೩. ಕಾರಕಕಣ್ಡ
ಅಥ
ತತ್ಥ ಏಕಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ಕಮ್ಮಾದಿವಸೇನ, ಏಕತ್ತಾದಿವಸೇನ ಚ ವಿಭಜನ್ತೀತಿ ವಿಭತ್ತಿಯೋ, ಸ್ಯಾದಯೋ। ತಾ ಪನ ಪಠಮಾದಿಭೇದೇನ ಸತ್ತವಿಧಾ।
ತತ್ಥ ಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಪಠಮಾ?
೨೮೩. ಲಿಙ್ಗತ್ಥೇ ಪಠಮಾ।
ಲಿಙ್ಗತ್ಥಾಭಿಧಾನಮತ್ತೇ ಪಠಮಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ।
ಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಲಿಙ್ಗತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಲೀನಂ ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗಂ, ಅಪಾಕಟೋ ಅವಯವೋ, ಪುರಿಸೋತಿಆದೀನಞ್ಹಿ ಪಕತಿಪ್ಪಚ್ಚಯಾದಿವಿಭಾಗಕಪ್ಪನಾಯ ನಿಪ್ಫಾದಿತಾನಂ ಸದ್ದಪ್ಪತಿರೂಪಕಾನಂ ನಾಮಿಕಪದಾನಂ ಪಠಮಂ ಠಪೇತಬ್ಬಂ ಪಕತಿರೂಪಂ ಅಪಾಕಟತ್ತಾ, ಅವಯವತ್ತಾ ಚ ಲಿಙ್ಗನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಥ ವಾ ವಿಸದಾವಿಸದೋಭಯರಹಿತಾಕಾರವೋಹಾರಸಙ್ಖಾತೇನ ತಿವಿಧಲಿಙ್ಗೇನ ಸಹಿತತ್ಥಸ್ಸ, ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸುಪಸಗ್ಗಾದೀನಮತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಲೀನಸ್ಸ ಗಮನತೋ, ಲಿಙ್ಗನತೋ ವಾ ಲಿಙ್ಗನ್ತಿ ಅನ್ವತ್ಥನಾಮವಸೇನ ವಾ ‘‘ಧಾತುಪ್ಪಚ್ಚಯವಿಭತ್ತಿವಜ್ಜಿತಮತ್ಥವಂ ಲಿಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಪರಸಮಞ್ಞಾವಸೇನ ವಾ ಲಿಙ್ಗನ್ತಿ ಇಧ ಪಾಟಿಪದಿಕಾಪರನಾಮಧೇಯ್ಯಂ ಸ್ಯಾದಿವಿಭತ್ಯನ್ತಪದಪಕತಿರೂಪಮೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಲಿಙ್ಗಸ್ಸತ್ಥೋ ನಾಮ ಪಬನ್ಧವಿಸೇಸಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇ ರೂಪಾದಯೋ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞಾಪೀಯಮಾನೋ ತದಞ್ಞಾನಞ್ಞಭಾವೇನ ಅನಿಬ್ಬಚನೀಯೋ ಸಮೂಹಸನ್ತಾನಾದಿಭೇದೋ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೋ ಘಟಪಟಾದಿವೋಹಾರತ್ಥೋ ಚ ಪಥವೀಧಾತುಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾನಂ
ಸೋ ಪನ ಕಮ್ಮಾದಿಸಂಸಟ್ಠೋ, ಸುದ್ಧೋ ಚಾತಿ ದುವಿಧೋ। ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಾದೀಸು ದುತಿಯಾದೀನಂ ವಿಧೀಯಮಾನತ್ತಾ ಕಮ್ಮಾದಿಸಂಸಗ್ಗರಹಿತೋ ಲಿಙ್ಗಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಮಾಣಯುತ್ತೋ, ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತುಪಸಗ್ಗಾದಿಪದತ್ಥಭೂತೋ ಚ ಸುದ್ಧೋ ಸದ್ದತ್ಥೋ ಇಧ ಲಿಙ್ಗತ್ಥೋ ನಾಮ।
ಯೋ ಪನ ಆಖ್ಯಾತಕಿತಕತದ್ಧಿತಸಮಾಸೇಹಿ ವುತ್ತೋ ಕಮ್ಮಾದಿಸಂಸಟ್ಠೋ ಅತ್ಥೋ, ಸೋಪಿ ದುತಿಯಾದೀನಂ ಪುನ ಅತ್ತನಾ ವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಸ್ಸಾಭಾವೇನ ಅವಿಸಯತ್ತಾ, ಲಿಙ್ಗತ್ಥಮತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ ಚ ಪಠಮಾಯೇವ ವಿಸಯೋ।
ಹೋತಿ ಚೇತ್ಥ –
ಪಠಮಾವುಪಸಗ್ಗತ್ಥೇ, ಕೇಸಞ್ಚತ್ಥೇ ನಿಪಾತಸದ್ದಾನಂ।
ಲಿಙ್ಗಾದಿಕೇ ಚ ಸುದ್ಧೇ-ಭಿಹಿತೇ ಕಮ್ಮಾದಿಅತ್ಥೇಪಿ॥
ಸಲಿಙ್ಗೇ ತಾವ – ಏಸೋ ಪುರಿಸೋ, ಏತೇ ಪುರಿಸಾ, ಏಸಾ ಕಞ್ಞಾ, ಏತಾ ಕಞ್ಞಾಯೋ, ಏತಂ ಚಿತ್ತಂ, ಏತಾನಿ ಚಿತ್ತಾನಿ।
ಸಸಙ್ಖ್ಯೇ – ಏಕೋ ದ್ವೇ।
ಸಪರಿಮಾಣೇ – ದೋಣೋ ಖಾರೀ ಆಳ್ಹಕಂ।
ಲಿಙ್ಗಾದಿವಿನಿಮುತ್ತೇ ಸತ್ತಾಮತ್ತೇ – ಚ ವಾ ಹ ಅಹಂ ಅತ್ಥಿ ಸಕ್ಕಾಲಬ್ಭಾ ಇಚ್ಚಾದಿ।
‘‘ಲಿಙ್ಗತ್ಥೇ ಪಠಮಾ’’ತಿ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ‘‘ಆಲಪನೇ ಚಾ’’ತಿ ಆಲಪನತ್ಥೇ ಚ ಪಠಮಾ, ಅಭಿಮುಖಂ ಕತ್ವಾ ಲಪನಂ ಆಲಪನಂ, ಆಮನ್ತನಂ ಅವ್ಹಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ಆಮನ್ತನಂ ನಾಮ ಪಗೇವ ಲದ್ಧಸರೂಪಸ್ಸ ಸದ್ದೇನ ಅಭಿಮುಖೀಕರಣಂ, ಕತಾಭಿಮುಖೋ ಪನ ‘‘ಗಚ್ಛಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಕ್ರಿಯಾಯ
ವುತ್ತಞ್ಚ
‘‘ಸದ್ದೇನಾಭಿಮುಖೀಕಾರೋ, ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ।
ಆಮನ್ತನಂ ವಿಧಾತಬ್ಬೇ, ನತ್ಥಿ ‘ರಾಜಾ ಭವೇ’ತಿದ’’ನ್ತಿ॥
ಭೋ ಪುರಿಸ ಏಹಿ, ಭೋ ಪುರಿಸಾ ವಾ, ಭವನ್ತೋ ಪುರಿಸಾ ಏಥ।
ಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ದುತಿಯಾ?
೨೮೪. ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ದುತಿಯಾ।
ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ।
ಅನಭಿಹಿತೇ ಏವಾಯಂ, ‘‘ಕಮ್ಮನಿ ದುತಿಯಾಯಂ ತ್ತೋ’’ತಿ ವಚನಞ್ಚೇತ್ಥ ಞಾಪಕಂ।
ಕಿಂ ಕಮ್ಮಂ?
‘‘ಯೇನ ವಾ ಕಯಿರತೇ ತಂ ಕರಣ’’ನ್ತಿ ಇತೋ ‘‘ವಾ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೨೮೫. ಯಂ ಕರೋತಿ ತಂ ಕಮ್ಮಂ।
ಯಂ ವಾ ಕರೋತಿ, ಯಂ ವಾ ವಿಕರೋತಿ, ಯಂ ವಾ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಂ ಕಾರಕಂ ಕಮ್ಮಸಞ್ಞಂ ಹೋತಿ।
ಇಧ ಲಿಙ್ಗಕಾಲವಚನಮತನ್ತಂ। ಕರೀಯತೀತಿ ಕಮ್ಮಂ। ತತ್ಥ ಕಾರಕಂ, ಸಾಧಕಂ ಕ್ರಿಯಾನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಮುಚ್ಚತೇ, ತಂ ಪನ ಕಾರಕಂ ಛಬ್ಬಿಧಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ತಾ ಕರಣಂ ಸಮ್ಪದಾನಮಪಾದಾನಮೋಕಾಸೋ ಚಾತಿ। ತತ್ಥ ಸಭಾವತೋ, ಪರಿಕಪ್ಪತೋ ವಾ ಕಮ್ಮಾದಿಮ್ಹಿ ಸತಿಯೇವ ಕ್ರಿಯಾಭಾವತೋ ಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಛನ್ನಮ್ಪಿ ಕಾರಕವೋಹಾರೋ ಸಿದ್ಧೋವ ಹೋತಿ।
ತಂ ಕಮ್ಮಂ ತಿವಿಧಂ ನಿಬ್ಬತ್ತನೀಯಂ ವಿಕರಣೀಯಂ ಪಾಪಣೀಯಞ್ಚಾತಿ। ಯಥಾ – ಮಾತಾ ಪುತ್ತಂ ವಿಜಾಯತಿ, ಆಹಾರೋ ಸುಖಂ ಜನಯತಿ। ಘಟಂ ಕರೋತಿ ದೇವದತ್ತೋ, ಕಟ್ಠಮಙ್ಗಾರಂ ಕರೋತಿ, ಸುವಣ್ಣಂ ಕೇಯೂರಂ, ಕಟಕಂ ವಾ ಕರೋತಿ, ವೀಹಯೋ ಲುನಾತಿ। ದೇವದತ್ತೋ ನಿವೇಸನಂ ಪವಿಸತಿ, ಆದಿಚ್ಚಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ, ಪಣ್ಡಿತೇ ಪಯಿರುಪಾಸತಿ।
ವುತ್ತಞ್ಚ
‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತಿವಿಕತಿಪ್ಪತ್ತಿ-ಭೇದೇನ ತಿವಿಧಂ ಮತಂ।
ಕತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಭಿಗಮ್ಮಂ ತಂ, ಸುಖಙ್ಗಾರಂ ನಿವೇಸನ’’ನ್ತಿ॥
ಏತ್ಥ ಚ ಇಚ್ಛಿತಾನಿಚ್ಛಿತಕಥಿತಾಕಥಿತಾದಿಭೇದಮನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕವಸೇನ ‘‘ಯಂ ಕರೋತಿ ತಂ ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ, ಅತ್ಥನ್ತರವಿಕಪ್ಪನವಾಧಿಕಾರತೋ ಚ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಇಮಿನಾವ ಕಮ್ಮಸಞ್ಞಾ ಹೋತಿ।
ತತ್ಥ ಅನಿಚ್ಛಿತಕಮ್ಮಂ ಯಥಾ – ಕಣ್ಟಕಂ ಮದ್ದತಿ, ವಿಸಂ ಗಿಲತಿ, ಗಾಮಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ರುಕ್ಖಮೂಲಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ।
ಅಕಥಿತಕಮ್ಮಂ ಯಥಾ – ಯಞ್ಞದತ್ತಂ ಕಮ್ಬಲಂ ಯಾಚತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ। ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಕಮ್ಬಲ’’ಮಿತಿ ಕಥಿತಕಮ್ಮಂ ದ್ವಿಕಮ್ಮಿಕಾಯ ಯಾಚನಕ್ರಿಯಾಯ ಪತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತತರತ್ತಾ। ‘‘ಯಞ್ಞದತ್ತ’’ಮಿತಿ ಅಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಅಕಥಿತಕಮ್ಮಂ। ತಥಾ ಸಮಿದ್ಧಂ ಧನಂ ಭಿಕ್ಖತೇ, ಅಜಂ ಗಾಮಂ ನಯತಿ, ಪರಾಭವನ್ತಂ ಪುರಿಸಂ, ಮಯಂ ಪುಚ್ಛಾಮ ಗೋತಮಂ, ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಏತದವೋಚ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಅಭಿಹಿತಕಮ್ಮೇ ಪನ ನ ಹೋತಿ, ಯಥಾ – ಕಟೋ ಕರೀಯತೇ ದೇವದತ್ತೇನ, ಸುಗತೇನ ದೇಸಿತೋ ಧಮ್ಮೋ, ಯಞ್ಞದತ್ತೋ ಕಮ್ಬಲಂ ಯಾಚೀಯತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ಇಚ್ಚಾದಿ।
‘‘ದುತಿಯಾ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರೋ।
೨೮೬. ಗತಿ ಬುದ್ಧಿ ಭುಜ ಪಠ ಹರ ಕರ ಸಯಾದೀನಂ ಕಾರಿತೇ ವಾ।
ಗಮು ಸಪ್ಪ ಗತಿಮ್ಹಿ, ಬುಧ ಬೋಧನೇ, ಬುಧ ಅವಗಮನೇ ವಾ, ಭುಜ ಪಾಲನಬ್ಯವಹರಣೇಸು, ಪಠ ಬ್ಯತ್ತಿಯಂ ವಾಚಾಯಂ, ಹರ ಹರಣೇ, ಕರ ಕರಣೇ, ಸಿ ಸಯೇ ಇಚ್ಚೇವಮಾದೀನಂ ಧಾತೂನಂ ಪಯೋಗೇ ಕಾರಿತೇ ಸತಿ ಪಯೋಜ್ಜಕಕತ್ತುಭೂತೇ ಕಮ್ಮನಿ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ ವಾ। ನಿಚ್ಚಸಮ್ಪತ್ತೇ ವಿಕಪ್ಪತ್ಥೋಯಂ, ತೇನ ತಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇ ತತಿಯಾ ಹೋತಿ।
