೪. ಸಮಾಸಕಣ್ಡ
ಅಥ ನಾಮಮೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧೀನಂ ಸಮಾಸೋತಿ ನಾಮನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ, ಸಯಞ್ಚ ನಾಮಿಕತ್ತಾ ನಾಮಾನನ್ತರಂ ಸಮಾಸೋ ವುಚ್ಚತೇ।
ಸೋ ಚ ಸಞ್ಞಾವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧೋ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ ಕಮ್ಮಧಾರಯೋ ದಿಗು ತಪ್ಪುರಿಸೋ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿ ದ್ವನ್ದೋ ಚಾತಿ।
ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಸಮಾಸ
ತತ್ರ ಪಠಮಂ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಸಮಾಸೋ ವುಚ್ಚತೇ।
ಸೋ ಚ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸೋತಿ ಅಸ್ಸಪದವಿಗ್ಗಹೋ॥
‘‘ಉಪನಗರಂ’’ಇತೀಧ – ಉಪಸದ್ದತೋ ಪಠಮೇಕವಚನಂ ಸಿ, ತಸ್ಸ ಉಪಸಗ್ಗಪರತ್ತಾ ‘‘ಸಬ್ಬಾಸಮಾವುಸೋಪಸಗ್ಗನಿಪಾತಾದೀಹಿ ಚಾ’’ತಿ ಲೋಪೋ, ನಗರಸದ್ದತೋ ಛಟ್ಠೇಕವಚನಂ ಸ, ನಗರಸ್ಸ ಸಮೀಪನ್ತಿ ಅಞ್ಞಪದೇನ ವಿಗ್ಗಹೇ –
‘‘ನಾಮಾನಂ ಸಮಾಸೋ ಯುತ್ತತ್ಥೋ’’ತಿ ಸಮಾಸವಿಧಾನೇ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವತ್ತತೇ।
೩೩೦. ಉಪಸಗ್ಗನಿಪಾತಪುಬ್ಬಕೋ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ।
ಉಪಸಗ್ಗಪುಬ್ಬಕೋ, ನಿಪಾತಪುಬ್ಬಕೋ ಚ ನಾಮಿಕೋ ಯುತ್ತತ್ಥೋ ತೇಹೇವ ಅತ್ತಪುಬ್ಬಕೇಹಿ ಉಪಸಗ್ಗನಿಪಾತೇಹಿ ಸಹ ನಿಚ್ಚಂ ಸಮಸೀಯತೇ, ಸೋ ಚ ಸಮಾಸೋ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಸಞ್ಞೋ ಹೋತಿ। ಇಧ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಾದಿಸಞ್ಞಾವಿಧಾಯಕಸುತ್ತಾನೇವ ವಾ ಸಞ್ಞಾವಿಧಾನಮುಖೇನ ಸಮಾಸವಿಧಾಯಕಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ।
ತತ್ಥ ಅಬ್ಯಯಮಿತಿ ಉಪಸಗ್ಗನಿಪಾತಾನಂ ಸಞ್ಞಾ, ಲಿಙ್ಗವಚನಭೇದೇಪಿ ಬ್ಯಯರಹಿತತ್ತಾ, ಅಬ್ಯಯಾನಂ ಅತ್ಥಂ ವಿಭಾವಯತೀತಿ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ ಅಬ್ಯಯತ್ಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತ್ತಾ, ಅನಬ್ಯಯಂ ಅಬ್ಯಯಂ ಭವತೀತಿ ವಾ
೩೩೧. ನಾಮಾನಂ ಸಮಾಸೋ ಯುತ್ತತ್ಥೋ।
ತೇಸಂ ನಾಮಾನಂ ಪಯುಜ್ಜಮಾನಪದತ್ಥಾನಂ ಯೋ ಯುತ್ತತ್ಥೋ, ಸೋ ಸಮಾಸಸಞ್ಞೋ ಹೋತಿ, ತದಞ್ಞಂ ವಾಕ್ಯಮಿತಿ ರುಳ್ಹಂ।
ನಾಮಾನಿ ಸ್ಯಾದಿವಿಭತ್ಯನ್ತಾನಿ, ಸಮಸ್ಸತೇತಿ ಸಮಾಸೋ, ಸಙ್ಖಿಪಿಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ವುತ್ತಞ್ಹಿ
‘‘ಸಮಾಸೋ ಪದಸಙ್ಖೇಪೋ, ಪದಪ್ಪಚ್ಚಯಸಂಹಿತಂ।
ತದ್ಧಿತಂ ನಾಮ ಹೋತೇವಂ, ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ತೇಸಮನ್ತರ’’ನ್ತಿ॥
ದುವಿಧಞ್ಚಸ್ಸ ಸಮಸನಂ ಸದ್ದಸಮಸನಮತ್ಥಸಮಸನಞ್ಚ, ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಲುತ್ತಸಮಾಸೇ ಪರಿಪುಣ್ಣಮೇವ ಲಬ್ಭತಿ। ಅಲುತ್ತಸಮಾಸೇ ಪನ ಅತ್ಥಸಮಸನಮೇವ ವಿಭತ್ತಿಲೋಪಾಭಾವತೋ, ತತ್ಥಾಪಿ ವಾ ಏಕಪದತ್ತೂಪಗಮನತೋ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತೇವ। ದ್ವೇ ಹಿ ಸಮಾಸಸ್ಸ ಪಯೋಜನಾನಿ ಏಕಪದತ್ತಮೇಕವಿಭತ್ತಿತ್ತಞ್ಚಾತಿ।
ಯುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ ಯುತ್ತತ್ತೋ, ಅಥ ವಾ ಯುತ್ತೋ ಸಙ್ಗತೋ, ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವಾ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ಸೋಯಂ ಯುತ್ತತ್ಥೋ, ಏತೇನ ಸಙ್ಗತತ್ಥೇನ ಯುತ್ತತ್ಥವಚನೇನ ಭಿನ್ನತ್ಥಾನಂ ಏಕತ್ಥೀಭಾವೋ ಸಮಾಸಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ನಾಮಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ ‘‘ದೇವದತ್ತೋ ಪಚತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಆಖ್ಯಾತೇನ ಸಮಾಸೋ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸಮ್ಬನ್ಧತ್ಥೇನ ಪನ ಯುತ್ತತ್ಥಗ್ಗಹಣೇನ ‘‘ಭಟೋ ರಞ್ಞೋ ಪುತ್ತೋ ದೇವದತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನಪೇಕ್ಖೇಸು, ‘‘ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ಕಣ್ಹಾ ದನ್ತಾ’’ತಿಆದೀಸು ಚ ಅಞ್ಞಸಾಪೇಕ್ಖೇಸು
‘‘ಅತ್ಥವಸಾ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೋ’’ತಿ ವಿಪರಿಣಾಮೇನ ‘‘ಯುತ್ತತ್ಥಾನ’’ನ್ತಿ ವತ್ತತೇ।
೩೩೨. ತೇಸಂ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಲೋಪಾ ಚ।
ಇಧ ಪದನ್ತರೇನ ವಾ ತದ್ಧಿತಪ್ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ವಾ ಆಯಾದಿಪ್ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ವಾ ಏಕತ್ಥೀಭೂತಾ ಯುತ್ತತ್ಥಾ ನಾಮ, ತೇನ ‘‘ತೇಸಂ ಯುತ್ತತ್ಥಾನಂ ಸಮಾಸಾನಂ, ತದ್ಧಿತಾಯಾದಿಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಾನಞ್ಚ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಲೋಪನೀಯಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮಾಸಗ್ಗಹಣಾಧಿಕಾರೇ ಪನ ಸತಿ ತೇಸಂಗಹಣೇನ ವಾ ತದ್ಧಿತಾಯಾದಿಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತ ವಿಭತ್ತಿಲೋಪೋ। ಚಗ್ಗಹಣಂ ‘‘ಪಭಙ್ಕರೋ’’ತಿಆದೀಸು ಲೋಪನಿವತ್ತನತ್ಥಂ।
ವಿಪರಿಣಾಮೇನ ‘‘ಲುತ್ತಾಸು, ವಿಭತ್ತೀಸೂ’’ತಿ ವತ್ತತೇ, ಯುತ್ತತ್ಥಗ್ಗಹಣಞ್ಚ।
೩೩೩. ಪಕತಿ ಚಸ್ಸ ಸರನ್ತಸ್ಸ।
ಲುತ್ತಾಸು ವಿಭತ್ತೀಸು ಸರನ್ತಸ್ಸ ಅಸ್ಸ ಯುತ್ತತ್ಥಭೂತಸ್ಸ ತಿವಿಧಸ್ಸಪಿ ಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಪಕತಿಭಾವೋ ಹೋತಿ। ಚಸದ್ದೇನ ಕಿಂಸಮುದಯ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾದೀಸು ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತಸ್ಸಪಿ। ನಿಮಿತ್ತಾಭಾವೇ ನೇಮಿತ್ತಕಾಭಾವಸ್ಸ ಇಧ ಅನಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಅಯಮತಿದೇಸೋ।
ಸಕತ್ಥವಿರಹೇನಿಧ ಸಮಾಸಸ್ಸ ಚ ಲಿಙ್ಗಭಾವಾಭಾವಾ ವಿಭತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಮಸಮ್ಪತ್ತಾಯಂ ನಾಮಬ್ಯಪದೇಸಾತಿದೇಸಮಾಹ।
೩೩೪. ತದ್ಧಿತಸಮಾಸಕಿತಕಾ ನಾಮಂವಾ’ತವೇತುನಾದೀಸು ಚ।
ತದ್ಧಿತನ್ತಾ ತವೇತುನ ತ್ವಾನ ತ್ವಾದಿಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ। ಚಗ್ಗಹಣಂ ಕಿಚ್ಚಪ್ಪಚ್ಚಯಆಈಇನೀಇತ್ಥಿಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಾದಿಸ್ಸಪಿ ನಾಮಬ್ಯಪದೇಸತ್ಥಂ। ಇಧ ಸಮಾಸಗ್ಗಹಣಂ ಅತ್ಥವತಂ ಸಮುದಾಯಾನಂ ನಾಮಬ್ಯಪದೇಸೋ ಸಮಾಸಸ್ಸೇವಾತಿ ನಿಯಮತ್ಥನ್ತಿ ಅಪರೇ।
‘‘ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೩೩೫. ಸೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ।
ಸೋ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಸಮಾಸೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಸತಿಪಿ ಲಿಙ್ಗಾತಿದೇಸೇ ‘‘ಅಧಿಪಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ‘‘ಅಧಿಞಾಣಂ’’ನ್ತಿಆದಿ ರೂಪಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ನ ಹೋತಿ ಸದ್ದನ್ತರತ್ತಾ, ‘‘ತಿಪಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನ ಚಾಯಂ ಅತಿದೇಸೋ, ಸುತ್ತೇ ಅತಿದೇಸಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಇವಸದ್ದಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನತೋ। ಪುರೇ ವಿಯ ಸ್ಯಾದ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ।
‘‘ಕ್ವಚೀ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೩೩೬. ಅಂ ವಿಭತ್ತೀನಮಕಾರನ್ತಾ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಾ।
ತಸ್ಮಾ ಅಕಾರನ್ತಾ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಾ ಪರಾಸಂ ವಿಭತ್ತೀನಂ ಕ್ವಚಿ ಅಂ ಹೋತಿ, ಸೇಸಂ ನೇಯ್ಯಂ।
ತಂ ಉಪನಗರಂ, ನಗರಸ್ಸ ಸಮೀಪಂ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಾನಿ ಉಪನಗರಂ, ಆಲಪನೇಪೇವಂ, ತಂ ಉಪನಗರಂ ಪಸ್ಸ, ತಾನಿ ಉಪನಗರಂ।
ನ ಪಞ್ಚಮ್ಯಾಯಮಮ್ಭಾವೋ, ಕ್ವಚೀತಿ ಅಧಿಕಾರತೋ।
ತತಿಯಾಸತ್ತಮೀಛಟ್ಠೀ-ನನ್ತು ಹೋತಿ ವಿಕಪ್ಪತೋ॥
ತೇನ ಉಪನಗರಂ ಕತಂ, ಉಪನಗರೇನ ವಾ, ತೇಹಿ ಉಪನಗರಂ, ಉಪನಗರೇಹಿ ವಾ, ತಸ್ಸ ಉಪನಗರಂ ದೇಹಿ, ತೇಸಂ ಉಪನಗರಂ, ಉಪನಗರಾ ಆನಯ, ಉಪನಗರಮ್ಹಾ ಉಪನಗರಸ್ಮಾ, ಉಪನಗರೇಹಿ, ಉಪನಗರಂ ಸನ್ತಕಂ, ಉಪನಗರಸ್ಸ ವಾ, ತೇಸಂ ಉಪನಗರಂ, ಉಪನಗರಾನಂ ವಾ
ಅಭಾವೇ – ದರಥಾನಂ ಅಭಾವೋ ನಿದ್ದರಥಂ, ನಿಮ್ಮಸಕಂ।
ಪಚ್ಛಾಅತ್ಥೇ – ರಥಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ಅನುರಥಂ, ಅನುವಾತಂ।
ಯೋಗ್ಗತಾಯಂ – ಯಥಾಸರೂಪಂ, ಅನುರೂಪಂ, ರೂಪಯೋಗ್ಗನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ವಿಚ್ಛಾಯಂ – ಅತ್ತಾನಮತ್ತಾನಂ ಪತಿ ಪಚ್ಚತ್ತಂ, ಅದ್ಧಮಾಸಂ ಅದ್ಧಮಾಸಂ ಅನು ಅನ್ವದ್ಧಮಾಸಂ।
ಅನುಪುಬ್ಬಿಯಂ – ಜೇಟ್ಠಾನಂ ಅನುಪುಬ್ಬೋ ಅನುಜೇಟ್ಠಂ।
ಪಟಿಲೋಮೇ – ಸೋತಸ್ಸ ಪಟಿಲೋಮಂ ಪಟಿಸೋತಂ, ಪಟಿಪಥಂ, ಪತಿವಾತಂ, ಅತ್ತಾನಂ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಪವತ್ತಾ ಅಜ್ಝತ್ತಂ।
ಪರಿಯಾದಾಭಿವಿಧೀಸು ಆಪಾಣಕೋಟಿಯಾ ಆಪಾಣಕೋಟಿಕಂ, ‘‘ಕ್ವಚಿ ಸಮಾಸನ್ತಗತಾನಮಕಾರನ್ತೋ’’ತಿ ಕಪ್ಪಚ್ಚಯೋ, ಆಕುಮಾರೇಹಿ ಯಸೋ ಕಚ್ಚಾಯನಸ್ಸ ಆಕುಮಾರಂ।
ಸಮಿದ್ಧಿಯಂ – ಭಿಕ್ಖಾಯ ಸಮಿದ್ಧೀತಿ ಅತ್ಥೇ ಸಮಾಸೇವ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತೇ ಚ ಕತೇ –
‘‘ಸಮಾಸಸ್ಸ, ಅನ್ತೋ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೩೩೭. ಸರೋ ರಸ್ಸೋ ನಪುಂಸಕೇ।
ನಪುಂಸಕೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಸಮಾಸಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಸರೋ ರಸ್ಸೋ ಹೋತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಗ್ಗಹಣಂ ನಾನುವತ್ತೇತಬ್ಬಂ, ತೇನ ದಿಗುದ್ವನ್ದಬಹುಬ್ಬೀಹೀಸುಪಿ ನಪುಂಸಕೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಸಮಾಸನ್ತಸ್ಸರಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಅಂ ವಿಭತ್ತೀನ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಅಮಾದೇಸೋ, ಸುಭಿಕ್ಖಂ। ಗಙ್ಗಾಯ ಸಮೀಪೇ ವತ್ತತೀತಿ ಉಪಗಙ್ಗಂ, ಮಣಿಕಾಯ ಸಮೀಪಂ ಉಪಮಣಿಕಂ।
ಇತ್ಥೀಸು
‘‘ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಾ, ವಿಭತ್ತೀನ’’ನ್ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೩೩೮. ಅಞ್ಞಸ್ಮಾ ಲೋಪೋ ಚ।
ಅಕಾರನ್ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಾ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಸಮಾಸಾ ಪರಾಸಂ ವಿಭತ್ತೀನಂ ಲೋಪೋ ಚ ಹೋತಿ। ಅಧಿತ್ತಿ, ಇತ್ಥೀಸು ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಕಥಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಧಿತ್ಥಿ ಪಸ್ಸ, ಅಧಿತ್ಥಿ ಕತಂ ಇಚ್ಚಾದಿ, ಏವಂ ಅಧಿಕುಮಾರಿ, ವಧುಯಾ ಸಮೀಪಂ ಉಪವಧು, ಗುನ್ನಂ ಸಮೀಪಂ ಉಪಗು, ಓಕಾರಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ ಉಕಾರೋ। ಏವಂ ಉಪಸಗ್ಗಪುಬ್ಬಕೋ।
