೧. ಪಠಮಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ

ಸಞ್ಞಾಧಿಕಾರ

೧. ಅ ಆದಯೋ

ಸಬ್ಬವಚನಾನಂ ಸಾತ್ಥಕನಿರತ್ಥಕತ್ತಬ್ಯಭಿಚಾರಿತ್ತಾ ‘ಇದ’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸದಿಟ್ಠನ್ತೇನ ಸಂಸಯಮುಪದಸ್ಸಿಯ ಸಾತ್ಥಕತ್ತಮಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತುಞ್ಚ ‘ನ ತಾವ…ಪೇ॰… ಸಾತ್ಥಕತ್ತಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಉಮ್ಮತ್ತಕಾದಿವಾಕ್ಯಮಿತಿ ‘ದಸ ದಾಳಿಮಾ, ಛ ಅಪೂಪಾ, ಕುಣ್ಡಮಜಾಜಿನಂ, ಪಲಾಲಪಿಣ್ಡೋ’ಇಚ್ಚಾದಿಕಂ, ಅವಯವತ್ಥಾನ ಮಞ್ಞಮಞ್ಞನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಸಮುದಾಯತ್ಥಾಭಾವತೋ ಅನತ್ಥಕತ್ತಂ, ಆದಿವಾಕ್ಯನ್ತಿ ‘‘ಮನೋಸೇಟ್ಠಾ ಮನೋಮಯಾ’’ತಿಆದಿವಾಕ್ಯಂ, ಸಾತ್ಥಕತ್ತಂ ಪನಸ್ಸ ಪದತ್ಥಾನ ಮಞ್ಞಮಞ್ಞಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಪತೀತಿತೋ।

ಅಥ ಅಆದ್ಯಾದಿಸದ್ದಾನಂ ಸಾಧುತ್ತಾನ್ವಾಖ್ಯಾನಾಯ ಇದಂ ವಚನಮಿಚ್ಚಾದಿವಿಕಪ್ಪನ್ತರಸಮ್ಭವೇ ಕಥಂ ನಿಯಮೋ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ಸಾತ್ಥಕತ್ತಮಿಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯ ತೇಸಮಿಹಾನುಪಯೋಗಿತ್ತಂ ಕಮೇನ ಪಟಿಪಾದಯಿತುಮಾಹ ‘ವಕ್ಖಮಾನತ್ಥಮೇವಿದ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ,’ ಆಕಾರಾದಯೋ ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತಾ’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ವುತ್ತಿಯಂ ವಕ್ಖಮಾನೋ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ತಂ ತಥಾ ವುತ್ತಂ, ಸಾಧೂನಂ ಸಾಧುಸದ್ದಾನಂ ಅನುಸಾಸನಂ ಆಖ್ಯಾನಂ ಅತ್ಥೋ ಪಯೋಜನಂ ಯಸ್ಸ ತನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ।

ಸಾಧುಸದ್ದಾನುಸಾಸನಸಙ್ಕಾಪೇತ್ಥ ‘‘ಕತ್ಥೇತ್ಥ ಕುತ್ರಾತ್ರಕ್ವೇಹಿಧಾ’’ತಿ (೪-೧೦೦) ಆದಿನಾ ಕತ್ಥಾದಿಸದ್ದಾನಂ ಸಾಧುತ್ತಾನುಸಾಸನಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ, ಲಕ್ಖಣನ್ತರೇನ ಸಾಧುಭಾವಸ್ಸ ಅನ್ವಾಖ್ಯಾತತ್ತಾತಿ ಆಪುಬ್ಬಾದಾಇಚ್ಚಸ್ಮಾ ‘‘ದಾಧಾತ್ವೀ’’ತಿ (೫-೪೫) ಇಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಆಕಾರಲೋಪೇ ಚ ಆದೀತಿ ಅಆದಿಯೇಸನ್ತಿ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸಮಾಸೇ ಯೋಮ್ಹಿ ‘‘ಯೋಸು ಝಿಸ್ಸ ಪುಮೇ’’ತಿ (೨-೯೩) ‘ಟೇ ಅಆದಯೋ’ತಿ, ತಯೋ ಚ ಚತ್ತಾಲೀಸಾ ಚಾತಿ ಚತ್ಥ ಸಮಾಸೇ ‘‘ತದಮಿನಾದೀನಿ’’ತಿ ಚತ ಲೋಪೇಚ ರಸ್ಸೇ ಚ ತಿತಾಲೀಸಾತಿ, ‘ವಣ್ಣ-ವಣ್ಣನೇ’ಇಚ್ಚಸ್ಮಾ ‘‘ಭಾವಕಾರಕೇಸ್ವ ಘಣ ಘಕಾ’’ತಿ (೫-೪೪) ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೇಯೋಮ್ಹಿ ಟಾದೇಸೇ ವಣ್ಣಾಇತಿ ಚ ಸಿಜ್ಝನತೋ, ಪಯೋಗನಿಯಮತ್ಥನ್ತಿ ತಿತಾಲೀಸವಣ್ಣಸದ್ದೇಸು ಪರೇಸು ಏವ ಅಆದಿಸದ್ದೋ ಪಯುಜ್ಜೀಯತೀತಿ ಏವಂ ಪಯೋಗನಿಯಮತ್ಥಂ, ಅಯಮ್ಪಿ ವಿಕಪ್ಪನ್ತರ ಸಮ್ಭಾವನಾ ‘‘ಅಭೂತತಬ್ಭಾವೇ ಕರಾಸಭೂಯೋಗೇ ವಿಕಾರಾ ಚೀ’’ತಿ (೪-೧೧೯) ಪಯೋಗನಿಯಮಸ್ಸಾ ಝಾಯಮಾನಸ್ಸ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ, ಠಾನ್ಯಾದೇಸತ್ಥನ್ತಿ ಅಆದಿಸದ್ದಸ್ಸ ಠಾನೇ ತಿತಾಲೀಸವಣ್ಣಸದ್ದಾ ಆದೇಸಾ ಹೋನ್ತಿ ತೇಸಂ ವಾ ಸೋ ಇತಿ, ತದನುರೂಪಾಯಾತಿ ಠಾನ್ಯಾದೇಸಾನುರೂಪಾಯ ಛಟ್ಠೀ ವಿಭತ್ತಿಯಾ, ಅತೋಯೇವಾತಿ ಅಗಮಾಗಮಿಅನುರೂಪಾಯ ಛಟ್ಠಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ಯೇವ, ಅಗಮಾಗಮಿ ಭಾವತ್ಥನ್ತಿ ಅಆದಿಸದ್ದಸ್ಸ ತಿತಾಲೀಸ ವಣ್ಣಸದ್ದಾ ಆಗಮಾ ಹೋನ್ತಿ ತೇಸಂ ವಾ ಸೋ ಇತಿ, ಏತೇಸುಪಿ ಸಙ್ಕಾ, ‘‘ಯವಾಸರೇ’’ (೧-೩೦) ‘‘ಸುಞ ಸಸ್ಸ’’ಇತಿ (೨-೫೩) ಆದೇಸಾಗಮಾನಂ ದಸ್ಸನೇನ, ಆಗಮ ಲಿಙ್ಗಾಭಾವತೋತಿ ಉಕಾರ ಕಕಾರ ಮಕಾರಾನಂ ಅಭಾವತೋ, ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸ ಭಾವತ್ಥನ್ತಿ ತಿತಾಲೀಸವಣ್ಣಸದ್ದಾನಂ ಅಆದಿಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸನಂ, ತೇ ವಾ ತಸ್ಸೇ-ತಿ, ಏತ್ಥಾಪಿ ಸಙ್ಕಾ ‘ನೀಲುಪ್ಪಲ’ಮಿಚ್ಚಾದೀನಮಞ್ಞತ್ಥ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸ ಭಾವದಸ್ಸನಾ, ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಾ ನುಪಯೋಗತೋತಿ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣೇನ ಸದ್ದಸಙ್ಖರಣಸ್ಸ ಪಕತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ- ‘ರೂಪವಿಸೇಸೂಪ ಲಕ್ಖಣಾಭಾವಾ’ತಿ, ರೂಪವಿಸೇಸಸ್ಸ ಉಪಲಕ್ಖಣ ನಿಮಿತ್ತಂ ತಸ್ಸಅಭಾವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ಹಿ ವಿಸೇಸನ ವಿಸೇಸ್ಸಭಾವೇ ಪಟಿಪಾದಿತೇ ಅಆದ್ಯಾದಿಸದ್ದಾನಂ ರೂಪವಿಸೇಸಸ್ಸ ಸಙ್ಖರಣಂ ಕತಂ ಸಿಯಾತಿ, ಯದಿ ಏಸೋವ ಸದ್ದಸಙ್ಖರಣನ್ತಿ ಗಯ್ಹೇಯ್ಯ, ತಥಾ ಸತಿ ‘ನೀಲುಪ್ಪಲ’ಮಿಚ್ಚಾದೀನಮ್ಪಿ ವತ್ತಬ್ಬತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ನಾಸ್ಸ ತದತ್ಥ ತಾಪಿ ಸಮ್ಭಾವೀಯತೇ, ಲೋಕೇ ಸೀಹಗುಣಸ್ಸ ಮಾನವಕೇ ದಸ್ಸನತೋ ಉಪಚಾರೇನ ‘ಸೀಹೋ-ಯಂ ಮಾನವಕೋ’ತಿ ತಗ್ಗುಣಜ್ಝಾರೋಪೋಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ತದತ್ಥಮ್ಪೇತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘ತಗ್ಗುಣಜ್ಝಾರೋಪನತ್ಥಮ್ಪೇತಂ ನ ಹೋತೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಅಆದಿಸದ್ದಸ್ಸ, ತೇಸಂ ತಿತಾಲೀಸವಣ್ಣಸದ್ದಾನಂ ವಾ ಗುಣೋ ಅಆದಿತ್ತಾದಿ, ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾರೋಪನಂ-ತಿತಾಲೀಸವಣ್ಣಸದ್ದೇಸು ವಾ ಅಆದಿಸದ್ದೇಯೇವ ವಾ ಆರೋಪನಂ, ತದತ್ಥಮ್ಪೇತಂ ಸುತ್ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ- ‘ಅತೋಯೇವಾ’ತಿಆದಿ, ಅತೋಯೇವ ರೂಪವಿಸೇಸೂಪಲಕ್ಖಣಾ ಭಾವತೋಯೋ, ಪಕತಂ ಸದ್ದಸಙ್ಖರಣಂ, ಯಥಾವುತ್ತ ವಿಕಪ್ಪನ್ತರಾಭಾವೇ ಉಭಯತ್ಥಮಿದಂ ಸಿಯಾ, ತತ್ಥ ಪರಿಭಾಸತ್ಥಂ ನ ಹೋತಿ… ತಲ್ಲಕ್ಖಣತ್ತಾಭಾವಾ ಉಪರಿವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ ಚಾತಿ ಪಾರಿಸೇಸಮಾಲಮ್ಬಿಯಾಹ ‘ಸಞ್ಞಾಸಞ್ಞಿ’ಚ್ಚಾದಿ।