ಯೋ ಕೋಚಿ ಪುರಿಸೋ ಗಾಮಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಮಞ್ಞೋ ಪಯೋಜಯತಿ। ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸಂ ಗಾಮಂ ಗಮಯತಿ, ಪುರಿಸೇನ ವಾ ಗಾಮಂ ಗಮಯತಿ। ಏವಂ ಸಿಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮಂ ಬೋಧೇತಿ ಆಚರಿಯೋ, ಮಾತಾ ಪುತ್ತಂ ಭೋಜನಂ ಭೋಜಯತಿ, ಸಿಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಾಠೇತಿ ಆಚರಿಯೋ, ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸಂ ಭಾರಂ ಹಾರೇತಿ, ತಥಾ ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಾರಯತಿ, ಪುರಿಸೇನ ವಾ ಕಮ್ಮಂ ಕಾರಾಪಯತಿ, ಪುರಿಸೋ ಪುರಿಸಂ ಸಯಾಪಯತಿ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಕಾರಿತೇ ಕತ್ತುಕಮ್ಮನಿ ದುತಿಯಾ।
ಕಾರಿತೇತಿ ಕಿಂ? ಪುರಿಸೋ ಗಾಮಂ ಗಚ್ಛತಿ।
ಅಭಿಹಿತೇ ನ ಭವತಿ, ಪುರಿಸೇನ ಪುರಿಸೋ ಗಾಮಂ ಗಮೀಯತೇ, ಸಿಸ್ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ಬೋಧೀಯತೇ ಇಚ್ಚಾದಿ।
೨೮೭. ಕಾಲದ್ಧಾನಮಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ।
ಅಚ್ಚನ್ತಂ ನಿರನ್ತರಂ ಸಂಯೋಗೋಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೋ। ಕಾಲದ್ಧಾನಂ ದಬ್ಬಗುಣಕ್ರಿಯಾಹಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ತೇಹಿ ಕಾಲದ್ಧಾನವಾಚೀಹಿ ಲಿಙ್ಗೇಹಿ ದುತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ।
ಕಾಲೇ ತಾವ – ಸತ್ತಾಹಂ ಗವಪಾನಂ, ಮಾಸಂ ಮಂಸೋದನಂ, ಸರದಂ ರಮಣೀಯಾ ನದೀ, ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ರಮಣೀಯಂ ನನ್ದನಂ, ಮಾಸಂ ಸಜ್ಝಾಯತಿ, ತಯೋ ಮಾಸೇ ಅಭಿಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ।
ಅದ್ಧಾನೇ
ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇತಿ ಕಿಂ? ಮಾಸೇ ಮಾಸೇ ಭುಞ್ಜತಿ, ಯೋಜನೇ ಯೋಜನೇ ವಿಹಾರಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ।
೨೮೮. ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯಯುತ್ತೇ।
ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯೇಹಿ ನಿಪಾತೋಪಸಗ್ಗೇಹಿ ಯುತ್ತೇ ಯೋಗೇ ಸತಿ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ।
ಕಮ್ಮಂ ಪವಚನೀಯಂ ಯೇಸಂ ತೇ ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯಾ, ಪರಸಮಞ್ಞಾವಸೇನ ವಾ ಅನ್ವಾದಯೋ ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯಾ।
ತತ್ಥ ಅನುಸದ್ದಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣೇ, ಸಹತ್ಥೇ, ಹೀನೇ ಚ ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯಸಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ। ಯಥಾ – ಪಬ್ಬಜಿತಮನು ಪಬ್ಬಜಿಂಸು, ನದಿಮನ್ವವಸಿತಾ ಬಾರಾಣಸೀ, ನದಿಯಾ ಸಹ ಅವಬದ್ಧಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅನು ಸಾರಿಪುತ್ತಂ ಪಞ್ಞವಾ।
ಲಕ್ಖಣಾದೀಸು ‘‘ಲಕ್ಖಣಿ’ತ್ಥಮ್ಭೂತಕ್ಖಾನಭಾಗ ವಿಚ್ಛಾಸು ಪತಿ ಪರಿ ಅನವೋ’’ತಿ ಪತಿ ಪರಿ ಅನೂನಂ ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯಸಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ।
ಲಕ್ಖಣೇ ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನಂ ಪತಿ ದಿಬ್ಬಾ ಭಕ್ಖಾ ಪಾತುಭವೇಯ್ಯುಂ, ರುಕ್ಖಂ ಪತಿ ವಿಜ್ಜೋತತೇ ಚನ್ದೋ, ರುಕ್ಖಂ ಪರಿ, ರುಕ್ಖಂ ಅನು।
ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಕ್ಖಾನೇ ಸಾಧು ದೇವದತ್ತೋ ಮಾತರಂ ಪತಿ, ಮಾತರಂ ಪರಿ, ಮಾತರಂ ಅನು।
ಭಾಗೇ ಯದೇತ್ಥ ಮಂ ಪತಿ ಸಿಯಾ, ಮಂ ಪರಿ, ಮಂ ಅನು, ತಂ ದೀಯತು।
ವಿಚ್ಛಾಯೋಗೇ
‘‘ಅಭಿರಭಾಗೇ’’ತಿ ಅಭಿಸ್ಸ ಭಾಗವಜ್ಜಿತೇಸು ಲಕ್ಖಣಾದೀಸು ಕಮ್ಮಪ್ಪವಚನೀಯಸಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ। ತಂ ಖೋ ಪನ ಭವನ್ತಂ ಗೋತಮಂ ಏವಂ ಕಲ್ಯಾಣೋ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋ, ಸಾಧು ದೇವದತ್ತೋ ಮಾತರಂ ಅಭಿ।
ನಿಪಾತೇ ಧಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಹನ್ತಾರ ಮಿಚ್ಚೇವಮಾದಿ।
೨೮೯. ಕ್ವಚಿ ದುತಿಯಾ ಛಟ್ಠೀನಮತ್ಥೇ।
ಛಟ್ಠೀನಂ ಅತ್ಥೇ ಕ್ವಚಿ ದುತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ। ಅನ್ತರಾಅಭಿತೋ ಪರಿತೋ ಪತಿ ಪಟಿಭಾತಿಯೋಗೇ ಅಯಂ। ಅನ್ತರಾ ಚ ರಾಜಗಹಂ ಅನ್ತರಾ ಚ ನಾಳನ್ದಂ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ, ರಾಜಗಹಸ್ಸ ಚ ನಾಳನ್ದಾಯ ಚ ಮಜ್ಝೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಭಿತೋ ಗಾಮಂ ವಸತಿ, ಪರಿತೋ ಗಾಮಂ ವಸತಿ, ನದಿಂ ನೇರಞ್ಜರಂ ಪತಿ, ನೇರಞ್ಜರಾಯ ನದಿಯಾ ಸಮೀಪೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಟಿಭನ್ತು ತಂ ಚುನ್ದ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಉಪಮಾ ಮಂ ಪಟಿಭಾತಿ, ಉಪಮಾ ಮಯ್ಹಂ ಉಪಟ್ಠಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
‘‘ಕ್ವಚಿ ದುತಿಯಾ, ಅತ್ಥೇ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೨೯೦. ತತಿಯಾಸತ್ತಮೀನಞ್ಚ।
ತತಿಯಾಸತ್ತಮೀನಮತ್ಥೇ ಚ ಕ್ವಚಿ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ।
ತತಿಯತ್ಥೇ ಸಚೇ ಮಂ ನಾಲಪಿಸ್ಸತಿ, ತ್ವಞ್ಚ ಮಂ ನಾಭಿಭಾಸಸಿ, ವಿನಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಕುತೋ ಸುಖಂ, ಉಪಾಯಮನ್ತರೇನ ನ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ।
ಸತ್ತಮಿಯತ್ಥೇ
ಕಾಲೇ ತಾವ – ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ, ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ। ಇಮಂ ರತ್ತಿಂ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾರಾಜಾನೋ।
ಉಪಾದಿಪುಬ್ಬಸ್ಸ ವಸಧಾತುಸ್ಸ ಪಯೋಗೇ – ಗಾಮಂ ಉಪವಸತಿ, ಗಾಮಂ ಅನುವಸತಿ, ವಿಹಾರಂ ಅಧಿವಸತಿ, ಗಾಮಂ ಆವಸತಿ, ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ। ತಥಾ ಪಥವಿಂ ಅಧಿಸೇಸ್ಸತಿ, ಗಾಮಂ ಅಧಿತಿಟ್ಠತಿ, ಗಾಮಂ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ।
ತಪ್ಪಾನಚಾರೇಸು – ನದಿಂ ಪಿವತಿ, ಗಾಮಂ ಚರತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ತತಿಯಾ?
೨೯೧. ಕರಣೇ ತತಿಯಾ।
ಕರಣಕಾರಕೇ ತತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ।
ಕಿಂ ಕರಣಂ?
೨೯೨. ಯೇನ ವಾ ಕಯಿರತೇ ತಂ ಕರಣಂ।
ಯೇನ ವಾ ಕತ್ತಾ ಉಪಕರಣಭೂತೇನ ವತ್ಥುನಾ ಕ್ರಿಯಂ ಅಬ್ಯವಧಾನೇನ ಕರೋತಿ, ಯೇನ ವಾ ವಿಕರೋತಿ, ಯೇನ ವಾ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಂ ಕಾರಕಂ ಕರಣಸಞ್ಞಂ ಹೋತಿ।
ಕರೀಯತೇ ಅನೇನಾತಿ ಕರಣಂ, ಏತ್ಥ ಚ ಸತಿಪಿ ಸಬ್ಬಕಾರಕಾನಂ ಕ್ರಿಯಾಸಾಧಕತ್ತೇ ‘‘ಯೇನ ವಾ ಕಯಿರತೇ’’ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವಚನಂ ಕತ್ತೂಪಕರಣಭೂತೇಸು ಕಾರಕೇಸು ಸಾಧಕತಮಸ್ಸೇವ ಗಹಣತ್ಥಂ।
ವುತ್ತಞ್ಚ
‘‘ಯಸ್ಸ ಸಬ್ಬವಿಸೇಸೇನ, ಕ್ರಿಯಾಸಂಸಿದ್ಧಿಹೇತುತಾ।
ಸಮ್ಭಾವೀಯತಿ ತಂ ವುತ್ತಂ, ಕರಣಂ ನಾಮ ಕಾರಕ’’ನ್ತಿ॥
ತಂ ಪನ ದುವಿಧಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕ ಬಾಹಿರವಸೇನ।
ಯಥಾ – ಹತ್ಥೇನ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಮನಸಾ ಧಮ್ಮಂ ವಿಞ್ಞಾಯ। ದತ್ತೇನ ವೀಹಯೋ ಲುನಾತಿ, ಅಗ್ಗಿನಾ ಕುಟಿಂ ಝಾಪೇತಿ।
‘‘ತತಿಯಾ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರೋ।
೨೯೩. ಕತ್ತರಿ ಚ।
ಕತ್ತರಿ ಚ ಕಾರಕೇ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ತತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ। ಚಗ್ಗಹಣೇನ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ, ಕ್ರಿಯಾಪವಗ್ಗೇ, ಪುಬ್ಬಸದಿಸಸಮೂನತ್ಥ ಕಲಹ ನಿಪುಣ ಮಿಸ್ಸಕ ಸಖಿಲತ್ಥಾದಿಯೋಗೇ, ಕಾಲದ್ಧಾನೇಸು, ಪಚ್ಚತ್ತಕಮ್ಮತ್ಥಪಞ್ಚಮಿಯತ್ಥಾದೀಸು ಚ ತತಿಯಾ।
ಕೋ ಚ ಕತ್ತಾ?