ನಿಪಾತಪುಬ್ಬಕೋ ಯಥಾ – ವುಡ್ಢಾನಂ ಪಟಿಪಾಟಿ, ಯೇ ಯೇ ವುಡ್ಢಾ ವಾ ಯಥಾವುಡ್ಢಂ, ಪದತ್ಥಾನತಿಕ್ಕಮೇ – ಯಥಾಕ್ಕಮಂ, ಯಥಾಸತ್ತಿ, ಯಥಾಬಲಂ ಕರೋತಿ, ಬಲಮನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಜೀವಸ್ಸ ಯತ್ತಕೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಯಾವಜೀವಂ, ಯಾವತಾಯುಕಂ, ಕಪ್ಪಚ್ಚಯೋ। ಯತ್ತಕೇನ ಅತ್ಥೋ ಯಾವದತ್ಥಂ, ಪಬ್ಬತಸ್ಸ ಪರಭಾಗೋ ತಿರೋಪಬ್ಬತಂ, ತಿರೋಪಾಕಾರಂ, ತಿರೋಕುಟ್ಟಂ, ಪಾಸಾದಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಅನ್ತೋಪಾಸಾದಂ, ಅನ್ತೋನಗರಂ, ಅನ್ತೋವಸ್ಸಂ, ನಗರಸ್ಸ ಬಹಿ ಬಹಿನಗರಂ, ಪಾಸಾದಸ್ಸ ಉಪರಿ ಉಪರಿಪಾಸಾದಂ, ಉಪರಿಮಞ್ಚಂ, ಮಞ್ಚಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಹೇಟ್ಠಾಮಞ್ಚಂ, ಹೇಟ್ಠಾಪಾಸಾದಂ, ಭತ್ತಸ್ಸ ಪುರೇ ಪುರೇಭತ್ತಂ, ಏವಂ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ।
ಸಾಕಲ್ಲತ್ಥೇ – ಸಹ ಮಕ್ಖಿಕಾಯ ಸಮಕ್ಖಿಕಂ ಭುಞ್ಜತಿ, ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಪರಿವಜ್ಜೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ತೇಸು ವುದ್ಧೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಹಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾದೇಸೋ। ಗಙ್ಗಾಯ ಓರಂ ಓರಗಙ್ಗಮಿಚ್ಚಾದಿ।
ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಸಮಾಸೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸ
ಅಥ
ಸೋ ಚ ನವವಿಧೋ ವಿಸೇಸನಪುಬ್ಬಪದೋ ವಿಸೇಸನುತ್ತರಪದೋ ವಿಸೇಸನೋಭಯಪದೋ ಉಪಮಾನುತ್ತರಪದೋ ಸಮ್ಭಾವನಾಪುಬ್ಬಪದೋ ಅವಧಾರಣಪುಬ್ಬಪದೋ ನನಿಪಾತಪುಬ್ಬಪದೋ ಕುಪುಬ್ಬಪದೋ ಪಾದಿಪುಬ್ಬಪದೋ ಚಾತಿ।
ತತ್ಥ ವಿಸೇಸನಪುಬ್ಬಪದೋ ತಾವ – ‘‘ಮಹನ್ತ ಪುರಿಸ’’ಇತೀಧ ಉಭಯತ್ಥ ಪಠಮೇಕವಚನಂ ಸಿ, ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಭಾವಪ್ಪಸಿದ್ಧತ್ಥಂ ಚಸದ್ದ ತಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ, ಮಹನ್ತೋ ಚ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಚಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೇ –
ಇತೋ ಪರಂ ‘‘ವಿಭಾಸಾ ರುಕ್ಖತಿಣ’’ಇಚ್ಚಾದಿತೋ ‘‘ವಿಭಾಸಾ’’ತಿ ಸಮಾಸವಿಧಾನೇ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವತ್ತತೇ।
೩೩೯. ದ್ವಿಪದೇ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ ಕಮ್ಮಧಾರಯೋ।
ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ನಾಮಿಕಾನಿ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇನ ಸಹ ವಿಭಾಸಾ ಸಮಸ್ಯನ್ತೇ, ತಸ್ಮಿಂ ದ್ವಿಪದೇ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ ಸತಿ ಸೋ ಸಮಾಸೋ ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಞ್ಞೋ ಚ ಹೋತಿ।
ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ದ್ವಿಪದಂ, ತುಲ್ಯಂ ಸಮಾನಂ ಅಧಿಕರಣಂ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ಪದದ್ವಯಸ್ಸ ತಂ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಂ, ತಸ್ಮಿಂ ದ್ವಿಪದೇ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ। ಭಿನ್ನಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಪವತ್ತಿ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣತಾ। ಕಮ್ಮಮಿವ ದ್ವಯಂ ಧಾರಯತೀತಿ ಕಮ್ಮಧಾರಯೋ। ಯಥಾ ಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಕ್ರಿಯಞ್ಚ ಪಯೋಜನಞ್ಚ ದ್ವಯಂ ಧಾರಯತಿ, ಕಮ್ಮೇ ಸತಿ ಕ್ರಿಯಾಯ, ಪಯೋಜನಸ್ಸ ಚ ಸಮ್ಭವತೋ, ತಥಾ ಅಯಂ ಸಮಾಸೋ ಏಕಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದ್ವೇ ನಾಮಾನಿ ಧಾರಯತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಸೇ ಸತಿ ಏಕತ್ಥಜೋತಕಸ್ಸ ನಾಮದ್ವಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ।
ಪುರೇ ಚಸದ್ದ ತಸದ್ದಾನಮಪ್ಪಯೋಗೋ।
೩೪೦. ಮಹತಂ ಮಹಾ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ ಪದೇ।
ಮಹನ್ತ ಸದ್ದಸ್ಸ ಮಹಾ ಹೋತಿ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ। ಮಹತನ್ತಿ ಬಹುವಚನಗ್ಗಹಣೇನ ಕ್ವಚಿ ಮಹಆದೇಸೋ ಚ, ಏತ್ಥ ಚ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಪಾತೋ ವಿಸೇಸನಭೂತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಪದಸ್ಸ ಮಹಾದೇಸವಿಧಾನತೋವ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ।
‘‘ಕಮ್ಮಧಾರಯೋ, ದಿಗೂ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೩೪೧. ಉಭೇ ತಪ್ಪುರಿಸಾ।
ಉಭೇ ಕಮ್ಮಧಾರಯದಿಗುಸಮಾಸಾ ತಪ್ಪುರಿಸಸಞ್ಞಾ ಹೋನ್ತಿ।
ತಸ್ಸ ಪುರಿಸೋ ತಪ್ಪುರಿಸೋ, ತಪ್ಪುರಿಸಸದಿಸತ್ತಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಸಮಾಸೋ ಅನ್ವತ್ಥಸಞ್ಞಾಯ ತಪ್ಪುರಿಸೋತಿ ವುತ್ತೋ। ಯಥಾ ಹಿ ತಪ್ಪುರಿಸಸದ್ದೋ ಗುಣಮತಿವತ್ತೋ, ತಥಾ ಅಯಂ ಸಮಾಸೋಪಿ। ಉತ್ತರಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನೋ ಹಿ ತಪ್ಪುರಿಸೋತಿ। ತತೋ ನಾಮಬ್ಯಪದೇಸೋ ಸ್ಯಾದ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ। ಅಯಂ ಪನ ತಪ್ಪುರಿಸೋ ಅಭಿಧೇಯ್ಯವಚನೋ, ಪರಲಿಙ್ಗೋ ಚ।
ಮಹಾಪುರಿಸೋ, ಮಹಾಪುರಿಸಾ ಇಚ್ಚಾದಿ ಪುರಿಸಸದ್ದಸಮಂ, ಏವಂ ಮಹಾವೀರೋ, ಮಹಾಮುನಿ, ಮಹನ್ತಞ್ಚ ತಂ ಬಲಞ್ಚಾತಿ ಮಹಾಬಲಂ, ಮಹಬ್ಭಯಂ, ಮಹಆದೇಸೋ। ಸನ್ತೋ ಚ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಚಾತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸೋ, ‘‘ಸನ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಸೋ ಭೇ ಬೋ ಚನ್ತೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಚಸದ್ದೇನ ಸನ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮಾಸೇ ಅಭಕಾರೇಪಿ ಸಾದೇಸೋ, ತಥಾ ಪುಬ್ಬಪುರಿಸೋ, ಪರಪುರಿಸೋ, ಪಠಮಪುರಿಸೋ, ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೋ, ಉತ್ತಮಪುರಿಸೋ, ದನ್ತಪುರಿಸೋ, ಪರಮಪುರಿಸೋ, ವೀರಪುರಿಸೋ, ಸೇತಹತ್ಥೀ, ಕಣ್ಹಸಪ್ಪೋ, ನೀಲುಪ್ಪಲಂ, ಲೋಹಿತಚನ್ದನಂ।
ಕ್ವಚಿ
ಪುಮಾ ಚ ಸೋ ಕೋಕಿಲೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸಮಾಸೇ ಕತೇ –
‘‘ಲೋಪ’’ನ್ತಿ ವತ್ತತೇ।
೩೪೨. ಪುಮಸ್ಸ ಲಿಙ್ಗಾದೀಸು ಸಮಾಸೇಸು।
ಪುಮಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಅಕಾರೋ ಲೋಪಮಾಪಜ್ಜತೇ ಲಿಙ್ಗಾದೀಸು ಪರಪದೇಸು ಸಮಾಸೇಸು, ‘‘ಅಂಮೋ ನಿಗ್ಗಹೀತಂ ಝಲಪೇಹೀ’’ತಿ ಮಕಾರಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಹೀತಂ। ಪುಙ್ಕೋಕಿಲೋ। ಏವಂ ಪುನ್ನಾಗೋ।
ಖತ್ತಿಯಾ ಚ ಸಾ ಕಞ್ಞಾ ಚಾತಿ ವಿಗ್ಗಯ್ಹ ಸಮಾಸೇ ಕತೇ –
‘‘ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ, ಪದೇ, ಇತ್ಥಿಯಂ ಭಾಸಿತಪುಮಿತ್ಥೀ ಪುಮಾವ ಚೇ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೩೪೩. ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಞ್ಞೇ ಚ।
ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಞ್ಞೇ ಚ ಸಮಾಸೇ ಇತ್ಥಿಯಂ ವತ್ತಮಾನೇ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ ಪುಬ್ಬಭೂತೋ ಇತ್ಥಿವಾಚಕೋ ಸದ್ದೋ ಪುಬ್ಬೇ ಭಾಸಿತಪುಮಾ ಚೇ, ಸೋ ಪುಮಾ ಇವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಪುಬ್ಬಪದೇ ಇತ್ಥಿಪ್ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ನಿವತ್ತಿ ಹೋತಿ।
ಖತ್ತಿಯಕಞ್ಞಾ, ಖತ್ತಿಯಕಞ್ಞಾಯೋ ಇಚ್ಚಾದಿ। ಏವಂ ರತ್ತಲತಾ, ದುತಿಯಭಿಕ್ಖಾ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ಚ ಸಾ ದಾರಿಕಾ ಚಾತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಾರಿಕಾ, ನಾಗಮಾಣವಿಕಾ।
ಪುಬ್ಬಪದಸ್ಸೇವಾಯಂ ಪುಮ್ಭಾವಾತಿದೇಸೋ, ತೇನ ‘‘ಖತ್ತಿಯಕುಮಾರೀ ಕುಮಾರಸಮಣೀ ತರುಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ’’ತಿಆದೀಸು ಉತ್ತರಪದೇಸು ಇತ್ಥಿಪ್ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ನ ನಿವತ್ತಿ ಹೋತಿ।
ಇತ್ಥಿಯಮಿಚ್ಚೇವ
ಭಾಸಿತಪುಮಾತಿ ಕಿಂ? ಗಙ್ಗಾನದೀ, ತಣ್ಹಾನದೀ, ಪಥವೀಧಾತು। ‘‘ನನ್ದಾಪೋಕ್ಖರಣೀ, ನನ್ದಾದೇವೀ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಸಞ್ಞಾಸದ್ದತ್ತಾ ನ ಹೋತಿ।
ತಥಾ ಪುರತ್ಥಿಮೋ ಚ ಸೋ ಕಾಯೋ ಚಾತಿ ಪುರತ್ಥಿಮಕಾಯೋ, ಏತ್ಥ ಚ ಕಾಯೇಕದೇಸೋ ಕಾಯಸದ್ದೋ। ಏವಂ ಪಚ್ಛಿಮಕಾಯೋ, ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯೋ, ಉಪರಿಮಕಾಯೋ, ಸಬ್ಬಕಾಯೋ, ಪುರಾಣವಿಹಾರೋ, ನವಾವಾಸೋ, ಕತರನಿಕಾಯೋ, ಕತಮನಿಕಾಯೋ, ಹೇತುಪ್ಪಚ್ಚಯೋ, ಅಬಹುಲಂ ಬಹುಲಂ ಕತನ್ತಿ ಬಹುಲೀಕತಂ, ಜೀವಿತಪ್ಪಧಾನಂ ನವಕಂ ಜೀವಿತನವಕಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ವಿಸೇಸನುತ್ತರಪದೇ ಜಿನವಚನಾನುಪರೋಧತೋ ಥೇರಾಚರಿಯಪಣ್ಡಿತಾದಿ ವಿಸೇಸನಂ ಪರಞ್ಚ ಭವತಿ। ಯಥಾ – ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಚ ಸೋ ಥೇರೋ ಚಾತಿ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ। ಏವಂ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರೋ, ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರೋ, ಬುದ್ಧಘೋಸಾಚರಿಯೋ, ಧಮ್ಮಪಾಲಾಚರಿಯೋ, ಆಚರಿಯಗುತ್ತಿಲೋತಿ ವಾ, ಮಹೋಸಧೋ ಚ ಸೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ಚಾತಿ ಮಹೋಸಧಪಣ್ಡಿತೋ। ಏವಂ ವಿಧುರಪಣ್ಡಿತೋ, ವತ್ಥುವಿಸೇಸೋ।
ವಿಸೇಸನೋಭಯಪದೋ ಯಥಾ – ಸೀತಞ್ಚ ತಂ ಉಣ್ಹಞ್ಚಾತಿ ಸೀತುಣ್ಹಂ, ಸಿನಿದ್ಧೋ ಚ ಸೋ ಉಣ್ಹೋ ಚಾತಿ ಸಿನಿದ್ಧುಣ್ಹೋ, ಮಾಸೋ। ಖಞ್ಜೋ ಚ ಸೋ ಖುಜ್ಜೋ ಚಾತಿ ಖಞ್ಜಖುಜ್ಜೋ। ಏವಂ ಅನ್ಧಬಧಿರೋ, ಕತಾಕತಂ, ಛಿದ್ದಾವಛಿದ್ದಂ, ಉಚ್ಚಾವಚಂ, ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಂ, ಸಿತ್ತಸಮ್ಮಟ್ಠಂ, ಗತಪಚ್ಚಾಗತಂ।
ಉಪಮಾನುತ್ತರಪದೇ ಅಭಿಧಾನಾನುರೋಧತೋ ಉಪಮಾನಭೂತಂ ವಿಸೇಸನಂ ಪರಂ ಭವತಿ। ಯಥಾ – ಸೀಹೋ ವಿಯ ಸೀಹೋ, ಮುನಿ ಚ ಸೋ ಸೀಹೋ ಚಾತಿ ಮುನಿಸೀಹೋ। ಏವಂ ಮುನಿವಸಭೋ, ಮುನಿಪುಙ್ಗವೋ, ಬುದ್ಧನಾಗೋ, ಬುದ್ಧಾದಿಚ್ಚೋ, ರಂಸಿ ವಿಯ ರಂಸಿ, ಸದ್ಧಮ್ಮೋ ಚ
ಸಮ್ಭಾವನಾಪುಬ್ಬಪದೋ ಯಥಾ – ಧಮ್ಮೋ ಇತಿ ಬುದ್ಧಿ ಧಮ್ಮಬುದ್ಧಿ। ಏವಂ ಧಮ್ಮಸಞ್ಞಾ, ಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೋ, ಧಮ್ಮಸಮ್ಮತೋ, ಪಾಣಸಞ್ಞಿತಾ, ಅಸುಭಸಞ್ಞಾ, ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ, ಅನತ್ತಸಞ್ಞಾ, ಧಾತುಸಞ್ಞಾ, ಧೀತುಸಞ್ಞಾ, ಅತ್ತಸಞ್ಞಾ, ಅತ್ಥಿಸಞ್ಞಾ, ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಅವಧಾರಣಪುಬ್ಬಪದೋ ಯಥಾ – ಗುಣೋ ಏವ ಧನಂ ಗುಣಧನಂ। ಏವಂ ಸದ್ಧಾಧನಂ, ಸೀಲಧನಂ, ಪಞ್ಞಾಧನಂ, ಚಕ್ಖು ಏವ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ। ಏವಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ, ಚಕ್ಖುಧಾತು, ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಂ, ರೂಪಾರಮ್ಮಣಮಿಚ್ಚಾದಿ।
ನನಿಪಾತಪುಬ್ಬಪದೋ ಯಥಾ – ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ಅತ್ಥೇ ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸೇ, ವಿಭತ್ತಿಲೋಪಾದಿಮ್ಹಿ ಚ ಕತೇ –
‘‘ಉಭೇ ತಪ್ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ತಪ್ಪುರಿಸಸಞ್ಞಾ।
೩೪೪. ಅತ್ತಂ ನಸ್ಸ ತಪ್ಪುರಿಸೇ।
ನಸ್ಸ ನಿಪಾತಪದಸ್ಸ ತಪ್ಪುರಿಸೇ ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಅತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಪ್ಪುರಿಸೇಕದೇಸತ್ತಾ ತಪ್ಪುರಿಸೋ, ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ।
ನ ನಿಸೇಧೋ ಸತೋ ಯುತ್ತೋ,
ದೇಸಾದಿನಿಯಮಂ ವಿನಾ।
ಅಸತೋ ಚಾಫಲೋ ತಸ್ಮಾ,
ಕಥಮಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ಚೇ?
