ್ಬಸ್ಸರಲೋಪೋ, ಪರಸ್ಸ ಅಸಂಯೋಗನ್ತಸ್ಸ ದೀಘೋ।
ತಾಸಾಹಂ ಸನ್ತಿಕೇ, ವಿದೂನಗ್ಗಂ, ತಸ್ಸ ಅದಾಸಾಹಂ, ತಥಾಗತಾಹಂ, ಏವಾಹಂ, ಕ್ಯಾಹಂ।
ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ? ಏವಮಸ್ಸ, ಕಿಮಹಂ।
ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ದಸ್ಸನಂ, ಏತಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಸನಂ, ಸಂರತ್ತೋ, ಸಂರಾಗೋ, ಸಂರಮ್ಭೋ, ಅವಿಸಂಹಾರೋ, ಚಿರಂ ಪವಾಸಿಂ, ಗನ್ತುಂ ಕಾಮೋ, ಗನ್ತುಂ ಮನೋ ಇತೀಧ ‘‘ಕ್ವಚಿ ಲೋಪ’’ನ್ತಿ ವತ್ತತೇ।
೫೪. ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಚ।
ನಿಗ್ಗಹೀತಂ ಖೋ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಚ ಪರೇ ಲೋಪಂ ಪಪ್ಪೋತಿ ಕ್ವಚಿ ಛನ್ದಾನುರಕ್ಖಣಾದಿಮ್ಹಿ। ರಕಾರಹಕಾರೇಸು ಉಪಸಗ್ಗನ್ತಸ್ಸ ದೀಘೋ।
ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನ ದಸ್ಸನಂ, ಏತಂ ಬುದ್ಧಾನ ಸಾಸನಂ, ಸಾರತ್ತೋ, ಸಾರಾಗೋ, ಸಾರಮ್ಭೋ, ಅವಿಸಾಹಾರೋ, ಚಿರಪ್ಪವಾಸಿಂ, ದ್ವಿತ್ತಂ, ಗನ್ತುಕಾಮೋ, ಗನ್ತುಮನೋ।
ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ? ಏತಂ ಮಙ್ಗಲಮುತ್ತಮಂ।
ಕತಂ ಇತಿ, ಕಿಂ ಇತಿ, ಅಭಿನನ್ದುಂ ಇತಿ, ಉತ್ತತ್ತಂ ಇವ, ಚಕ್ಕಂ ಇವ, ಕಲಿಂ ಇದಾನಿ, ಕಿಂ ಇದಾನಿ, ತ್ವಂ ಅಸಿ, ಇದಂ ಅಪಿ, ಉತ್ತರಿಂ ಅಪಿ, ದಾತುಂ ಅಪಿ, ಸದಿಸಂ ಏವ ಇತೀಧ ‘‘ನಿಗ್ಗಹೀತಮ್ಹಾ, ಲೋಪ’’ನ್ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೫೫. ಪರೋ ವಾ ಸರೋ।
ನಿಗ್ಗಹೀತಮ್ಹಾ ಪರೋ ಸರೋ ಲೋಪಂ ಪಪ್ಪೋತಿ ವಾ। ನಿಗ್ಗಹೀತಸ್ಸ ವಗ್ಗನ್ತತ್ತಂ।
ಕತನ್ತಿ, ಕಿನ್ತಿ, ಅಭಿನನ್ದುನ್ತಿ, ಉತ್ತತ್ತಂವ, ಚಕ್ಕಂವ, ಕಲಿನ್ದಾನಿ, ಕಿನ್ದಾನಿ, ತ್ವಂಸಿ, ಇದಮ್ಪಿ, ಉತ್ತರಿಮ್ಪಿ, ದಾತುಮ್ಪಿ, ಸದಿಸಂವ।
ವಾತಿ ಕಿಂ? ಕತಂ ಇತಿ, ಕಿಮಿತಿ, ದಾತುಮಪಿ, ಸಾಮಂ ಏವ।
ಅಯಮ್ಪಿ ವಾಸದ್ದಸ್ಸ ವವತ್ಥಿತವಿಭಾಸತ್ತಾ ಇತೀವೀದಾನಿಸೀಪೇವಾದಿತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ನ ಹೋತಿ। ಯಥಾ – ಅಹಂ ಏತ್ಥ, ಏತಂ ಅಹೋಸಿ।
ಏವಂ ಅಸ್ಸ ತೇ ಆಸವಾ, ಪುಪ್ಫಂ ಅಸ್ಸಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಇತೀಧ ಸರೇ ಪರೇ ಲುತ್ತೇ ವಿಪರಿಣಾಮೇನ ‘‘ಪರಸ್ಮಿಂ, ಸರೇ, ಲುತ್ತೇ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೫೬. ಬ್ಯಞ್ಜನೋ ಚ ವಿಸಞ್ಞೋಗೋ।
ನಿಗ್ಗಹೀತಮ್ಹಾ ಪರಸ್ಮಿಂ ಸರೇ ಲುತ್ತೇ ಬ್ಯಞ್ಜನೋ ಸಞ್ಞೋಗೋ ಚೇ, ವಿಸಞ್ಞೋಗೋವ ಹೋತೀತಿ ಸಂಯೋಗೇಕದೇಸಸ್ಸ ಪುರಿಮಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ಲೋಪೋ।
ದ್ವಿನ್ನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಮೇಕತ್ರ ಠಿತಿ ಸಞ್ಞೋಗೋ, ಇಧ ಪನ ಸಂಯುಜ್ಜತೀತಿ ಸಞ್ಞೋಗೋ, ಪುರಿಮೋ ವಣ್ಣೋ, ವಿಗತೋ ಸಞ್ಞೋಗೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಞ್ಞೋಗೋ, ಪರೋ।
ಏವಂ ಸ ತೇ ಆಸವಾ, ಪುಪ್ಫಂಸಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ।
ಲುತ್ತೇತಿ ಕಿಂ? ಏವಮಸ್ಸ।
ಚಸದ್ದೇನ ತಿಣ್ಣಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ ಸರೂಪಸಂಯೋಗೋಪಿ ವಿಸಞ್ಞೋಗೋ ಹೋತಿ। ಯಥಾ – ಅಗ್ಯಾಗಾರಂ, ವುತ್ಯಸ್ಸ।