೨೯೪. ಯೋ ಕರೋತಿ ಸ ಕತ್ತಾ।
ಯೋ ಕ್ರಿಯಂ ಅತ್ತಪ್ಪಧಾನೋ ಹುತ್ವಾ ಕರೋತಿ, ಸೋ ಕತ್ತುಸಞ್ಞೋ ಹೋತಿ।
ಸೋ ತಿವಿಧೋ ಸುದ್ಧಕತ್ತಾ ಹೇತುಕತ್ತಾ ಕಮ್ಮಕತ್ತಾತಿ। ತತ್ಥ ಯೋ ಸಯಮೇವ ಕ್ರಿಯಂ ಕರೋತಿ, ಸೋ ಸುದ್ಧಕತ್ತಾ। ಯೋ ಅಞ್ಞಂ ಕಾತುಂ ಸಮತ್ಥಂ ಅಕರೋನ್ತಂ ಕಮ್ಮಂ ನಿಯೋಜೇತಿ, ಸೋ ಹೇತುಕತ್ತಾ, ಯಥಾ – ಗನ್ತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ದೇವದತ್ತೋ, ತಮಞ್ಞೋ ಪಯೋಜೇತಿ ‘‘ಗಮಯತಿ ದೇವದತ್ತ’’ನ್ತಿ।
ಯಂ ಪನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಗಚ್ಛತಿ ದೇವದತ್ತೋ, ತಮಞ್ಞೋ ಪಯೋಜಯತಿ ‘‘ಗಮಯತಿ ದೇವದತ್ತ’’ನ್ತಿ ಹೇತ್ವತ್ಥನಿದಸ್ಸನಂ, ತಮ್ಪಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯದಸ್ಸನವಸೇನ
ಏತ್ಥ ಪನ
‘‘ಕತ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೨೯೩. ಯೋ ಕಾರೇತಿ ಸ ಹೇತು।
ಯೋ ಕತ್ತಾರಂ ಕಾರೇತಿ, ಸೋ ಹೇತುಸಞ್ಞೋ ಹೋತಿ, ಕತ್ತಾ ಚಾತಿ ಹೇತುಕತ್ತುಸಞ್ಞಾ।
ಯೋ ಪನ ಪರಸ್ಸ ಕ್ರಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಮ್ಮಭೂತೋಪಿ ಸುಕರತ್ತಾ ಸಯಮೇವ ಸಿಜ್ಝನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ಸೋ ಕಮ್ಮಕತ್ತಾ ನಾಮ, ಯಥಾ – ಸಯಂ ಕರೀಯತೇ ಕಟೋ, ಸಯಮೇವ ಪಚ್ಚತೇ ಓದನೋತಿ।
ವುತ್ತಞ್ಚ
‘‘ಅತ್ತಪ್ಪಧಾನೋ ಕಿರಿಯಂ, ಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ ಕಾರಕೋ।
ಅಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಪಯುತ್ತೋ ವಾ, ಸ ಕತ್ತಾತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ॥
ಹೇತುಕತ್ತಾತಿ ಕಥಿತೋ,
ಕತ್ತುನೋ ಯೋ ಪಯೋಜಕೋ।
ಕಮ್ಮಕತ್ತಾತಿ ಸುಕರೋ,
ಕಮ್ಮಭೂತೋ ಕಥೀಯತೇ’’ತಿ॥
ನನು ಚ ‘‘ಸಂಯೋಗೋ ಜಾಯತೇ’’ತಿಆದೀಸು ಕಥಂ ಪುರೇ ಅಸತೋ ಜನನಕ್ರಿಯಾಯ ಕತ್ತುಭಾವೋಸಿಯಾತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಲೋಕಸಙ್ಕೇತಸಿದ್ಧೋ ಹಿ ಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ಲೋಕೋ ಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯತಾಯ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ವಿಯ ಗಹೇತ್ವಾ ವೋಹರತಿ
ಯಥಾಹ
‘‘ವೋಹಾರವಿಸಯೋ ಸದ್ದೋ, ನೇಕನ್ತಪರಮತ್ಥಿಕೋ।
ಬುದ್ಧಿಸಙ್ಕಪ್ಪಿತೋ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಸತ್ಥೋತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ॥
ಬುದ್ಧಿಯಾ ಗಹಿತತ್ತಾ ಹಿ, ಸಂಯೋಗೋ ಜಾಯತೇ ಇತಿ।
ಸಂಯೋಗೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೋವ, ಕತ್ತಾ ಭವತಿ ಜಾತಿಯಾ’’ತಿ॥
ತತ್ರ ತತಿಯಾ ಜಿನೇನ ದೇಸಿತೋ ಧಮ್ಮೋ, ಬುದ್ಧೇನ ಜಿತೋ ಮಾರೋ, ಅಹಿನಾ ದಟ್ಠೋ ನರೋ, ಬುದ್ಧೇನ ಬೋಧಿತೋ ಲೋಕೋ, ಸದ್ಧೇಹಿ ಕಾರಿತೋ ವಿಹಾರೋ।
ಅಭಿಹಿತೇ ನ ಭವತಿ। ಕಟಂ ಕರೋತಿ ದೇವದತ್ತೋ, ಕಾರೇತಿ ವಾ।
ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣೇ – ಸಾ ಭಿನ್ನೇನ ಸೀಸೇನ ಪಗ್ಘರನ್ತೇನ ಲೋಹಿತೇನ ಪಟಿವಿಸ್ಸಕಾನಂ ಉಜ್ಝಾಪೇಸಿ, ಊನಪಞ್ಚಬನ್ಧನೇನ ಪತ್ತೇನ ಅಞ್ಞಂ ನವಂ ಪತ್ತಂ ಚೇತಾಪೇಯ್ಯ, ತಿದಣ್ಡಕೇನ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಮದ್ದಕ್ಖಿ।
ಅಪವಗ್ಗೇ – ಏಕಾಹೇನೇವ ಬಾರಾಣಸಿಂ ಪಾಯಾಸಿ, ನವಹಿ ಮಾಸೇಹಿ ವಿಹಾರಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ, ಯೋಜನೇನ ಅಧೀತಂ ಬ್ಯಾಕರಣಂ, ಕ್ರಿಯಾಪವಗ್ಗೋತಿ ಕ್ರಿಯಾಯ ಆಸುಂ ಪರಿನಿಟ್ಠಾಪನಂ।
ಪುಬ್ಬಾದಿಯೋಗೇ
ಕಾಲದ್ಧಾನೇಸು – ಮಾಸೇನ ಭುಞ್ಜತಿ, ಯೋಜನೇನ ಗಚ್ಛತಿ।
ಪಚ್ಚತ್ತೇ – ಅತ್ತನಾವ ಅತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಮನ್ನತಿ।
ಕಮ್ಮತ್ಥೇ – ತಿಲೇಹಿ ಖೇತ್ತೇ ವಪತಿ।
ಪಞ್ಚಮಿಯತ್ಥೇ – ಸುಮುತ್ತಾ ಮಯಂ ತೇನ ಮಹಾಸಮಣೇನ।
೨೯೬. ಸಹಾದಿಯೋಗೇ ಚ।
ಸಹ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಂ ನಾನಾ ವಿನಾ ಅಲಂ ಕಿಮಿಚ್ಚೇವಮಾದೀಹಿ ಯೋಗೇ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ತತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಚಸದ್ದೇನ ಸಹತ್ಥೇಪಿ।
ತತ್ಥ ಸಹಸದ್ದೇನ ಯೋಗೋ ಕ್ರಿಯಾ ಗುಣ ದಬ್ಬ ಸಮವಾಯೇ ಸಮ್ಭವತಿ। ಯಥಾ – ವಿತಕ್ಕೇನ ಸಹ ವತ್ತತಿ, ಪುತ್ತೇನ ಸಹ ಥೂಲೋ, ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕೇಹಿ ಸಹ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾನಂ ಲಾಭೋ, ನಿಸೀದಿ ಭಗವಾ ಸದ್ಧಿಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ, ಸಹಸ್ಸೇನ ಸಮಂ ಮಿತಾ, ಸಬ್ಬೇಹಿ ಮೇ ಪಿಯೇಹಿ ಮನಾಪೇಹಿ ನಾನಾಭಾವೋ ವಿನಾಭಾವೋ, ಸಙ್ಘೋ ವಿನಾಪಿ ಗಗ್ಗೇನ ಉಪೋಸಥಂ ಕರೇಯ್ಯ, ಅಲಂ ತೇ ಇಧ ವಾಸೇನ, ಕಿಂ ಮೇ ಏಕೇನ ತಿಣ್ಣೇನ, ಪುರಿಸೇನ ಥಾಮದಸ್ಸಿನಾ, ಕಿಂ ತೇ ಜಟಾಹಿ ದುಮ್ಮೇಧ, ಕಿಂ ತೇ ಅಜಿನಸಾಟಿಯಾ।
ಸಹತ್ಥೇ
೨೯೭. ಹೇತ್ವತ್ಥೇ ಚ।
ಯೋಗಗ್ಗಹಣಮಿಹಾನುವತ್ತತೇ, ಹೇತ್ವತ್ಥೇ, ಹೇತ್ವತ್ಥಪ್ಪಯೋಗೇ ಚ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ತತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ।
ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಫಲೇ ದಿಟ್ಠಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ಕಾರಣಂ ಹೇತು, ಸೋಯೇವ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಹೇತ್ವತ್ಥೇ, ಅನ್ನೇನ ವಸತಿ, ಧಮ್ಮೇನ ವಸತಿ, ವಿಜ್ಜಾಯ ವಸತಿ।
ನ ಜಚ್ಚಾವಸಲೋ ಹೋತಿ,
ನ ಜಚ್ಚಾ ಹೋತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ।
ಕಮ್ಮುನಾ ವಸಲೋ ಹೋತಿ,
ಕಮ್ಮುನಾ ಹೋತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ॥
ದಾನೇನ ಭೋಗವಾ, ಆಚಾರೇನ ಕುಲೀ।
ಕೇನ ಪಾಣಿ ಕಾಮದದೋ, ಕೇನ ಪಾಣಿ ಮಧುಸ್ಸವೋ।
ಕೇನ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ, ಪುಞ್ಞಂ ಪಾಣಿಮ್ಹಿ ಇಜ್ಝತಿ॥
ಹೇತ್ವತ್ಥಪ್ಪಯೋಗೇ – ಕೇನ ನಿಮಿತ್ತೇನ, ಕೇನ ಪಯೋಜನೇನ, ಕೇನಟ್ಠೇನ, ಕೇನ ಹೇತುನಾ ವಸತಿ।
೨೯೮. ಸತ್ತಮ್ಯತ್ಥೇ ಚ।
ಸತ್ತಮ್ಯತ್ಥೇ ಚ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ತತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ।
ಕಾಲದ್ಧಾನದಿಸಾದೇಸಾದೀಸು ಚಾಯಂ। ತೇನ ಸಮಯೇನ, ತೇನ ಕಾಲೇನ, ಕಾಲೇನ ಧಮ್ಮಸ್ಸವಣಂ, ಸೋ ವೋ ಮಮಚ್ಚಯೇನ ಸತ್ಥಾ, ಮಾಸೇನ ಭುಞ್ಜತಿ, ಯೋಜನೇನ ಧಾವತಿ। ಪುರತ್ಥಿಮೇನ ಧತರಟ್ಠೋ, ದಕ್ಖಿಣೇನ ವಿರೂಳ್ಹಕೋ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ವಿರೂಪಕ್ಖೋ, ಉತ್ತರೇನ
೨೯೯. ಯೇನಙ್ಗವಿಕಾರೋ।
ಯೇನ ಬ್ಯಾಧಿಮತಾ ಅಙ್ಗೇನ ಅಙ್ಗಿನೋ ವಿಕಾರೋ ಲಕ್ಖೀಯತೇ, ತತ್ಥ ತತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಅಙ್ಗಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಙ್ಗಂ, ಸರೀರಂ। ಅಕ್ಖಿನಾ ಕಾಣೋ, ಹತ್ಥೇನ ಕುಣೀ, ಪಾದೇನ ಖಞ್ಜೋ, ಪಿಟ್ಠಿಯಾ ಖುಜ್ಜೋ।
೩೦೦. ವಿಸೇಸನೇ ಚ।
ವಿಸೇಸೀಯತಿ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಂ ಅನೇನಾತಿ ವಿಸೇಸನಂ, ಗೋತ್ತಾದಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಗೋತ್ತನಾಮಜಾತಿಸಿಪ್ಪವಯೋಗುಣಸಙ್ಖಾತೇ ವಿಸೇಸನತ್ಥೇ ತತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಚಸದ್ದೇನ ಪಕತಿಆದೀಹಿ ಚ। ಗೋತ್ತೇನ ಗೋತಮೋ ನಾಥೋ।
ಸಾರಿಪುತ್ತೋತಿ ನಾಮೇನ, ವಿಸ್ಸುತೋ ಪಞ್ಞವಾ ಚ ಸೋ।
ಜಾತಿಯಾ ಖತ್ತಿಯೋ ಬುದ್ಧೋ, ಲೋಕೇ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ॥
ತದಹು ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಸನ್ತೋ, ಜಾತಿಯಾ ಸತ್ತವಸ್ಸಿಕೋ।
ಸೋಪಿ ಮಂ ಅನುಸಾಸೇಯ್ಯ, ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಮಿ ಮತ್ಥಕೇ॥
ಸಿಪ್ಪೇನ ನಳಕಾರೋ ಸೋ, ಏಕೂನತಿಂಸೋ ವಯಸಾ, ವಿಜ್ಜಾಯ ಸಾಧು, ಪಞ್ಞಾಯ ಸಾಧು, ತಪಸಾ ಉತ್ತಮೋ, ಸುವಣ್ಣೇನ ಅಭಿರೂಪೋ।
ಪಕತಿಆದೀಸು – ಪಕತಿಯಾ ಅಭಿರೂಪೋ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಮತ್ತಿಕಾ, ಸಮೇನ ಧಾವತಿ, ವಿಸಮೇನ ಧಾವತಿ, ದ್ವಿದೋಣೇನ ಧಞ್ಞಂ ಕಿಣಾತಿ, ಸಹಸ್ಸೇನ ಅಸ್ಸಕೇ ಕಿಣಾತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಚತುತ್ಥೀ?
೩೦೧. ಸಮ್ಪದಾನೇ ಚತುತ್ಥೀ।
ಸಮ್ಪದಾನಕಾರಕೇ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ಚತುತ್ಥೀವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ।
ಕಿಞ್ಚ ಸಮ್ಪದಾನಂ?