ಮರಿಯಾದಾಯಮ್ಪಕಾರೇಚ, ಸಮೀಪೇ ವಯವೇ ತಥಾ।

ಚತುಬ್ಬಿಧಪ್ಪಕಾರೋಯಂ, ಆದಿಸದ್ದಸ್ಸ ದಿಸ್ಸತೇತಿ॥

ಮರಿಯಾದತ್ಥೋ ಏತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೋತಿ ಆಹ-‘ಆದಿಮರಿಯಾದಾ ಭೂತೋ’ತಿ, ಉಪಲಕ್ಖಣತ್ತಾತಿ ಉಪಲಕ್ಖಿಯಮಾನಾನಮಾಕಾರಾದೀನಂ ಗಹಣೇ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಅಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ, ತೇನಾಹ-‘ಉಪಲಕ್ಖಣಸ್ಸುಪಸಜ್ಜನೀಯಭೂತಸ್ಸಾ’ತಿ, ಕಾರಿಯೇನಾತಿ ವಣ್ಣಸಞ್ಞಾಭವನಾದಿನಾ, ನ ಗುನ್ನಮ್ಪಿ ಆನಯನಂ ಭವತಿ..ಗುನ್ನಮುಪಸಜ್ಜನೀಯ ಭೂತತ್ತಾ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸ್ಸೇವ ಪಧಾನತ್ತಾ, ಸಞ್ಞಾಯಾ ಭಾವೇತಿ ಅಕಾರಸ್ಸ ವಣ್ಣಸಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವೇ, ರೂಪನ್ತಿತಿ ತಾಲೀಸಾರೂಪಂ, ತಿತಾಲೀಸಾ+ವಣ್ಣಾತಿಪದಚ್ಛೇದೋ, ತಿತಾಲೀಸ+ವಣ್ಣಾತಿವಾ, ಸುತ್ತಾವಯವಸ್ಸಾಪಿ ಸುತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧಿತ್ತಾ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ದೀಘರಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೩೩) ಪನ ವುತ್ತಂ, ರಸ್ಸತ್ತನ್ತು ‘‘ದೀಘರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಯೋಗವಿಭಾಗೇನ, ಇತರಥಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಪರಸ್ಸೇವ ರಸ್ಸತ್ತೇ ದಸ್ಸಿತೇ ತಿತಾಲೀಸಇತಿ ಅಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಪದಂ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಇತರೀತರಯೋಗಚತ್ಥೇ ಬಹುವಚನೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ-‘ಏಕವಚನಮ್ಪನಾ’ತಿಆದಿ, ವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ, ರಸ್ಸ ಏ ಓಕಾರೇಹಿ ತೇಚತ್ತಾಲೀಸಕ್ಖರಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಏ ಓಕಾರೇ ಹೀತಿ ಸಹತ್ಥೇ ತತಿಯಾ, ಸಕ್ಕತಾನುಸಾರೇನಾತಿ ಸಕ್ಕತೇ ‘‘ಸನ್ಧಿ ಯಕ್ಖರಾನಂ ರಸ್ಸಾ ನ ಸನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅನುಸಾರೇನ, ಕೋಚೀತಿ ಸಾ ಸನಪ್ಪಸಾದಕಚೋಳಿಯಬುದ್ಧಪ್ಪಿಯಾಚರಿಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಹಿಚ್ಚಾದಿಂ ವದತೋ-ಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘ರಸ್ಸಾಇವಾತಿ ಇವಸದ್ದೋ ಸಾಧಮ್ಮೋಪಮಾಜೋತಕೋ ವಾ ಸಿಯಾ ವೇಧಮ್ಮೋಪಮಾಜೋತಕೋ ವಾ, ಯದಿ ತಾವ ವೇಧಮ್ಮೋಪಮಾಜೋತಕೋ, ರಸ್ಸಧಮ್ಮಸ್ಸ ಏ ಓಕಾರೇಸ್ವ ಸಮ್ಭವಾ ತೇಸಂ ದೀಘಕಾಲಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ತೇ ದೀಘಾಯೇವ ಸಿಯುಂ, ಯದಿ ಪನ ಸಾಧಮ್ಮೋಪಮಾಜೋತಕೋ , ತೇಸು ರಸ್ಸಧಮ್ಮಸ್ಸಸಮ್ಭವಾ ರಸ್ಸಕಾಲಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ರಸ್ಸಾಏವ ತೇ ಸಿಯುನ್ತಿ ‘ಏತ್ಥಾತಿಆದೀಸು ಏ ಓಕಾರಾನಂ ಉಚ್ಚಾರಣಕಾಲಕತಂ ರಸ್ಸತ್ತಮೇವ ಹೋತೀ’ತಿ, ರಸ್ಸಕಾಲವನ್ತೋಯೇವಾತಿ ಏವಸದ್ದೋ ಸೋಗತೇ ವಣ್ಣವಿನಿಮ್ಮುತ್ತಸ್ಸ ಕಾಲಸ್ಸೇವಾಭಾವಾ ವಣ್ಣಾನಞ್ಚ ಪಚ್ಚಕ್ಖ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಪಮಾಣಸಿದ್ಧಂ ಪಾರಮತ್ಥಿಕ ಮೇ ಓಕಾರಾನಂ ರಸ್ಸಕಾಲವನ್ತತಂ ದೀಪೇತಿ, ಅತ್ಥಾತಿ ವದತೋ ಪನಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘ಏತ್ಥಾತಿಆದೀಸು ಯದಿ ಏಕಾರಾದಯೋ ದೀಘಾಏವ ಸಂಯೋಗಪುಬ್ಬತ್ತಾ ರಸ್ಸಾವ ಸಿಯುಂತಥಾ ಸತಿ ಅತ್ಥಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ದೀಘೋವ ಆಕಾರೋ ಸಂಯೋಗಪುಬ್ಬತ್ತಾರಸ್ಸೋ ಇವ ಉಚ್ಚತೀತಿ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಉಚ್ಚಾರಣಕಾಲಕತೋವ ರಸ್ಸದೀಘಭಾವೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ’ತಿ, ಕಚ್ಚಾಯನವುತ್ತಿವಣ್ಣನಾ ಞಾಸೋ, ತಞ್ಞಾಪನೇತಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ಅಞ್ಞೇಸಮಕ್ಖರಾನಂ ಞಾಪನೇ, ಪಯೋಜನಾಭಾವಾತಿ ತೇನ ಸಾಧೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಇಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಾವಮಾಹ, ಕಿಮೇತ್ಥ ಸಮುದಾಯೇ ವಾಕ್ಯಪರಿಸಮತ್ತಿ, ಉದಾಹು ಅವಯವೇತಿ ಆಹ- ‘ಪಚ್ಚೇಕ’ನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘ರುಕ್ಖಾ ವನ’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಸಮುದಾಯೇ ವಾಕ್ಯಪರಿಸಮತ್ತಿಯಂ ‘‘ಇಯುವಣ್ಣಾ ಝಲಾ ನಮಸ್ಸನ್ತೇ’’ (೧-೯) ಇಚ್ಚಾದಿಕಂ ನ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ, ಪಚ್ಚೇಕಂ ವಣ್ಣಾ ನಾಮಹೋನ್ತೀತಿ ಅಕಾರೋ ವಣ್ಣೋ ನಾಮ ಹೋತಿ ಆಕಾರೋ ವಣ್ಣೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿಆದಿನಾ, ಅವಯವೇಚ್ಚಾದಿನಾ ವುತ್ತಿಯಂ ಅವುತ್ತೇಪಿ ‘ಪಚ್ಚೇಕ’ನ್ತಿ ವಚನೇ ಸದಿಟ್ಠನ್ತಂ ಕಾರಣಮಾಹ, ದಿಟ್ಠನ್ತೋಪನೀತೋ ತ್ಯತ್ಥೋ ಸುಖೇನ ಪಟಿಪತ್ತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ, ಏತ್ಥ ಹಿ ಪಚ್ಚೇಕನ್ತಿ ಅವುತ್ತೇಪಿ ದೇವದತ್ತೋ ಭೋಜೀಯತೂತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಭುಞ್ಜಿಕಿರಿಯಾ ಪರಿಸಮಾಪೀಯತೇ, ತೇನಾಹ-‘ನ ಚೋಚ್ಚತೇ’ ಇಚ್ಚಾದಿ, ಅಥವಾ ಸಮುದಾಯೇಪಿ ವಾಕ್ಯಪರಿಸಮಾ ಪತ್ತಿಯಂ ಸತಿ ಸಮುದಾಯೇ ಪವತ್ತಾ ಸದ್ದಾ ಅವಯವೇಸುಪಿ ವತ್ತನ್ತೀತಿ ‘ಸಮುದ್ದೇಕದೇಸದಸ್ಸನೇಪಿ ಸಮುದ್ದೋ ದಿಟ್ಠೋ, ಖನ್ಧೇಕದೇಸ ಭೂತಾಯಪಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋತಿಆದೀಸು ವಿಯ ನ ದೋಸೋ, ತೇನೇವ ವುತ್ತಿಯಂ ‘ಪಚ್ಚೇಕ’ನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ, ವಣ್ಣಸದ್ದಸ್ಸ ಗುಣಾದ್ಯನೇಕತ್ಥತ್ತೇಪಿ ಪಕರಣತೋ ಅಕಾರಾದಯೋವೇತ್ಥ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಆಹ-‘ವಣ್ಣೀಯತಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಪಕರಣತೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ವಿಭಜ್ಜತೇ, ವುತ್ತಂ ಹಿ–

ಅತ್ಥಾ ಪಕರಣಾ ಲಿಙ್ಗಾ, ಓಚಿತ್ಯಾ ದೇಸಕಾಲತೋ।

ಸದ್ದತ್ಥಾ ವಿಭಜೀಯನ್ತೇ, ನ ಸದ್ದಾಯೇವ ಕೇವಲಾತಿ॥

ನನು ಝಲಾದಿಸಞ್ಞಾ ವಿಯ ಲಹುಸಞ್ಞಂ ಅಕತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ಗುರುಸಞ್ಞಾ ಕತಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ನಿಧಾಯ ರುಳ್ಹಿ ಅನ್ವತ್ಥವಸೇನ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾಸು ಸಞ್ಞಾಸು ಝಾಲಾತಿ ರುಳ್ಹಿ ಸಞ್ಞಾತ್ಥಾಭಾವೇನ ವೋಹಾರಸುಖಮತ್ತಪಯೋಜನಾ, ಅನ್ವತ್ಥಸಞ್ಞಾ ಪನ ತಪ್ಪಯೋಜನಾಪಿ ಹೋತಿ ತದಞ್ಞಪ್ಪಯೋಜನಾ ಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಏವ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ವಣ್ಣೀಯತೀ ಅತ್ಥೋ ಏತೇಹೀತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಅನುಗತಾ ಅನುಗತತ್ಥಾ ವಣ್ಣಸಞ್ಞಾ ತಂ, ಸದ್ದಾಧಿಗಮನೀಯಸ್ಸಾತಿ ಸದ್ದೇನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಸ್ಸ, ವಣ್ಣಂ ಮೂಲಮಸ್ಸಾತಿ ವಣ್ಣಮೂಲಕೋ-ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ವಣ್ಣಮೂಲಕತಾ, ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಣ್ಣಮೂಲಕತಂ ಸಾಧೇತಿ ‘ಸಾಪಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ವಣ್ಣಂ ರೂಪಂ ಸಭಾವೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ವಣ್ಣರೂಪಾನಿ-ಪದಾನಿ, ಸಮುದಾಯೋ ಪಾದಾನಂ ರೂಪಮಸ್ಸಾತಿ ಸಮುದಾಯರೂಪಂ ವಾಕ್ಯಂ, ವಿಭತ್ಯನ್ತಮತ್ಥಜೋತಕಂ ಪದಂ, ಪದಸಮುದಾಯೋ ವಾಕ್ಯಂ, ಸಬ್ಬಞ್ಚೇತಮುಪಚಾರೇನ ವಣ್ಣಸದ್ದವಚನೀಯತ್ತಂ ಗಚ್ಛತಿ ವಣ್ಣಮಯತ್ತಾತಿ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಸಮ್ಮುತಿಪರಮತ್ಥಭೇದಭಿನ್ನೋ ಅತ್ಥೋ ವಾಕ್ಯಾಧಿಗಮನೀಯೋ ವಣ್ಣೇನೇವ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ನಾಮ ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ವುತ್ತಮತ್ಥ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನಂಲಹುಸಞ್ಞಾಯ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ತದತ್ಥಮಕಾರಾದೀನಂ ಗುರುಭೂತಾ ವಣ್ಣಸಞ್ಞಾ ಕತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಸಮ್ಮುತಿ ಸಙ್ಕೇತವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ವೋಹಾರೋ, ಪರಮತ್ಥೋ ಸನಿಬ್ಬಾನೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೋ। ಉಭೋಹಿ ಪನೇತೇಹಿ ಭಿನ್ನೋ ತತಿಯೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಚ ವುತ್ತಂ–

ದುವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಕ್ಖಾಸಿ, ಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವದತಂ ವರೋ,