ನಿಸೇಧತ್ಥಾನುವಾದೇನ, ಪಟಿಸೇಧವಿಧಿ ಕ್ವಚಿ।
ಪರಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಞಾಣತ್ತಾ-ಖ್ಯಾಪನಾಯೋಪಪಜ್ಜತೇ॥
ದುವಿಧೋ ಚಸ್ಸತ್ಥೋ ಪಸಜ್ಜಪ್ಪಟಿಸೇಧಪರಿಯುದಾಸವಸೇನ।
ತತ್ಥ ಪಸಜ್ಜಪ್ಪಟಿಸೇಧವಾಚೀ ನಾಮ। ಯೋ ಪನ ‘‘ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಅಮನುಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಂ ಪರಿಯುದಾಸಿತ್ವಾ ತಂಸದಿಸೇ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಕಾರಿಯಂ ಪಟಿಪಾದಯತಿ, ಸೋ ಪರಿಯುದಾಸವಾಚೀ ನಾಮ।
ವುತ್ತಞ್ಚ
‘‘ಪಸಜ್ಜಪ್ಪಟಿಸೇಧಸ್ಸ, ಲಕ್ಖಣಂ ವತ್ಥುನತ್ಥಿತಾ।
ವತ್ಥುತೋ ಅಞ್ಞತ್ರ ವುತ್ತಿ, ಪರಿಯುದಾಸಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ॥
ನನ್ವೇವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ‘‘ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ’’ತಿಆದೀಸು ಕಥಮುತ್ತರಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನತಾ ಸಿಯಾತಿ?
ವುಚ್ಚತೇ – ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಸದ್ದಾನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಅತ್ಥಸ್ಸೇವ ತಂಸದಿಸಾದಿಅತ್ಥಸ್ಸಾಪಿ ವಾಚಕತ್ತಾ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಸದ್ದಾ ಹಿ ಕೇವಲಾಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಅತ್ಥೇಸ್ವೇವ ಪಾಕಟಾ, ಭೂಸದ್ದೋ ವಿಯಸತ್ತಾಯಂ, ಯದಾ ತೇ ಪನ ಅಞ್ಞೇನ ಸದಿಸಾದಿವಾಚಕೇನ ನಇತಿ ನಿಪಾತೇನ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ, ತದಾ ತಂಸದಿಸತದಞ್ಞತಬ್ಬಿರುದ್ಧತದಭಾವೇಸುಪಿ ವತ್ತನ್ತಿ, ಭೂಸದ್ದೋ ವಿಯ ಅನ್ವಭಿಯಾದಿಯೋಗೇ ಅನುಭವನಅಭಿಭವನಾದೀಸು, ತಸ್ಮಾ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಜೋತಕೋಯೇವೇತ್ಥ ನಇತಿ ನಿಪಾತೋತಿ ನ ದೋಸೋ, ತೇನ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸದಿಸೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಅಮನುಸ್ಸೋ, ಅಸ್ಸಮಣೋ।
ಅಞ್ಞತ್ಥೇ – ನ ಬ್ಯಾಕತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ, ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾ, ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾ।
ವಿರುದ್ಧತ್ಥೇ – ನ ಕುಸಲಾ ಅಕುಸಲಾ, ಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಅಲೋಭೋ, ಅಮಿತ್ತೋ।
ಪಸಜ್ಜಪ್ಪಟಿಸೇಧೇ – ನ ಕತ್ವಾ ಅಕತ್ವಾ, ಅಕಾತುನ ಪುಞ್ಞಂ ಅಕರೋನ್ತೋ।
‘‘ನಸ್ಸ, ತಪ್ಪುರಿಸೇ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೩೪೫. ಸರೇ ಅನ।
ನಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ತಪ್ಪುರಿಸೇ ಉತ್ತರಪದೇ ಅನ ಹೋತಿ ಸರೇ ಪರೇ।
ನ ಅಸ್ಸೋ ಅನಸ್ಸೋ, ನ ಅರಿಯೋ ಅನರಿಯೋ। ಏವಂ ಅನಿಸ್ಸರೋ, ಅನಿಟ್ಠೋ, ಅನುಪವಾದೋ, ನ ಆದಾಯ ಅನಾದಾಯ, ಅನೋಲೋಕೇತ್ವಾ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಕುಪುಬ್ಬಪದೋ ಯಥಾ – ಕುಚ್ಛಿತಮನ್ನನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸತ್ತಾ ಅಞ್ಞಪದೇನ ವಿಗ್ಗಹೋ, ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸೇ ಕತೇ –
‘‘ತಪ್ಪುರಿಸೇ, ಸರೇ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೩೪೬. ಕದದ ಕುಸ್ಸ।
ಕುಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ನಿಪಾತಸ್ಸ ತಪ್ಪುರಿಸೇ ಉತ್ತರಪದೇ ಕದ ಹೋತಿ ಸರೇ ಪರೇ। ಕದನ್ನಂ। ಏವಂ ಕದಸನಂ।
ಸರೇತಿ ಕಿಂ? ಕುದಾರಾ, ಕುಪುತ್ತಾ, ಕುದಾಸಾ, ಕುದಿಟ್ಠಿ।
‘‘ಕುಸ್ಸಾ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೩೪೭. ಕಾಪ್ಪತ್ಥೇಸು ಚ।
ಕುಇಚ್ಚೇತಸ್ಸ ಅಪ್ಪತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಕಾ ಹೋತಿ ತಪ್ಪುರಿಸೇ ಉತ್ತರಪದೇ ಪರೇ। ಬಹುವಚನುಚ್ಚಾರಣತೋ ಕುಚ್ಛಿತತ್ಥೇ ಚ ಕ್ವಚಿ ತಪ್ಪುರಿಸೇ। ಅಪ್ಪಕಂ ಲವಣಂ ಕಾಲವಣಂ। ಏವಂ ಕಾಪುಪ್ಫಂ, ಕುಚ್ಛಿತೋ ಪುರಿಸೋ ಕಾಪುರಿಸೋ, ಕುಪುರಿಸೋ ವಾ।
ಪಾದಿಪುಬ್ಬಪದೋ ಚ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸೋವ, ಪಧಾನಂ ವಚನಂ ಪಾವಚನಂ, ಭುಸಂ ವದ್ಧಂ ಪವದ್ಧಂ, ಸರೀರಂ, ಸಮಂ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಆಧಾನಂ ಸಮಾಧಾನಂ, ವಿವಿಧಾ ಮತಿ ವಿಮತಿ, ವಿವಿಧೋ ಕಪ್ಪೋ ವಿಕಪ್ಪೋ, ವಿಸಿಟ್ಠೋ ವಾ ಕಪ್ಪೋ
ಯೇ ಇಧ ಅವಿಹಿತಲಕ್ಖಣಾ ನಾಮನಿಪಾತೋಪಸಗ್ಗಾ, ತೇಸಂ ‘‘ನಾಮಾನಂ ಸಮಾಸೋ’’ತಿ ಯೋಗವಿಭಾಗೇನ ಸಮಾಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಯಥಾ – ಅಪುನಗೇಯ್ಯಾ ಗಾಥಾ, ಅಚನ್ದಮುಲ್ಲೋಕಿಕಾನಿ ಮುಖಾನಿ, ಅಸ್ಸದ್ಧಭೋಜೀ, ಅಲವಣಭೋಜೀತಿಆದೀಸು ಅಯುತ್ತತ್ಥತ್ತಾ ನಾಞ್ಞೇನ ಸಮಾಸೋ।
ತಥಾ ದಿಟ್ಠೋ ಪುಬ್ಬನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬೋ ತಥಾಗತಂ। ಏವಂ ಸುತಪುಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮಂ, ಗತಪುಬ್ಬೋ ಮಗ್ಗಂ, ಕಮ್ಮನಿ ದಿಟ್ಠಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಾ ದೇವಾ ತೇನ। ಏವಂ ಸುತಪುಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ, ಗತಪುಬ್ಬಾ ದಿಸಾ, ಪಹಾರೋ, ಪರಾಭವೋ, ವಿಹಾರೋ, ಆಹಾರೋ, ಉಪಹಾರೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸೋ।
ದಿಗುಸಮಾಸ
ಅಥ ದಿಗುಸಮಾಸೋ ವುಚ್ಚತೇ।
ತಯೋ ಲೋಕಾ ಸಮಾಹಟಾ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಾ, ತಿಣ್ಣಂ ಲೋಕಾನಂ ಸಮಾಹಾರೋತಿ ವಾ ಅತ್ಥೇ –
‘‘ನಾಮಾನಂ ಸಮಾಸೋ ಯುತ್ತತ್ಥೋ’’ತಿ ವತ್ತಮಾನೇ ‘‘ದ್ವಿಪದೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸೋ, ತತೋ ಸಮಾಸಸಞ್ಞಾಯಂ, ವಿಭತ್ತಿಲೋಪೇ, ಪಕತಿಭಾವೇ ಚ ಕತೇ –
‘‘ಕಮ್ಮಧಾರಯೋ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೩೪೮. ಸಙ್ಖ್ಯಾಪುಬ್ಬೋ ದಿಗು।
ಸಙ್ಖ್ಯಾಪುಬ್ಬೋ ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸೋ ದಿಗುಸಞ್ಞೋ ಹೋತಿ।
ದ್ವೇ ಗಾವೋ ದಿಗು, ದಿಗುಸದಿಸತ್ತಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಸಮಾಸೋ ದಿಗೂತಿ ವುತ್ತೋ। ಅಥ ವಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪುಬ್ಬತ್ತನಪುಂಸಕೇಕತ್ತಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಗತೋ ಅವಗತೋತಿ ದಿಗೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ದ್ವೀಹಿ ವಾ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ದಿಗು। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸಙ್ಖ್ಯಾಪುಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾಸದ್ದಸ್ಸೇವ ಪುಬ್ಬನಿಪಾತೋ, ‘‘ಉಭೇ ತಪ್ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ತಪ್ಪುರಿಸಸಞ್ಞಾ।
‘‘ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೩೪೯. ದಿಗುಸ್ಸೇಕತ್ತಂ।
ದಿಗುಸ್ಸ ಸಮಾಸಸ್ಸ ಏಕತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಞ್ಚ।
ಸಮಾಹಾರದಿಗುಸ್ಸೇತಂ ಗಹಣಂ, ತತ್ಥ ಸಬ್ಬತ್ಥೇಕವಚನಮೇವ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞತ್ರ ಪನ ಬಹುವಚನಮ್ಪಿ, ನಾಮಬ್ಯಪದೇಸಸ್ಯಾದ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ ಅಮಾದೇಸಾದಿ।
ತಿಲೋಕಂ, ಹೇ ತಿಲೋಕ, ತಿಲೋಕಂ, ತಿಲೋಕೇನ, ತಿಲೋಕಸ್ಸ, ತಿಲೋಕಾ ತಿಲೋಕಸ್ಮಾ ತಿಲೋಕಮ್ಹಾ, ತಿಲೋಕಸ್ಸ, ತಿಲೋಕೇ ತಿಲೋಕಮ್ಹಿ ತಿಲೋಕಸ್ಮಿಂ।
ಏವಂ ತಯೋ ದಣ್ಡಾ ತಿದಣ್ಡಂ, ತೀಣಿ ಮಲಾನಿ ಸಮಾಹಟಾನಿ, ತಿಣ್ಣಂ ಮಲಾನಂ ಸಮಾಹಾರೋತಿ ವಾ ತಿಮಲಂ, ತಿಲಕ್ಖಣಂ, ಚತುಸ್ಸಚ್ಚಂ, ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾ ಚತುದ್ದಿಸಂ, ‘‘ಸರೋ ರಸ್ಸೋ ನಪುಂಸಕೇ’’ತಿ ರಸ್ಸತ್ತಂ, ಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದಂ, ಸಳಾಯತನಂ, ಸತ್ತಾಹಂ, ಅಟ್ಠಸೀಲಂ, ನವಲೋಕುತ್ತರಂ, ದಸಸೀಲಂ, ಸತಯೋಜನಂ।
ತಥಾ – ದ್ವೇ ರತ್ತಿಯೋ ದ್ವಿರತ್ತಂ, ತಿಸ್ಸೋ ರತ್ತಿಯೋ ತಿರತ್ತಂ, ದ್ವೇ ಅಙ್ಗುಲಿಯೋ ದ್ವಙ್ಗುಲಂ, ಸತ್ತ ಗೋದಾವರಿಯೋ, ತಾಸಂ ಸಮಾಹಾರೋತಿ ವಾ ಸತ್ತಗೋದಾವರಂ।
ಏತ್ಥ ಚ ರತ್ತಿ ಅಙ್ಗುಲಿ ಗೋದಾವರೀನಮನ್ತಸ್ಸ –
೩೫೦. ಕ್ವಚಿ ಸಮಾಸನ್ತಗತಾನಮಕಾರನ್ತೋ।
ರಾಜಾದಿಗಣಸ್ಸೇತಂ ಗಹಣಂ, ತೇನ ಸಮಾಸನ್ತಗತಾನಂ ರಾಜಾದೀನಂ ನಾಮಾನಂ ಅನ್ತೋ ಕ್ವಚಿ ಅಕಾರೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಬಹುಬ್ಬೀಹಾದಿಮ್ಹಿ ಸಮಾಸನ್ತೇ ಕ್ವಚಿ ಕಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಸುರಭಿ ಸು ದು ಪೂತೀಹಿ ಗನ್ಧನ್ತಸ್ಸಿಕಾರೋ ಚ।
ಅಥ ವಾ ಅ ಚ ಕೋ ಚ ಅಕಾ, ರಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ, ತೇನ ಕ್ವಚಿ ಸಮಾಸನ್ತಗತಾನಮನ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಅ ಕ ಇಚ್ಚೇತೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನ ಪಞ್ಚ ಗಾವೋ ಸಮಾಹಟಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸಮಾಸಾದಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾಸನ್ತೇ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೇ, ‘‘ಓ ಸರೇ ಚಾ’’ತಿ ಅವಾದೇಸೇ ಚ ಕತೇ ‘‘ಪಞ್ಚಗವ’’ನ್ತಿಆದಿ ಚ ಸಿಜ್ಝತಿ। ‘‘ದ್ವಿರತ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪನ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಕತೇ ಪುಬ್ಬಸರಸ್ಸ ‘‘ಸರಲೋಪೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಲೋಪೋ।
ಅಸಮಾಹಾರದಿಗು ಯಥಾ – ಏಕೋ ಚ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಚಾತಿ ಏಕಪುಗ್ಗಲೋ। ಏವಂ ಏಕಧಮ್ಮೋ, ಏಕಪುತ್ತೋ, ತಯೋ ಭವಾ ತಿಭವಾ, ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾ ಚತುದ್ದಿಸಾ, ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಾನಿ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ದಿಗುಸಮಾಸೋ।