೩೦೨. ಯಸ್ಸ ದಾತುಕಾಮೋ ರೋಚತೇ ಧಾರಯತೇ ವಾ ತಂ ಸಮ್ಪದಾನಂ।
ಯಸ್ಸ ವಾ ದಾತುಕಾಮೋ, ಯಸ್ಸ ವಾ ರೋಚತೇ, ಯಸ್ಸ ವಾ ಧಾರಯತೇ, ತಂ ಕಾರಕಂ ಸಮ್ಪದಾನಸಞ್ಞಂ ಹೋತಿ। ಸಮ್ಮಾ ಪದೀಯತೇ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಪದಾನಂ, ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೋ।
ತಂ ಪನ ತಿವಿಧಂ ದಿಯ್ಯಮಾನಸ್ಸಾನಿವಾರಣಜ್ಝೇಸನಾನುಮತಿವಸೇನ। ಯಥಾ – ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪುಪ್ಫಂ ಯಜತಿ, ಬೋಧಿರುಕ್ಖಸ್ಸ ಜಲಂ ದದಾತಿ। ಅಜ್ಝೇಸನೇ – ಯಾಚಕಾನಂ ಧನಂ ದದಾತಿ। ಅನುಮತಿಯಂ – ಭಿಕ್ಖೂನಂ ದಾನಂ ದೇತಿ।
ಯಥಾಹ
‘‘ಅನಿರಾಕರಣಾರಾಧ-ನಾಬ್ಭನುಞ್ಞವಸೇನ ಹಿ।
ಸಮ್ಪದಾನಂ ತಿಧಾ ವುತ್ತಂ, ರುಕ್ಖ ಯಾಚಕ ಭಿಕ್ಖವೋ’’ತಿ॥
ದಾತುಕಾಮೋತಿ ಕಿಂ? ರಞ್ಞೋ ದಣ್ಡಂ ದದಾತಿ।
ರೋಚನಾದೀಸು ಪನ – ಸಮಣಸ್ಸ ರೋಚತೇ ಸಚ್ಚಂ, ಮಾಯಸ್ಮನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಘಭೇದೋ ರುಚ್ಚಿತ್ಥ, ಯಸ್ಸಾಯಸ್ಮತೋ ಖಮತಿ, ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ಸುವಣ್ಣಚ್ಛತ್ತಂ ಧಾರಯತೇ ಯಞ್ಞದತ್ತೋ।
‘‘ಸಮ್ಪದಾನಂ, ವಾ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೩೦೩. ಸಿಲಾಘ ಹನು ಠಾ ಸಪ ಧಾರ ಪಿಹ ಕುಧ ದುಹಿ ಸ್ಸಾಸೂಯ ರಾಧಿಕ್ಖ ಪಚ್ಚಾಸುಣ ಅನುಪತಿಗಿಣಪುಬ್ಬಕತ್ತಾರೋಚನತ್ಥತದತ್ಥ ತುಮತ್ಥಾಲಮತ್ಥ ಮಞ್ಞಾನಾದರಪ್ಪಾಣಿನಿ ಗತ್ಯತ್ಥಕಮ್ಮನಿ ಆಸಿಸತ್ಥ ಸಮ್ಮುತಿ ಭಿಯ್ಯಸತ್ತಮ್ಯತ್ಥೇಸು ಚ।
ಚತುಪ್ಪದಮಿದಂ ಸಿಲಾಘ ಕತ್ಥನೇ, ಹನು ಅಪನಯನೇ, ಠಾ ಗತಿನಿವತ್ತಿಮ್ಹಿ, ಸಪ ಅಕ್ಕೋಸೇ, ಧರ ಧಾರಣೇ, ಪಿಹ ಇಚ್ಛಾಯಂ ಇಚ್ಚೇತೇಸಂ ಧಾತೂನಂ ಪಯೋಗೇ, ಕುಧ ಕೋಪೇ, ದುಹ ಜಿಘಂಸಾಯಂ, ಇಸ್ಸ ಇಸ್ಸಾಯಂ, ಉಸೂಯ ದೋಸಾವಿಕರಣೇ ಇಚ್ಚೇತೇಸಂ ತದತ್ಥವಾಚೀನಞ್ಚ ಧಾತೂನಂ ಪಯೋಗೇ ಚ ರಾಧ ಹಿಂಸಾಸಂರಾಧೇಸು, ಇಕ್ಖ ದಸ್ಸನಙ್ಕೇಸೂತಿ ಇಮೇಸಂ ಪಯೋಗೇ ಚ ಪತಿ ಆಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಸು ಸವಣೇತಿ ಇಮಸ್ಸ ಚ ಅನುಪತಿಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಗೇಸದ್ದೇತಿ ಇಮಸ್ಸ ಚ ಪುಬ್ಬಕತ್ತಾ ಚ ಆರೋಚನತ್ಥಪ್ಪಯೋಗೇ, ತದತ್ಥೇ, ತುಮತ್ಥೇ, ಅಲಮತ್ಥಪ್ಪಯೋಗೇ ಚ ಮಞ್ಞತಿಪ್ಪಯೋಗೇ ಅನಾದರೇ ಅಪ್ಪಾಣಿನಿ ಚ ಗತ್ಯತ್ಥಾನಂ ಕಮ್ಮನಿ ಚ ಆಸಿಸತ್ಥಪ್ಪಯೋಗೇ ಚ ಸಮ್ಮುತಿ ಭಿಯ್ಯಪ್ಪಯೋಗೇಸು ಚ ಸತ್ತಮ್ಯತ್ಥೇ ಚಾತಿ ತಂ ಕಮ್ಮಾದಿಕಾರಕಂ ಸಮ್ಪದಾನಸಞ್ಞಂ ಹೋತಿ, ಚಸದ್ದಗ್ಗಹಣೇನ ಪಹಿಣತಿಕಪ್ಪತಿ ಪಹೋತಿ ಉಪಮಾಞ್ಜಲಿಕರಣ ಫಾಸು ಅತ್ಥಸೇಯ್ಯಪ್ಪಭುತಿಯೋಗೇ ಚ ಪುರೇ ವಿಯ ಚತುತ್ಥೀ।
ಸಿಲಾಘಾದಿಪ್ಪಯೋಗೇ ತಾವ – ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಸಿಲಾಘತೇ। ಉಪಜ್ಝಾಯಸ್ಸ ಸಿಲಾಘತೇ, ಥೋಮೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಹನುತೇ ಮಯ್ಹಮೇವ, ಹನುತೇ ತುಯ್ಹಮೇವ, ಅಪಲಪತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಉಪತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ ಸಕ್ಯಪುತ್ತಾನಂ ವಡ್ಢಕೀ, ಏತ್ಥ ಚ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಉಪಗಮನಂ। ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಭುಞ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಪಾನೀಯೇನ ವಾ ವಿಧೂಪನೇನ ವಾ ಉಪತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ।
ತುಯ್ಹಂ ಸಪತೇ, ಮಯ್ಹಂ ಸಪತೇ, ಏತ್ಥ ಚ ಸಪನಂ ನಾಮ ಸಚ್ಚಕರಣಂ।
ಧಾರಯತಿಪ್ಪಯೋಗೇ ಧನಿಕೋಯೇವ ಸಮ್ಪದಾನಂ, ಸುವಣ್ಣಂ ತೇ ಧಾರಯತೇ, ಇಣಂ ಧಾರಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಮಯಂ ನಾಗಂ ಧಾರಯಾಮ।
ಪಿಹಪ್ಪಯೋಗೇ
ಕೋಧಾದಿಅತ್ಥಾನಂ ಪಯೋಗೇ ಯಂ ಪತಿ ಕೋಪೋ, ತಸ್ಸ ಕುಜ್ಝ ಮಹಾವೀರ, ಯದಿಹಂ ತಸ್ಸ ಕುಪ್ಪೇಯ್ಯಂ।
ದುಹಯತಿ ದಿಸಾನಂ ಮೇಘೋ, ಯೋ ಮಿತ್ತಾನಂ ನ ದುಬ್ಭತಿ।
ತಿತ್ಥಿಯಾ ಇಸ್ಸನ್ತಿ ಸಮಣಾನಂ।
ದುಜ್ಜನಾ ಗುಣವನ್ತಾನಂ ಉಸೂಯನ್ತಿ, ಕಾ ಉಸೂಯಾ ವಿಜಾನತಂ।
ರಾಧಿಕ್ಖಪ್ಪಯೋಗೇ ಯಸ್ಸ ವಿಪುಚ್ಛನಂ ಕಮ್ಮವಿಖ್ಯಾಪನತ್ಥಂ, ವಾಧಿಕಾರತೋ ದುತಿಯಾ ಚ। ಆರಾಧೋ ಮೇ ರಞ್ಞೋ, ರಞ್ಞೋ ಅಪರಜ್ಝತಿ, ರಾಜಾನಂ ವಾ ಅಪರಜ್ಝತಿ, ಕ್ಯಾಹಂ ಅಯ್ಯಾನಂ ಅಪರಜ್ಝಾಮಿ, ಕ್ಯಾಹಂ ಅಯ್ಯೇ ಅಪರಜ್ಝಾಮಿ ವಾ।
ಆಯಸ್ಮತೋ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಾಪೇಕ್ಖೋ ಉಪತಿಸ್ಸೋ, ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ವಾ।
ಪಚ್ಚಾಸುಣ ಅನುಪತಿಗಿಣಾನಂ ಪುಬ್ಬಕತ್ತಾ ಚ ಸುಣೋತಿಸ್ಸ ಧಾತುಸ್ಸ ಪಚ್ಚಾಯೋಗೇ, ಗಿಣಸ್ಸ ಚ ಅನುಪತಿಯೋಗೇ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಕಮ್ಮುನೋ ಯೋ ಕತ್ತಾ, ಸೋ ಸಮ್ಪದಾನಸಞ್ಞೋ ಹೋತಿ। ಯಥಾ – ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಏತದವೋಚ, ಏತ್ಥ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಅಕಥಿತಕಮ್ಮಂ, ‘‘ಏತ’’ನ್ತಿ ಕಥಿತಕಮ್ಮಂ, ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ವಚನಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತ್ತಾ ಭಗವಾ। ಭಿಕ್ಖೂ ಭಗವತೋ ಪಚ್ಚಸ್ಸೋಸುಂ, ಆಸುಣನ್ತಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖೂ, ತಥಾ ಭಿಕ್ಖು ಜನಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಾವೇತಿ, ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಜನೋ ಅನುಗಿಣಾತಿ, ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಜನೋ ಪತಿಗಿಣಾತಿ, ಸಾಧುಕಾರದಾನಾದಿನಾ ತಂ ಉಸ್ಸಾಹಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಯೋ ವದೇತಿ ಸ ಕತ್ತಾತಿ, ವುತ್ತಂ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಯೋ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೋ ತಸ್ಸ, ಸಮ್ಪದಾನಂ ವಿಜಾನಿಯಾತಿ॥
ಆರೋಚನತ್ಥಪ್ಪಯೋಗೇ ಆರೋಚನಸದ್ದಸ್ಸ ಕಥನಪ್ಪಕಾರತ್ಥತ್ತಾ ದೇಸನತ್ಥಾದಿಪ್ಪಯೋಗೇಪಿ ಚತುತ್ಥೀ। ಧಮ್ಮಂ ವೋ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ದೇಸೇತು ಭನ್ತೇ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ, ಯಥಾ ನೋ ಭಗವಾ ಬ್ಯಾಕರೇಯ್ಯ, ನಿರುತ್ತಿಂ ತೇ ಪವಕ್ಖಾಮಿ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ತದತ್ಥೇ ಸಮ್ಪದಾನಸಞ್ಞಾ, ಚತುತ್ಥೀ ಚ।
‘‘ಅತೋ, ವಾ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೩೦೪. ಆಯ ಚತುತ್ಥೇಕವಚನಸ್ಸ ತು।
ಅಕಾರನ್ತತೋ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ಪರಸ್ಸ ಚತುತ್ಥೇಕವಚನಸ್ಸ ಆಯಾದೇಸೋ ಹೋತಿ ವಾ, ಸರಲೋಪಾದಿ।
ಬುದ್ಧಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಧಮ್ಮಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಸಙ್ಘಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಜೀವಿತಂ ಪರಿಚ್ಚಜಾಮಿ, ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಪಟಿಸೇವಾಮಿ ನೇವ ದವಾಯ ನ ಮದಾಯ ನ ಮಣ್ಡನಾಯ ನ ವಿಭೂಸನಾಯ, ಊನಸ್ಸ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ, ಅತ್ಥಾಯ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ।
ತುಮತ್ಥೇ – ಲೋಕಾನುಕಮ್ಪಾಯ, ಲೋಕಮನುಕಮ್ಪಿತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾ ಫಾಸುವಿಹಾರಾಯ।
ಅಲಂಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಾ ಅರಹಪಟಿಕ್ಖೇಪಾ। ಅರಹತ್ಥೇ – ಅಲಂ ಮೇ ರಜ್ಜಂ, ಅಲಂ ಭಿಕ್ಖು ಪತ್ತಸ್ಸ, ಅಕ್ಖಧುತ್ತೋ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲೋ ನಾಲಂ ದಾರಭರಣಾಯ, ಅಲಂ ಮಲ್ಲೋ ಮಲ್ಲಸ್ಸ, ಅರಹತಿ ಮಲ್ಲೋ ಮಲ್ಲಸ್ಸ।
ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ
ಮಞ್ಞತಿಪ್ಪಯೋಗೇ ಅನಾದರೇ ಅಪ್ಪಾಣಿನಿ ಕಮ್ಮನಿಯೇವ – ಕಟ್ಠಸ್ಸ ತುವಂ ಮಞ್ಞೇ, ಕಳಿಙ್ಗರಸ್ಸ ತುವಂ ಮಞ್ಞೇ, ಜೀವಿತಂ ತಿಣಾಯಪಿ ನ ಮಞ್ಞಮಾನೋ।
ಅನಾದರೇತಿ ಕಿಂ? ಸುವಣ್ಣಂ ತಂ ಮಞ್ಞೇ। ಅಪ್ಪಾಣಿನೀತಿ ಕಿಂ? ಗದ್ರಭಂ ತುವಂ ಮಞ್ಞೇ।
ಗತ್ಯತ್ಥಕಮ್ಮನಿ ವಾಧಿಕಾರತೋ ದುತಿಯಾ ಚ। ಅಪ್ಪೋ ಸಗ್ಗಾಯ ಗಚ್ಛತಿ, ಅಪ್ಪೋ ಸಗ್ಗಂ ಗಚ್ಛತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಾಯ ವಜನ್ತಿಯಾ, ಮೂಲಾಯ ಪಟಿಕಸ್ಸೇಯ್ಯ, ಮೂಲಂ ಪಟಿಕಸ್ಸೇಯ್ಯ।
ಆಸೀಸನತ್ಥೇ ಆಯುಭದ್ದಕುಸಲಾದಿಯೋಗೇಯೇವ, ಆಯಸ್ಮತೋ ದೀಘಾಯು ಹೋತು, ‘‘ತೋತಿತಾ ಸಸ್ಮಿಂನಾಸೂ’’ತಿ ನ್ತುಸ್ಸ ಸವಿಭತ್ತಿಸ್ಸ ತೋ ಆದೇಸೋ। ಭದ್ದಂ ಭವತೋ ಹೋತು, ಕುಸಲಂ ಭವತೋ ಹೋತು, ಅನಾಮಯಂ ಭವತೋ ಹೋತು, ಸುಖಂ ಭವತೋ ಹೋತು, ಅತ್ಥಂ ಭವತೋ ಹೋತು, ಹಿತಂ ಭವತೋ ಹೋತು, ಸ್ವಾಗತಂ ಭವತೋ ಹೋತು, ಸೋತ್ಥಿ ಹೋತು ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ।
ಸಮ್ಮುತಿಪ್ಪಯೋಗೇ – ಸಾಧು ಸಮ್ಮುತಿ ಮೇ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ದಸ್ಸನಾಯ।
ಭಿಯ್ಯಪ್ಪಯೋಗೇ ಭಿಯ್ಯೋಸೋ ಮತ್ತಾಯ।
ಸತ್ತಮಿಯತ್ಥೇ ಆವಿಕರಣ ಪಾತುಭವನಾದಿಯೋಗೇ – ತುಯ್ಹಞ್ಚಸ್ಸ ಆವಿಕರೋಮಿ, ತಸ್ಸ ಮೇ ಸಕ್ಕೋ ಪಾತುರಹೋಸಿ।
ಚಸದ್ದಗ್ಗಹಣೇನ
‘‘ಚತುತ್ಥೀ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೩೦೫. ನಮೋಯೋಗಾದೀಸ್ವಪಿ ಚ।
ನಮೋಸದ್ದಯೋಗೇ, ಸೋತ್ಥಿಸ್ವಾಗತಾದೀಹಿ ಚ ಯೋಗೇ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ಚತುತ್ಥೀವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ। ನಮೋ ತೇ ಬುದ್ಧ ವೀರತ್ಥು, ನಮೋ ಕರೋಹಿ ನಾಗಸ್ಸ, ನಮತ್ಥು ಬುದ್ಧಾನಂ, ನಮತ್ಥು ಬೋಧಿಯಾ, ಸೋತ್ಥಿ ಪಜಾನಂ, ಸ್ವಾಗತಂ ತೇ ಮಹಾರಾಜ, ಅಥೋ ತೇ ಅದುರಾಗತಂ।
‘‘ಕಾಲೇ, ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೩೦೬. ಭಾವವಾಚಿಮ್ಹಿ ಚತುತ್ಥೀ।
ಭಾವವಾಚಿಮ್ಹಿ ಚತುತ್ಥೀವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ ಭವಿಸ್ಸತಿಕಾಲೇ। ಭವನಂ ಭಾವೋ। ಪಚ್ಚಿಸ್ಸತೇ, ಪಚನಂ ವಾ ಪಾಕೋ, ಪಾಕಾಯ ವಜತಿ, ಪಚಿತುಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಭೋಗಾಯ ವಜತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಪಞ್ಚಮೀ?
೩೦೭. ಅಪಾದಾನೇ ಪಞ್ಚಮೀ।
ಕಿಮಪಾದಾನಂ?