ಸಮ್ಮುತಿಂ ಪರಮತ್ಥಞ್ಚ, ತತಿಯಂ ನುಪಲಬ್ಭತೀತಿ॥

ನನು ಚ–

ಅಪ್ಪಕ್ಖರಮಸನ್ದಿದ್ಧಂ, ಸಸಾರಂ ಗೂಳ್ಹನಿಣ್ಣಯಂ।

ಪಸನ್ನತ್ಥಞ್ಚ ಸುತ್ತನ್ತಿ, ಆಹು ತಲ್ಲಕ್ಖಣಞ್ಞುನೋತಿ॥

‘‘ಆದಯೋ ತಿತಾಲೀಸ ವಣ್ಣಾ’’ ‘‘ತಿತಾಲೀಸಾದಯೋ ವಣ್ಣಾ’’ತಿ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ನ ತಥಾ ಸತಿ ಸನ್ದಿದ್ಧಂ ಸುತ್ತಂ ಸಿಯಾತಿ, ನನು ಸತ್ಥಾದೋ ಮಙ್ಗಲವಚನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಅಕಾರೋ ಪಟಿಸೇಧತ್ಥೋಪಿ ಹೋತೀತಿ (ನ) ಸತ್ಥಾದೋ ಸಿದ್ಧಸದ್ದಸ್ಸೋಪಹಿತತ್ತಾ, ಅಥ ಹೋತ್ವ ಪುಬ್ಬಾ ಝಾಲಾದಿ ಸಞ್ಞಾ, ಸದ್ದಸಾಧನಮತ್ತಪ್ಪಯೋಜನತ್ತಾ ಪನ ಸಬ್ಬವಿಧಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯ ಸಞ್ಞಾವಾಲಮೇತ್ಥಾತಿ ಕಿಂ ಪುನಾಪಿ ವಣ್ಣಾದಿಸಞ್ಞಾವಿಧಾನೇನ ಗನ್ಥಗಾರವ ಕರಣೇನಾತಿ ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಸು ಪನ ಗಾರವಂ ತದನುಗಮನಞ್ಚ ದೀಪೇತುಂ ಕಾಚಿ ಸಞ್ಞಾಯೋಪ್ಯನ್ವಾಖ್ಯಾಯನ್ತೇ, ಯಜ್ಜೇವಂ ಸಂಯೋಗಸಬ್ಬನಾಮಲೋಪಾದಯೋಪಿ ಸಞ್ಞಾ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ವುತ್ತಾ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ನನು ಭೋ ವುತ್ತಮೇವಾಮ್ಹೇಹಿ’ಕಾಚಿ ಸಞ್ಞಾಯೋ ಆಖ್ಯಾಯನ್ತೇ’ತಿ, ಕಿನ್ತದಾಖ್ಯಾನದ್ವಾರೇನ ಭವತಾ ತಾಪಿ ವಿಞ್ಞಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸಾತ್ಥಕತ್ತೋಪಿ ಪತಿವಣ್ಣಮತ್ಥಾನುಪಲದ್ಧಿತೋ ವಣ್ಣಾನಮದಿಟ್ಠಾನಮಕಾರಾದೀನಮನುಕತಿಯೋ ಇಹೋಪದಿಟ್ಠಾಇತ್ಯನುಕಾರಿಯೇನಾತ್ಥೇನಾತ್ಥವನ್ತತಾಯ ಹೋತೇವಾಕಾರಾದಿತೋ ವಿಭತ್ತಿ, ಲೋಪೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಪನಸ್ಸಾ ಅಸ್ಸವನಂ ಸನ್ನಿಕಂಸವಚನಿಚ್ಛಾಭಾವಾ ಸಂಹಿತಾಯಾನಿದ್ದೇಸೋ, ಅನುಕ್ಕಮೋತಿ ಆದೋನಿಸ್ಸಯಾ ಸರಾವುತ್ತಾ, ತತೋ ನಿಸ್ಸಿತಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಾ, ಸರೇಸುಪಿ ಏಕಟ್ಠಾನಿಯಾ ಅಕಾರಾದಯೋ ಬಹುತ್ತಾ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಾ ಠಾನಾನುಕ್ಕಮೇನ, ತತೋ ದ್ವಿಜಾ ಠಾನಾನುಕ್ಕಮೇನ, ತೇಸುಪಿ ರಸ್ಸಾವ ಲಹುತ್ತಾ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಾ, ತತೋ ದೀಘಾ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇಸುಪಿ ವಗ್ಗಾ ಬಹುತ್ತಾ ಠಾನಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಾ, ತತೋ ಯಕಾರಾದಯೋ, ವಗ್ಗೇಸು ಚ ಅಘೋಸಾ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಾ, ತತೋ ಘೋಸಾ, ತೇಸು ಚ ಸಿಥಿಲಾ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಾ, ತತೋ ಧನಿತಾ, ತತ್ಥಾಪಿ ಅಪ್ಪಕತ್ತಾ ದ್ವಿಜಾ ಪಞ್ಚಮಾ ವುತ್ತಾ, ತತೋ ಯರಲವಾ ಘೋಸಭೂತಾ ಠಾನಾನುಕ್ಕಮೇನ, ತತೋ ಧನಿತಾ ಸಕಾರಹ ಕಾರಾ, ತೇಸುಪಿಹಕಾರೋ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಓರಸೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ದ್ವಿಜತ್ತಾ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತೋ, ಕೇಹಿಚಿ ‘‘ಲಳಾನಮವಿಸೇಸೋ’’ತಿ ದ್ವಿನ್ನಮವಿಸೇಸೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇಪಿ ಲಿಪಿಭೇದೇನ ಠಾನಭೇದೇನ ಚ ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಳಕಾರೋ ವಿಸುಂ ಅಕ್ಖರಭಾವೇನ ಗಹಿತೋ, ಸೋಪಿ ಘೋಸಭಾವೇನ ಠಾನಾನುಕ್ಕಮೇನಚ ಹಕಾರತೋ ಪರಂ ವುತ್ತೋ ನಿಗ್ಗಹೀತಂ ಪನ ಸರತ್ತಾದಿಸಬ್ಬವಿನಿಮ್ಮುತ್ತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಕಾರಾದೀನಮಯಮನುಕ್ಕಮೋ, ಇಮಸ್ಸೇವಾನುಕ್ಕಮಸ್ಸ ಮನಸಿ ವಿಪಸ್ಸ ವತ್ತಮಾನತ್ತಾ ತಿತಾಲೀಸಾತಿ ಗಣನಾಪರಿಚ್ಛೇದಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಚ ‘ನಿಗ್ಗಹೀತನ್ತಾ’ತಿ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ಪಕತಂ ಸಾಧುಸದ್ದಾನ್ವಾಖ್ಯಾನಂ, ನ ವಣ್ಣೀಯತೇ, ತಿ ಸದ್ದಸಙ್ಖರಣ ಸಙ್ಖಾತ ಮುಖ್ಯಪ್ಪಯೋಜನಾಭಾವಾ, ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ವಣ್ಣೀಯತೇ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಪನ ಕಥಮಕಾರಾದೀನಮಯಮನುಕ್ಕಮೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಸಿಸ್ಸಾನಂ ಕಙ್ಖಾ ವಿಚ್ಛೇದಪ್ಪಯೋಜನಮ್ಪತಿ ಅನುಕ್ಕಮಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಕಥನಬ್ಯಾಜೇನ ವಣ್ಣಿತೋ ಯೇವಾತಿ, ಕರೀಯನ್ತೇ ಉಚ್ಚಾರೀಯನ್ತೇ ಏತೇನಾತಿ ಕರಣಂ, ತತ್ಥ ಜಿವ್ಹಾಮಜ್ಝಂ ತಾಲುಜಾನಂ, ಜಿವ್ಹೋಪಗ್ಗಂ ಮುದ್ಧಜಾನಂ, ಜಿವ್ಹಗ್ಗಂ, ದನ್ತಜಾನಂ ಸೇಸಾನಂ ಸಕಟ್ಠಾನಂ ಕರಣಂ, ಪಯತ್ತಿ ಪಯತನಂ, ತಮ್ಪನ ವಣ್ಣುಚ್ಚಾರಣತೋ ಅಬ್ಭನ್ತರೋ ಬಾಹಿಯೋ ಚ ಉಸ್ಸಾಹೋ, ತತ್ಥ ಅಬ್ಭನ್ತರಪಯತನಂ-ಸಂವುತತ್ತಮಕಾರಸ್ಸ, ವಿವಟತ್ತಂ ಸರಾನಂ ಸಕಾರಹಕಾರಾನಞ್ಚ ಫುಟ್ಠತ್ತಂ ವಗ್ಗಾನಂ, ಈಸಂಫುಟ್ಠತ್ತಂ ಯರಲವಾನಂ, ಬಾಹಿಯಪಯತನನ್ತು ಸಂವುತಕಣ್ಠತಾದಿ, ಠಾನತೋ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಯಾ ವಿಧೀಯಮಾನಕಾರಿಯಸಮ್ಭವೇನ ಪಯೋಜನಸಮ್ಭವಾ ಆಹ-‘ಠಾನಮ್ಪನಾ’ತಿಆದಿ, ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ವಣ್ಣಾತಿ ಠಾನಂ, ‘‘ಏ ಓನಮ ವಣ್ಣೇ’’ತಿ (೧-೩೭) ಸುತ್ತೇ ವಣ್ಣೇತಿ ಕಥನಮೇವ ವಣ್ಣಸಞ್ಞಾಕರಣೇ ಪಯೋಜನಂ, ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಮಞ್ಞತ್ರ ಬ್ಯಾಪದಿಸತಿ’ ಏವ’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ದಸಾದೋ ಸರಾ’’ಇಚ್ಚಾದೋ ‘ತೇನಾ’ತಿಆದೀಸು ‘ತೇನ ಸರಇಚ್ಚನೇನ ಕ್ವತ್ಥೋ ಕಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಪಯೋಜನಂ ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸರೋಲೋಪೋ ಸರೇ’’ಚ್ಚಾದೀ’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಞಾಪೇತಿ ವಣ್ಣಲೋಪನ್ತಿ ಞಾಪಕಂ, ಕಸ್ಮಾ ಪನ’ಸೋ ಚೇಮಿನಾವ ಞಾಪಕೇನ ಸಿದ್ಧೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ನನು ‘ತದಮಿನಾದೀನಿ’’ತಿ (೧-೪೭) ಸುತ್ತಂ ದಿಸ್ಸತೀತಿ, (ಸಚ್ಚಂ) ತಥಾಪಿ ಪಕಾರನ್ತರೋಯಮ್ಪಿ ವಣ್ಣಲೋಪೇ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ, ಏವಸದ್ದೋ ಪನ ‘ಯದಿ ಞಾಪಕೇನ ವಣ್ಣಲೋಪೋ ಸಿಯಾ ಸೋ ಇಮಿನಾವ ಞಾಪಕೇನ ಸಿದ್ಧೋ, ನಾಞ್ಞೇನಾ’ತಿ ಅವಧಾರೇತಿ।