ತಪ್ಪುರಿಸಸಮಾಸ
ಅಥ ತಪ್ಪುರಿಸಸಮಾಸೋ ವುಚ್ಚತೇ।
ಸೋ ಪನ ದುತಿಯಾದೀಸು ಛಸು ವಿಭತ್ತೀಸು ಭಾವತೋ ಛಬ್ಬಿಧೋ। ತತ್ಥ ದುತಿಯಾತಪ್ಪುರಿಸೋ ಗತನಿಸ್ಸಿತಾತೀತಾತಿಕ್ಕನ್ತಪ್ಪತ್ತಾಪನ್ನಾದೀಹಿ ಭವತಿ।
ಸರಣಂ ಗತೋತಿ ವಿಗ್ಗಹೇ –
‘‘ತಪ್ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೩೫೧. ಅಮಾದಯೋಪರಪದೇಭಿ।
ಅಮಾದಿವಿಭತ್ಯನ್ತಾನಿ ಯುತ್ತತ್ಥಾನಿ ಪುಬ್ಬಪದಾನಿ ನಾಮೇಹಿ ಪರಪದೇಭಿ ಸಹ ವಿಭಾಸಾ ಸಮಸ್ಯನ್ತೇ, ಸೋ ಸಮಾಸೋ ತಪ್ಪುರಿಸಸಞ್ಞೋ ಹೋತಿ। ಅಯಞ್ಚ ತಪ್ಪುರಿಸೋ ಅಭಿಧೇಯ್ಯವಚನಲಿಙ್ಗೋ।
ಗತಾದಿಸದ್ದಾ ಕಿತನ್ತತ್ತಾ ತಿಲಿಙ್ಗಾ, ವಿಭತ್ತಿಲೋಪಾದಿ ಸಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬಸಮಂ। ಸೋ ಸರಣಗತೋ, ತೇ ಸರಣಗತಾ। ಸಾ ಸರಣಗತಾ, ತಾ ಸರಣಗತಾಯೋ। ತಂ ಕುಲಂ ಸರಣಗತಂ, ತಾನಿ ಕುಲಾನಿ ಸರಣಗತಾನಿ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಏವಂ ಅರಞ್ಞಗತೋ, ಭೂಮಿಗತೋ, ಧಮ್ಮಂ ನಿಸ್ಸಿತೋ ಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತೋ, ಅತ್ಥನಿಸ್ಸಿತೋ, ಭವಂ ಅತೀತೋ ಭವಾತೀತೋ, ಕಾಲಾತೀತೋ, ಪಮಾಣಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತಂ। ಲೋಕಾತಿಕ್ಕನ್ತಂ, ಸುಖಂ ಪತ್ತೋ ಸುಖಪ್ಪತ್ತೋ, ದುಕ್ಖಪ್ಪತ್ತೋ, ಸೋತಂ ಆಪನ್ನೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋ, ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನೋ, ರಥಂ ಆರುಳ್ಹೋ ರಥಾರುಳ್ಹೋ, ಸಬ್ಬರತ್ತಿಂ ಸೋಭನೋ ಸಬ್ಬರತ್ತಿಸೋಭನೋ, ಮುಹುತ್ತಸುಖಂ।
ಉಪಪದಸಮಾಸೇ ಪನ ವುತ್ತಿಯೇವ ತಸ್ಸ ನಿಚ್ಚತ್ತಾ। ಯಥಾ – ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತೀತಿ ಕಮ್ಮಕಾರೋ, ಕುಮ್ಭಕಾರೋ, ಅತ್ಥಂ ಕಾಮೇತೀತಿ ಅತ್ಥಕಾಮೋ, ಧಮ್ಮಕಾಮೋ, ಧಮ್ಮಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಧಮ್ಮಧರೋ, ವಿನಯಧರೋ, ಸಚ್ಚಂ ವದಿತುಂ ಸೀಲಮಸ್ಸಾತಿ ಸಚ್ಚವಾದೀ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ತವನ್ತುಮಾನನ್ತಾದಿಕಿತನ್ತೇಹಿ ವಾಕ್ಯಮೇವ ವವತ್ಥಿತವಿಭಾಸಾಧಿಕಾರತೋ। ಯಥಾ – ಓದನಂ ಭುತ್ತವಾ, ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಮಾನೋ, ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತೋ, ಕಟಂ ಕರಾನೋ, ಅನಭಿಧಾನತೋ ವಾ, ಅಭಿಧಾನಲಕ್ಖಣಾ ಹಿ ತದ್ಧಿತಸಮಾಸಕಿತಕಾತಿ।
ದುತಿಯಾತಪ್ಪುರಿಸೋ।
ತತಿಯಾ
ಬುದ್ಧೇನ ಭಾಸಿತೋ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತೋ, ಧಮ್ಮೋ। ಏವಂ ಜಿನದೇಸಿತೋ, ಸತ್ಥಾರಾ ವಣ್ಣಿತೋ ಸತ್ಥುವಣ್ಣಿತೋ, ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಗರಹಿತೋ ವಿಞ್ಞುಗರಹಿತೋ, ವಿಞ್ಞುಪ್ಪಸತ್ಥೋ, ಇಸ್ಸರಕತಂ, ಸಯಂಕತಂ, ಸುಕೇಹಿ ಆಹಟಂ ಸುಕಾಹತಂ, ರಞ್ಞಾ ಹತೋ ರಾಜಹತೋ, ರೋಗಪೀಳಿತೋ, ಅಗ್ಗಿದಡ್ಢೋ, ಸಪ್ಪದಟ್ಠೋ, ಸಲ್ಲೇನ ವಿದ್ಧೋ ಸಲ್ಲವಿದ್ಧೋ, ಇಚ್ಛಾಯ ಅಪಕತೋ ಇಚ್ಛಾಪಕತೋ, ಸೀಲೇನ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ। ಏವಂ ಸುಖಸಹಗತಂ, ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ಮಿತ್ತಸಂಸಗ್ಗೋ, ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗೋ, ಜಾತಿತ್ಥದ್ಧೋ, ಗುಣಹೀನೋ, ಗುಣವುಡ್ಢೋ, ಚತುವಗ್ಗಕರಣೀಯಂ, ಚತುವಗ್ಗಾದಿಕತ್ತಬ್ಬಂ, ಕಾಕೇಹಿ ಪೇಯ್ಯಾ ಕಾಕಪೇಯ್ಯಾ, ನದೀ।
ಕ್ವಚಿ ವುತ್ತಿಯೇವ, ಉರೇನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಉರಗೋ, ಪಾದೇನ ಪಿವತೀತಿ ಪಾದಪೋ। ಕ್ವಚಿ ವಾಕ್ಯಮೇವ, ಪರಸುನಾ ಛಿನ್ನವಾ, ಕಾಕೇಹಿ ಪಾತಬ್ಬಾ, ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ।
ಪುಬ್ಬಾದಿಯೋಗೇ – ಮಾಸೇನ ಪುಬ್ಬೋ ಮಾಸಪುಬ್ಬೋ। ಏವಂ ಮಾತುಸದಿಸೋ, ಪಿತುಸಮೋ, ಏಕೂನವೀಸತಿ, ಸೀಲವಿಕಲೋ, ಅಸಿಕಲಹೋ, ವಾಚಾನಿಪುಣೋ, ಯಾವಕಾಲಿಕಸಂಮಿಸ್ಸಂ, ವಾಚಾಸಖಿಲೋ, ಸತ್ಥಾರಾ ಸದಿಸೋ ಸತ್ಥುಕಪ್ಪೋ, ಪುಞ್ಞೇನ ಅತ್ಥಿಕೋ ಪುಞ್ಞತ್ಥಿಕೋ, ಗುಣಾಧಿಕೋ, ಗುಳೇನ ಸಂಸಟ್ಠೋ ಓದನೋ ಗುಳೋದನೋ, ಖೀರೋದನೋ, ಅಸ್ಸೇನ ಯುತ್ತೋ ರಥೋ ಅಸ್ಸರಥೋ, ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ, ಜಮ್ಬುಯಾ ಪಞ್ಞಾತೋ ಲಕ್ಖಿತೋ ದೀಪೋ ಜಮ್ಬುದೀಪೋ, ಏಕೇನ ಅಧಿಕಾ ದಸ ಏಕಾದಸ, ಜಾತಿಯಾ ಅನ್ಧೋ ಜಚ್ಚನ್ಧೋ, ಪಕತಿಯಾ ಮೇಧಾವೀ ಪಕತಿಮೇಧಾವೀ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ತತಿಯಾತಪ್ಪುರಿಸೋ।
ಚತುತ್ಥೀ
ತದತ್ಥೇ – ಕಥಿನಸ್ಸ ದುಸ್ಸಂ ಕಥಿನದುಸ್ಸಂ, ಕಥಿನಚೀವರತ್ಥಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಚೀವರದುಸ್ಸಂ, ಚೀವರಮೂಲ್ಯಂ, ಯಾಗುಯಾ ಅತ್ಥಾಯ ತಣ್ಡುಲಾ ಯಾಗುತಣ್ಡುಲಾ, ಭತ್ತತಣ್ಡುಲಾ, ಸಙ್ಘಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಭತ್ತಂ ಸಙ್ಘಭತ್ತಂ, ಆಗನ್ತುಕಾನಮತ್ಥಾಯ ಭತ್ತಂ ಆಗನ್ತುಕಭತ್ತಂ। ಏವಂ ಗಮಿಕಭತ್ತಂ, ಪಾಸಾದಾಯ ದಬ್ಬಂ ಪಾಸಾದದಬ್ಬಂ।
ಅತ್ಥೇ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸತ್ಥಾಯ ವಿಹಾರೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘತ್ಥೋ ವಿಹಾರೋ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘತ್ಥಾ ಯಾಗು, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘತ್ಥಂ ಚೀವರಂ। ಯಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಯದತ್ಥೋ, ಯದತ್ಥಾ, ಯದತ್ಥಂ। ಏವಂ ತದತ್ಥೋ, ತದತ್ಥಾ। ತದತ್ಥಂ। ಏತದತ್ಥೋ ವಾಯಾಮೋ, ಏತದತ್ಥಾ ಕಥಾ, ಏತದತ್ಥಂ ಸೋತಾವಧಾನಂ। ಕಿಮತ್ಥಂ, ಅತ್ತತ್ಥಂ, ಪರತ್ಥಂ, ವಿನಯೋ ಸಂವರತ್ಥಾಯ, ಸುಖಂ ಸಮಾಧತ್ಥಾಯ, ನಿಬ್ಬಿದಾ ವಿರಾಗತ್ಥಾಯ, ವಿರಾಗೋ ವಿಮುತ್ತತ್ಥಾಯ। ತಥಾ ಲೋಕಸ್ಸ ಹಿತೋ ಲೋಕಹಿತೋ, ಬುದ್ಧಸ್ಸ ದೇಯ್ಯಂ ಬುದ್ಧದೇಯ್ಯಂ, ಪುಪ್ಫಂ। ಸಙ್ಘದೇಯ್ಯಂ, ಚೀವರಂ। ಇಧ ನ ಭವತಿ, ಸಙ್ಘಸ್ಸ ದಾತಬ್ಬಂ, ಸಙ್ಘಸ್ಸ ದಾತುಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಚತುತ್ಥೀತಪ್ಪುರಿಸೋ।
ಪಞ್ಚಮೀ ಅಪಗಮನ ಭಯ ವಿರತಿ ಮೋಚನತ್ಥಾದೀಹಿ।
ಮೇಥುನಸ್ಮಾ ಅಪೇತೋ ಮೇಥುನಾಪೇತೋ। ಏವಂ ಪಲಾಪಾಪಗತೋ, ನಗರನಿಗ್ಗತೋ, ಪಿಣ್ಡಪಾತಪಟಿಕ್ಕನ್ತೋ। ಗಾಮತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಂ ಗಾಮನಿಕ್ಖನ್ತಂ, ರುಕ್ಖಗ್ಗಾ ಪತಿತೋ ರುಕ್ಖಗ್ಗಪತಿತೋ, ಸಾಸನಚುತೋ, ಆಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನಂ, ಧರಣಿತಲುಗ್ಗತೋ, ಸಬ್ಬಭವೇಹಿ ನಿಸ್ಸಟೋ ಸಬ್ಬಭವನಿಸ್ಸಟೋ।
ಭಯತ್ಥಾದಿಯೋಗೇ ಯಥಾ – ರಾಜತೋ ಭಯಂ ರಾಜಭಯಂ, ಚೋರೇಹಿ ಭಯಂ ಚೋರಭಯಂ, ಅಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಭಯಂ ಅಮನುಸ್ಸಭಯಂ, ಅಗ್ಗಿತೋ ಭಯಂ ಅಗ್ಗಿಭಯಂ। ಪಾಪತೋ ಭೀತೋ ಪಾಪಭೀತೋ
ಕ್ವಚಿ ವುತ್ತಿಯೇವ, ಕಮ್ಮತೋ ಜಾತಂ ಕಮ್ಮಜಂ। ಏವಂ ಚಿತ್ತಜಂ, ಉತುಜಂ, ಆಹಾರಜಂ। ಇಧ ನ ಭವತಿ, ಪಾಸಾದಾ ಪತಿತೋ।
ಪಞ್ಚಮೀತಪ್ಪುರಿಸೋ।
ಛಟ್ಠೀ ರಞ್ಞೋ ಪುತ್ತೋ ರಾಜಪುತ್ತೋ। ಏವಂ ರಾಜಪುರಿಸೋ, ಆಚರಿಯಪೂಜಕೋ, ಬುದ್ಧಸಾವಕೋ, ಬುದ್ಧರೂಪಂ, ಜಿನವಚನಂ, ಸಮುದ್ದಘೋಸೋ, ಧಞ್ಞಾನಂ ರಾಸಿ ಧಞ್ಞರಾಸಿ, ಪುಪ್ಫಗನ್ಧೋ, ಫಲರಸೋ, ಕಾಯಸ್ಸ ಲಹುತಾ ಕಾಯಲಹುತಾ, ಮರಣಸ್ಸತಿ, ರುಕ್ಖಮೂಲಂ, ಅಯಸ್ಸ ಪತ್ತೋ ಅಯೋಪತ್ತೋ, ಏವಂ ಸುವಣ್ಣಕಟಾಹಂ, ಪಾನೀಯಥಾಲಕಂ, ಸಪ್ಪಿಕುಮ್ಭೋ।
‘‘ದೇವಾನಂ ರಾಜಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೇ ಸಮಾಸಾದಿಮ್ಹಿ ಕತೇ ‘‘ಕ್ವಚಿ ಸಮಾಸನ್ತಗತಾನಮಕಾರನ್ತೋ’’ತಿ ಅಕಾರೋ, ತತೋ ‘‘ಸ್ಯಾ ಚಾ’’ತಿ ಆತ್ತಂ ನ ಭವತಿ। ದೇವರಾಜೋ, ದೇವರಾಜಾ, ದೇವರಾಜಂ, ದೇವರಾಜೇ ಇಚ್ಚಾದಿ ಪುರಿಸಸದ್ದಸಮಂ। ಅತ್ತಾಭಾವೇ ಸೋ ದೇವರಾಜಾ, ತೇ ದೇವರಾಜಾನೋ ಇಚ್ಚಾದಿ ರಾಜಸದ್ದಸಮಂ। ತಥಾ ದೇವಾನಂ ಸಖಾ ದೇವಸಖೋ, ದೇವಸಖಾ, ಸೋ ದೇವಸಖಾ, ತೇ ದೇವಸಖಾನೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಪುಮಸ್ಸ ಲಿಙ್ಗಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ। ಏವಂ ಪುಮ್ಭಾವೋ, ಪುಮನ್ತಲೋಪಾದಿ।
ಹತ್ಥಿಪದಂ, ಇತ್ಥಿರೂಪಂ, ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘೋ, ಜಮ್ಬುಸಾಖಾ, ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಕ್ವಚಾದಿಮಜ್ಝುತ್ತರಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಮಜ್ಝೇ ಈಕಾರೂಕಾರಾನಂ ರಸ್ಸತ್ತಂ।
ವಿಭಾಸಾಧಿಕಾರತೋ
ಯುತ್ತತ್ಥೋ ಇಚ್ಚೇವ? ‘‘ಭಟೋ ರಞ್ಞೋ ಪುರಿಸೋ ದೇವದತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಭಟಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಛಟ್ಠೀ’’ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನಪೇಕ್ಖತಾಯ ಅಯುತ್ತತ್ಥಭಾವತೋ ಸಮಾಸೋ ನ ಭವತಿ, ‘‘ಕೋಸಲಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಪುತ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಸಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ಅಸಮತ್ಥತ್ತಾ ನ ಭವತಿ, ಸಮ್ಬನ್ಧೀಸದ್ದಾನಂ ಪನ ನಿಚ್ಚಂ ಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತೇಪಿ ಗಮಕತ್ತಾ ಸಮಾಸೋ, ಯಥಾ – ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ಗುರುಕುಲಂ, ಭಗವತೋ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋತಿಆದಿ।
ಛಟ್ಠೀತಪ್ಪುರಿಸೋ।
ಸತ್ತಮೀ ರೂಪೇ ಸಞ್ಞಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾ, ಏವಂ ರೂಪಸಞ್ಚೇತನಾ, ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ, ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಧಮ್ಮೇ ರತೋ ಧಮ್ಮರತೋ, ಧಮ್ಮಾಭಿರತಿ, ಧಮ್ಮರುಚಿ, ಧಮ್ಮಗಾರವೋ, ಧಮ್ಮೇಸು ನಿರುತ್ತಿ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿ, ದಾನಾಧಿಮುತ್ತಿ, ಭವನ್ತರಕತಂ, ದಸ್ಸನೇ ಅಸ್ಸಾದೋ ದಸ್ಸನಸ್ಸಾದೋ, ಅರಞ್ಞೇ ವಾಸೋ ಅರಞ್ಞವಾಸೋ, ವಿಕಾಲೇ ಭೋಜನಂ ವಿಕಾಲಭೋಜನಂ, ಕಾಲೇ ವಸ್ಸಂ ಕಾಲವಸ್ಸಂ, ವನೇ ಪುಪ್ಫಂ ವನಪುಪ್ಫಂ। ಏವಂ ವನಮಹಿಸೋ, ಗಾಮಸೂಕರೋ, ಸಮುದ್ದಮಚ್ಛೋ, ಆವಾಟಕಚ್ಛಪೋ, ಆವಾಟಮಣ್ಡೂಕೋ, ಕೂಪಮಣ್ಡೂಕೋ, ತಿತ್ಥನಾವಾ, ಇತ್ಥೀಸು ಧುತ್ತೋ ಇತ್ಥಿಧುತ್ತೋ ಛಾಯಾಯ ಸುಕ್ಖೋ ಛಾಯಾಸುಕ್ಖೋ, ಅಙ್ಗಾರಪಕ್ಕಂ, ಚಾರಕಬದ್ಧೋ।