೩೦೮. ಯಸ್ಮಾದಪೇತಿ ಭಯಮಾದತ್ತೇ ವಾ ತದಪಾದಾನಂ।
ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಅವಧಿತೋ ಅಪೇತಿ, ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಭಯಹೇತುತೋ ಭಯಂ ಭವತಿ, ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಅಕ್ಖಾತಾರಾ ವಿಜ್ಜಂ ಆದದಾತಿ, ತಂ ಕಾರಕಂ ಅಪಾದಾನಸಞ್ಞಂ ಹೋತಿ। ಅಪನೇತ್ವಾ ಇತೋ ಆದದಾತೀತಿ ಅಪಾದಾನಂ।
ತಂ ಪನ ತಿವಿಧಂ ವಿಸಯಭೇದೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠವಿಸಯಂ, ಉಪಾತ್ತವಿಸಯಂ, ಅನುಮೇಯ್ಯವಿಸಯಞ್ಚಾತಿ।
ಅಪಾದಾನಸಞ್ಞಾವಿಸಯಸ್ಸ ಕ್ರಿಯಾವಿಸೇಸಸ್ಸ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠವಿಸಯಂ। ಯಥಾ – ಗಾಮಾ ಅಪೇನ್ತಿ ಮುನಯೋ, ನಗರಾ ನಿಗ್ಗತೋ ರಾಜಾ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಪಾಪಾ ಚಿತ್ತಂ ನಿವಾರಯೇ, ಪಾಪಾ ನಿವಾರೇನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಯದಿಪಿ ಕಾಯಸಂಯೋಗಪುಬ್ಬಕಾಪಗಮನಂ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ಚಿತ್ತಸಂಯೋಗಪುಬ್ಬಕಸ್ಸ ಅಪಗಮನಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ ಇಮಿನಾ ಚ ಅಪಾದಾನಸಞ್ಞಾ।
ಯತ್ಥ ಪನ ಅಪಗಮನಕ್ರಿಯಂ ಉಪಾತ್ತಂ ಅಜ್ಝಾಹಟಂ ವಿಸಯಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ, ತಂ ಉಪಾತ್ತವಿಸಯಂ। ಯಥಾ – ವಲಾಹಕಾ ವಿಜ್ಜೋತತೇ ವಿಜ್ಜು, ಕುಸೂಲತೋ ಪಚತೀತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ವಲಾಹಕಾ ನಿಕ್ಖಮ್ಮ, ಕುಸೂಲತೋ ಅಪನೇತ್ವಾ’’ತಿ ಚ ಪುಬ್ಬಕ್ರಿಯಾ ಅಜ್ಝಾಹರೀಯತಿ।
ಅನುಮೇಯ್ಯವಿಸಯಂ ಯಥಾ – ಮಾಥುರಾ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಕೇಹಿ ಅಭಿರೂಪಾ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಕೇನಚಿ ಗುಣೇನ ಉಕ್ಕಂಸೀಯನ್ತೀತಿ ಅನುಮೇಯ್ಯೋವ ಕ್ರಿಯಾವಿಸೇಸೋ। ಇಧ ಪನ ದೂರನ್ತಿಕಾದಿಸುತ್ತೇ ವಿಭತ್ತಗ್ಗಹಣೇನ ಅಪಾದಾನಸಞ್ಞಾ।
ವುತ್ತಞ್ಚ
‘‘ನಿದ್ದಿಟ್ಠವಿಸಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ, ಉಪಾತ್ತವಿಸಯಂ ತಥಾ।
ಅನುಮೇಯ್ಯವಿಸಯಞ್ಚಾತಿ, ಅಪಾದಾನಂ ತಿಧಾ ಮತ’’ನ್ತಿ॥
ತದೇವ
ಚಲಂ ಯಥಾ – ಧಾವತಾ ಹತ್ಥಿಮ್ಹಾ ಪತಿತೋ ಅಙ್ಕುಸಧಾರೀ।
ಅಚಲಂ ಯಥಾ – ಪಬ್ಬತಾ ಓತರನ್ತಿ ವನಚರಾ।
ಭಯಹೇತುಮ್ಹಿ – ಚೋರಾ ಭಯಂ ಜಾಯತಿ, ತಣ್ಹಾಯ ಜಾಯತೀ ಭಯಂ, ಪಾಪತೋ ಉತ್ತಸತಿ, ಅಕ್ಖಾತರಿ – ಉಪಜ್ಝಾಯಾ ಸಿಕ್ಖಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಆಚರಿಯಮ್ಹಾ ಅಧೀತೇ, ಆಚರಿಯತೋ ಸುಣಾತಿ।
‘‘ಅಪಾದಾನ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಕಾರೋ।
೩೦೯. ಧಾತುನಾಮಾನಮುಪಸಗ್ಗಯೋಗಾದೀಸ್ವಪಿ ಚ।
ಧಾತವೋ ಚ ನಾಮಾನಿ ಚ ಧಾತುನಾಮಾನಿ, ತೇಸಂ ಅವಿಹಿತಲಕ್ಖಣಾನಂ ಧಾತುನಾಮಾನಂ ಪಯೋಗೇ, ಉಪಸಗ್ಗಯೋಗೇ ಚ ಆದಿಸದ್ದೇನ ನಿಪಾತಯೋಗೇ ಚ ತಂಯುತ್ತಂ ಕಾರಕಂ ಅಪಾದಾನಸಞ್ಞಂ ಹೋತಿ।
ಧಾತುಪ್ಪಯೋಗೇ ತಾವ – ಪರಾಜಿಯೋಗೇ ಯೋ ಅಸಯ್ಹೋ, ಪಭೂಯೋಗೇ ಪಭವೋ, ಜನಿಯೋಗೇ ಜಾಯಮಾನಸ್ಸ ಪಕತಿ ಚ। ಯಥಾ – ಬುದ್ಧಸ್ಮಾ ಪರಾಜೇನ್ತಿ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ। ಹಿಮವತಾ ಪಭವನ್ತಿ ಪಞ್ಚ ಮಹಾನದಿಯೋ, ಅನವತತ್ತಮ್ಹಾ ಮಹಾಸರಾ ಪಭವನ್ತಿ, ಅಚಿರವತಿಯಾ ಪಭವನ್ತಿ ಕುನ್ನದಿಯೋ। ಕಾಮತೋ ಜಾಯತೀ ಸೋಕೋ, ಯಸ್ಮಾ ಸೋ ಜಾಯತೇ ಗಿನಿ, ಉರಸ್ಮಾ ಜಾತೋ ಪುತ್ತೋ, ಕಮ್ಮತೋ ಜಾತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ।
ನಾಮಪ್ಪಯೋಗೇ ಅಞ್ಞತ್ಥಿತರಾದೀಹಿ ಯುತ್ತೇ – ನಾಞ್ಞತ್ರ ದುಕ್ಖಾ ಸಮ್ಭೋತಿ, ನಾಞ್ಞಂ ದುಕ್ಖಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಕಮ್ಮೇನ, ತತೋ ಇತರಂ, ಉಭತೋ ಸುಜಾತೋ ಪುತ್ತೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಉಪಸಗ್ಗಯುತ್ತೇಸು ಅಪಪರೀಹಿ ವಜ್ಜನತ್ಥೇಹಿ ಯೋಗೇ, ಮರಿಯಾದಾಭಿವಿಧಿಅತ್ಥೇ ಆಯೋಗೇ ಪತಿನಾ ಪತಿನಿಧಿಪತಿದಾನತ್ಥೇನ ಯೋಗೇ ಚ। ಯಥಾ – ಅಪಸಾಲಾಯ ಆಯನ್ತಿ ವಾಣಿಜಾ, ಸಾಲಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾ ಪರಿಪಬ್ಬತಾ ದೇವೋ ವಸ್ಸತಿ, ಪಬ್ಬತಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮರಿಯಾದಾಯಂ – ಆಪಬ್ಬತಾ ಖೇತ್ತಂ। ಅಭಿವಿಧಿಮ್ಹಿ – ಆಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗಚ್ಛತಿ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಅಭಿಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪತಿನಿಧಿಮ್ಹಿ – ಬುದ್ಧಸ್ಮಾ ಪತಿ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಆಲಪತಿ ತೇಮಾಸಂ। ಪತಿದಾನೇ – ಘತಮಸ್ಸ ತೇಲಸ್ಮಾ ಪತಿ ದದಾತಿ, ಕನಕಮಸ್ಸ ಹಿರಞ್ಞಸ್ಮಾ ಪತಿ ದದಾತಿ।
ನಿಪಾತಯುತ್ತೇಸು ರಿತೇ ನಾನಾ ವಿನಾದೀಹಿ ಯೋಗೇ – ರಿತೇ ಸದ್ಧಮ್ಮಾ ಕುತೋ ಸುಖಂ ಲಭತಿ। ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ನಾನಾಕುಲಾ ಪಬ್ಬಜಿತಾ। ವಿನಾ ಸದ್ಧಮ್ಮಾ ನತ್ಥಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ನಾಥೋ ಲೋಕೇ ವಿಜ್ಜತಿ। ಅರಿಯೇಹಿ ಪುಥಗೇವಾಯಂ ಜನೋ, ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗಚ್ಛತಿ।
ಅಪಿಗ್ಗಹಣೇನ ಕಮ್ಮಾಪಾದಾನಕಾರಕಮಜ್ಝೇಪಿ ಪಞ್ಚಮೀ ಕಾಲದ್ಧಾನೇಹಿ, ಪಕ್ಖಸ್ಮಾ ವಿಜ್ಝತಿ ಮಿಗಂ ಲುದ್ದಕೋ, ಇತೋ ಪಕ್ಖಸ್ಮಾ ಮಿಗಂ ವಿಜ್ಝತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಮಾಸಸ್ಮಾ ಭುಞ್ಜತಿ ಭೋಜನಂ, ಕೋಸಾ ವಿಜ್ಝತಿ ಕುಞ್ಜರಂ।
ಚಸದ್ದಗ್ಗಹಣೇನ ಪಭುತ್ಯಾದಿಅತ್ಥೇ, ತದತ್ಥಪ್ಪಯೋಗೇ ಚ – ಯತೋಹಂ ಭಗಿನಿ ಅರಿಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಜಾತೋ, ಯತೋ ಸರಾಮಿ ಅತ್ತಾನಂ, ಯತೋ ಪತ್ತೋಸ್ಮಿ ವಿಞ್ಞುತಂ, ಯತ್ವಾಧಿಕರಣಮೇನಂ, ಯತೋ ಪಭುತಿ, ಯತೋ ಪಟ್ಠಾಯ, ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಇಚ್ಚಾದಿ।
೩೧೦. ರಕ್ಖಣತ್ಥಾನಮಿಚ್ಛಿತಂ
ರಕ್ಖಣತ್ಥಾನಂ ಧಾತೂನಂ ಪಯೋಗೇ ಯಂ ಇಚ್ಛಿತಂ, ತಂ ಕಾರಕಂ ಅಪಾದಾನಸಞ್ಞಂ ಹೋತಿ, ಚಕಾರಾಧಿಕಾರತೋ ಅನಿಚ್ಛಿತಞ್ಚ। ರಕ್ಖಣಞ್ಚೇತ್ಥ ನಿವಾರಣಂ, ತಾಯನಞ್ಚ। ಕಾಕೇ ರಕ್ಖನ್ತಿ ತಣ್ಡುಲಾ, ಯವಾ ಪಟಿಸೇಧೇನ್ತಿ ಗಾವೋ।
ಅನಿಚ್ಛಿತಂ ಯಥಾ – ಪಾಪಾ ಚಿತ್ತಂ ನಿವಾರಯೇ, ಪಾಪಾನಿವಾರೇನ್ತಿ, ರಾಜತೋ ವಾ ಚೋರತೋ ವಾ ಅಗ್ಗಿತೋ ವಾ ಉದಕತೋ ವಾ ನಾನಾಭಯತೋ ವಾ ನಾನಾರೋಗತೋ ವಾ ನಾನಾಉಪದ್ದವತೋ ವಾ ಆರಕ್ಖಂ ಗಣ್ಹನ್ತು।
‘‘ಇಚ್ಛಿತ’’ಮಿತಿ ವತ್ತತೇ।
೩೧೧. ಯೇನ ವಾ’ದಸ್ಸನಂ।
ಯೇನ ಅದಸ್ಸನಮಿಚ್ಛಿತಂ ಅನ್ತರಧಾಯನ್ತೇನ, ತಂ ಕಾರಕಂ ಅಪಾದಾನಸಞ್ಞಂ ಹೋತಿ ವಾ, ಅನ್ತರಧಾನೇವಾಯಂ। ಉಪಜ್ಝಾಯಾ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ ಸಿಸ್ಸೋ, ನಿಲೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಮಾತಾಪಿತೂಹಿ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ ಪುತ್ತೋ।
ವಾತಿ ಕಿಂ? ಜೇತವನೇ ಅನ್ತರಹಿತೋ। ಯೇನಾತಿ ಕಿಂ? ಯಕ್ಖೋ ತತ್ಥೇವ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ।
೩೧೨. ದೂರನ್ತಿಕದ್ಧಕಾಲನಿಮ್ಮಾನತ್ವಾಲೋಪದಿಸಾಯೋಗವಿಭತ್ತಾರಪ್ಪಯೋಗ ಸುದ್ಧಪ್ಪಮೋಚನ ಹೇತು ವಿವಿತ್ತಪ್ಪಮಾಣ ಪುಬ್ಬಯೋಗ ಬನ್ಧನ ಗುಣವಚನ ಪಞ್ಹ ಕಥನಥೋಕಾಕತ್ತೂಸು ಚ।
ದೂರತ್ಥೇ, ಅನ್ತಿಕತ್ಥೇ, ಅದ್ಧನಿಮ್ಮಾನೇ, ಕಾಲನಿಮ್ಮಾನೇ, ತ್ವಾಲೋಪೇ, ದಿಸಾಯೋಗೇ, ವಿಭತ್ತೇ, ಆರತಿಪ್ಪಯೋಗೇ, ಸುದ್ಧತ್ಥಪ್ಪಯೋಗೇ, ಪಮೋಚನತ್ಥಪ್ಪಯೋಗೇ, ಹೇತ್ವತ್ಥೇ, ವಿವಿತ್ತತ್ಥಪ್ಪಯೋಗೇ, ಪಮಾಣತ್ಥೇ, ಪುಬ್ಬಯೋಗೇ, ಬನ್ಧನತ್ಥಪ್ಪಯೋಗೇ, ಗುಣವಚನೇ ಚಸದ್ದೇನ ಯಥಾಯೋಗಂ ದುತಿಯಾ, ತತಿಯಾ, ಛಟ್ಠೀ ಚ।
ಏತ್ಥ ಚ ದೂರನ್ತಿಕಞ್ಚ ದೂರನ್ತಿಕತ್ಥಞ್ಚಾತಿ ದೂರನ್ತಿಕನ್ತಿ ಸರೂಪೇಕಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತೇನ ದೂರನ್ತಿಕತ್ಥಪ್ಪಯೋಗೇ, ತದತ್ಥೇ ಚ ಅಪಾದಾನಸಞ್ಞೋ ಹೋತಿ।
ದೂರತ್ಥಪ್ಪಯೋಗೇ ತಾವ – ಕೀವದೂರೋ ಇತೋ ನಳಕಾರಗಾಮೋ, ತತೋ ಹವೇ ದೂರತರಂ ವದನ್ತಿ, ಗಾಮತೋ ನಾತಿದೂರೇ। ಆರಕಾ ತೇ ಮೋಘಪುರಿಸಾ ಇಮಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮವಿನಯಾ, ಆರಕಾ ತೇಹಿ ಭಗವಾ। ದೂರತ್ಥೇ – ದೂರತೋವ ನಮಸ್ಸನ್ತಿ, ಅದ್ದಸ ದೂರತೋವ ಆಗಚ್ಛನ್ತಂ।