೨. ದಸಾ

ನನು ಅಆದಯೋತಿ ಪಠಮನ್ತೇನುವತ್ತನ್ತೇ ಕಥಮೇತ್ಥ’ತತ್ಥಾ’ತಿ ಸತ್ತಮೀನಿದ್ದಿಟ್ಠತಾತಿ ಆಹ-‘ತಞ್ಚಾ’ತಿಆದಿ, ಅತ್ಥವಸಾವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೇನಾತಿ ಅಆದಯೋತಿ ಪಠಮನ್ತಸ್ಸ‘ಆದೋ ದಸಾ’ತ್ಯನೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಸಮ್ಬಜ್ಝಮಾನೇ ಚಾಧಾರತ್ಥೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಧಾರತ್ಥವಸೇನ ಸತ್ತಮೀ ವಿಭತ್ತಿಯಾ ಪರಿವತ್ತನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅತ್ಥವಸಾ ಸತ್ತಮಿಯಾ ವಿಪರಿಣಾಮಸಮ್ಭವಾಯೇವಸುತ್ತೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ‘ತತ್ಥಾ’ತಿ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ಆದೋದಸನ್ನಮನಞ್ಞತ್ಥಪವತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ ತೇಸಂ ಅಆದಯೋ ವಿಸಯಭಾವೇನಪಿ ಸಕ್ಕಾ ಪರಿಕಪ್ಪೇತುನ್ತಿ ವುತ್ತಂ-‘ತೇಸು ವಿಸಯಭೂತೇಸೂ’ತಿ, ನಿದ್ಧಾರಣತ್ಥೋಪಿ ಯುಜ್ಜತೇವ… ವಣ್ಣಸಮುದಾಯತೋ ತದೇಕದೇಸಭೂತಾನ ಮಾದೋ ವಣ್ಣಾನಂ ದಸಸಙ್ಖ್ಯಾಗುಣೇನ ನಿದ್ಧಾರಿಯಮಾನತ್ತಾ, ಆದಿಮ್ಹಿ ದಸ ವಣ್ಣಾತಿ ವುತ್ತೇ ಅವುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಅವಸ್ಸಂ ವತ್ತಬ್ಬಾನಂ ಊನಪೂರಣತ್ಥಮಜ್ಝಾಹಾರೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ- ಅವಟ್ಠಿತಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ವಾ’ತಿ, ಏಕಾದೀನ ಮಟ್ಠಾರಸನ್ತಾನಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಂ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇ ವತ್ತನತೋ ಆಹ-‘ದಸಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ’ತಿ, ಗಯ್ಹುಪಗಾನಂ ರಸ್ಸಏ ಓವಣ್ಣಾನಮ್ಪಿ ಕಚ್ಚಾಯನೇ ವಿಯ ಅಪರಿಚ್ಚಾಗಾ ಅನೂನಾ, ಅಗಯ್ಹುಪಗಾನಂ ತದಞ್ಞೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸರಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಗಾ ಅನಧಿಕಾ, ದಸಸದ್ದಸ್ಸ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯ ವುತ್ತಿತ್ತಾ ದಸನ್ನಮ್ಪಿ ಅಧಿಕತವಣ್ಣಾನಞ್ಞತ್ತಾ ವುತ್ತಂ-‘ದಸನ್ನಮ್ಪೀ’ತಿಆದಿ, ಸಯಂ ಪುಬ್ಬಾ’ರಾಜ=ಚಿತ್ತಿಯಂ’ತೀಸ್ಮಾ ಕ್ವಿಮ್ಹಿ ಅನ್ತಲೋಪೇ ಸಮಾಸೇ ಚ ತದಮಿನಾದಿತ್ತಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ವಾ ಸರಸದ್ದೋ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತೀತಿ, ‘ಸರ-ಗತಿಹಿಂ ಸಾಚಿನ್ತಾಸು’ ಇಚ್ಚಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೇನ ವಾ ನಿಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ=‘ಸಯಂ ರಾಜನ್ತೀ’ತಿಆದಿ।

೩. ದ್ವೇದ್ವೇ

ತೇತಿ’ಆದೋ’ತಿ ಸತ್ತಮ್ಯನ್ತತ್ತಾ ಅಪರೇ ದ್ವೇ ಪರಾಮಸತಿ, ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಯಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ ಅತ್ಥವಸಾ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮಂ ಉಪಮೇತಿ, ಅತೋವ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ಥವಸೇನ ತೇಸು’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇಸುತಿ ಪನ ನಿದ್ಧಾರಣತ್ತವಿವಚ್ಛಾಯಂ ತಮ್ಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ತೇಸಂ ವಣ್ಣಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ದ್ವೇದ್ವೇತಿ ದ್ವಿಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ನಿದ್ಧಾರಣತ್ಥೋಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ವಿಚ್ಛಾಯಂ ವುತ್ತಿ ಯಸ್ಸ ಸೋ ವಿಚ್ಛಾವುತ್ತಿ-ದ್ವಿಸದ್ದೋ, ವಿಚ್ಛಾವುತ್ತಿತಾ ಚಾಸ್ಸ ಸವಣ್ಣತ್ತಗುಣೇನ ದ್ವಿನ್ನಂ (‘ಬ್ಯಾಪಿತು) ಮಿಟ್ಠತ್ತಾ, ಕಮೇನಾವಟ್ಠಿತೇತಿ ಇಮಿನಾ ಅಕಾರಾದಿವಣ್ಣಪ್ಪಬನ್ಧಸ್ಸ ಅನಾದಿಕಾಲಸಿದ್ಧಂ ಕಮಸಿದ್ಧತ್ತಮಾಹ। ನನು ಸಮಾನಾ ವಣ್ಣಾ ಸವಣ್ಣಾತ್ಯನ್ವತ್ಥೇ ಸವಣ್ಣಸದ್ದೇ ಸತಿ ಕತಂ ರಸ್ಸದೀಘಾನಂ ಸವಣ್ಣಸಞ್ಞಾ ಸಿಯಾ… ಅಸಮಾನತ್ತಾ ಏತೇಸನ್ತಿ, ನೇತದತ್ಥಿವಣ್ಣಪ್ಪಬನ್ಧಸ್ಸ ಕಮಸಿದ್ಧತ್ತಾ ವಚನಬಲೇನೇವಾಸಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಹೋತೇವಾತಿ, ನೇವಮ್ಪಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಂ‘‘ದ್ವೇದ್ವೇ ಸವಣ್ಣಾ’’ತಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ ತಾದಿಸಸಾಮತ್ಥಿಯಸಬ್ಭಾವೇ ಸಬ್ಭಾವೇನ (ಪೋತ್ಥಕೇ) ವಿಸೇಸಕಾರಣಾಭಾವಾತಿ ಆಹ‘ಸಮಾನತ್ತಮ್ಪನಾ’ತಿಆದಿ। ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಣ್ಣಾ ಚಿತ್ತಜತ್ತೇಪಿ ಅಭಿಬ್ಯತ್ತಿ ವಸೇನಾತಿ ಠಾನಂ ಕಣ್ಠಾದಿ, ತೇನ ಕತನ್ತಿ ಸಮಾಸೋ, ಕಣ್ಠತಾತು ಇತಿ ಚತ್ತೇ ಪಾಣ್ಯಙ್ಗತ್ತಾ ನಪುಂಸಕತ್ತಂ। ಪಞ್ಚಮೇಹಿ ವಗ್ಗಪಞ್ಚಮೇಹಿ। ಅನ್ತಟ್ಠಾಕೀತಿ ವಗ್ಗಾನಮನ್ತೇ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಅನ್ತಟ್ಠಾ, ತಾಹಿ, ಯುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಾ, ಗುಯ್ಹ’ನ್ತಿಆದೀಸು ಯುತ್ತಸ್ಸ। ಕೇಚೀತಿ ಅನಿಯಮೇನ ವುತ್ತಂ, ತೇ ಪನ–

‘‘ಹಕಾರೋ ಪಞ್ಚಮೇಹೇವ, ಅನ್ತಟ್ಠಾಹಿ ಚ ಸಂಯುತೋ।

ಓರಸೋ ಇತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ಕಣ್ಠಜೋ ತದಸಂಯುತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ॥

೪. ಪುಬ್ಬೋ

ವತ್ತತೇತಿ ಅತ್ಥವಸಾ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೇನ ವತ್ತತೇ, ನನು ಚೇತ್ಯಾದಿಚೋದನಾ, ನೇಸದೋಸೋಚ್ಚಾದಿ ಪರಿಹಾರೋ, ದೋಸಾಭಾವೇ ಕಾರಣ ಮಾಹ-‘ಯೋಯೋ…ಪೇ॰… ಪತೀಯತೇ’ತಿ, ವುತ್ತಂ ಸಮತ್ತೇತಿ-‘ನಹಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ನನು ಚ ಪುಬ್ಬಸದ್ದೋ ಯಮೇಕತ್ತಾ ಏಕಂ ಪುಬ್ಬಮಾಚಿಕ್ಖತಿ ನ ಸಕಲನ್ತಿ ಕಥಂ ‘‘ಪುಬ್ಬೋ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಯೋಯೋತಿ ಞಾಯತಿ ‘ಯೋಯೋ ಪುಬ್ಬೋ’ತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ‘ತೇಸು ದ್ವೀಸು’ತಿ ಏತ್ಥ’ದ್ವೀಸು ದ್ವೀಸು’ತಿ ಇದಂ ಕಥಂ ಸುಖೇನೇವ ಪತೀಯತೇ ತದಿದಮಸಿದ್ಧೇನಾಸಿದ್ಧಸಾಧನನ್ತಿ ಆಸಙ್ಕಿಯ ತದಭಾವಮುಬ್ಭಾವೀಯ ಪುಬ್ಬ ಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಚ್ಛಾಗಮಕತ್ತಮವಗಮಯಿತುಮಾಹ-‘ನಚೇದ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ। ತಂಯೋಗಾತಿ ಉಪಚಾರವಸೇನಾಹ, ತಬ್ಬನ್ತತಾಯವಾತಿ ಅತ್ಥಿಯತ್ಥೇ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯವಸೇನ, ಏವಮುಪರಿಪಿ।

೫. ಪರೋ

ಸೇಸಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ‘ತೇಸು ದ್ವೀಸೂತಿ ಸವಣ್ಣಸಞ್ಞಕೇಸು ದ್ವೀಸು’ ಇಚ್ಚಾದಿ ಕಮತಿದಿಸ್ಸತಿ। ಲಹುಸಞ್ಞಾ ರಸ್ಸಸ್ಸ, ಸಂಯೋಗಪುಬ್ಬಸ್ಸ ರಸ್ಸಸ್ಸ ದೀಘಸ್ಸ ಚ ಗುರುಸಞ್ಞಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ… ಉಚ್ಚಾರಣವಸೇನೇವಾನ್ವತ್ಥಸಞ್ಞಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯವಸೇನ ವಾ ಇಹಾವುತ್ತಾವಸೇಸಸಞ್ಞಾವಿಯ।

೬. ಕಾದಯೋ

ಕೇವಲ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಮತ್ಥಪ್ಪಕಾಸತ್ತಾಭಾವಾ ಸರಾನಮತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನೇ ಅಚ್ಚನ್ತೋಪಕಾರಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಾತಿ ‘ಏತೇಹೀ’ತಿ ಕರಣತ್ತೇನ ವುತ್ತಂ, ತೇನಾಹ ‘ಸರಾನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ। ವಿಪುಬ್ಬಾ ‘ಅಞ್ಜ-ಬ್ಯತ್ತಿಯಂ’ತೀಮಸ್ಮಾ ಕರಣೇ ಅನಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ರೂಪಂ, ನಪುಂಸಕತ್ತಮ್ಪಿಸ್ಸಾವಗಮಯಿತುಂ ‘ಉಪಕಾರಕಾನೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ತಂ ದಿಟ್ಠನ್ತೇನ ಫುಟಯತಿ ‘ಯಥಾ’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ, ಯಥಾ ಓದನಸ್ಸುಪಕಾರಕಾನಿ ಸೂಪಾದೀನಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ, ತಥಾ ಸರಾನಮುಪಕಾರಕಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮ್ಪನ ಅದ್ಧಮತ್ತಿಕಂ, ವುತ್ತಂ ಹಿ–

ಏಕಮತ್ತೋ ಭವೇ ರಸ್ಸೋ, ದೀಘೋ ಮತ್ತದ್ವಯಾಯುತೋ।

ಪ್ಲುತೋ ತಿಮತ್ತೋ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ತ್ವದ್ಧಮತ್ತಿಕಂತಿ॥

ಅನ್ವತ್ಥಾತಿ ಅನ್ವತ್ಥತೋ, ‘ಅನ್ವತ್ಥಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಾ’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।