ಇಧ ವುತ್ತಿಯೇವ, ಯಥಾ – ವನೇ ಚರತೀತಿ ವನಚರೋ, ಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ಸಯತೀತಿ ಕುಚ್ಛಿಸಯೋ, ಥಲೇ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಥಲಟ್ಠೋ। ಏವಂ ಜಲಟ್ಠೋ, ಪಬ್ಬತಟ್ಠೋ, ಮಗ್ಗಟ್ಠೋ, ಪಙ್ಕೇ ಜಾತಂ ಪಙ್ಕಜಂ, ಸಿರೇ ರುಹತೀತಿ ಸಿರೋರುಹಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಇಧ
ಸತ್ತಮೀತಪ್ಪುರಿಸೋ।
‘‘ತದನುಪರೋಧೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಯಥಾಭಿಧಾನಂ ತಪ್ಪುರಿಸೇ ಕ್ವಚಿ ಅಚ್ಚನ್ತಾದೀಸು ಅಮಾದಿವಿಭತ್ಯನ್ತಂ ಪುಬ್ಬಪದಂ ಪರಂ ಸಮ್ಭವತಿ।
ಯಥಾ – ಅನ್ತಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಅಚ್ಚನ್ತಂ, ಅಚ್ಚನ್ತಾನಿ, ವೇಲಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ ಅತಿವೇಲೋ, ರಸ್ಸತ್ತಂ। ಏವಂ ಮಾಲಂ ಅತೀತೋ ಅತಿಮಾಲೋ, ಪತ್ತಜೀವಿಕೋ, ಆಪನ್ನಜೀವಿಕೋ, ಅಕ್ಖಂ ಪತಿಗತಂ ನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ದಸ್ಸನಂ, ಪಚ್ಚಕ್ಖೋ ಅತ್ತಭಾವೋ, ಪಚ್ಚಕ್ಖಾ ಬುದ್ಧಿ, ಅತ್ಥಂ ಅನುಗತಂ ಅನ್ವತ್ಥಂ, ಕೋಕಿಲಾಯ ಅವಕುಟ್ಠಂ ಅವಕೋಕಿಲಂ ವನಂ, ಪರಿಚ್ಚತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅವಮಯೂರಂ, ಅಜ್ಝಯನಾಯ ಪರಿಗಿಲಾನೋ ಪರಿಯಜ್ಝಯನೋ, ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅಲಂ ಸಮತ್ಥೋತಿ ಅಲಂಕಮ್ಮೋ, ವಚನಾಯ ಅಲನ್ತಿ ಅಲಂವಚನೋ, ವಾನತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಕಿಲೇಸೇಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸೋ, ನಿರಙ್ಗಣೋ, ಕೋಸಮ್ಬಿಯಾ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ನಿಕ್ಕೋಸಮ್ಬೀ, ವನತೋ ನಿಯ್ಯಾತೋ ನಿಬ್ಬನೋ, ಆಚರಿಯತೋ ಪರೋ ಪಾಚರಿಯೋ। ಏವಂ ಪಯ್ಯಕೋ, ಪರಹಿಯ್ಯೋ, ಗಙ್ಗಾಯ ಉಪರಿ ಉಪರಿಗಙ್ಗಂ। ಏವಂ ಹೇಟ್ಠಾನದೀ, ಅನ್ತೋಸಮಾಪತ್ತಿ, ಹಂಸಾನಂ ರಾಜಾ ರಾಜಹಂಸೋ, ಹಂಸರಾಜಾ ವಾ, ಮಾಸಸ್ಸ ಅದ್ಧಂ ಅದ್ಧಮಾಸಂ, ಮಾಸದ್ಧಂ ವಾ, ಆಮಲಕಸ್ಸ ಅದ್ಧಂ ಅದ್ಧಾಮಲಕಂ, ಆಮಲಕದ್ಧಂ ವಾ, ಕಹಾಪಣಸ್ಸ ಅಡ್ಢಂ ಅಡ್ಢಕಹಾಪಣಂ, ಅಡ್ಢಮಾಸಕಂ, ರತ್ತಿಯಾ ಅಡ್ಢಂ ಅಡ್ಢರತ್ತಂ, ರತ್ತಿಯಾ ಪುಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬರತ್ತಂ, ರತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಛಾ ಪಚ್ಛಾರತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಕ್ವಚಿ ಸಮಾಸನ್ತಗತಾನಮಕಾರನ್ತೋ’’ತಿ ರತ್ತಿಸದ್ದನ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತಂ, ಅಹಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬನ್ಹಂ। ಏವಂ ಸಾಯನ್ಹಂ, ‘‘ತೇಸು ವುದ್ಧೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಹಸ್ಸ ಅನ್ಹಾದೇಸೋ।
ಅಮಾದಿಪರತಪ್ಪುರಿಸೋ।
ಕ್ವಚಿ
ಯಥಾ – ಪಭಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೇ ‘‘ಅಮಾದಯೋ ಪರಪದೇಭೀ’’ತಿ ಸಮಾಸೋ, ‘‘ನಾಮಾನಂ ಸಮಾಸೋ ಯುತ್ತತ್ಥೋ’’ತಿ ಸಮಾಸಸಞ್ಞಾ, ತತೋ ‘‘ತೇಸಂ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಲೋಪಾ ಚಾ’’ತಿ ವಿಭತ್ತಿಲೋಪೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ತತ್ಥೇವ ಚಗ್ಗಹಣೇನ ಪುಬ್ಬಪದೇ ವಿಭತ್ತಿಲೋಪಾಭಾವೋ। ಸೇಸಂ ಸಮಂ। ಪಭಙ್ಕರೋ, ಅಮತಂ ದದಾತೀತಿ ಅಮತನ್ದದೋ, ರಣಂ ಜಹಾತೀತಿ ರಣಞ್ಜಹೋ, ಜುತಿಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಜುತಿನ್ಧರೋ, ತಥಾ ಸಹಸಾಕತಂ, ಪರಸ್ಸಪದಂ। ಅತ್ತನೋಪದಂ, ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಭಯತೂಪಟ್ಠಾನಂ, ಪರತೋಘೋಸೋ, ಗವಂಪತಿತ್ಥೇರೋ, ಮನಸಿಕಾರೋ, ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸೋ, ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿ, ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣಂ, ಅನ್ತೇವಾಸೀ, ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೋ, ಜನೇಸುತೋ, ಉರಸಿಲೋಮೋ, ಕಣ್ಠೇಕಾಳೋ, ಸರಸಿಜಮಿಚ್ಚಾದಿ।
ಅಲೋಪತಪ್ಪುರಿಸೋ।
ತಪ್ಪುರಿಸಸಮಾಸೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ಬಹುಬ್ಬೀಹಿಸಮಾಸ
ಅಥ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿಸಮಾಸೋ ವುಚ್ಚತೇ।
ಸೋ ಚ ನವವಿಧೋ ದ್ವಿಪದೋ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೋ, ದ್ವಿಪದೋ ಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣೋ, ತಿಪದೋ ನನಿಪಾತಪುಬ್ಬಪದೋ, ಸಹಪುಬ್ಬಪದೋ ಉಪಮಾನಪುಬ್ಬಪದೋ ಸಙ್ಖ್ಯೋಭಯಪದೋ ದಿಸನ್ತರಾಳತ್ಥೋ ಬ್ಯತಿಹಾರಲಕ್ಖಣೋ ಚಾತಿ।
ತತ್ಥ ದ್ವಿಪದೋ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೋ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿ ಕಮ್ಮಾದೀಸು ಛಸು ವಿಭತ್ಯತ್ಥೇಸು ಭವತಿ।
ತತ್ಥ ದುತಿಯತ್ಥೇ ತಾವ – ‘‘ಆಗತಾ ಸಮಣಾ ಇಮಂ ಸಙ್ಘಾರಾಮ’’ನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೇ –
೩೫೨. ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೇಸು ಬಹುಬ್ಬೀಹಿ।
ಸಮಸ್ಯಮಾನಪದತೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪಠಮದುತಿಯಾದಿವಿಭತ್ಯನ್ತಾನಂ ಪದಾನಮತ್ಥೇಸು ಯುತ್ತತ್ಥಾನಿ ನಾಮಾನಿ ವಿಭಾಸಾ ಸಮಸ್ಯನ್ತೇ, ಸೋ ಸಮಾಸೋ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿಸಞ್ಞೋ ಚ ಹೋತಿ।
ಬಹವೋ ವೀಹಯೋ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿ, ಬಹುಬ್ಬೀಹಿಸದಿಸತ್ತಾ ಅಯಮ್ಪಿಸಮಾಸೋ ಅನ್ವತ್ಥಸಞ್ಞಾವಸೇನ ಬಹುಬ್ಬೀಹೀತಿ ವುತ್ತೋ, ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನೋ ಹಿ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿ।
ದುವಿಧೋ ಚಾಯಂ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿ ತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣಾತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣವಸೇನ, ತೇಸು ಯತ್ಥ ವಿಸೇಸನಭೂತೋ ಅತ್ಥೋ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಗ್ಗಹಣೇನ ಗಯ್ಹತಿ, ಸೋ ತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣೋ, ಯಥಾ – ಲಮ್ಬಕಣ್ಣಮಾನಯಾತಿ।
ಯತ್ಥ ಪನ ನ ಗಯ್ಹತಿ, ಸೋ ಅತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣೋ, ಯಥಾ – ಬಹುಧನಮಾನಯಾತಿ।
ಇಧ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿಸದ್ದೇ ವಿಯ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಪಾತೋ, ಸೇಸಂ ಪುಬ್ಬಸಮಂ।
ಆಗತಸಮಣೋ ಸಙ್ಘಾರಾಮೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಆಗತಸದ್ದೋ, ಸಮಣಸದ್ದೋ ಚ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ದುತಿಯಾವಿಭತ್ಯತ್ಥಭೂತೇ ಸಙ್ಘಾರಾಮಸಙ್ಖಾತೇ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೇ ವತ್ತನ್ತಿ, ತದತ್ಥಜೋತನತ್ಥಮೇವ ತದನನ್ತರಂ ‘‘ಸಙ್ಘಾರಾಮೋ’’ತಿ ಪದನ್ತರಂ ಪಯುಜ್ಜತಿ, ತತೋ ಸಮಾಸೇನೇವ ಕಮ್ಮತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಿಹಿತತ್ತಾ ಪುನ ದುತಿಯಾ ನ ಹೋತಿ। ಇದಂಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಅಪ್ಪಯೋಗೋ, ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ಬಹುಬ್ಬೀಹಿ ಚಾಯಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಲಿಙ್ಗವಚನೋ।
ತಥಾ ಆಗತಸಮಣಾ ಸಾವತ್ಥಿ, ಆಗತಸಮಣಂ ಜೇತವನಂ, ಪಟಿಪನ್ನಾ ಅದ್ಧಿಕಾ ಯಂ ಪಥಂ ಸೋಯಂ ಪಟಿಪನ್ನದ್ಧಿಕೋ ಪಥೋ
ತತಿಯತ್ಥೇ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿ ಯಥಾ – ಜಿತಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಯೇನ ಸಮಣೇನ ಸೋಯಂ ಜಿತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಸಮಣೋ। ಏವಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋ, ಪತ್ತಧಮ್ಮೋ, ಕತಕಿಚ್ಚೋ, ಜಿತಾ ಮಾರಾ ಅನೇನಾತಿ ಜಿತಮಾರೋ ಭಗವಾ, ಪಟಿವಿದ್ಧಸಬ್ಬಧಮ್ಮೋ।
ಚತುತ್ಥಿಯತ್ಥೇ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿ ಯಥಾ – ದಿನ್ನೋ ಸುಙ್ಕೋ ಯಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಸೋಯಂ ದಿನ್ನಸುಙ್ಕೋ ರಾಜಾ, ಉಪನೀತಂ ಭೋಜನಂ ಅಸ್ಸ ಸಮಣಸ್ಸಾತಿ ಉಪನೀತಭೋಜನೋ ಸಮಣೋ, ಉಪಹಟೋ ಬಲಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಉಪಹಟಬಲಿ ಯಕ್ಖೋ।
ಪಞ್ಚಮಿಯತ್ಥೇ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿ ಯಥಾ – ನಿಗ್ಗತಾ ಜನಾ ಅಸ್ಮಾ ಗಾಮಾ ಸೋಯಂ ನಿಗ್ಗತಜನೋ ಗಾಮೋ, ನಿಗ್ಗತೋ ಅಯೋ ಅಸ್ಮಾತಿ ನಿರಯೋ, ನಿಗ್ಗತಾ ಕಿಲೇಸಾ ಏತಸ್ಮಾತಿ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸೋ, ಅಪೇತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅಸ್ಮಾತಿ ಅಪೇತವಿಞ್ಞಾಣೋ ಮತಕಾಯೋ, ಅಪಗತಂ ಭಯಭೇರವಂ ಅಸ್ಮಾತಿ ಅಪಗತಭಯಭೇರವೋ ಅರಹಾ।