ಅನ್ತಿಕತ್ಥಪ್ಪಯೋಗೇ – ಅನ್ತಿಕಂ ಗಾಮಾ, ಆಸನ್ನಂ ಗಾಮಾ, ಸಮೀಪಂ ಗಾಮಾ, ಗಾಮಸ್ಸ ಸಮೀಪನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ದುತಿಯಾ, ತತಿಯಾ ಚ, ದೂರಂ ಗಾಮಂ ಆಗತೋ, ದೂರೇನ ಗಾಮೇನ ಆಗತೋ, ದೂರತೋ ಗಾಮಾ ಆಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ದೂರಂ ಗಾಮೇನ ವಾ। ಅನ್ತಿಕಂ ಗಾಮಂ ಆಗತೋ, ಅನ್ತಿಕಂ ಗಾಮೇನ ವಾ, ಆಸನ್ನಂ ಗಾಮಂ, ಆಸನ್ನಂ ಗಾಮೇನ ವಾ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಅದ್ಧಕಾಲನಿಮ್ಮಾನೇ ನಿಮ್ಮಾನಂ ನಾಮ ಪರಿಮಾಣಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಗಮ್ಯಮಾನೇ – ಇತೋ ಮಥುರಾಯ ಚತೂಸು ಯೋಜನೇಸು ಸಙ್ಕಸ್ಸಂ, ರಾಜಗಹತೋ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸಯೋಜನಮತ್ಥಕೇ ಸಾವತ್ಥಿ।
ಕಾಲನಿಮ್ಮಾನೇ – ಇತೋ ಏಕನವುತಿಕಪ್ಪಮತ್ಥಕೇ ವಿಪಸ್ಸೀ ಭಗವಾ ಲೋಕೇ ಉದಪಾದಿ, ಇತೋ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಚ್ಚಯೇನ ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ।
ತ್ವಾಪಚ್ಚಯನ್ತಸ್ಸ ಲೋಪೋ ನಾಮ ತದತ್ಥಸಮ್ಭವೇಪಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತಾ, ತಸ್ಮಿಂ ತ್ವಾಲೋಪೇ ಕಮ್ಮಾಧಿಕರಣೇಸು – ಪಾಸಾದಾ ಸಙ್ಕಮೇಯ್ಯ, ಪಾಸಾದಂ ಅಭಿರುಹಿತ್ವಾ ಸಙ್ಕಮೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ
ದಿಸತ್ಥವಾಚೀಹಿ ಯೋಗೇ, ದಿಸತ್ಥೇ ಚ – ಇತೋ ಸಾ ಪುರಿಮಾ ದಿಸಾ, ಇತೋ ಸಾ ದಕ್ಖಿಣಾ ದಿಸಾ, ಇತೋ ಸಾ ಪಚ್ಛಿಮಾ ದಿಸಾ, ಇತೋ ಸಾ ಉತ್ತರಾ ದಿಸಾ, ಅವೀಚಿತೋ ಉಪರಿಭವಗ್ಗಾ, ಉದ್ಧಂ ಪಾದತಲಾ, ಅಧೋ ಕೇಸಮತ್ಥಕಾ ಇಚ್ಚಾದಿ। ದಿಸತ್ಥೇ – ಪುರತ್ಥಿಮತೋ ದಕ್ಖಿಣತೋತಿಆದಿ। ಏತ್ಥ ಪನ ಸತ್ತಮಿಯತ್ಥೇ ತೋಪಚ್ಚಯೋಪಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ।
ವಿಭತ್ತಂ ನಾಮ ಸಯಂ ವಿಭತ್ತಸ್ಸೇವ ತದಞ್ಞತೋ ಗುಣೇನ ವಿಭಜನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವಿಭತ್ತೇ – ಯತೋ ಪಣೀತತರೋ ವಾ ವಿಸಿಟ್ಠತರೋ ವಾ ನತ್ಥಿ, ಅತ್ತದನ್ತೋ ತತೋ ವರಂ। ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದಾನತೋ ಸೀಲಮೇವ ವರಂ, ತತೋ ಮಯಾ ಸುತಾ ಅಸ್ಸುತಮೇವ ಬಹುತರಂ, ಸೀಲಮೇವ ಸುತಾ ಸೇಯ್ಯೋ। ಛಟ್ಠೀ ಚ, ಛನ್ನವುತೀನಂ ಪಾಸಣ್ಡಾನಂ ಪವರಂ ಯದಿದಂ ಸುಗತವಿನಯೋ।
ಆರತಿಪ್ಪಯೋಗೋ ನಾಮ ವಿರಮಣತ್ಥಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ। ತತ್ಥ – ಅಸದ್ಧಮ್ಮಾ ಆರತಿ, ವಿರತಿ ಪಾಪಾ, ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವೇರಮಣೀ, ಅದಿನ್ನಾದಾನಾ ಪಟಿವಿರತೋ, ಅಪ್ಪಟಿವಿರತೋ ಮುಸಾವಾದಾ।
ಸುದ್ಧತ್ಥಪ್ಪಯೋಗೇ – ಲೋಭನೀಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸುದ್ಧೋ ಅಸಂಸಟ್ಠೋ, ಮಾತಿತೋ ಚ ಪಿತಿತೋ ಚ ಸುದ್ಧೋ ಅನುಪಕ್ಕುಟ್ಠೋ ಅಗರಹಿತೋ।
ಪಮೋಚನತ್ಥಪ್ಪಯೋಗೇ
ಹೇತ್ವತ್ಥೇ, ಸರೂಪೇಕಸೇಸಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ಹೇತ್ವತ್ಥಪ್ಪಯೋಗೇ ಚ ಸಬ್ಬನಾಮತೋ – ಕಸ್ಮಾ ನು ತುಮ್ಹಂ ದಹರಾ ನ ಮೀಯರೇ, ಕಸ್ಮಾ ಇಧೇವ ಮರಣಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಕಸ್ಮಾ ಹೇತುನಾ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ಕಮ್ಮಾನಿ ಕರೋನ್ತಿ, ಯಸ್ಮಾ ತಿಹ ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಸ್ಮಾ ತಿಹ ಭಿಕ್ಖವೇ ಏವಂ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧೋಸ್ಮಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಯಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ, ತಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ, ಕಿಂ ಕಾರಣಾ। ದುತಿಯಾ, ಛಟ್ಠೀ ಚ, ಕಿಂ ಕಾರಣಂ, ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು, ಕಿಸ್ಸ ತುಮ್ಹೇ ಕಿಲಮಥ।
ಕೇನ ಹೇತುನಾ, ಕೇನ ಕಾರಣೇನ, ಯೇನ ಮಿಧೇಕಚ್ಚೇ ಸತ್ತಾ, ತೇನ ನಿಮಿತ್ತೇನ, ತೇನ ವುತ್ತಮಿಚ್ಚಾದೀಸು ‘‘ಹೇತ್ವತ್ಥೇ ಚಾ’’ತಿ ತತಿಯಾ।
ವಿವಿತ್ತಂ ನಾಮ ವಿವೇಚನಂ, ತದತ್ಥಪ್ಪಯೋಗೇ – ವಿವಿತ್ತೋ ಪಾಪಕಾ ಧಮ್ಮಾ, ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹಿ, ವಿವಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ।
ಪಮಾಣತ್ಥೇ ತತಿಯಾ ಚ, ಆಯಾಮತೋ ಚ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಯೋಜನಂ, ಗಮ್ಭೀರತೋ ಚ ಪುಥುಲತೋ ಚ ಯೋಜನಂ ಚನ್ದಭಾಗಾಯ ಪರಿಮಾಣಂ, ಪರಿಕ್ಖೇಪತೋ ನವಯೋಜನಸತಪರಿಮಾಣೋ ಮಜ್ಝಿಮಪದೇಸೋ।
ದೀಘಸೋ ನವ ವಿದತ್ಥಿಯೋ ಸುಗತವಿದತ್ಥಿಯಾ ಪಮಾಣಿಕಾ ಕಾರೇತಬ್ಬಾ।
ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸ್ಮಾಹಿಸ್ಮಿಂನ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿತೋ ‘‘ಸ್ಮಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸೋ, ವಾ’’ತಿ ಚ ವತ್ತಮಾನೇ
೩೧೩. ದೀಘೋರೇಹಿ
ದೀಘ ಓರಇಚ್ಚೇತೇತಿ ಸ್ಮಾವಚನಸ್ಸ ಸೋಆದೇಸೋ ಹೋತಿ ವಾ।
ದೀಘಸೋ, ದೀಘಮ್ಹಾ ವಾ, [ಓರಸೋ, ಓರಮ್ಹಾ ವಾ] ತತಿಯಾ ಚ, ಯೋಜನಂ ಆಯಾಮೇನ, ಯೋಜನಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ, ಯೋಜನಂ ಉಬ್ಬೇಧೇನ ಸಾಸಪರಾಸಿ।
ಪಠಮತ್ಥವಾಚಕೇನ ಪುಬ್ಬಸದ್ದೇನ ಯೋಗೋ ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ, ಏತ್ಥ ಚ ಪುಬ್ಬಗ್ಗಹಣಂ ಅದಿಸತ್ಥವುತ್ತಿನೋ ಪುಬ್ಬಾದಿಗ್ಗಹಣಸ್ಸುಪಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತೇನ ಪರಾದಿಯೋಗೇಪಿ। ಯಥಾ – ಪುಬ್ಬೇವ ಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸಮ್ಬೋಧಾ, ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇನಾಹೋಸಿ, ತತೋ ಪರಂ ಪಚ್ಚನ್ತಿಮಾ ಜನಪದಾ, ಧಾತುಲಿಙ್ಗೇಹಿ ಪರಾ ಪಚ್ಚಯಾ, ತತೋ ಅಪರೇನ ಸಮಯೇನ, ತತೋ ಉತ್ತರಿಮ್ಪಿ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಬನ್ಧನತ್ಥಪ್ಪಯೋಗೇ ಬನ್ಧನಹೇತುಮ್ಹಿ ಇಣೇ ಪಞ್ಚಮೀ, ತತಿಯಾ ಚ ಹೋತಿ, ಸತಸ್ಮಾ ಬದ್ಧೋ ನರೋ ರಞ್ಞಾ, ಸತೇನ ವಾ ಬದ್ಧೋ ನರೋ।
ಫಲಸಾಧನಹೇತುಭೂತಸ್ಸ ಗುಣಸ್ಸ ವಚನಂ ಗುಣವಚನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಗುಣವಚನೇ ಪಞ್ಚಮೀ, ತತಿಯಾ ಚ, ಇಸ್ಸರಿಯಾ ಜನಂ ರಕ್ಖತಿ ರಾಜಾ, ಇಸ್ಸರಿಯೇನ ವಾ, ಸೀಲತೋ ನಂ ಪಸಂಸನ್ತಿ, ಸೀಲೇನ ವಾ, ಪಞ್ಞಾಯ ವಿಮುತ್ತಿಮನೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಪಞ್ಹಕಥನೇಸು – ಕುತೋಸಿ ತ್ವಂ, ಕುತೋ ಭವಂ, ಪಾಟಲಿಪುತ್ತತೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಕಥನಂ ನಾಮ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ।
ಥೋಕತ್ಥೇ ಅಸತ್ವವಚನೇ ಕರಣೇ ತತಿಯಾ ಚ, ಥೋಕಾ ಮುಚ್ಚತಿ, ಥೋಕೇನ ಮುಚ್ಚತಿ ವಾ, ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಾ ಮುಚ್ಚತಿ, ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇನ ವಾ, ಕಿಚ್ಛಾ ಮುಚ್ಚತಿ, ಕಿಚ್ಛೇನ ವಾ।
ಅಕತ್ತರಿ ಅಕಾರಕೇ ಞಾಪಕಹೇತುಮ್ಹಿ – ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾ ವಿಪುಲತ್ತಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣ, ನ ತಾವಿದಂ ನಾಮರೂಪಂ ಅಹೇತುಕಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬದಾ ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಚ ಏಕಸದಿಸಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ।
ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವತೋ ನಿಚ್ಚಾ, ಉದಯಬ್ಬಯಪೀಳನಾ।
ದುಕ್ಖಾ ಅವಸವತ್ತಿತ್ತಾ, ಅನತ್ತಾತಿ ತಿಲಕ್ಖಣಂ॥
‘‘ಪಞ್ಚಮೀ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೩೧೪. ಕಾರಣತ್ಥೇ ಚ।
ಕರೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲನ್ತಿ ಕಾರಣಂ, ಕಾರಕಹೇತು [ಜನಕಹೇತು], ತಸ್ಮಿಂ ಕಾರಣತ್ಥೇ ಚ ಪಞ್ಚಮೀವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ, ವಿಕಪ್ಪೇನಾಯಂ, ಹೇತ್ವತ್ಥೇ ತತಿಯಾಯ ಚ ವಿಹಿತತ್ತಾ, ಅನನುಬೋಧಾ ಅಪ್ಪಟಿವೇಧಾ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಅದಸ್ಸನಾ ಏವಮಿದಂ ದೀಘಮದ್ಧಾನಂ ಸನ್ಧಾವಿತಂ ಸಂಸರಿತಂ, ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ತ್ವೇವ ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧಾ ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧೋ, ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧಾ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧೋ, ವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧಾ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಛಟ್ಠೀ?
೩೧೫. ಸಾಮಿಸ್ಮಿಂ ಛಟ್ಠೀ।
ಕೋ ಚ ಸಾಮೀ?