ಚಕ್ಖು ಉದಪಾದಿ, ಅವ ಸಿರೋ, ಯಾವಚಿಧ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಣುಥೂಲಾನಿ, ತ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಇಭೀಧ ‘‘ಸರೇ, ಆಗಮೋ, ಕ್ವಚಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೫೭. ನಿಗ್ಗಹಿತಞ್ಚ।
ನಿಗ್ಗಹೀತಞ್ಚ ಆಗಮೋ ಹೋತಿ ಸರೇ ವಾ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ವಾ ಕ್ವಚಿ ಸುಖುಚ್ಚಾರಣಟ್ಠಾನೇ। ನಿಗ್ಗಹೀತಸ್ಸ ರಸ್ಸಾನುಗತತ್ತಾ ರಸ್ಸತೋಯೇವಾಯಂ।
ಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದಿ, ಅವಂಸಿರೋ, ಯಾವಞ್ಚಿಧ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಣುಂಥೂಲಾನಿ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಏವಂ ತಙ್ಖಣೇ, ತಂಸಭಾವೋ।
ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ? ನ ಹಿ ಏತೇಹಿ, ಇಧ ಚೇವ।
ಏವಂ ವುತ್ತೇ, ತಂ ಸಾಧು, ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ, ಅಗ್ಗಿಂವ ಸನಮಂ ಇತೀಧ ಲೋಪಾದೇಸಕಾರಿಯೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ತದಪವಾದತ್ಥಮಾಹ।
೫೮. ಅಂ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ನಿಗ್ಗಹೀತಂ।
ನಿಗ್ಗಹೀತಂ ಖೋ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಪರೇ ಅಂಇತಿ ಹೋತಿ।
ಅಕಾರೋ ಉಚ್ಚಾರಣತ್ಥೋ, ‘‘ಸರಲೋಪೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬಸ್ಸರಲೋಪೋ ವಾ।
ಏವಂ ವುತ್ತೇ, ತಂ ಸಾಧು, ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ, ಅಗ್ಗಿಂವ ಸನ್ಧಮಂ।
ಇಧ ಅವುತ್ತವಿಸೇಸಾನಮ್ಪಿ ವುತ್ತನಯಾತಿದೇಸತ್ಥಮತಿದೇಸಮಾಹ।
೫೯. ಅನುಪದಿಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಯೋಗತೋ।
ಯೇ ಇಧ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವಿಸೇಸತೋ ನ ಉಪದಿಟ್ಠಾ ಉಪಸಗ್ಗನಿಪಾತಾದಯೋ, ತೇಸಂ ವುತ್ತಯೋಗತೋ ವುತ್ತನಯೇನ ಸರಸನ್ಧಾದೀಸು ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ರೂಪಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ತೇನ ‘‘ದೋ ಧಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ ಸುತ್ತೇ ಚಸದ್ದೇನ ಪರಿಯಾದೀನಂ ರಹನಾದಿವಣ್ಣಸ್ಸ ವಿಪರಿಯಯೋ ಯವಾದೀಹಿ, ಯಥಾ – ಪರಿಯುದಾಹಾಸಿ ಪಯಿರುದಾಹಾಸಿ, ಅರಿಯಸ್ಸ ಅಯಿರಸ್ಸ, ಬಹ್ವಾಬಾಧೋ ಬವ್ಹಾಬಾಧೋ, ನ ಅಭಿನೇಯ್ಯ ಅನಭಿನೇಯ್ಯ।
‘‘ತಂ ಇಮಿನಾಪಿ ಜಾನಾಥಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪರೋ ವಾ ಸರೋ’’ತಿ ಸರೇ ಲುತ್ತೇ ‘‘ತತ್ರಾಕಾರೋ’’ತಿ ಯೋಗವಿಭಾಗೇನ ಅಕಾರೋ ನಿಗ್ಗಹೀತಸ್ಸ ದಕಾರೋ, ತದಮಿನಾಪಿ ಜಾನಾಥ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಇತಿ ನಿಗ್ಗಹೀತಸನ್ಧಿವಿಧಾನಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ।
ಸಞ್ಞಾವಿಧಾನಂ ಸರಸನ್ಧಿ ಸನ್ಧಿ,
ನಿಸೇಧನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಸನ್ಧಿ ಸನ್ಧಿ।
ಯೋ ನಿಗ್ಗಹೀತಸ್ಸ ಚ ಸನ್ಧಿಕಪ್ಪೇ,
ಸುನಿಚ್ಛಯೋ ಸೋಪಿ ಮಯೇತ್ಥ ವುತ್ತೋ॥
ಇತಿ ರೂಪಸಿದ್ಧಿಯಂ ಸನ್ಧಿಕಣ್ಡೋ
ಪಠಮೋ।