ಛಟ್ಠಿಯತ್ಥೇ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿ ಯಥಾ – ಛಿನ್ನಾ ಹತ್ಥಾ ಯಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸೋಯಂ ಛಿನ್ನಹತ್ಥೋ ಪುರಿಸೋ। ಏವಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಖೀಣಾಸವೋ, ವೀತೋ ರಾಗೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ವೀತರಾಗೋ, ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ದ್ವಿಪದೋ, ದ್ವಿಹತ್ಥೋ ಪಟೋ, ತೇವಿಜ್ಜೋ, ಚತುಪ್ಪದೋ, ಪಞ್ಚ ಚಕ್ಖೂನಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಚಚಕ್ಖು ಭಗವಾ, ಛಳಭಿಞ್ಞೋ, ರಸ್ಸತ್ತಂ, ನವಙ್ಗಂ ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ, ದಸಬಲೋ, ಅನನ್ತಞಾಣೋ, ತೀಣಿ ದಸ ಪರಿಮಾಣಮೇತೇಸನ್ತಿ ತಿದಸಾ ದೇವಾ, ಸಮಾಸನ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತಂ, ಇಧ ಪರಿಮಾಣಸದ್ದಸ್ಸ ಸನ್ನಿಧಾನತೋ ದಸಸದ್ದೋ ಸಙ್ಖ್ಯಾನೇ ವತ್ತತೇ, ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ, ಕೋ ಪಭವೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಕಿಂಪಭವೋ ಅಯಂ ಕಾಯೋ, ವಿಗತಂ ಮಲಮಸ್ಸಾತಿ ವಿಮಲೋ, ಸುನ್ದರೋ ಗನ್ಧೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸುಗನ್ಧಂ ಚನ್ದನಂ। ಏವಂ ಸುಸೀಲೋ, ಸುಮುಖೋ, ಕುಚ್ಛಿತೋ ಗನ್ಧೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ದುಗ್ಗನ್ಧಂ ಕುಣಪಂ, ದುಟ್ಠು ಮನೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ದುಮ್ಮನೋ। ಏವಂ ದುಸ್ಸೀಲೋ, ದುಮ್ಮುಖೋ, ತಪೋ ಏವ ಧನಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ತಪೋಧನೋ, ಖನ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಬಲಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಖನ್ತಿಬಲೋ, ಇನ್ದೋತಿ ನಾಮಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಇನ್ದನಾಮೋ।
ಛನ್ದಜಾತಾದೀಸು ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾನಂ ಯಥಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಉಭಯಂ ಪುಬ್ಬಂ ನಿಪತತಿ, ಯಥಾ – ಛನ್ದೋ ಜಾತೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಛನ್ದಜಾತೋ, ಜಾತೋ ಛನ್ದೋ ಅಸ್ಸಾತಿಪಿ ಜಾತಛನ್ದೋ। ಏವಂ ಸಞ್ಜಾತಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸೋ, ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಸಞ್ಜಾತೋ, ಮಾಸಜಾತೋ, ಜಾತಮಾಸೋ, ಛಿನ್ನಹತ್ಥೋ, ಹತ್ಥಚ್ಛಿನ್ನೋ।
‘‘ದೀಘಾ ಜಙ್ಘಾಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಿಗ್ಗಯ್ಹ ಸಮಾಸಾದಿಮ್ಹಿ ಕತೇ –
‘‘ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ, ಪದೇ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ॥
೩೫೩. ಇತ್ಥಿಯಂ ಭಾಸಿತಪುಮಿತ್ಥೀ ಪುಮಾವ ಚೇ।
ಇತ್ಥಿಯಂ ವತ್ತಮಾನೇ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ ಪದೇ ಪರೇ ಪುಬ್ಬೇ ಭಾಸಿತಪುಮಾ ಇತ್ಥಿವಾಚಕೋ ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥಿ ಚೇ, ಸೋ ಪುಮಾ ಇವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಪುಬ್ಬಪದೇ ಇತ್ಥಿಪ್ಪಚ್ಚಯಾಭಾವೋ, ಬಹುಬ್ಬೀಹಿವಿಸಯೋಯಂ, ಉಪರಿ ‘‘ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಞ್ಞೇ ಚಾ’’ತಿ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ।
೩೫೪. ಕ್ವಚಾದಿಮಜ್ಝುತ್ತರಾನಂ ದೀಘರಸ್ಸಾಪಚ್ಚಯೇಸು ಚ।
ಕ್ವಚಿ ತದ್ಧಿತಸಮಾಸನಾಮೋಪಸಗ್ಗಾದೀಸು ಪದೇಸು ಆದಿಮಜ್ಝುತ್ತರಭೂತಾನಂ ಸರಾನಂ ಜಿನವಚನಾನುಪರೋಧೇನ ದೀಘರಸ್ಸಾ ಹೋನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯೇಸು, ಅಪಚ್ಚಯೇಸು ಪರೇಸು, ಅಪರಭೂತೇಸು ಚ।
ತತ್ಥ
ದೀಘತ್ತಂ ಪಾಕಟಾನೂಪ- ಘಾತಾದೋ ಮಧುವಾದಿಸು।
ರಸ್ಸತ್ತಂ ಅಜ್ಜವೇ ಇತ್ಥಿ- ರೂಪಾದೋ ಚ ಕ, ತಾದಿಸೂತಿ॥
ಬಹುಬ್ಬೀಹಿಸಮಾಸೇ ಸತಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೇ ಉತ್ತರಪದನ್ತಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ। ದೀಘಜಙ್ಘೋ ಪುರಿಸೋ, ತಥಾ ಪಹೂತಾ ಜಿವ್ಹಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಪಹೂತಜಿವ್ಹೋ ಭಗವಾ। ಮಹತೀ ಪಞ್ಞಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಮಹಾಪಞ್ಞೋ। ‘‘ಮಹತಂ ಮಹಾ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ ಪದೇ’’ತಿ ಮಹಾದೇಸೋ।
ಇತ್ಥಿಯಮಿತಿ ಕಿಂ? ಖಮಾಧನೋ। ಭಾಸಿತಪುಮಾತಿ ಕಿಂ? ಸದ್ಧಾಧುರೋ, ಸದ್ಧಾಪಕತಿಕೋ, ಪಞ್ಞಾಪಕತಿಕೋ, ಪಞ್ಞಾವಿಸುದ್ಧಿಕೋ, ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಕ್ವಚಿ ಸಮಾಸನ್ತಗತಾನಮಕಾರನ್ತೋ’’ತಿ ಕಪ್ಪಚ್ಚಯೋ। ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ ಇಚ್ಚೇವ? ಸಮಣಿಭತ್ತಿಕೋ, ಕುಮಾರಿಭತ್ತಿಕೋ, ಕುಮಾರಿಭತ್ತಿ।
ಪುಬ್ಬಪದಸ್ಸೇವಾಯಂ ಪುಮ್ಭಾವಾತಿದೇಸೋ, ತೇನ ಇಧ ನ ಭವತಿ। ಬಹುದಾಸಿಕೋ ಪುರಿಸೋ। ಬಹುಕುಮಾರಿಕಂ ಕುಲಂ।
‘‘ಗಾಣ್ಠಿವೋ ಧನು ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಿಗ್ಗಯ್ಹ ಸಮಾಸಾದಿಮ್ಹಿ ಕತೇ –
೩೫೫. ಧನುಮ್ಹಾ ಚ।
ತಿಪದಮಿದಂ। ಕ್ವಚಿಸಮಾಸನ್ತಗತಾ ಧನುಸದ್ದಾ ಆಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಚಸದ್ದೇನ ಧಮ್ಮಾದಿತೋ ಚ, ‘‘ವಮೋದುದನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ವಕಾರೋ, ಗಾಣ್ಠಿವಧನ್ವಾ। ಏವಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಧಮ್ಮಾ।
ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ? ಸಹಸ್ಸಥಾಮಧನು, ಪಚ್ಚಕ್ಖಧಮ್ಮೋ, ವಿದಿತಧಮ್ಮೋ।
ನಾನಾದುಮಪತಿತಪುಪ್ಫವಾಸಿತಸಾನು ಇಚ್ಚತ್ರ – ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ ದುಮಾ ನಾನಾದುಮಾ, ನಾನಾದುಮೇಹಿ ಪತಿತಾನಿ ನಾನಾದುಮಪತಿತಾನಿ, ನಾನಾದುಮಪತಿತಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಚಾತಿ ನಾನಾದುಮಪತಿತಪುಪ್ಫಾನಿ, ತೇಹಿ ವಾಸಿತಾ ನಾನಾದುಮಪತಿತಪುಪ್ಫವಾಸಿತಾ, ನಾನಾದುಮಪತಿತಪುಪ್ಫವಾಸಿತಾ ಸಾನೂ ಯಸ್ಸ ಪಬ್ಬತಸ್ಸ ಸೋಯಂ ನಾನಾದುಮಪತಿತಪುಪ್ಫವಾಸಿತಸಾನು
ತಥಾ ಬ್ಯಾಲಮ್ಬೋ ಅಮ್ಬುಧರೋ ಬ್ಯಾಲಮ್ಬಮ್ಬುಧರೋ, ತಸ್ಸ ಬಿನ್ದೂನಿ ಬ್ಯಾಲಮ್ಬಮ್ಬುಧರಬಿನ್ದೂನಿ, ತೇಹಿ ಚುಮ್ಬಿತೋ ಬ್ಯಾಲಮ್ಬಮ್ಬುಧರಬಿನ್ದುಚುಮ್ಬಿತೋ, ತಾದಿಸೋ ಕೂಟೋ ಯಸ್ಸ ಸೋಯಂ ಬ್ಯಾಲಮ್ಬಮ್ಬುಧರಬಿನ್ದುಚುಮ್ಬಿತಕೂಟೋ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಸತ್ತಮಿಯತ್ಥೇ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿ ಯಥಾ – ಸಮ್ಪನ್ನಾನಿ ಸಸ್ಸಾನಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಜನಪದೇ ಸೋಯಂ ಸಮ್ಪನ್ನಸಸ್ಸೋ ಜನಪದೋ, ಸುಲಭೋ ಪಿಣ್ಡೋ ಇಮಸ್ಮಿನ್ತಿ ಸುಲಭಪಿಣ್ಡೋ ದೇಸೋ। ಆಕಿಣ್ಣಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಯಸ್ಸಂ ರಾಜಧಾನಿಯಂ ಸಾ ಆಕಿಣ್ಣಮನುಸ್ಸಾ ರಾಜಧಾನೀ, ಬಹವೋ ತಾಪಸಾ ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಬಹುತಾಪಸೋ ಅಸ್ಸಮೋ, ಉಪಚಿತಂ ಮಂಸಲೋಹಿತಂ ಅಸ್ಮಿನ್ತಿ ಉಪಚಿತಮಂಸಲೋಹಿತಂ ಸರೀರಂ, ಬಹವೋ ಸಾಮಿನೋ ಅಸ್ಮಿನ್ತಿ ಬಹುಸ್ಸಾಮಿಕಂ ನಗರಂ।
‘‘ಬಹೂ ನದಿಯೋ ಅಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ ಸಮಾಸಾದಿಮ್ಹಿ ಕತೇ –
ಸಮಾಸನ್ತಗ್ಗಹಣಂ, ಕಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಚ ವತ್ತತೇ।
೩೫೬. ನದಿಮ್ಹಾ ಚ।
ಸಮಾಸನ್ತಗತಾ ನದಿಮ್ಹಾ ಕಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಚಸದ್ದೇನ ತುಅನ್ತಾ ಚ। ನಿಚ್ಚತ್ಥಂ ವಚನಂ। ನದೀತಿ ಚೇತ್ಥ ಇತ್ಥಿವಾಚಕಾನಂ ಈಕಾರೂಕಾರಾನಂ ಪರಸಮಞ್ಞಾ, ತತೋ ‘‘ಕ್ವಚಾದಿಮಜ್ಝುತ್ತರಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನದಿಸಞ್ಞಸ್ಸ ಕಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ರಸ್ಸತ್ತಂ, ಬಹುನದಿಕೋ ಜನಪದೋ। ಏವಂ ಬಹುಜಮ್ಬುಕಂ ವನಂ। ಬಹುನಾರಿಕೋತಿ ಛಟ್ಠೀಬಹುಬ್ಬೀಹಿನಾ ಸಿದ್ಧಂ। ಬಹವೋ ಕತ್ತಾರೋ ಅಸ್ಮಿಂ, ಅಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಬಹುಕತ್ತುಕೋ ದೇಸೋ। ಏವಂ ಬಹುಭತ್ತುಕೋ।
ಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣೋ ಯಥಾ – ಏಕರತ್ತಿಂ ವಾಸೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಏಕರತ್ತಿವಾಸೋ, ಸಮಾನೇನ ಜನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವಾಸೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಮಾನವಾಸೋ
ತಿಪದೋ ಯಥಾ – ಪರಕ್ಕಮೇನಾಧಿಗತಾ ಸಮ್ಪದಾ ಯೇಹಿ ತೇ ಭವನ್ತಿ ಪರಕ್ಕಮಾಧಿಗತಸಮ್ಪದಾ ಮಹಾಪುರಿಸಾ। ಏವಂ ಧಮ್ಮಾಧಿಗತಭೋಗಾ, ಓಣೀತೋ ಪತ್ತತೋ ಪಾಣಿ ಯೇನ ಸೋಯಂ ಓಣೀತಪತ್ತಪಾಣಿ, ಸೀಹಸ್ಸ ಪುಬ್ಬದ್ಧಂ ವಿಯ ಕಾಯೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸೀಹಪುಬ್ಬದ್ಧಕಾಯೋ, ಮತ್ತಾ ಬಹವೋ ಮಾತಙ್ಗಾ ಅಸ್ಮಿನ್ತಿ ಮತ್ತಬಹುಮಾತಙ್ಗಂ ವನಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ನನಿಪಾತಪುಬ್ಬಪದೋ ಯಥಾ – ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಸಮೋತಿ ಅಸಮೋ ಭಗವಾ। ಇಧ ‘‘ಅತ್ತಂ ನಸ್ಸ ತಪ್ಪುರಿಸೇ’’ತಿ ಸುತ್ತೇ ‘‘ಅತ್ತಂ ನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಯೋಗವಿಭಾಗೇನ ನಸ್ಸ ಅತ್ತಂ। ಏವಂ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ, ಅಪುತ್ತಕೋ, ಅಹೇತುಕೋ, ‘‘ಕ್ವಚಿ ಸಮಾಸನ್ತ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಕಪ್ಪಚ್ಚಯೋ, ನತ್ಥಿ ಸಂವಾಸೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಸಂವಾಸಾ, ನ ವಿಜ್ಜತೇ ವುಟ್ಠಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಅವುಟ್ಠಿಕೋ ಜನಪದೋ, ಅಭಿಕ್ಖುಕೋ ವಿಹಾರೋ, ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಉತ್ತರೋತಿ ಅನುತ್ತರೋ, ‘‘ಸರೇ ಅನ’’ತಿ ಅನ, ತಪ್ಪುರಿಸಗ್ಗಹಣಮುಪಲಕ್ಖಣಂ, ಅಥವಾ ‘‘ತೇಸು ವುದ್ಧೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಸ್ಸ ಅನ। ಏವಂ ನತ್ಥಿ ಅನ್ತೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅನನ್ತಂ, ನ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ ಆಸವಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅನಾಸವಾ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಪಠಮಾಯತ್ಥೇ ಸಹಪುಬ್ಬಪದೋ ಯಥಾ – ಸಹ ಹೇತುನಾ ಯೋ ವತ್ತತೇತಿ ಸಹೇತುಕೋ, ಸಹೇತು ವಾ, ‘‘ತೇಸು ವುದ್ಧೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಹಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾದೇಸೋ, ‘‘ಕ್ವಚಿ ಸಮಾಸನ್ತ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಕಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಚ, ಸಹ ಪೀತಿಯಾ ಇಮೇ ವತ್ತನ್ತೀತಿ ಸಪ್ಪೀತಿಕಾ। ಏವಂ ಸಹ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ವತ್ತನ್ತೀತಿ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾ, ಸಕಿಲೇಸೋ, ಸಉಪಾದಾನೋ, ಸಪರಿವಾರೋ, ಸಹ ಮೂಲೇನ ಉದ್ಧತೋ ಸಮೂಲುದ್ಧತೋ ರುಕ್ಖೋ।