೩೧೬. ಯಸ್ಸ ವಾ ಪರಿಗ್ಗಹೋ ತಂ ಸಾಮೀ।
ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹತೀತಿ ಪರಿಗ್ಗಹೋ, ಯೋ ಯಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಹೋ ಆಯತ್ತೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೀ, ತಂ ಪತಿ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ಸಾಮಿಸಞ್ಞೋ ಹೋತಿ। ವಾಗ್ಗಹಣೇನ ಸಾಮಿತಬ್ಬ ರುಜಾದಿಯೋಗೇಪಿ।
ಏತ್ಥ ಸಾಮೀ ನಾಮಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬೋ।
ವುತ್ತಞ್ಚ
‘‘ಕ್ರಿಯಾಕಾರಕಸಞ್ಜಾತೋ,
ಅಸ್ಸೇದಂ ಭಾವಹೇತುಕೋ।
ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ ಸೋ ಅತ್ಥೋ,
ತತ್ಥ ಛಟ್ಠೀ ವಿಧೀಯತೇ॥
ಪಾರತನ್ತ್ಯಞ್ಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ,
ತತ್ಥ ಛಟ್ಠೀ ಭವೇತಿತೋ।
ಉಪಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಗಮಿತೋ,
ನ ವಿಸೇಸ್ಯಾದಿತೋ ತಿತೋ’’ತಿ॥
ವಿಸೇಸನತೋ ತಾವ – ರಞ್ಞೋ ಪುರಿಸೋತಿ, ಏತ್ಥ ಚ ರಾಜಾ ಪುರಿಸಂ ಅಞ್ಞಸಾಮಿತೋ ವಿಸೇಸೇತಿ ನಿವತ್ತೇತೀತಿ ವಿಸೇಸನಂ, ಪುರಿಸೋ ತೇನ ವಿಸೇಸೀಯತೀತಿ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬೋ, ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಯೋಗೇ ವಿಸೇಸನತೋವ ಛಟ್ಠೀ।
ಭಣ್ಡೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ – ಪಹೂತಂ ಮೇ ಧನಂ ಸಕ್ಕ, ಏತಸ್ಸ ಪಟಿವೀಸೋ, ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಪತ್ತಚೀವರಂ।
ಸಮೀಪಸಮ್ಬನ್ಧೇ – ಅಮ್ಬವನಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ ಸನ್ತಿಕೇ।
ಸಮೂಹಸಮ್ಬನ್ಧೇ
ಅವಯವಸಮ್ಬನ್ಧೇ – ಮನುಸ್ಸಸ್ಸೇವ ತೇ ಸೀಸಂ, ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಾಖಾ।
ವಿಕಾರಸಮ್ಬನ್ಧೇ – ಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ವಿಕತಿ, ಭಟ್ಠಧಞ್ಞಾನಂ ಸತ್ತು।
ಕಾರಿಯಸಮ್ಬನ್ಧೇ – ಯವಸ್ಸ ಅಙ್ಕುರೋ, ಮೇಘಸ್ಸ ಸದ್ದೋ, ಪುತ್ತಾಪಿ ತಸ್ಸ ಬಹವೋ, ಕಮ್ಮಾನಂ ಫಲಂ ವಿಪಾಕೋ।
ಅವತ್ಥಾಸಮ್ಬನ್ಧೇ – ಖನ್ಧಾನಂ ಪಾತುಭಾವೋ, ಖನ್ಧಾನಂ ಜರಾ, ಖನ್ಧಾನಂ ಭೇದೋ।
ಜಾತಿಸಮ್ಬನ್ಧೇ – ಮನುಸ್ಸಸ್ಸ ಭಾವೋ, ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಜಾತಿ।
ಗುಣಸಮ್ಬನ್ಧೇ – ಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ವಣ್ಣೋ, ವಣ್ಣೋ ನ ಖೀಯೇಥ ತಥಾಗತಸ್ಸ, ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಗುಣಘೋಸೋ, ಪುಪ್ಫಾನಂ ಗನ್ಧೋ, ಫಲಾನಂ ರಸೋ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಫುಸನಾ, ಸಿಪ್ಪಿಕಾನಂ ಸತಂ ನತ್ಥಿ, ತಿಲಾನಂ ಮುಟ್ಠಿ, ತೇಸಂ ಸಮಾಯೋಗೋ, ಸನ್ಧಿನೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ, ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪಾರಮಿಂ ಆರಬ್ಭ, ಪುಬ್ಬಚರಿಯಂ ವಾ, ಸುಖಂ ತೇ, ದುಕ್ಖಂ ತೇ, ಚೇತಸೋ ಪರಿವಿತಕ್ಕೋ ಉದಪಾದಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ಪಟುಭಾವೋ, ರೂಪಸ್ಸ ಲಹುತಾ, ರೂಪಸ್ಸ ಮುದುತಾ, ರೂಪಸ್ಸ ಉಪಚಯೋ।
ಕ್ರಿಯಾಸಮ್ಬನ್ಧೇ – ಪಾದಸ್ಸ ಉಕ್ಖಿಪನಂ, ಪಾದಸ್ಸ ಅವಕ್ಖೇಪನಂ ವಾ, ಹತ್ಥಸ್ಸ ಸಮಿಞ್ಜನಂ, ಪಾದಾನಂ ಪಸಾರಣಂ, ಧಾತೂನಂ ಗಮನಂ, ಧಾತೂನಂಯೇವ ಠಾನಂ, ನಿಸಜ್ಜಾ, ಸಯನಂ ವಾ। ತಥಾ ತಸ್ಸ ನಾಮಗೋತ್ತಾದಿ, ತಸ್ಸ ಕಾರಣಂ, ತಸ್ಸ ಮಾತಾಪಿತರೋ, ತಸ್ಸ ಪುರತೋ ಪಾತುರಹೋಸಿ, ತಸ್ಸ ಪಚ್ಛತೋ, ನಗರಸ್ಸ ದಕ್ಖಿಣತೋ, ವಸ್ಸಾನಂ ತತಿಯೇ ಮಾಸೇ, ನ ತಸ್ಸ ಉಪಮಾ, ಕುವೇರಸ್ಸ ಬಲಿ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಠಾನಿತೋ
ಆಗಮಿತೋ – ಪುಥಸ್ಸಾಗಮೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಸಾಮಿಯೋಗೇ – ದೇವಾನಮಿನ್ದೋ, ಮಿಗಾನಂ ರಾಜಾ।
ತಬ್ಬ ರುಜಾದಿಯೋಗೇ – ಮಹಾಸೇನಾಪತೀನಂ ಉಜ್ಝಾಪೇತಬ್ಬಂ ವಿಕನ್ದಿತಬ್ಬಂ ವಿರವಿತಬ್ಬಂ, ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ರುಜತಿ, ತಸ್ಸ ರೋಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ರಜಕಸ್ಸ ವತ್ಥಂ ದದಾತಿ, ಮುಸಾವಾದಸ್ಸ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
‘‘ಕ್ವಚಿ, ತತಿಯಾಸತ್ತಮೀನ’’ನ್ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೩೧೭. ಛಟ್ಠೀ ಚ।
ತತಿಯಾಸತ್ತಮೀನಮತ್ಥೇ ಕ್ವಚಿ ಛಟ್ಠೀವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ।
ಯಜಸ್ಸ ಕರಣೇ – ಪುಪ್ಫಸ್ಸ ಬುದ್ಧಂ ಯಜತಿ, ಪುಪ್ಫೇನ ವಾ, ಘತಸ್ಸ ಅಗ್ಗಿಂ ಜುಹೋತಿ।
ಸುಹಿತತ್ಥಯೋಗೇ – ಪತ್ತಂ ಓದನಸ್ಸ ಪೂರೇತ್ವಾ, ಓದನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಮೇವ ಕಾಯಂ ಪೂರಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಅಸುಚಿನೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ಪೂರಂ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಸ್ಸ, ಪೂರತಿ ಬಾಲೋ ಪಾಪಸ್ಸ।
ತುಲ್ಯತ್ಥಕಿಮಲಮಾದಿಯೋಗೇ – ಪಿತುಸ್ಸ ತುಲ್ಯೋ, ಪಿತರಾ ವಾ ತುಲ್ಯೋ, ಮಾತು ಸದಿಸೋ, ಮಾತರಾ ಸದಿಸೋ ವಾ, ಕಿಂ ತಸ್ಸ ಚ ತುಟ್ಠಸ್ಸ, ಕಿಂ ತೇನ ತುಟ್ಠೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಲಂ ತಸ್ಸ ಚ ತುಟ್ಠಸ್ಸ।
ಕತ್ತರಿ ಕಿತಪ್ಪಚ್ಚಯಯೋಗೇ – ಸೋಭನಾ ಕಚ್ಚಾಯನಸ್ಸ ಕತಿ, ಕಚ್ಚಾಯನೇನ ವಾ, ರಞ್ಞೋ ಸಮ್ಮತೋ, ರಞ್ಞಾ ವಾ, ಏವಂ ರಞ್ಞೋ
ಸತ್ತಮಿಯತ್ಥೇ ಕುಸಲಾದಿಯೋಗೇ – ಕುಸಲಾ ನಚ್ಚಗೀತಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಿತಾ ಚಾತುರಿತ್ಥಿಯೋ, ಕುಸಲೋ ತ್ವಂ ರಥಸ್ಸ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ, ಕುಸಲೋ ಮಗ್ಗಸ್ಸ, ಕುಸಲೋ ಅಮಗ್ಗಸ್ಸ, ಸನ್ತಿ ಹಿ ಭನ್ತೇ ಉಳಾರಾ ಯಕ್ಖಾ ಭಗವತೋ ಪಸನ್ನಾ, ದಿವಸಸ್ಸ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ, ದಿವಸೇ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಾ, ಮಾಸಸ್ಸ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
‘‘ಕ್ವಚಿ, ಛಟ್ಠೀ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೩೧೮. ದುತಿಯಾಪಞ್ಚಮೀನಞ್ಚ।
ದುತಿಯಾಪಞ್ಚಮೀನಮತ್ಥೇ ಚ ಕ್ವಚಿ ಛಟ್ಠೀವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ।
ದುತಿಯತ್ಥೇ ಕಮ್ಮನಿ ಕಿತಕಯೋಗೇ – ತಸ್ಸ ಭವನ್ತಿ ವತ್ತಾರೋ, ಸಹಸಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತ್ತಾರೋ, ಅಮತಸ್ಸ ದಾತಾ, ಭಿನ್ನಾನಂ ಸನ್ಧಾತಾ, ಸಹಿತಾನಂ ಅನುಪ್ಪದಾತಾ, ಬೋಧೇತಾ ಪಜಾಯ, ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಕೋ ನತ್ಥಿ, ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ ವೇದಕೋ, ಅವಿಸಂವಾದಕೋ ಲೋಕಸ್ಸ, ಪಾಪಾನಂ ಅಕರಣಂ ಸುಖಂ, ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಸಾದೋ, ಅಚ್ಛರಿಯೋ ಅರಜಕೇನ ವತ್ಥಾನಂ ರಾಗೋ, ಅಚ್ಛರಿಯೋ ಅಗೋಪಾಲಕೇನ ಗಾವೀನಂ ದೋಹೋ।
ತಥಾ ಸರಿಚ್ಛಾದೀನಂ ಕಮ್ಮನಿ – ಮಾತು ಸರತಿ, ಮಾತರಂ ಸರತಿ, ನ ತೇಸಂ ಕೋಚಿ ಸರತಿ, ಸತ್ತಾನಂ ಕಮ್ಮಪ್ಪಚ್ಚಯಾ, ಪುತ್ತಸ್ಸ ಇಚ್ಛತಿ, ಪುತ್ತಮಿಚ್ಛತಿ।
ಕರೋತಿಸ್ಸ ಪತಿಯತನೇ ಚ – ಪತಿಯತನಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೋ, ಉದಕಸ್ಸ ಪತಿಕುರುತೇ, ಉದಕಂ ಪತಿಕುರುತೇ, ಕಣ್ಡಸ್ಸ ಪತಿಕುರುತೇ, ಕಣ್ಡಂ ಪತಿಕುರುತೇ।
ಪಞ್ಚಮಿಯತ್ಥೇ ಪರಿಹಾನಿಭಯತ್ಥಯೋಗೇ – ಅಸ್ಸವನತಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಂ ತಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ ಭಾಯಾಮಿ, ಸಬ್ಬೇ ತಸನ್ತಿ ದಣ್ಡಸ್ಸ, ಸಬ್ಬೇ ಭಾಯನ್ತಿ ಮಚ್ಚುನೋ, ಭೀತೋ ಚತುನ್ನಂ ಆಸಿವಿಸಾನಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ? ಗಮ್ಭೀರಞ್ಚ ಕಥಂ ಕತ್ತಾ, ಕಾಲೇನ ಧಮ್ಮಿಂ ಕಥಂ ಭಾಸಿತಾ ಹೋತಿ, ಪರೇಸಂ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಅನುಮೋದಿತಾ, ಬುಜ್ಝಿತಾ ಸಚ್ಚಾನಿ, ಕಟಂ ಕಾರಕೋ, ಪಸವೋ ಘಾತಕೋ।
ತಥಾ ನ ನಿಟ್ಠಾದೀಸು ಚ – ಸುಖಕಾಮೀ ವಿಹಾರಂ ಕತೋ, ರಥಂ ಕತವನ್ತೋ, ರಥಂ ಕತಾವೀ, ಕಟಂ ಕತ್ವಾ, ಕಟಂ ಕರೋನ್ತೋ, ಕಟಂ ಕರಾನೋ, ಕಟಂ ಕುರುಮಾನೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಸತ್ತಮೀ?
೩೧೯. ಓಕಾಸೇ ಸತ್ತಮೀ।
ಓಕಾಸಕಾರಕೇ ಸತ್ತಮೀವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ।
ಕೋ ಚ ಓಕಾಸೋ?