೭. ಪಞ್ಚ

ಸಜಾತ್ಯಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಮುದಾಯವಾಚಿತ್ತೇಪಿ ಕಾದಯೋತೀ ಅನುವತ್ತನತೋ ವಗ್ಗಸದ್ದೇನ ಕಖಗಘಞಾದಯೋವ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಪಞ್ಚ ಪರಿಮಾಣಮಸ್ಸ ಪಞ್ಚಕೋವಗ್ಗೋ, ‘‘ತಮಸ್ಸ ಪರಿಮಾಣಂ ಣಿಕೋ ಚಾ’’ತಿ (೪-೪೧) ಕೋ, ಸುತ್ತೇ ಆದಿಭೂತೋ ಪಞ್ಚಸದ್ದೋ ಪಞ್ಚಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಕುರುಮಾನೋ ಮಾವಸಾನಾನಂ ವಗ್ಗಾನಂ ಬಹುತ್ತಂ ಗಮೇತೀತಿ ‘ಪಞ್ಚಕಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ವಗ್ಗಾತಿ ಬಹುವಚನತೋ ಪಚ್ಚೇಕನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ವಜ್ಜೇನ್ತಿ ಯಕಾರಾದಯೋಭಿ ವಗ್ಗಾ, ಪಠಮಕ್ಖರವಸೇನ ಪನ ಕವಗ್ಗಾದಿವೋಹಾರೋ।

೮. ಬಿನ್ದು

ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತೂನ ಮುಚ್ಚಾರಣತ್ಥೋಪೇತ್ಥ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ನಿಪುಬ್ಬಾ ತತೋ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ತ್ತಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಞ್ಞಿಮ್ಹಿ ಪಾದಿಸಮಾಸೇ ದೀಘೇಚ ರೂಪಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘ರಸ್ಸಾ’ತಿಆದೀಮಾಹ, ಪೀಳನತ್ಥತೋ ನಿಗ್ಗಹನಂ ನಿಗ್ಗಹೋ, ‘ಇ-ಅಜ್ಝೇನ ಗತೀಸು’ಇಚ್ಚಸ್ಮಾ ಕತ್ತರಿ ಕಮ್ಮನಿ-ಇತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಇತಂ ಉಚ್ಚಾರಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ತ್ತಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಇತಂ, ನಿಗ್ಗಹೇನ ಇತನ್ತಿ ಅಮಾದಿಸ ಮಾಸೇ ರೂಪಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘ಕರಣಂ ನಿಗ್ಗಹೇನ ವಾ’ತಿಆದಿಮಾಹ, ಪಚ್ಛಿಮಪಕ್ಖಂ ಸಾಧೇತುಮಾಹ-‘ವುತ್ತಂ ಹೀ’ತಿ।

೯. ಇಯು

ಚತ್ಥಸಮಾಸೋತಿ ಇತರೀತರಯೋಗದ್ವನ್ದಸಮಾಸೋ। ಅತ್ತೇತಿ ಮುನಿ ಸದ್ದಾದಿವಚನೀಯೇ ಅತ್ಥೇ, ನಮತೀತೀಮಸ್ಸೇತಂ ಕಮ್ಮಂ,

ಯಂ ಸಬ್ಬವಚನಂ ಸಬ್ಬ, ಲಿಙ್ಗಂ ಸಬ್ಬವಿಭತ್ತಿಕಂ।

ತಂ ಸಬ್ಬತ್ಥೇ ನಮನತೋ, ವಿದುಂ ನಾಮನ್ತಿ ತಬ್ಬಿದೂ॥

ಇಧ ನಾಮಸಞ್ಞಾಯಾಭಾವೇಪಿ ಅನ್ವತ್ಥಬಲಾಯೇವ ನಾಮಸಞ್ಞಾ ಸಿದ್ಧಾತಿ (ಆಹ) ‘ಅನ್ವತ್ಥಬ್ಯಪದೇಸೇನಾ’ತಿ, ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪಕತಿರೂಪನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಪಠಮಂ ಕರೀಯತೀತಿ ಪಕತಿ, ಸಾ ಏವ ರೂಪನ್ತಿ ಪಕತಿರೂಪಂ, ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಸ್ಸ ಪಕತಿ ರೂಪಂ ಮುನಿಸದ್ದಾದಿ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪಕತಿರೂಪಂ, ಅತ್ಥವನ್ತಮಧಾತುಕಮಪ್ಪಚ್ಚಯಮ್ಪಾಟಿಪದಿಕಂ, ಪದಂ ಪದಂ ಪತಿ ಪಟಿಪದೇ, ಪಟಿಪದಂ ನಿಯುತ್ತಂ ಪಾಟಿಪದಿಕಂ। ವಿಸೇಸನೇನಾತಿ ಸುತ್ತೇ ‘ನಮಸ್ಸನ್ತೇ’ತಿ ವುತ್ತೇನ ಇವಣ್ಣುವಣ್ಣಾನಂ ವಿಸೇಸನೇನ। ಆಖ್ಯಾತಸ್ಸಾತಿ ಪಚತಿಆದಿನೋ। ಆದಿಮಜ್ಝವತ್ತಿನೋತಿ ಇನ್ದ ಉದಕಸದ್ದಾದೀನಂ ಆದೋ, ಪಖುಮಾದೀನಂ ಮಜ್ಝೇಚ ವತ್ತಿನೋ। ಪದೇಸೇಸೂತಿ ‘‘ಝಲಾ ಸಸ್ಸ ನೋ’’ತಿ (೨-೮೩) ಆದಿಕೇಸು ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇಸು, ಅನಿಟ್ಠಪಸಙ್ಗ (ಸಙ್ಕಂ) ನಿವತ್ತೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗೋನಾಮ ನಾಮಾತಿ (ಪೋತ್ಥಕೇ) ಪಚತಿ-ಇನ್ದ (ಉದಕ ಪಖುಮ) ಸದ್ದಾದೀನ ಮನ್ತ ಆದಿಮಜ್ಝಭೂತಇವಣ್ಣಾದೀನಂ ಝಲಸಞ್ಞಾ ವಿಧಾಯ ತತೋ ಪರಾಸಂ ಸಾದಿ ವಿಭತ್ತೀನಂ ‘‘ಝಲಾ ಸಸ್ಸ ನೋ’’ತಿ (೨-೮೧) ಆದೀಹಿ ‘ನೋ’ ಆದೇಸಾದಿಮ್ಹಿ ಕತೇ ‘ಪಚತಿನೋ, ಇನ್ದನೋ, ಉದಕನೋ, ಪಖುಮನೋ’ತಿಆದಿ ರೂಪಪ್ಪಸಙ್ಗೋ, ನನುಚಾದಿಆದಿ ಚೋದನಾ। ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಸುತ್ತೇ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಬ್ಯಾಸನಿದ್ದೇಸೇನಾತಿ ಅಸಮಾಸನಿದ್ದೇಸೇನ। ತದಯುತ್ತನ್ತಿಆದಿ ಪರಿಹಾರೋ, ತನ್ತಿ ತಂ ಚೋದ್ಯಂ, ಸತಿಹೀತಿಆದಿನಾ ಅಯುತ್ತತ್ತಂ ಸಮತ್ಥೇತಿ, ದ್ವೀಸುತ್ತರೇಸು ಯೋಗೇಸೂತಿ ಉಪರಿಮೇಸು ‘‘ಪಿತ್ಥಿಯಂ’’ ‘‘ಘಾ’’ತಿ ದ್ವೀಸು ಸುತ್ತೇಸು। ಇತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಇದನ್ತಿ ‘‘ಪಿತ್ಥಿಯ’’ನ್ತಿ ಸುತ್ತೇ ಇತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಇದಂ ಪದಂ। ವಣ್ಣವಿಸೇಸನಂ ಸಿಯಾತಿ ‘‘ಪಿತ್ಥಿಯ’’ನ್ತಿ ಸುತ್ತೇ ‘ಇಯುವಣ್ಣಾ’ತಿ ಅನುವತ್ತನತೋ ‘ಇತ್ಥಿಯಂ ಇವಣ್ಣುವಣ್ಣಾ’ತಿ ಏವಂ ಇವಣ್ಣು ವಣ್ಣಾ ‘‘ಘೋ’’ತಿ ಸುತ್ತೇ ‘ಇತ್ಥಿಯಂ ಆ’ತಿಏವಂ ಅವಣ್ಣಸ್ಸ ಚ ವಿಸೇಸನಂ ಭವೇಯ್ಯ। ವಣ್ಣವಿಸೇಸನೇ ವಿರೋಧಮಾಹ ‘ಏವಞ್ಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ನಾಮಸ್ಸನ್ತೇತಿ ಅಸಮಾಸನಿದ್ದೇಸೇ ತ್ವವಿರೋಧಮಾಹ- ‘ಬ್ಯಾಸೇ’ಚ್ಚಾದಿ। ಸಕ್ಕಾನಾಮವಿಸೇಸನಂ ಕಾತುನ್ತಿ ದ್ವೀಸು ಸುತ್ತೇಸು ಇತ್ಥಿಯನ್ತಿಆದಿನಾ ವಕ್ಖಮಾನಕ್ಕಮೇನ। ನಾಮಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ನಾಮನ್ತೋತಿ ಸಮಾಸಸ್ಸ ಉತ್ತರಪದತ್ಥಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಸಮಾಸೇ ಗುಣೀಭೂತಸ್ಸ ನಾಮಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಇದಂ ವಿಸೇಸನಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ವಚನಮನ್ತರೇನಾತಿ ಪಾಣಿನಿಯಾನಮಿವ ‘‘ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮನುದೇಸೋ ಸಮಾನಂ’’ತಿ (೧-೩-೧೦) ಸುತ್ತಂ ವಿನಾ, ಸಮಾಸಙ್ಖ್ಯ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸಮಸಙ್ಖ್ಯಕಾ, ಇತಿಸದ್ದೋ ಆದ್ಯತ್ಥೋ, ತೇನ–

‘‘ಆಲಾಪಹಾಸಲೀಲಾಹಿ, ಮುನಿನ್ದ ವಿಜಯಾ ತವ।

ಕೋಕಿಲಾ ಕುಮುದಾನೀ ವೋ, ಪಸೇವನ್ತೇ ವನಂ ಜಲಂ’’ (೨೬೦)॥

ಇಚ್ಚಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ।

೧೦. ಪಿತ್ಥಿ

ಇತ್ಥಿಯಂ ನಾಮಸ್ಸಾತಿ ಚ, ಅನ್ತೇ ಇವಣ್ಣುವಣ್ಣಾತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ತೇಸಮಾ ಧಾರಾಧೇಯ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಆಧೇಯ್ಯಸ್ಸಾಧಾರೇ ಪವತ್ತಿಂ ವಿನಾ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಅಜ್ಝಾಹಾರವಸೇನ ‘ವತ್ತಮಾನಾ’ತಿ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ಇವಣ್ಣು ವಣ್ಣಾತಿ ಅಪೇಕ್ಖಿಯ‘ವಿಸೇಸೀಯನ್ತೀ’ತಿ ಬಹುವಚನಮೇತಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಪುರಿಸಾಧೀನತಾಯ ನಾಮನ್ತೀಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸತಿ‘ವಿಸೇಸೀಯತೀ’ತೇಕತ್ತೇನ ಪರಿಣಮತಿ।

೧೧. ಘಾ

ಇತ್ಥಿಯಂ ನಾಮಸ್ಸನ್ತೇತಿ ಚ ವತ್ತತೇ। ಹೇಟ್ಠಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಞ್ಞಿನೋ ನಿದ್ದಿಸಿಯ ಸಞ್ಞಾಯ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ತತ್ಥ ವಿಯ ವಿಸುಂ ಸಞ್ಞಿನೋ ಪಠಮಮನಿದ್ದೇಸೇ ಅಸನ್ತೋ ವಿಯಾತಿ ದೋಸಲೇಸಮಾಲಮ್ಬಿಯ ಚೋದಯತಿ ನನ್ಹಚೇ’ತ್ಯಾದಿನಾ। ತತ್ಥ ಸೇತೋತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಸಞ್ಞಿನೋ। ಕಾರಿಯೇನಾತಿ ಸಞ್ಞಾಕಾರಿಯೇನ। ಪರಿಹರತಿ ‘ನಾಯಂ ದೋಸೋ’ತಿಆದಿನಾ। ಪಚ್ಛಾವುತ್ತಮತ್ತೇನಾತಿ ‘‘ಘಾ’’ತಿ ಸುತ್ತೇ ಕಾರಿಯಿನೋ ಆಕಾರಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತಮತ್ತೇನ। ನಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಚಸದ್ದೋ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತರಸಮುಚ್ಚಯೇ, ಅಪರಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಬ್ಬಮನಿಯಮರೂಪಮತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನಿಯಮರೂಪಮಾಚರಿಯಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಸಾಧೇತುಮಾಹ ‘ಉಭಯಥಾಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ।