ಉಪಮಾನಪುಬ್ಬಪದೋ ಪಠಮಾಯತ್ಥೇ ತಾವ – ಉಪಮಾನೋಪಮೇಯ್ಯಭಾವಪ್ಪಸಿದ್ಧತ್ಥಂ ಇವಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ, ಕಾಯಬ್ಯಾಮಾನಂ ಸಮಪ್ಪಮಾಣತಾಯ ನಿಗ್ರೋಧೋ ಇವ ಪರಿಮಣ್ಡಲೋ ಯೋ ರಾಜಕುಮಾರೋ ಸೋಯಂನಿಗ್ರೋಧಪರಿಮಣ್ಡಲೋ ರಾಜಕುಮಾರೋ। ‘‘ವುತ್ತತ್ಥಾನಮಪ್ಪಯೋಗೋ’’ತಿ ಇವಸದ್ದಸ್ಸ ಅಪ್ಪಯೋಗೋ, ಸಙ್ಖೋ ವಿಯ ಪಣ್ಡರೋ ಅಯನ್ತಿ ಸಙ್ಖಪಣ್ಡರೋ, ಕಾಕೋ ವಿಯ ಸೂರೋ ಅಯನ್ತಿ ಕಾಕಸೂರೋ, ಚಕ್ಖು ಇವ ಭೂತೋ ಅಯಂ ಪರಮತ್ಥದಸ್ಸನತೋತಿ ಚಕ್ಖುಭೂತೋ ಭಗವಾ। ಏವಂ ಅತ್ಥಭೂತೋ। ಧಮ್ಮಭೂತೋ, ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೋ, ಅನ್ಧೋ ವಿಯ ಭೂತೋ ಅಯನ್ತಿ ಅನ್ಧಭೂತೋ ಬಾಲೋ। ಮುಞ್ಜಪಬ್ಬಜಮಿವ ಭೂತಾ ಅಯನ್ತಿ ಮುಞ್ಜಪಬ್ಬಜಭೂತಾ ಕುದಿಟ್ಠಿ। ತನ್ತಾಕುಲಕಮಿವ ಜಾತಾ ಅಯನ್ತಿ ತನ್ತಾಕುಲಕಜಾತಾ।
ಛಟ್ಠಿಯತ್ಥೇ – ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋ ವಿಯ ವಣ್ಣೋ ಯಸ್ಸ ಸೋಯಂ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋ ಭಗವಾ। ಉತ್ತರಪದಲೋಪೋ, ನಾಗಸ್ಸ ವಿಯ ಅಸ್ಸ ಗತೀತಿ ನಾಗಗತಿ। ಏವಂ ಸೀಹಗತಿ, ನಾಗವಿಕ್ಕಮೋ, ಸೀಹವಿಕ್ಕಮೋ, ಸೀಹಹನು, ಏಣಿಸ್ಸ ವಿಯ ಅಸ್ಸ ಜಙ್ಘಾತಿ ಏಣಿಜಙ್ಘೋ, ಸೀಹಸ್ಸ ಪುಬ್ಬದ್ಧಂ ವಿಯ ಅಸ್ಸ ಕಾಯೋತಿ ಸೀಹಪುಬ್ಬದ್ಧಕಾಯೋ, ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ವಿಯ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸರೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರೋ।
ವಾಸದ್ದತ್ಥೇ ಸಙ್ಖ್ಯೋಭಯಪದೋ ಯಥಾ – ದ್ವೇ ವಾ ತಯೋ ವಾ ಪತ್ತಾ ದ್ವತ್ತಿಪತ್ತಾ, ‘‘ದ್ವೇಕಟ್ಠಾನಮಾಕಾರೋ ವಾ’’ತಿ ದ್ವಿಸದ್ದನ್ತಸ್ಸ ಆತ್ತಂ, ರಸ್ಸತ್ತಂ, ದ್ವೀಹಂ ವಾ ತೀಹಂ ವಾ ದ್ವೀಹತೀಹಂ, ಛ ವಾ ಪಞ್ಚ ವಾ ವಾಚಾ ಛಪ್ಪಞ್ಚವಾಚಾ। ಏವಂ ಸತ್ತಟ್ಠಮಾಸಾ, ಏಕಯೋಜನದ್ವಿಯೋಜನಾನಿ।
ದಿಸನ್ತರಾಳತ್ಥೋ ಯಥಾ – ಪುಬ್ಬಸ್ಸಾ ಚ ದಕ್ಖಿಣಸ್ಸಾ ಚ ದಿಸಾಯ ಯದನ್ತರಾಳಂ ಸಾಯಂ ಪುಬ್ಬದಕ್ಖಿಣಾ ವಿದಿಸಾ। ಏತ್ಥ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಪದಪರತ್ತಾಭಾವಾ ನ ಪುಮ್ಭಾವಾತಿದೇಸೋ, ‘‘ಕ್ವಚಾದಿಮಜ್ಝುತ್ತರಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ದಿಸನ್ತರಾಳತ್ಥೇ ಪುಬ್ಬಪದಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ। ಏವಂ ಪುಬ್ಬುತ್ತರಾ, ಅಪರದಕ್ಖಿಣಾ, ಪಚ್ಛಿಮುತ್ತರಾ। ಯದಾ ಪನ ದಕ್ಖಿಣಾ ಚ ಸಾ ಪುಬ್ಬಾ ಚಾತಿ ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸೋ ಹೋತಿ, ತದಾ ಪುಮ್ಭಾವಾತಿದೇಸೋ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ, ಸಬ್ಬನಾಮಿಕವಿಧಾನಮ್ಪಿ ನಿಚ್ಚಂ ಭವತಿಯೇವ, ಯಥಾ – ದಕ್ಖಿಣಪುಬ್ಬಸ್ಸಾ, ದಕ್ಖಿಣಪುಬ್ಬಸ್ಸಮಿತಿ।
ಬ್ಯತಿಹಾರಲಕ್ಖಣೋ ಯಥಾ – ಕೇಸೇಸು ಚ ಕೇಸೇಸು ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಇದಂ ಯುದ್ಧಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಕೇಸಾಕೇಸಿ, ದಣ್ಡೇಹಿ ಚ ದಣ್ಡೇಹಿ ಚ ಪಹರಿತ್ವಾ ಇದಂ ಯುದ್ಧಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ದಣ್ಡಾದಣ್ಡಿ, ‘‘ಕ್ವಚಾದಿಮಜ್ಝುತ್ತರಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಮಜ್ಝೇದೀಘೋ, ‘‘ತೇಸು ವುದ್ಧೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನ್ತಸ್ಸಿಕಾರೋ।
ಪಠಮಾವಿಭತ್ಯತ್ಥಬಹುಬ್ಬೀಹಿ।
ಬಹುಬ್ಬೀಹಿಸಮಾಸೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ದ್ವನ್ದಸಮಾಸ
ಅಥ ದ್ವನ್ದಸಮಾಸೋ ವುಚ್ಚತೇ।
ಸೋ ಚ ದುವಿಧೋ ಇತರೀತರಯೋಗ ಸಮಾಹಾರತ್ಥಭೇದೇನ।
ತತ್ಥ ಇತರೀತರಯೋಗೇ ತಾವ – ‘‘ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನ’’ಇತೀಧ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಪಠಮೇಕವಚನಂ, ಸಮುಚ್ಚಯಜೋತನತ್ಥಂ ಚಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ ಚ।
‘‘ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಚ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ ಚಾ’’ತಿ ವಿಗ್ಗಹೇ –
೩೫೭. ನಾಮಾನಂ ಸಮುಚ್ಚಯೋ ದ್ವನ್ದೋ।
ನಾನಾನಾಮಾನಮೇವ ಏಕವಿಭತ್ತಿಕಾನಂ ಯುತ್ತತ್ಥಾನಂ ಯೋ ಸಮುಚ್ಚಯೋ, ಸೋ ವಿಭಾಸಾ ಸಮಾಸೋ ಭವತಿ, ದ್ವನ್ದಸಞ್ಞೋ ಚ।
ಏತ್ಥ ಚ ಸಮುಚ್ಚಯೋ ನಾಮ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನಂ, ಸೋ ಪನ ಅತ್ಥವಸೇನ ಕೇವಲಸಮುಚ್ಚಯೋ ಅನ್ವಾಚಯೋ ಇತರೀತರಯೋಗೋ ಸಮಾಹಾರೋ ಚಾತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ।
ತತ್ಥ ಕೇವಲಸಮುಚ್ಚಯೇ, ಅನ್ವಾಚಯೇ ಚ ಸಮಾಸೋ ನ ಭವತಿ, ಕ್ರಿಯಾಸಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ನಾಮಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಯುತ್ತತ್ಥಭಾವತೋ, ಯಥಾ – ಚೀವರಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಂ ಸಯನಾಸನಂ ಅದಾಸಿ, ದಾನಞ್ಚ ದೇಹಿ, ಸೀಲಞ್ಚ ರಕ್ಖಾಹಿ। ಇತರೀತರಯೋಗೇ, ಸಮಾಹಾರೇ ಚ ಸಮಾಸೋ ಭವತಿ, ತತ್ಥ ನಾಮಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಯುತ್ತತ್ಥಭಾವತೋ।
ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ದ್ವನ್ದಾ, ದ್ವನ್ದಟ್ಠಾ ವಾ ದ್ವನ್ದಾ, ದ್ವನ್ದಸದಿಸತ್ತಾ ಅಯಂ ಸಮಾಸೋಪಿ ಅನ್ವತ್ಥಸಞ್ಞಾಯ ದ್ವನ್ದೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಉಭಯಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನೋ ಹಿ ದ್ವನ್ದೋ।
ನನು ಚ ಉಭಯಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನತ್ತೇ ಸತಿ ದ್ವನ್ದೇ ಕಥಮೇಕತ್ಥೀಭಾವೋ ಸಿಯಾತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಸದಿಸಾದಿಅತ್ಥೇಪಿ ಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿಸಮ್ಭವೇನದ್ವಿನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಏಕಕ್ಖಣೇಯೇವ ಅತ್ಥದ್ವಯದೀಪಕತ್ತಾ ನ ವಿರೋಧೋ, ತಞ್ಚ ದ್ವನ್ದವಿಸಯಮೇವ, ತೇಸಮತ್ಥದ್ವಯದೀಪಕತ್ತಾ। ಯಥಾ ಹಿ ಭೂಸದ್ದೋ ಅನುಭವಅಭಿಭವಾದಿಕೇ ಅತ್ಥೇ ಅನ್ವಭಿಆದಿಉಪಸಗ್ಗಸಹಿತೋವ ದೀಪೇತಿ, ನ ಕೇವಲೋ, ಏವಂ ‘‘ಗವಸ್ಸಕ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಅಸ್ಸಾದಿಸದ್ದನ್ತರಸಹಿತಾನಮೇವ ಅತ್ಥದ್ವಯದೀಪನಂ, ನ ಕೇವಲಾನನ್ತಿ ತಞ್ಚ ದ್ವನ್ದವಿಸಯಮೇವ, ನ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಅಥ ವಾ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಸಮುಚ್ಚಯದೀಪಕತ್ತಾ ಅತ್ಥಿ ದ್ವನ್ದೇಪೇಕತ್ಥಿತಾತಿ ನ ಕೋಚಿ ವಿರೋಧೋ, ತತೋ ಸಮಾಸಸಞ್ಞಾವಿಭತ್ತಿಲೋಪಾದಿ ವುತ್ತನಯಮೇವ, ಸಮಾಸೇನೇವ ಚತ್ಥಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ವುತ್ತತ್ಥಾನಮಪ್ಪಯೋಗೋ’’ತಿ ಚಸದ್ದಸ್ಸ ಅಪ್ಪಯೋಗೋ।
ಇಧ ದ್ವನ್ದೇ ಅಚ್ಚಿತತರಂ ಪುಬ್ಬಂ ನಿಪತತಿ, ಪರಸ್ಸೇವ ಲಿಙ್ಗಞ್ಚ। ಇತರೀತರಯೋಗಸ್ಸ ಅವಯವಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಬಹುವಚನಮೇವ।
ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಾ, ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೇ, ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೇಹಿ ಇಚ್ಚಾದಿ, ಸಮಣೋ ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಚ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ। ಏವಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಕಾ, ಖತ್ತಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ, ದೇವಮನುಸ್ಸಾ, ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ, ಮಾತಾ ಚ ಪಿತಾ ಚ ಮಾತಾಪಿತರೋ, ‘‘ತೇಸು ವುದ್ಧೀ’’ತಿಆದಿನಾ ದ್ವನ್ದೇ ಮಾತುಆದಿಪುಬ್ಬಪದುಕಾರಸ್ಸ ಆಕಾರೋ। ಏವಂ ಪಿತಾಪುತ್ತಾ।
‘‘ಜಾಯಾ ಚ ಪತಿ ಚಾತಿ ಜಾಯಾಪತಿ’’ಇತೀಧ –
‘‘ಕ್ವಚೀ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೩೫೮. ಜಾಯಾಯ ತುದಂ ಜಾನಿ ಪತಿಮ್ಹಿ।
ಜಾಯಾಸದ್ದಸ್ಸ ತುದಂ ಜಾನಿಇಚ್ಚೇತೇ ಆದೇಸಾ ಹೋನ್ತಿ ಪತಿಸದ್ದೇ ಪರೇ ಕ್ವಚಿ। ತುದಂಪತಿ, ಜಾನಿಪತಿ, ಜಯಮ್ಪತಿಕಾ। ಏತ್ಥ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೋ, ‘‘ಕ್ವಚಾ’’ದಿನಾ ರಸ್ಸತ್ತಞ್ಚ।
ಕ್ವಚಿ ಅಪ್ಪಸರಂ ಪುಬ್ಬಂ ನಿಪತತಿ, ಯಥಾ – ಚನ್ದೋ ಚ ಸೂರಿಯೋ ಚ ಚನ್ದಸೂರಿಯಾ, ನಿಗಮಾ ಚ ಜನಪದಾ ಚ ನಿಗಮಜನಪದಾ, ಸುರಾ ಚ ಅಸುರಾ
ಕ್ವಚಿ ಇವಣ್ಣುವಣ್ಣನ್ತಾನಂ ಪುಬ್ಬನಿಪಾತೋ, ಯಥಾ – ಅಗ್ಗಿ ಚ ಧೂಮೋ ಚ ಅಗ್ಗಿಧೂಮಾ। ಏವಂ ಗತಿಬುದ್ಧಿಭುಜಪಠಹರಕರಸಯಾ, ಧಾತವೋ ಚ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಚ ಧಾತುಲಿಙ್ಗಾನಿ।
ಕ್ವಚಿ ಸರಾದಿಅಕಾರನ್ತಾನಂ ಪುಬ್ಬನಿಪಾತೋ, ಯಥಾ – ಅತ್ಥೋ ಚ ಧಮ್ಮೋ ಚ ಅತ್ಥಧಮ್ಮಾ। ಏವಂ ಅತ್ಥಸದ್ದಾ, ಸದ್ದತ್ಥಾ ವಾ।
ಸಮಾಹಾರೇ ಪನ – ‘‘ಚಕ್ಖು ಚ ಸೋತಞ್ಚಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೇ ‘‘ನಾಮಾನಂ ಸಮುಚ್ಚಯೋ ದ್ವನ್ದೋ’’ತಿ ದ್ವನ್ದಸಮಾಸಂ ಕತ್ವಾ ವಿಭತ್ತಿಲೋಪಾದಿಮ್ಹಿ ಕತೇ –
‘‘ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ, ಏಕತ್ತಞ್ಚಾ’’ತಿ ವತ್ತತೇ।
೩೫೯. ತಥಾ ದ್ವನ್ದೇ ಪಾಣಿ ತೂರಿಯ ಯೋಗ್ಗ ಸೇನಙ್ಗ ಖುದ್ದಜನ್ತುಕ ವಿವಿಧ ವಿರುದ್ಧ ವಿಸಭಾಗತ್ಥಾದೀನಞ್ಚ।