೩೨೦. ಯೋಧಾರೋ ತಮೋಕಾಸಂ।
ಆಧಾರೀಯತಿ ಅಸ್ಮಿನ್ತಿ ಆಧಾರೋ, ಅಧಿಕರಣಂ। ಕತ್ತುಕಮ್ಮಸಮವೇತಾನಂ ನಿಸಜ್ಜಪಚನಾದಿಕ್ರಿಯಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ಯೋ ಆಧಾರೋ, ತಂ ಕಾರಕಂ ಓಕಾಸಸಞ್ಞಂ ಹೋತಿ।
ಕಟೇ
ಸೋ ಪನಾಯಮೋಕಾಸೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಬ್ಯಾಪಿಕೋ ಓಪಸಿಲೇಸಿಕೋ ಸಾಮೀಪಿಕೋ ವೇಸಯಿಕೋತಿ।
ತತ್ಥ ಬ್ಯಾಪಿಕೋ ನಾಮ ಯತ್ಥ ಸಕಲೋಪಿ ಆಧಾರಭೂತೋ ಅತ್ಥೋ ಆಧೇಯ್ಯೇನ ಪತ್ಥಟೋ ಹೋತಿ, ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಆಧೇಯ್ಯಭೂತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಂ ಯಥಾ – ತಿಲೇಸು ತೇಲಂ ಅತ್ಥಿ, ಖೀಲೇಸು ಜಲಂ, ದಧಿಮ್ಹಿ ಸಪ್ಪೀತಿ।
ಓಪಸಿಲೇಸಿಕೋ ನಾಮ ಪಚ್ಚೇಕಸಿದ್ಧಾನಂ ಭಾವಾನಂ ಯತ್ಥ ಉಪಸಿಲೇಸೇನ ಉಪಗಮೋ ಹೋತಿ, ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಆಧೇಯ್ಯೋ ಉಪಸಿಲಿಸ್ಸತಿ ಅಲ್ಲೀಯಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಂ ಯಥಾ – ಆಸನೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಸಙ್ಘೋ, ಥಾಲಿಯಂ ಓದನಂ ಪಚತಿ, ಘಟೇಸು ಉದಕಂ ಅತ್ಥಿ, ದೂರೇ ಠಿತೋ, ಸಮೀಪೇ ಠಿತೋತಿ।
ಸಾಮೀಪಿಕೋ ನಾಮ ಯತ್ಥ ಸಮೀಪೇ ಸಮೀಪಿವೋಹಾರಂ ಕತ್ವಾ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾದೀಪನತ್ಥಂ ಆಧಾರಭಾವೋ ವಿಕಪ್ಪೀಯತಿ, ತಂ ಯಥಾ – ಗಙ್ಗಾಯಂ ಘೋಸೋ ವಸತಿ, ಗಙ್ಗಾಯ ಸಮೀಪೇ ವಜೋ ವಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭಗವಾ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರತಿ ಜೇತವನೇ, ಸಾವತ್ಥಿಯಾ ಸಮೀಪೇತಿ ಅತ್ಥೋ।
ವೇಸಯಿಕೋ ನಾಮ ಯತ್ಥ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಭಾವವಸೇನ, ದೇಸನ್ತರಾವಚ್ಛೇದವಸೇನ ವಾ ಆಧಾರಭಾವೋ ಪರಿಕಪ್ಪೋ, ತಂ ಯಥಾ – ಆಕಾಸೇ ಸಕುಣಾ ಪಕ್ಖನ್ತಿ, ಭೂಮೀಸು ಮನುಸ್ಸಾ ಚರನ್ತಿ, ಜಲೇಸು ಮಚ್ಛಾ, ಪಾದೇಸು ಪತಿತೋ, ಪಾಪಸ್ಮಿಂ ರಮತೀ ಮನೋ, ಪಸನ್ನೋ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ, ಪಞ್ಞಾಯ ಸಾಧು, ವಿನಯೇ ನಿಪುಣೋ, ಮಾತರಿ ಸಾಧು, ಪಿತರಿ ನಿಪುಣೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಸಬ್ಬೋಪಿ ಓಕಾಸೋತ್ವೇವ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ವುತ್ತಞ್ಚೇತಂ
‘‘ಕಿರಿಯಾ ಕತ್ತುಕಮ್ಮಾನಂ,
ಯತ್ಥ ಹೋತಿ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ।
‘ಓಕಾಸೋ’ತಿ ಪವುತ್ತೋ ಸೋ,
ಚತುಧಾ ಬ್ಯಾಪಿಕಾದಿತೋ॥
ಬ್ಯಾಪಿಕೋ ತಿಲಖೀರಾದಿ,
ಕಟೋ ಓಪಸಿಲೇಸಿಕೋ।
ಸಾಮೀಪಿಕೋ ತು ಗಙ್ಗಾದಿ,
ಆಕಾಸೋ ವಿಸಯೋ ಮತೋ’’ತಿ॥
‘‘ಛಟ್ಠೀ, ಸತ್ತಮೀ’’ತಿ ಚ ಅಧಿಕಾರೋ।
೩೨೧. ಸಾಮಿಸ್ಸರಾಧಿಪತಿದಾಯಾದಸಕ್ಖೀಪತಿಭೂಪಸೂತಕುಸಲೇಹಿ ಚ।
ಸಾಮೀ ಇಸ್ಸರ ಅಧಿಪತಿ ದಾಯಾದ ಸಕ್ಖಿಪತಿಭೂ ಪಸೂತ ಕುಸಲಇಚ್ಚೇತೇಹಿ ಯೋಗೇ ಛಟ್ಠೀವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಸತ್ತಮೀ ಚ। ಉಭಯತ್ಥಂ ವಚನಂ।
ಗವಂ ಸಾಮಿ, ಗೋಸು ಸಾಮಿ, ಗವಂ ಇಸ್ಸರೋ, ಗೋಸು ಇಸ್ಸರೋ, ಗವಂ ಅಧಿಪತಿ, ಗೋಸು ಅಧಿಪತಿ, ಗವಂ ದಾಯಾದೋ, ಗೋಸು ದಾಯಾದೋ, ಗವಂ ಸಕ್ಖಿ, ಗೋಸು ಸಕ್ಖಿ, ಗವಂ ಪತಿಭೂ, ಗೋಸು ಪತಿಭೂ, ಗವಂ ಪಸೂತೋ, ಗೋಸು ಪಸೂತೋ, ಗವಂ ಕುಸಲೋ, ಗೋಸು ಕುಸಲೋ।
೩೨೨. ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಚ।
ನೀಹರಿತ್ವಾ ಧಾರಣಂ ನಿದ್ಧಾರಣಂ, ಜಾತಿ ಗುಣ ಕ್ರಿಯಾ ನಾಮೇಹಿ ಸಮುದಾಯತೋ ಏಕದೇಸಸ್ಸ ಪುಥಕ್ಕರಣಂ, ತಸ್ಮಿಂ ನಿದ್ಧಾರಣತ್ಥೇ ಗಮ್ಯಮಾನೇ
ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಖತ್ತಿಯೋ ಸೂರತಮೋ, ಮನುಸ್ಸೇಸು ಖತ್ತಿಯೋ ಸೂರತಮೋ, ಕಣ್ಹಾ ಗಾವೀನಂ ಸಮ್ಪನ್ನಖೀರತಮಾ, ಕಣ್ಹಾ ಗಾವೀಸು ಸಮ್ಪನ್ನಖೀರತಮಾ, ಅದ್ಧಿಕಾನಂ ಧಾವನ್ತೋ ಸೀಘತಮೋ, ಅದ್ಧಿಕೇಸು ಧಾವನ್ತೋ ಸೀಘತಮೋ, ಆಯಸ್ಮಾ ಆನನ್ದೋ ಅರಹತಂ ಅಞ್ಞತರೋ ಅಹೋಸಿ, ಅರಹನ್ತೇಸು ವಾ ಇಚ್ಚಾದಿ।
೩೨೩. ಅನಾದರೇ ಚ।
ಅನಾದರೇ ಗಮ್ಯಮಾನೇ ಭಾವವತಾ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ಛಟ್ಠೀವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಸತ್ತಮೀ ಚ। ಅಕಾಮಕಾನಂ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ರುದನ್ತಾನಂ ಪಬ್ಬಜಿ, ಮಾತಾಪಿತೂಸು ರುದನ್ತೇಸು ಪಬ್ಬಜಿ।
ಆಕೋಟಯನ್ತೋ ಸೋ ನೇತಿ,
ಸಿವಿರಾಜಸ್ಸ ಪೇಕ್ಖತೋ।
ಮಚ್ಚು ಗಚ್ಛತಿ ಆದಾಯ,
ಪೇಕ್ಖಮಾನೇ ಮಹಾಜನೇ॥
೩೨೪. ಕಮ್ಮಕರಣನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇಸು ಸತ್ತಮೀ।
ಕಮ್ಮಕರಣನಿಮಿತ್ತಇಚ್ಚೇತೇಸ್ವತ್ಥೇಸು ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ಸತ್ತಮೀವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ।
ಕಮ್ಮತ್ಥೇ – ಭಿಕ್ಖೂಸು ಅಭಿವಾದೇನ್ತಿ, ಮುದ್ಧನಿ ಚುಮ್ಬಿತ್ವಾ, ಪುರಿಸಸ್ಸ ಬಾಹಾಸು ಗಹೇತ್ವಾ।
ಕರಣತ್ಥೇ – ಹತ್ಥೇಸು ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರನ್ತಿ, ಪತ್ತೇಸು ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರನ್ತಿ, ಪಥೇಸು ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಸೋಪಿ ಮಂ ಅನುಸಾಸೇಯ್ಯ, ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಮಿ ಮತ್ಥಕೇ।
ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ
‘‘ಸತ್ತಮೀ’’ತಿ ಅಧಿಕಾರೋ।
೩೨೫. ಸಮ್ಪದಾನೇ ಚ।
ಸಮ್ಪದಾನತ್ಥೇ ಚ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ಸತ್ತಮೀವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ। ಸಙ್ಘೇ ದಿನ್ನಂ ಮಹಪ್ಫಲಂ, ಸಙ್ಘೇ ಗೋತಮಿ ದೇಹಿ, ಸಙ್ಘೇ ತೇ ದಿನ್ನೇ ಅಹಞ್ಚೇವ ಪೂಜಿತೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ।
ಯಾ ಪಲಾಲಮಯಂ ಮಾಲಂ, ನಾರೀ ದತ್ವಾನ ಚೇತಿಯೇ।
ಅಲತ್ಥ ಕಞ್ಚನಮಯಂ, ಮಾಲಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಿಕಞ್ಚ ಸಾ॥
೩೨೬. ಪಞ್ಚಮ್ಯತ್ಥೇ ಚ।
ಪಞ್ಚಮ್ಯತ್ಥೇ ಚ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ಸತ್ತಮೀವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ। ಕದಲೀಸು ಗಜೇ ರಕ್ಖನ್ತಿ।
೩೨೭. ಕಾಲಭಾವೇಸು ಚ।
ಕಾಲೋ ನಾಮ ನಿಮೇಸ ಖಣ ಲಯ ಮುಹುತ್ತ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಾದಿಕೋ, ಭಾವೋ ನಾಮ ಕ್ರಿಯಾ, ಸಾ ಚೇತ್ಥ ಕ್ರಿಯನ್ತರೂಪಲಕ್ಖಣಾವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲತ್ಥೇ ಚ ಭಾವಲಕ್ಖಣೇ ಭಾವತ್ಥೇ ಚ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ಸತ್ತಮೀವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ।
ಕಾಲೇ – ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯೇ ಗತೋ, ಸಾಯನ್ಹಸಮಯೇ ಆಗತೋ, ಅಕಾಲೇ ವಸ್ಸತಿ ತಸ್ಸ, ಕಾಲೇ ತಸ್ಸ ನ ವಸ್ಸತಿ, ಫುಸ್ಸಮಾಸಮ್ಹಾ ತೀಸು ಮಾಸೇಸು ವೇಸಾಖಮಾಸೋ, ಇತೋ ಸತಸಹಸ್ಸಮ್ಹಿ, ಕಪ್ಪೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ ಚಕ್ಖುಮಾ।
ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣೇ
ಪಾಸಾಣಾ ಸಕ್ಖರಾ ಚೇವ, ಕಠಲಾ ಖಾಣುಕಣ್ಟಕಾ।
ಸಬ್ಬೇ ಮಗ್ಗಾ ವಿವಜ್ಜೇನ್ತಿ, ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಲೋಕನಾಯಕೇ॥
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಇದಂ ಹೋತಿ ಇಚ್ಚಾದಿ।
೩೨೮. ಉಪಾಝಾಧಿಕಿಸ್ಸರವಚನೇ।
ದ್ವಿಪದಮಿದಂ। ಅಧಿಕತ್ಥೇ, ಇಸ್ಸರತ್ಥೇ ಚ ವತ್ತಮಾನೇಹಿ ಉಪಅಧಿಇಚ್ಚೇತೇಹಿ ಯೋಗೇ ಅಧಿಕಿಸ್ಸರವಚನೇ ಗಮ್ಯಮಾನೇ ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ಸತ್ತಮೀವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ।
ಅಧಿಕವಚನೇ – ಉಪ ಖಾರಿಯಂ ದೋಣೋ, ಖಾರಿಯಾ ದೋಣೋ ಅಧಿಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾ ಉಪ ನಿಕ್ಖೇ ಕಹಾಪಣಂ, ಅಧಿ ದೇವೇಸು ಬುದ್ಧೋ, ಸಮ್ಮುತಿಉಪಪತ್ತಿವಿಸುದ್ಧಿದೇವಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ತಿವಿಧೇಹಿಪಿ ದೇವೇಹಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಬುದ್ಧೋವ ಅಧಿಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಇಸ್ಸರವಚನೇ – ಅಧಿ ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೇ ಪಞ್ಚಾಲಾ, ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತಿಸ್ಸರಾ ಪಞ್ಚಾಲಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೩೨೯. ಮಣ್ಡಿತುಸ್ಸುಕ್ಕೇಸು ತತಿಯಾ ಚ।
ಮಣ್ಡಿತಉಸ್ಸುಕ್ಕಇಚ್ಚೇತೇಸ್ವತ್ಥೇಸು ಗಮ್ಯಮಾನೇಸು ಲಿಙ್ಗಮ್ಹಾ ತತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಸತ್ತಮೀ ಚ। ಮಣ್ಡಿತಸದ್ದೋ ಪನೇತ್ಥ ಪಸನ್ನತ್ಥವಾಚಕೋ, ಉಸ್ಸುಕ್ಕಸದ್ದೋ ಸಈಹತ್ಥೋ। ಞಾಣೇನ ಪಸನ್ನೋ, ಞಾಣಸ್ಮಿಂ ಪಸನ್ನೋ, ಞಾಣೇನ ಉಸ್ಸುಕ್ಕೋ, ಞಾಣಸ್ಮಿಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕೋ ಸಪ್ಪುರಿಸೋ।
ಕಾರಕಂ
ಪಭೇದಾ ಸತ್ತಧಾ ಕಮ್ಮಂ, ಕತ್ತಾ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಭವೇ॥
ಕರಣಂ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಪದಾನಂ ತಿಧಾ ಮತಂ।
ಅಪಾದಾನಂ ಪಞ್ಚವಿಧಂ, ಆಧಾರೋ ತು ಚತುಬ್ಬಿಧೋ॥
ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಪನ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಾದಿವಸೇನ ಅಟ್ಠವಿಧಾ ಭವನ್ತಿ। ಯಥಾಹ
‘‘ಪಚ್ಚತ್ತಮುಪಯೋಗಞ್ಚ, ಕರಣಂ ಸಮ್ಪದಾನಿಯಂ।
ನಿಸ್ಸಕ್ಕಂ ಸಾಮಿವಚನಂ, ಭುಮ್ಮಾಲಪನಮಟ್ಠಮ’’ನ್ತಿ॥
ಇತಿ ಪದರೂಪಸಿದ್ಧಿಯಂ ಕಾರಕಕಣ್ಡೋ
ತತಿಯೋ।