೧೨. ಗೋಸ್ಯಾ

ಆಸದ್ದೋ ಆಭಿಮುಖ್ಯೇ, ಅನಭಿಮುಖಮಭಿಮುಖಂ ಕತ್ವಾ ಲಪನಂ ಕಥನಮಾಲ ಪನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಆಲಪನೇ, ಆಲಪನತ್ಥೇ ವಿಹಿತೋ ಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

ಇತಿ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಪಞ್ಚಿಕಾಟೀಕಾಯಂ ಸಾರತ್ಥವಿಲಾಸಿನಿಯಂ

ಸಞ್ಞಾಧಿಕಾರೋ ಸಮತ್ತೋ।

ಪರಿಭಾಸಾಧಿಕಾರ

೧೩. ವಿಧಿ

ವಚನಾರಮ್ಭಯೋಜನಮಾಹ–‘ಯಂ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಯನ್ತಿ ಅನಿಯಮೇನ ‘‘ಅತೋ ಯೋನಂ ಟಾಟೇ’’ತಿ (೨-೪೩) ಆದೀಸು ಅತೋತಿಆದಿಕಂ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತಂ ಪರಾಮಸತಿ, ತೇನಾತಿ ವಿಸೇ ಸನತ್ತೇನು-ಪಾದಿಯಮಾನೇನ ಯಂ ಸದ್ದನಿದ್ದಿಟ್ಠೇನ ಅತೋತಿಆದಿಕೇನ ಕರಣಭೂತೇನ, ಯಥಾಕಥಞ್ಚಿತಬ್ಬತೋತಿ ಆದೋ ಮಜ್ಝೇ-ನ್ತೇ ವಾ ಸಬ್ಭಾವತೋ ಯೇನಕೇನಚಿ ಆಕಾರೇನ ಅಭೇದೋಪಚಾರೇನ ಅಕಾರಾದಿವಿಸೇಸನವತೋ ನಾಮಾದಿನೋ, ತದನ್ತತ್ಥನ್ತಿ ತಂ ಅತೋತ್ಯಾದಿ ವಿಸೇಸನಮನ್ತೇ, ನಾದೋ ನ ಮಜ್ಝೇ ಯಸ್ಸ ತಂ ತದನ್ತಂ, ತಂ ಅತ್ಥೋ ಪಯೋಜನಂ ಯಸ್ಸಾತಿ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೋ, ವತ್ತಾಯತ್ತಾತಿ ವತ್ತುನೋ ಆಯತ್ತಾ… ಅತ್ತಾವಾತ್ತನೋ ವಚನೇ ಪಧಾನನ್ತಿ, ತಸ್ಸಾತಿ ವತ್ತುನೋ, ಸಾತಿ ವಚನಿಚ್ಛಾ, ಪಯೋಗಾನುಸಾ ರೇನಾತಿ ಜಿನವಚನಾನುಸಾರೇನ, ಇತೀತಿ ಕಾರಣತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ಸಬ್ಬತ್ಥಪ್ಪಸಙ್ಗೋತಿ ಸಂಹಿತಾದಿವಿಧಿಮ್ಹಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ತದನ್ತ ವಿಧಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾಹಿ ‘‘ಸರೋ ಲೋಪೋ ಸರೇ’’ತಿ (೧-೨೬) ಏತ್ಥ ಸರೋತಿ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ವಚನಿಚ್ಛಾಯ ಸಬ್ಭಾವೇ ಸರೋತಿ ತತ್ರಾ’ದೀನಂ ವಿಸೇಸನನ್ತಿ ಯಥಾಕಥಞ್ಚಿಸರಾದಿಸರಮಜ್ಝಸರನ್ತಾನಂ ತತ್ರಾದೀನಂ ಲೋಪಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ‘‘ವಿಧಿಬ್ಬಿಸೇಸನನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೧೩) ಸರನ್ತಸ್ಸಪಸಙ್ಗೋ ಸಿಯಾ, ನ ‘‘ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೧೩) ಅನ್ತಸ್ಸ… ಛಟ್ಠೀನಿದ್ದೇಸಾಭಾವಾ, ತಥಾ ಸತಿ ‘ತತ್ರಿಮೇ’ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ‘ಇಮೇ’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬತಾ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಪಯೋಗಂ ನಾನುಸಟಾ ನಾಮಸಿಯುನ್ತಿ ನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ತದನ್ತ ವಿಧಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋ, ತಥಾ ‘‘ಗತಿಬೋಧಾ’’ (೨-೪) ದಿಸುತ್ತಾದಿಮ್ಹಿಪಿ ‘ಗಮಯತಿ ಮಾಣವಕಂಗಾಮಂ ತ್ಯಾದಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋತಿಆದಿ ಚ ಯಥಾಯೋಗಮವಗನ್ತಬ್ಬಂ, ವುತ್ತಿಯಂ ‘‘ಅತೋ ಯೋನಂ ಟಾಟೇ’’ತಿ ಸುತ್ತೋದಾಹರಣಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ‘‘ನರಾ ನರೇ’’ತಿ ಲಕ್ಖಿಯೋದಾಹರಣಂ।