ಯಥಾ ದಿಗುಸಮಾಸೇ, ತಥಾ ಸಮಾಹಾರದ್ವನ್ದಸಮಾಸೇಪಿ ಪಾಣಿ ತೂರಿಯ ಯೋಗ್ಗ ಸೇನಙ್ಗತ್ಥಾನಂ, ಖುದ್ದಜನ್ತುಕವಿವಿಧ ವಿರುದ್ಧವಿಸಭಾಗತ್ಥಇಚ್ಚೇವಮಾದೀನಞ್ಚ ಏಕತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಞ್ಚ।
ಪಾಣಿನೋ ಚ ತೂರಿಯಾನಿ ಚ ಯೋಗ್ಗಾನಿ ಚ ಸೇನಾ ಚಾತಿ ಪಾಣಿತೂರಿಯ ಯೋಗ್ಗಸೇನಾ, ತಾಸಮಙ್ಗಾನಿ ಪಾಣಿತೂರಿಯಯೋಗ್ಗಸೇನಙ್ಗಾನಿ, ದ್ವನ್ದತೋ ಪರತ್ತಾ ಅಙ್ಗಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಜ್ಝತೇ। ಖುದ್ದಾ ಚ ತೇ ಜನ್ತುಕಾ ಚೇತಿ ಖುದ್ದಜನ್ತುಕಾ, ವಿವಿಧೇನಾಕಾರೇನ ವಿರುದ್ಧಾ ವಿವಿಧವಿರುದ್ಧಾ, ನಿಚ್ಚವಿರೋಧಿನೋ। ಸಮಾನೋ ಭಾಗೋ ಯೇಸಂ ತೇ ಸಭಾಗಾ, ‘‘ತೇಸು ವುದ್ಧೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಮಾನಸ್ಸ ಸಆದೇಸೋ, ವಿವಿಧಾ ಚ ತೇ ಲಕ್ಖಣತೋ ಸಭಾಗಾ ಚ ಕಿಚ್ಚತೋತಿ ವಿಸಭಾಗಾ। ಪಾಣಿತೂರಿಯಯೋಗ್ಗಸೇನಙ್ಗಾನಿ ಚ ಖುದ್ದಜನ್ತುಕಾ ಚ ವಿವಿಧವಿರುದ್ಧಾ ಚ ವಿಸಭಾಗಾ ಚಾತಿ ದ್ವನ್ದೋ, ಇಧ ಬಹುತ್ತಾ ಪುಬ್ಬನಿಪಾತಸ್ಸ ಅನಿಯಮೋ, ತೇ ಅತ್ಥಾ ಯೇಸಂ
ಆದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಅಞ್ಞೋಞ್ಞಲಿಙ್ಗವಿಸೇಸಿತ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಮಾಣತ್ಥ ಪಚನಚಣ್ಡಾಲತ್ಥ ದಿಸತ್ಥಾದೀನಞ್ಚ ದ್ವನ್ದೇ ಏಕತ್ತಂ, ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಞ್ಚ, ಇತಿ ಪಾಣ್ಯಙ್ಗತ್ಥಭಾವತೋ ಚಕ್ಖುಸೋತಸದ್ದಾನಂ ಇಮಿನಾ ಏಕತ್ತಂ, ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಸಮಾಸತ್ತಾ ನಾಮಬ್ಯಪದೇಸೇ ಕತೇ ಸ್ಯಾದ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿ ಅಮಾದೇಸಾದಿ।
ಚಕ್ಖುಸೋತಂ, ಹೇ ಚಕ್ಖುಸೋತ, ಚಕ್ಖುಸೋತಂ, ಚಕ್ಖುಸೋತೇನ। ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥೇಕವಚನಮೇವ। ಮುಖಞ್ಚ ನಾಸಿಕಾ ಚ ಮುಖನಾಸಿಕಂ, ‘‘ಸರೋ ರಸ್ಸೋ ನಪುಂಸಕೇ’’ತಿ ಅನ್ತಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ, ಹನು ಚ ಗೀವಾ ಚ ಹನುಗೀವಂ। ಏವಂ ಕಣ್ಣನಾಸಂ, ಪಾಣಿಪಾದಂ, ಛವಿಮಂಸಲೋಹಿತಂ। ಹತ್ಥಪಾದಾ ಮಂಸಲೋಹಿತಾನೀತಿಆದೀನಂ ಪನ ಇತರೀತರಯೋಗೇನ ಸಿದ್ಧಂ। ಏವಂ ಪಾಣ್ಯಙ್ಗತ್ಥೇ।
ತೂರಿಯಙ್ಗತ್ಥೇ ಗೀತಞ್ಚ ವಾದಿತಞ್ಚ ಗೀತವಾದಿತಂ, ಸಮ್ಮಞ್ಚ ತಾಳಞ್ಚ ಸಮ್ಮತಾಳಂ, ಸಮ್ಮನ್ತಿ ಕಂಸತಾಳಂ। ತಾಳನ್ತಿ ಹತ್ಥತಾಳಂ। ಸಙ್ಖೇ ಚ ಪಣವೋ ಚ ಡಿಣ್ಡಿಮೋ ಚ, ಸಙ್ಖಾ ಚ ಪಣವಾ ಚ ಡಂಣ್ಡಿಮಾ ಚಾತಿ ವಾ ಸಙ್ಖಪಣವಡಿಣ್ಡಿಮಂ, ಪಣವಾದಯೋ ದ್ವೇಪಿ ಭೇರಿವಿಸೇಸೋ।
ಯೋಗ್ಗಙ್ಗತ್ಥೇ ಯಥಾ – ಫಾಲೋ ಚ ಪಾಚನಞ್ಚ ಫಾಲಪಾಚನಂ, ಯುಗಞ್ಚ ನಙ್ಗಲಞ್ಚ ಯುಗನಙ್ಗಲಂ।
ಸೇನಙ್ಗತ್ಥೇ ಹತ್ಥಿನೋ ಚ ಅಸ್ಸಾ ಚ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಂ, ರಥಾ ಚ ಪತ್ತಿಕಾ ಚ ರಥಪತ್ತಿಕಂ, ಅಸಿ ಚ ಚಮ್ಮಞ್ಚ ಅಸಿಚಮ್ಮಂ, ಚಮ್ಮನ್ತಿ ಸರವಾರಣಫಲಕಂ। ಧನು ಚ ಕಲಾಪೋ ಚ ಧನುಕಲಾಪಂ, ಕಲಾಪೋತಿ ತೂಣೀರಂ।
ಖುದ್ದಜನ್ತುಕತ್ಥೇ ಡಂಸಾ ಚ ಮಕಸಾ ಚ ಡಂಸಮಕಸಂ। ಏವಂ ಕುನ್ಥಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಂ, ಕೀಟಪಟಙ್ಗಂ, ಕೀಟಸರೀಸಪಂ। ತತ್ಥ ಕುನ್ಥಾ ಸುಖುಮಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಾ, ಕೀಟಾ ಕಪಾಲಪಿಟ್ಠಿಕಪಾಣಾ।
ವಿವಿಧವಿರುದ್ಧತ್ಥೇ
ವಿಸಭಾಗತ್ಥೇ ಸೀಲಞ್ಚ ಪಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಸೀಲಪಞ್ಞಾಣಂ, ಸಮಥೋ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ। ಏವಂ ನಾಮರೂಪಂ, ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಂ। ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ, ಲೋಭಮೋಹಂ, ದೋಸಮೋಹಂ, ಅಹಿರಿಕಾನೋತ್ತಪ್ಪಂ, ಥಿನಮಿದ್ಧಂ, ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಮಿಚ್ಚಾದಿ। ‘‘ಅಂಮೋ ನಿಗ್ಗಹೀತಂ ಝಲಪೇಹೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅಂಮೋ’’ತಿ ನಿದ್ದೇಸದಸ್ಸನತೋ ಕತ್ಥಚಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತೇನ ಆಧಿಪಚ್ಚಪರಿವಾರೋ ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪ್ಪವತ್ತಿಯನ್ತಿಆದಿ ಸಿಜ್ಝತಿ।
ಅಞ್ಞೋಞ್ಞಲಿಙ್ಗವಿಸೇಸಿತಾನಂ ದ್ವನ್ದೇ ದಾಸೀ ಚ ದಾಸೋ ಚ ದಾಸಿದಾಸಂ, ‘‘ಕ್ವಚಾದೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಮಜ್ಝೇ ರಸ್ಸತ್ತಂ। ಏವಂ ಇತ್ಥಿಪುಮಂ, ಪತ್ತಚೀವರಂ, ಸಾಖಾಪಲಾಸಮಿಚ್ಚಾದಿ।
ಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಮಾಣತ್ಥಾನಂ ದ್ವನ್ದೇ ಏಕಕಞ್ಚ ದುಕಞ್ಚ ಏಕಕದುಕಂ, ಸಙ್ಖ್ಯಾದ್ವನ್ದೇ ಅಪ್ಪಸಙ್ಖ್ಯಾ ಪುಬ್ಬಂ ನಿಪತತಿ। ಏವಂ ದುಕತಿಕಂ, ತಿಕಚತುಕ್ಕಂ, ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಂ, ದೀಘೋ ಚ ಮಜ್ಝಿಮೋ ಚ ದೀಘಮಜ್ಝಿಮಂ।
ಪಚನಚಣ್ಡಾಲತ್ಥಾನಂ ದ್ವನ್ದೇ ಓರಬ್ಭಿಕಾ ಚ ಸೂಕರಿಕಾ ಚ ಓರಬ್ಭಿಕಸೂಕರಿಕಂ। ಏವಂ ಸಾಕುಣಿಕಮಾಗವಿಕಂ, ಸಪಾಕೋ ಚ ಚಣ್ಡಾಲೋ ಚ ಸಪಾಕಚಣ್ಡಾಲಂ, ಪುಕ್ಕುಸಛವಡಾಹಕಂ, ವೇನರಥಕಾರಂ। ತತ್ಥ ವೇನಾ ತಚ್ಛಕಾ, ರಥಕಾರಾ ಚಮ್ಮಕಾರಾ।
ದಿಸತ್ಥಾನಂ ದ್ವನ್ದೇ ಪುಬ್ಬಾ ಚ ಅಪರಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೇ ದ್ವನ್ದಸಮಾಸಂ, ವಿಭತ್ತಿಲೋಪಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಇಧಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಏಕತ್ತೇ, ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತೇ ಚ ಕತೇ ‘‘ಸರೋ ರಸ್ಸೋ ನಪುಂಸಕೇ’’ತಿ ರಸ್ಸತ್ತಂ, ಪುಬ್ಬಾಪರಂ
‘‘ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ, ಏಕತ್ತಂ, ದ್ವನ್ದೇ’’ತಿ ಚ ವತ್ತತೇ।
೩೬೦. ವಿಭಾಸಾ ರುಕ್ಖ ತಿಣ ಪಸು ಧನ ಧಞ್ಞ ಜನಪದಾದೀನಞ್ಚ।
ರುಕ್ಖ ತಿಣ ಪಸು ಧನ ಧಞ್ಞ ಜನಪದಾದೀನಮೇಕತ್ತಂ, ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಞ್ಚ ವಿಭಾಸಾ ಹೋತಿ ದ್ವನ್ದೇ ಸಮಾಸೇ। ಏಕತ್ತಾಭಾವೇ ಬಹುವಚನಂ, ಪರಸ್ಸೇವ ಲಿಙ್ಗಞ್ಚ।
ತತ್ಥ ರುಕ್ಖಾನಂ ದ್ವನ್ದೇ ಅಸ್ಸತ್ಥಾ ಚ ಕಪಿತ್ಥಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸಮಾಹಾರೇ ದ್ವನ್ದಸಮಾಸಾದಿಮ್ಹಿ ಕತೇ ಇಮಿನಾ ವಿಕಪ್ಪೇನೇಕತ್ತಂ, ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಞ್ಚ। ಅಸ್ಸತ್ಥಕಪಿತ್ಥಂ, ಅಸ್ಸತ್ಥಕಪಿತ್ಥಾ ವಾ। ಏವಂ ಅಮ್ಬಪನಸಂ, ಅಮ್ಬಪನಸಾ ವಾ, ಖದಿರಪಲಾಸಂ, ಖದಿರಪಲಾಸಾ ವಾ, ಧವಸ್ಸಕಣ್ಣಕಂ, ಧವಸ್ಸಕಣ್ಣಕಾ ವಾ।
ತಿಣಾನಂ ದ್ವನ್ದೇ ಉಸೀರಾನಿ ಚ ಬೀರಣಾನಿ ಚ ಉಸೀರಬೀರಣಂ, ಉಸೀರಬೀರಣಾನಿ ವಾ। ಏವಂ ಮುಞ್ಜಪಬ್ಬಜಂ, ಮುಞ್ಜಪಬ್ಬಜಾ ವಾ, ಕಾಸಕುಸಂ, ಕಾಸಕುಸಾ ವಾ।
ಪಸೂನಂ ದ್ವನ್ದೇ ಅಜಾ ಚ ಏಳಕಾ ಚ ಅಜೇಳಕಂ, ಅಜೇಳಕಾ ವಾ, ಹತ್ಥೀ ಚ ಗಾವೋ ಚ ಅಸ್ಸಾ ಚ ವಳವಾ ಚ ಹತ್ಥಿಗವಸ್ಸವಳವಂ, ಹತ್ಥಿಗವಸ್ಸವಳವಾ ವಾ, ‘‘ಕ್ವಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ರಸ್ಸತ್ತಂ, ‘‘ಓಸರೇ ಚಾ’’ತಿ ಅವಾದೇಸೋ ಚ, ಗೋಮಹಿಂಸಂ, ಗೋಮಹಿಂಸಾ ವಾ, ಏಣೇಯ್ಯವರಾಹಂ, ಏಣೇಯ್ಯವರಾಹಾ ವಾ, ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘತರಚ್ಛಂ, ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘತರಚ್ಛಾ ವಾ।
ಧನಾನಂ ದ್ವನ್ದೇ ಹಿರಞ್ಞಞ್ಚ ಸುವಣ್ಣಞ್ಚ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಂ, ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಾನಿ ವಾ। ಏವಂ ಜಾತರೂಪರಜತಂ, ಜಾತರೂಪರಜತಾನಿ ವಾ, ಮಣಿಮುತ್ತಸಙ್ಖವೇಳುರಿಯಂ, ಮಣಿಮುತ್ತಸಙ್ಖವೇಳುರಿಯಾ ವಾ।
ಧಞ್ಞಾನಂ ದ್ವನ್ದೇ ಸಾಲೀ ಚ ಯವಾ ಚ ಸಾಲಿಯವಂ, ಸಾಲಿಯವಾ ವಾ। ಏವಂ ತಿಲಮುಗ್ಗಮಾಸಂ, ತಿಲಮುಗ್ಗಮಾಸಾ ವಾ।
ಜನಪದಾನಂ ದ್ವನ್ದೇ ಕಾಸೀ ಚ ಕೋಸಲಾ ಚ ಕಾಸಿಕೋಸಲಂ, ಕಾಸಿಕೋಸಲಾ ವಾ, ವಜ್ಜೀ ಚ ಮಲ್ಲಾ ಚ ವಜ್ಜಿಮಲ್ಲಂ, ವಜ್ಜಿಮಲ್ಲಾ ವಾ, ಅಙ್ಗಾ ಚ ಮಗಧಾ ಚ ಅಙ್ಗಮಗಧಂ, ಅಙ್ಗಮಗಧಾ ವಾ।
ಆದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಅಞ್ಞೋಞ್ಞಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಾನಂ, ಸಕುಣತ್ಥಾನಞ್ಚ ದ್ವನ್ದೇ ವಿಭಾಸಾ ಏಕತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ತಞ್ಚ। ಕುಸಲಞ್ಚ ಅಕುಸಲಞ್ಚ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ವಾ, ಏವಂ ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜಂ, ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜಾ ವಾ, ಹೀನಪ್ಪಣೀತಂ, ಹೀನಪ್ಪಣೀತಾ ವಾ, ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಂ, ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಾ ವಾ, ಸುಖದುಕ್ಖಂ, ಸುಖದುಕ್ಖಾನಿ ವಾ, ಪಟಿಘಾನುನಯಂ, ಪಟಿಘಾನುನಯಾ ವಾ, ಛಾಯಾತಪಂ, ಛಾಯಾತಪಾ ವಾ, ಆಲೋಕನ್ಧಕಾರಂ, ಆಲೋಕನ್ಧಕಾರಾ ವಾ, ರತ್ತಿ ಚ ದಿವಾ ಚ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ, ರತ್ತಿನ್ದಿವಾ ವಾ, ಅಹಞ್ಚ ರತ್ತಿ ಚ ಅಹೋರತ್ತಂ, ಅಹೋರತ್ತಾ ವಾ, ‘‘ಕ್ವಚಿ ಸಮಾಸನ್ತ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಆಕಾರಿಕಾರಾನಮತ್ತಂ।
ಸಕುಣಾನಂ ದ್ವನ್ದೇ ಹಂಸಾ ಚ ಬಕಾ ಚ ಹಂಸಬಕಂ, ಹಂಸಬಕಾ ವಾ। ಏವಂ ಕಾರಣ್ಡವಚಕ್ಕವಾಕಂ, ಕಾರಣ್ಡವಚಕ್ಕವಾಕಾ ವಾ, ಮಯೂರಕೋಞ್ಚಂ, ಮಯೂರಕೋಞ್ಚಾ ವಾ, ಸುಕಸಾಲಿಕಂ, ಸುಕಸಾಲಿಕಾ ವಾ।
ಸಮಾಹಾರದ್ವನ್ದೋ।
ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಚೇತ್ಥ –
ಅಚ್ಚಿತಪ್ಪಸರಂ ಪುಬ್ಬಂ, ಇವಣ್ಣುವಣ್ಣಕಂ ಕ್ವಚಿ।
ದ್ವನ್ದೇ ಸರಾದ್ಯಕಾರನ್ತಂ, ಬಹೂಸ್ವನಿಯಮೋ ಭವೇ॥
ದ್ವನ್ದಸಮಾಸೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ।
ಪುಬ್ಬುತ್ತರುಭಯಞ್ಞತ್ಥ-ಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ
ಸಮಾಸೋಯಂ ದಿಗು ಕಮ್ಮ-ಧಾರಯೇಹಿ ಚ ಛಬ್ಬಿಧೋ॥
ದುವಿಧೋ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ, ನವಧಾ ಕಮ್ಮಧಾರಯೋ।
ದಿಗು ದುಧಾ ತಪ್ಪುರಿಸೋ, ಅಟ್ಠಧಾ ನವಧಾ ಭವೇ।
ಬಹುಬ್ಬೀಹಿ ದ್ವಿಧಾ ದ್ವನ್ದೋ, ಸಮಾಸೋ ಚತುರಟ್ಠಧಾತಿ॥
ಇತಿ ಪದರೂಪಸಿದ್ಧಿಯಂ ಸಮಾಸಕಣ್ಡೋ
ಚತುತ್ಥೋ।