೧೪. ಸತ್ತಧೀ

ವಚನಫಲಮುಪದಸ್ಸೇತಿ‘ಯತ್ಥೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ಯತ್ಥ ಯಸ್ಮಿಂ ‘‘ಸರೋ ಲೋಪೋ ಸರೇ’’ತ್ಯಾದಿಕೇ ಸುತ್ತೇ, ಸತ್ತಮಿಯಾತಿ ‘ಸರೇ’ತಿಆದಿನಾ ಸತ್ತಮಿಯಾ, ಯಸ್ಸಾತಿ ಸರೋತಿಆದಿನಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ, ಕಾರಿಯಂ ಲೋಪಾದಿ, ಸಮ್ಬನ್ಧಾ ವಿಸೇಸಾತಿ ಸರೇತ್ಯಾದೋ ಓಪಸಿಲೇಸಿಕಮಧಿಕರಣಂ, ತಞ್ಚೋಪಸಿಲೇಸೇ ಭವಮಧಿಕರಣಂ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ವಾ ಪರಂ ಸಿಯಾ ಪರಸ್ಸ ವಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಪರೋಪಸಿ ಲೇಸಸ್ಸಾವಿಸಿಟ್ಠತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಪರಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಅವಿಸೇಸಾ, ಪರಸ್ಸಾಪೀತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಪುಬ್ಬಸ್ಸೇವ, ಸತೀತ್ಯಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಜೋತನೀಯೇ ಸತ್ತಮೀ ಸಂಸತ್ತಮೀ ಸನ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮಾದೇಸೇನ, ಸತ್ತಞ್ಚೇತ್ಯಾದಿವಚನಮೇವಂ ಸತಿ ಘಟತೇ, ಸನ್ತಿ ವಾ ಸನ್ತಸದ್ದತ್ಥೇ ಪಾದಿ, ಸುತ್ತೇ ಅವುತ್ತೇಪಿ ವುತ್ತಿಯಂ ‘ನಿದ್ದೇಸೇ’ತಿ ವಚನೇ ಕಾರಣಮಾಹ-ಸತ್ತಞ್ಚಾ’ತಿಆದಿ, ನಿದ್ದೇಸಮನ್ತರೇನ ಸತ್ತಂ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಸತ್ತಮಿಯಾ ನಿದ್ದೇಸೇ ಸತಿಯೇವ ತಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಾಯ ಸತ್ತಾಯ ಸಮ್ಭವೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ಕಿಮಞ್ಞನ್ತಸ್ಸಾ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಪುಬ್ಬಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಸದ್ದತ್ತಾ ಕಿನ್ನಿಸ್ಸಾಯ ಪುಬ್ಬತ್ತಮಿಚ್ಚಾಹ-‘ಸತ್ತಮಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ತನ್ತಿ ‘‘ಸರೋ ಲೋಪೋ ಸರೇ’’ತಿ ಸುತ್ತಂ, ಉಕಾರಸ್ಸಾತಿ ‘ವೇಳು’ಇಚ್ಚತ್ರ ಉಕಾರಸ್ಸ, ಪುಬ್ಬಸ್ಸ…ಪೇ॰… ಕರಿತ್ವಾ ತಂಮನಸಿಕತಞ್ಚೋದನಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ತಮಹ’ನ್ತಿ ಚ್ಚಾದಿತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಸಾಜ್ಝಾಹಾರೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಪುಬ್ಬಸ್ಸಾತಿ ಸತ್ತಮೀ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತೋ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ, ಅನನ್ತರಸ್ಸಾತಿ ಅಬ್ಯವಹಿತಸ್ಸ, ವುತ್ತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘‘ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಪುಬ್ಬಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೧-೬೬) ಪಾಣಿನಿಯವಚನೇ ‘‘ದಿಸಿರಯಮುಚ್ಚಾರಣಕ್ರಿಯೋ ನಿಸದ್ದೋಪ್ಯಯ ಮಿಹ ನೇರನ್ತರಿಯಂ ಜೋತೇತಿ, ತತ್ಥ‘ನಿರನ್ತರಂ ದಿಟ್ಠೋ’ತಿ ಪಾದಿಸಮಾಸೇ ಕತೇ ಫುಟಮೇವಾನನ್ತರಮುಚ್ಚಾರಿತೇತ್ಯಮತ್ಥೋ-ವಗಮ್ಯತೇತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬಸದ್ದಸ್ಸ ಬ್ಯವಹಿತೇಪಿ ಪಯೋಗದಸ್ಸನೇ ಬ್ಯವಹಿತೇಪಿ ಕಾರಿಯಂ ಪಪ್ಪೋತೀ’’ತಿ ಭಸ್ಸಕಾರಾದಯೋ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ, ಇಹ ತಾದಿಸವಚನಾಭಾವೇನ ವಣ್ಣಾದಿ ಬ್ಯವಧಾನೇಪಿ ಸಿಯಾ’’ತಿ, ಸರೇಚ್ಚಾದಿಪರಿಹಾರವಚನೇ-ಧಿಪ್ಪಾಯ ಮುಬ್ಭಾವಯತಿ ‘ಯದಿಪಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ಮಥುರಾಯ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಕಸ್ಸ ಚಾನ್ತರಾಳೇ ಗಾಮಾದೀನಂ ಸಬ್ಭಾವಾ ಬ್ಯವಧಾನೇಪಿ ಪುಬ್ಬಸದ್ದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಾ ದಿಟ್ಠನ್ತಮಾಹ-‘ಮಥುರಾ’ ಇಚ್ಚಾದಿ, ಯಸ್ಮಾ ಸರೇತಿ ಓಪಸಿಲೇಸಿಕಾಧಾರೇ ಸತ್ತಮ್ಯನ್ತಂ ಪದಂ, ತಸ್ಮಾ ಬ್ಯವಧಾನೇ ಸರಲೋಪೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪಬ್ಯಾಖ್ಯಾನೇನ ವುತ್ತಿಯ ಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಕೇವಲಂ ಸರೇತಿ ಏತ್ಥೇವಾತಿ ಆಹ- ‘ಕಾರಿಯೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಓಪಸಿಲೇಸಿಕೇಯೇವಾಧಾರೇ ಭವತೀತಿ ಸೇಸೋ, ಕಾರಣಮಾಹ-‘ವತ್ತಿಚ್ಛಾನ್ಹವಿಧಾನತೋ ಸದ್ದಸ್ಸಾ’ತಿ, ವತ್ತುನೋ ಯಾ ಇಚ್ಛಾ ವಚನಿಚ್ಛಾ ತಸ್ಸಾ ಅನುತೂಲೇನ ವಿಧಾನತೋ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಕಥನತೋತಿ ಅತ್ಥೋ,ಯೇನ ಹಿ ಯಮತ್ಥಂ ವತ್ತಾತಿಧಾತುಮಿಚ್ಛತಿ ಸತೀಪ್ಯಭಿಧಾನಸಾ ಮತ್ಥಿಯೇ ನ ತತೋ-ಞ್ಞಮತ್ಥಂ ಸದ್ದೋಭಿದಧಾತೀತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ವತ್ತಿಚ್ಛಾ ವಸಾಯೇ ಕಾರಣಮಾಹ’ವತ್ತಿಚ್ಛಾಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ವತ್ತುನೋ ಸುತ್ತಕಾರಸ್ಸ ಇಚ್ಛಾ ವತ್ತಿಚ್ಛಾ, ಕಥಮುಪದೇಸತೋ ವತ್ತಿಚ್ಛಾ-ವಸೀಯತೇ’ ಕಥಞ್ಚ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋತಿ ಆಸಙ್ಕಿಯ ತಮುಪದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಅತೋಚೇತ್ಯಾದಿ, ಅತೋ ವಕ್ಖಮಾನಕಾರಣಾ ಉಪದೇಸತೋ ವಸೀಯತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕಿನ್ತಂ ಕಾರಣ ಮಿಚ್ಚಾಹ-‘ಯಸ್ಮಾ’ಇಚ್ಚಾದಿ, ಅನ್ವಯಸದ್ದೇನೇತ್ಥ ಗುರುಪಾರಮ್ಪರಿಯೋ-ಪದೇಸೋ ವಿವಚ್ಛಿತೋ, ಯಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ ಅನ್ವಯೋ ಗುರುಪಾರಮ್ಪರಿಯೋ ಪದೇಸೋ ಗುರುಕುಲಮುಪಗಮ್ಮ ಪಞ್ಹಕರಣಾದಿನಾ ಅನ್ವಿಚ್ಛೀಯತೇ ಗವೇಸೀಯತಿ, ಅತೋ ಕಾರಣಾ ಗುರುಪರಮ್ಪರಾ ಗತಉಪದೇಸತೋ ವಸೀಯತೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ-ವಸಾಯಪ್ಪಟಿಪಾದಯಿತುಮಾಹ- ‘ಸಾಮತ್ಥಿಯಮ್ಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಸಾಮತ್ಥಿಯಮ್ಪಿ ವುಚ್ಚತೇತಿಸೇಸೋ, ಲಘುನೋಪಾಯೇನ ಸದ್ದಾನಮುಪಲಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತೀತಿ ಬ್ಯವಹಿತನಿವತ್ತಿಯಾ ವಚನನ್ತರಕ-ರಣಮನುಪನ್ನಂ , ಉಪಪನ್ನಂ ವಚನನ್ತರಕರಣಂ, ತಸ್ಸ ಚ ಓಪಸಿಲೇಸಿಕಾಧಾರ ಮನ್ತರೇನ ಅಞ್ಞಥಾನುಪಪತ್ತಿಯಾ ಆಧಾರವಿಸೇಸಪ್ಪಟಿಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ, ಆಧಾರನ್ತರೇಚ್ಚಾದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ವಿಭಾವೇತಿ, ಆಧಾರನ್ತರೇಪೀತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಪಸಙ್ಗಾಭಾವತೋ ಅತ್ಥನ್ತ-ರೇನಾಪಿ ಆಧಾರನ್ತರೇಪಿ ಓಪಸಿಲೇಸಿಕಾಧಾರೇಪಿ ವಚನನ್ತರಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಸಿಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಸಮ್ಭವಾ ಓಪಸಿಲೇಸಿಕಾಧಾರನಿಸ್ಸಯನೇಪಿ ಆನಿಸಂಸೋ ನ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೇನಾಪಿ ನತ್ಥಿ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬೋ ಯಮ್ಪಿ ಸದ್ದೋತಿ, ನನು ಕಿಮೇವಂ ವಣ್ಣೀಯತೇ ಪುಬ್ಬಸ್ಸೇವೇತಿ ವಚನ ಮೇವೋಪಸಿಲೇಸಿಕಮಧಿಕರಣಂ ವಿಞ್ಞಾಪಯತಿ… ತತ್ಥೇವ ಪುಬ್ಬಪರತ್ತ ಸಮ್ಭವಾತಿ ಯೋಮಞ್ಞತೇ, ತಸ್ಸೇಸಾ ಕಪ್ಪನಾ ನ ಸಙ್ಗತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಪುಬ್ಬಸ್ಸಾತಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅಯುತ್ತತ್ತೇ ಕಾರಣಮಾಹ-‘ಸಾಮೀಪಿಕೇಪಿ ತಸ್ಸ ಸಮ್ಭವಾ’ತಿ, ‘ಗಙ್ಗಾಯಂ ಘೋಸೋ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಘೋಸೋ ಗಙ್ಗಾಯಂ ಪುಬ್ಬೋ ವಾ ಪರೋ ವೇತಿ ಗಮ್ಮಮಾನತ್ತಾ ಸಾಮೀಪಿಕೇಪ್ಯಧಿಕರಣೇ ಪುಬ್ಬಪರತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಭವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಏತಾವವುಚ್ಚತೇತಿ ಪುಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಹೋತಿ ನ ಪರಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುಚ್ಚತೇ, ತಥಾಚ ವಕ್ಖತಿ-‘ಕಿನ್ತ’ನ್ತಿಆದಿ, ಅಧಿಕಂ ಬ್ಯವಹಿತನಿವುತ್ಯಾದಿ ನ ವುಚ್ಚತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಆದಿಸದ್ದೇನೇತ್ಥ ಛಟ್ಠೀಪಕಪ್ಪನಾ ಗಹಿತಾ, ಛಟ್ಠೀಪಕಪ್ಪನಾಪಿ ಸಾಮತ್ತಿಯಾ ಕತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಪಕಪ್ಪನಂ ಪಕಪ್ಪನಾವಿಧಾನಂ, ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇ ‘ಪಾಣಿನಿಯಾ ‘‘ಛಟ್ಠೀಟ್ಠಾನೇಯೋಗಾ’’ತ್ಯತೋ (೧-೧-೪೯) ‘‘ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ’’ (೧-೧-೬೬) ‘‘ತಸ್ಮಾ ತ್ಯುತ್ತರಸ್ಸ’’ ಇತಿ (೧-೧-೬೭) ಪರಿಭಾಸಾಸುತ್ತದ್ವಯೇ ಛಟ್ಠೀಗಹಣಮನುವತ್ತಿಯ ‘ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಛಟ್ಠೀ’ ‘ತಸ್ಮಾತ್ಯುತ್ತರಸ್ಸ ಛಟ್ಠೀ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಛಟ್ಠೀತಿ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಕಾರಿಯಿತ್ತಪಟಿಪಾದನಯೋಗ್ಗೋ ಛಟ್ಠೀ ತಬ್ಬೋಧಕಪದೇ ಭವತಿತ್ಯತ್ಥೋ, ಏವ ಧುತ್ತರಸ್ಸೇತು ವಿ। ಉಜ್ಜೋತಟೀಕಾ ತಿ ಛಟ್ಠೀಪಕಪ್ಪನಂ ಪಟಿಪಾದೇನ್ತಿ ‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಛಟ್ಠೀನಿದ್ದೇಸೋ ನತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ಛಟ್ಠೀಪಕಪ್ಪನಾಯಥಾ ಸಿಯಾ’ತಿ, ಇಧ ಪನ ವಚನನ್ತರಾಭಾವೇಪಿ ಯತ್ಥ ಛಟ್ಠೀನಿದ್ದೇಸೋ ನತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇನೇವ ಛಟ್ಠೀಪಕಪ್ಪನಾ ಸಿದ್ಧಾ’ತಿ, ಸಾಮತ್ಥಿಯಮುಪದಸ್ಸೇತಿ ‘ಸತ್ತಮೀನಿದ್ದೇಸೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ಅಞ್ಞವಿಭತ್ತಿನಿದ್ದಿಟ್ಠೋಪಿ ಪಟಿಪಜ್ಜತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕಾರಿಯಯೋ ಗನ್ತಿ ಕಾರಿಯಸಮ್ಬನ್ಧಂ, ಯಥಾ ‘‘ವಗ್ಗೇ ವಗ್ಗನ್ತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥಾನುವತ್ತಮಾನಂ ನಿಗ್ಗಹೀತ’ನ್ತಿದಂ ಛಟ್ಠೀಯನ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ, ಕಥಂ ವಗ್ಗೇತೇಸಾ ಸತ್ತಮ್ಯಕತತ್ಥಾ ‘‘ನಿಗ್ಗಹೀತ’’ನ್ತಿ (೧-೩೮) ಪುಬ್ಬಸುತ್ತೇ ಕತತ್ಥತಾಯ ಪಠಮಾ ವಿಭತ್ತಿಯಾ ಛಟ್ಠೀವಿಭತ್ತಿಮ್ಪಕಪ್ಪೇತಿ ಸತ್ತಮಿಯಂ ಪುಬ್ಬಸ್ಸೇ’ತಿ ತಥೇತ್ಯವಗನ್ತಬ್ಬಂ। ಏತಾವ ವುಚ್ಚತೇತಿ ವುತ್ತೇ ಇದನ್ತಿ ನ ವಿಞ್ಞಾಯತೇತಿ ಆಹ ‘ಕಿನ್ತ’ನ್ತಿಆದಿ, ಯದಾಹಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಪರಿಯಾಯಪಸಙ್ಗಕ್ಕಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಕಿಮಿದಮುಚ್ಚತೇ ಪರಿಯಾಯಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ನಿಯಮತ್ಥಂ ವಚನನ್ತಿ ನನು ಪುಬ್ಬಪರಾನಂ ಯುಗಪದುಪ್ಪತ್ತಿಯ ಮಾಚರಿಯವಚನಪ್ಪಮಾಣೇನಾಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ವಿಜ್ಝನತ್ಥಂ ವಚನನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ನೋಚ್ಚ ತೇಚ್ಚಾಹ- ‘ಯುಗಪದುಪಸಿಲಿಟ್ಠಾನ’ನ್ತ್ಯಾದಿ, ಯುಗಪದುಪಸಿಲಿಟ್ಠಾನಮಸಮ್ಭವೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕುತೋಚ್ಚಾಹ-‘ಅಪರಸ್ಸೂಪಸಿಲೇಸಿಕಸ್ಸಾಭಾವತೋ’ತಿ, ಅತೋತಿ ಯುಗಪದುಭಿನ್ನಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ, ವಚನಂ ‘‘ಸರೋ ಲೋಪಾಸರೇ’’ಚ್ಚಾದಿಕಂ (೧-೨೬) ಸುತ್ತಂ।

೧೫. ಪಞ್ಚ

ಅವಧಿಭಾವೇನಾತಿ ‘ಅತೋ’ಚ್ಚಾದಿನಾ ಅವಧಿತ್ತೇನ, ಯಸ್ಸಾತಿ ಯೋ ಆದಿನೋ, ಕಾರಿಯನ್ತಿ ‘ಟಾಟೇ’ಆದಿಕಂ, ಪುಬ್ಬಪರಾಪೇಕ್ಖತ್ತೇನಾವಿಸೇಸಾತಿ ಯಥಾ- ‘ಗಾಮಾ ದೇವದತ್ತೋ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸೋ ತತೋ ಪುಬ್ಬೋ ಪರೋಗೇತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತ್ಯವಧಿಭಾವಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಪರಾಪೇಕ್ಖತ್ತೇನಾವಿಸೇಸೋ, ತಥೇಹಾಪಿ ‘‘ಅತೋ ಯೋನಂ ಟಾಟೇ’’ತಿ (೨-೪೧) ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಅತೋ ಪುಬ್ಬೇಸಂ ಯೋನಂ ಅಥವಾ ಪರೇಸನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಪರಾಪೇಕ್ಖತ್ತೇನಾವಧಿಭಾವಸ್ಸಾವಿಸೇಸಾತಿ ಮಞ್ಞತೇ, ಪುರೇ ವಿಯಾತ್ಯನೇನ ಸತ್ತಮಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಂ ನಿದ್ದೇಸವಚನೇ ಕಾರಣಮತಿದಿಸತಿ, ವುತ್ತಿಯಂ ‘ನರಾನಮೇರೇ’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಪವಾದವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧೇ ಸತಿಪರತ್ತಾ ಟಾಟೇಆದೇಸಾನಂ ಪವತ್ತಿಂ ‘‘ಆದಿಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮ, ಅಥ ಕಿಮಿಮಿನಾ ವಚನೇನ ನನು ಯತೋ ಯತ್ಥ ಪಞ್ಚಮೀ ನಿದ್ದೇಸೋ ತತ್ಥ ಸಬ್ಬತ್ಥ ‘‘ಮಾನುಬನ್ಧೋ ಸರಾನಮನ್ತಾ ಪರೋ’’ (೧-೨೧) ತ್ಯತೋ ‘ಪರೋ’ತ್ಯನುವತ್ತೇತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ತಸ್ಸಾನುವತ್ತಿತಸ್ಸ ಯೋನಮಿಚ್ಚನೇನ ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಾ‘ಪರೇಸಂ ಯೋನಂ’ತ್ಯಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇಸಂ ಪಸಙ್ಗೋಯೇವ ನತ್ಥೀತಿ, ನೇತದತ್ಥಿ, ಪರೋತಿ ತ್ಯನುವತ್ತಮಾನಂ ‘ಅತೋ’ತಿ ಪಞ್ಚಮ್ಯನ್ತೇನ ಸಮ್ಬಜ್ಝಮಾನಂ ನ ಕೋಚಿ ವಾರೇತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಪರತೋ-ಕಾರತೋ ಪುಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಯೋನಂ ಟಾಟೇಆದೇಸಾ ಪಪ್ಪೋನ್ತೀತಿ ವಚನೇನೇಮಿನಾ ಭವಿತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ವಚನೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಏವಞ್ಚರಹಿ ತದೇವೋದಾಹರಿತಬ್ಬಂ, ಕಿಂ ‘ನರಾನರೇ’ ತ್ಯುದಾಹಟನ್ತಿ ಚೇ, ನೇಸದೋಸೋ, ಅಞ್ಞದತ್ಥಂ ಕಾರೀಯಮಾನಮಿಹಾ-ಪ್ಯತ್ಥವನ್ತಂ ಹೋತೀತಿ, ಪುಬ್ಬಕೋ ಪರಿಹಾರೋತಿ ಬ್ಯವ ಹಿತನಿವತ್ತಿಯಾ ಪುಬ್ಬಸುತ್ತೇ ವುತ್ತೋ ‘‘ಸರೇತೋಪಸಿಲೇಸಿಕಾಧಾರೋ’’ತಿ ಪರಿಹಾರೋ, ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಇಹ ಸತ್ತಮಿಯಾ ಅಭಾವಾ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ವಚನಾನನ್ತರನ್ತಿ ಪಾಣಿನಿಯಾನಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಗ್ಗಹಣಮಿವ ಬ್ಯವಹಿತನಿವತ್ತಿಯಾ ಸುತ್ತನ್ತರಂ, ತೇ ಹಿ ‘‘ತಸ್ಮಾತ್ಯುತ್ತರಸ್ಸಾ’’ತ್ಯೇತ್ಥ (೧-೧-೬೭) ನಿದ್ದಿಟ್ಠಗ್ಗಹಣಮನುವತ್ತಿಯ ತೇನ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ಬ್ಯವಹಿತನಿವತ್ತಿಮ್ಪಟಿಪಾದೇನ್ತಿ। ಅನನ್ತರೇತಿವಚನಾ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಯಾ ನಿಸ್ಸಯನಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ, ಕತತ್ಥತಾಯಾತಿ ವಚನಾ ಜಾತಿಯಾತ್ಯಾಹ- ‘ಪಚ್ಚಾಸತ್ಯಾ ಜಾತಿಂ ಸನ್ನಿಸ್ಸಾಯಾ’ತಿ ಜಾತಿಂ ಸನ್ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಚ್ಚಾಸತ್ಯಾ ಕರಣಭೂತಾಯ ನಿವತ್ತಿಮಾಹೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿ ಞಾಯಬ್ಯಾಪನಞಾಯಜಾತಿಪದತ್ಥಬ್ಯತ್ತಿಪದತ್ಥೇಸು ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಞಾಯೋ ಜಾತಿಪದತ್ಥೋಚೇಹ ನಿಸ್ಸೀಯತೇತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಹಿ ಕೇವಲಂ ಜಾತಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಬ್ಯವಹಿತನಿವತ್ತಿ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ತಥಾಹಿ ಯದೇತ್ಥ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಞಾಯೋ ನ ನಿಸ್ಸಿತೋ, ತದಾ ಬ್ಯಾಪನಞಾಯೇನ ಬ್ಯವಹಿತೇ ಚಾಬ್ಯವಹಿತೇ ಚಾಸಜ್ಜತೀತಿ ಜಾತಿಯಾ ನಿಸ್ಸಯನೇ ಸತ್ಯಪಿ ಬ್ಯವಹಿತೇಪಿ ಬ್ಯಾಪ್ಯಮಾನಾ ಜಾತಿ ಕೇನ ನಿವಾರೀಯತೇ ನಾಪಿ ಕೇವಲಂ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿನ್ನಿಸ್ಸಾಯ ಬ್ಯವಹಿತನಿವತ್ತಿ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ತಥಾಹ್ಯಸತಿ ಜಾತಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ಬ್ಯತ್ತಿನಿಸ್ಸೀಯತೇ, ಬ್ಯತ್ತಿಯಞ್ಚ ಪದತ್ಥೇ ಪಟಿಲಕ್ಖಿಯಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿ ಞಾಯನಿಸ್ಸಯನೇಪ್ಯಬ್ಯವಹಿತಮ್ಪತಿ ಯಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಭಿನ್ನಂ ತದಬ್ಯವಹಿತೇ ಪವತ್ತಂ, ಯಮ್ಪನ ಬ್ಯವಹಿತಮ್ಪತಿ ಭಿನ್ನಂ ಲಕ್ಖಣಂ, ತಞ್ಚ ವಚನಪ್ಪಮಾಣತೋ ಮಾಭವತ್ವಸ್ಸ ಬ್ಯತ್ಥತಾತಿ ಬ್ಯವಹಿತೇಪಿ ಪವತ್ತತೇ, ತಸ್ಮಾ ಉಭೋಪಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ನೀಯಾತಿ। ವಿಸಯದಸ್ಸನಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ವಿಸಯಿದಸ್ಸನಮತ್ಥಬ್ಯತ್ತಿಕಾರಣನ್ತಿ ವಾಕ್ಯನ್ತೋಗಧಪದಾನಮತ್ಥಮ್ಪಠಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಸಮಾಸಾದಿಕಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಕತೋ’ತ್ಯಾದಿಕಮಾರದ್ಧಂ, ಜಾತಿಲಕ್ಖಣೋತಿ ಅಬ್ಯವಹಿತತ್ತಜಾತಿಸಭಾವೋ, ‘ಓಸಧ್ಯೋ’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಕಾರೇ ಅಕಾರಾ ಪರಸ್ಸ ಧಕಾರೇನ ಬ್ಯವಹಿತಸ್ಸ ಯೋಸ್ಸ ವಿಯಾವಸೇಸಾನಮ್ಪಿ ಸಬ್ಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ-‘ಯೋಪ್ಪಭುತೀನ’ನ್ತಿ, ಜಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞಂ, ಯಾವತಿ ವಿಸಯೇತಿ ಗವಾದಿಕೇ ಯತ್ತಕೇ ವಿಸಯೇ, ಕಾಮಚಾರತೋ ವಿಸಯ ಪರಿಸಮತ್ತಿಯಾ ದಿಟ್ಠನ್ತಮಾಹ-‘ತಂ ಯಥೇ’ತಿ, ಭೋಜಯೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಭೋಜಯೇಇತೀತಿ ಪದಚ್ಛೇದೋ, ಕತೋಹಿ ಜಾತ್ಯತ್ಥೋ ಕಸಿಣೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಕಲೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಜಾತಿಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ ಪರಿಸಮತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ- ‘ಯಾವ ದಿಟ್ಠಮ್ಭೋಜಯೇ’ತಿ ವುತ್ತೇ ವುತ್ತೇನ (ಪೋತ್ಥಕೇ) ಸನ್ತಾಯ ಸಾಮಞ್ಞವುತ್ತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಪಚ್ಚೇಕಮ್ಭೋಜನಕಿರಿಯಾ ಕತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಯತೋ ಕಸಿಣೋಪಿ ಜಾತ್ಯತ್ಥೋ ಪರಿಸಮತ್ತೋ ನಾಮಾತಿ। ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ದೀಘರಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೩೩) ಸುತ್ತೇ ಬ್ಯಞ್ಜನೇತಿ ಸತ್ತಮೀ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ದೀಘಾದಿವಿಧಿಮ್ಹಿ ಚರಿತತ್ತಾ ‘‘ಸರಮ್ಹಾ ದ್ವೇ’’ತಿ (೧-೩೪) ಏತ್ಥ ಸರಮ್ಹಾತಿ ಪಞ್ಚಮ್ಯಕ ತತ್ಥಾ, ತತೋ ಪಞ್ಚಮೀನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಬಲೀಯತ್ತಂ, ತತೋ ‘‘ಸತ್ತಮಿಯಂ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ’’ ‘‘ಪಞ್ಚಮಿಯಂ ಪರಸ್ಸಾ’’ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪರಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಾಪನೇ ‘ಬ್ಯಞ್ಜನೇ’ತಿ ಸತ್ತಮೀ ಪರಸ್ಸ ಕಾರಿಯ ಯೋಗಿತಾಯ ಅತ್ಥತೋ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೇನ ಛಟ್ಠೀಭಾವೇನ ಪರಿಣಮತೀ… ದ್ವಿನ್ನಂ ಸುತ್ತಾನಂ ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧೇ ಪರಸ್ಸ ಬಲೀ ಯತ್ತಾವಾತಿ ಏತಾದಿಸಸಾಮತ್ಥಿಯಸಬ್ಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ-‘ಛಟ್ಠೀಪಕಪ್ಪನಾಪಿ ಪುರೇವಿಯ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾ’ತಿ।

೧೬. ಆದಿಸ್ಸ

ಕಿಞ್ಚಿ ಅನ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಯಂ ಟಾನುಬನ್ಧಮನೇಕವಣ್ಣಂ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ‘‘ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸ್ಸೇ’’ (೧-೧೭) ತ್ಯನ್ತಸ್ಸ ಪತ್ತಂ, ಕಿಞ್ಚಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಟಾನುಬನ್ಧಾನೇಕವಣ್ಣಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇತಿ’’ (೧-೧೯) ಟಾನುಬನ್ಧಮನೇಕವಣ್ಣಞ್ಚ ಕಾರಿಯಂ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಪತ್ತಂ। ಯದನ್ತಭಾವಿಕಾರಿಯಂತ್ಯಾದಿನಾ ವಚನಫಲಮುಪದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘ಛಟ್ಠೀಯನ್ತಸ್ಸೇ’ತೀಮಸ್ಸಾಪವಾದೋ ಯಂ ಯೋಗೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಸ್ಸಾಯಮ ಪವಾದೋ ಹೋತು ಟಾನುಬನ್ಧಾದಿಕಾರಿಯಂ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ-‘ಟಾನುಬನ್ಧೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧಾತಿ ಅಪವಾದವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧಾ, ‘‘ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸ್ಸೇ’ತಿ ಹಿ ಉಸ್ಸಗ್ಗೋ, ತಸ್ಸಾಪವಾದಾ ‘‘ಆದಿಸ್ಸ’’ ‘‘ಟಾನುಬನ್ಧಾನೇಕವಣ್ಣಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇ’’ತ್ಯೇತೇ, ‘‘ಆದಿಸ್ಸಾ’’ತೀಮಸ್ಸಾವಕಾಸೋ ‘ತೇರಸಾ’ತಿ, ‘‘ಟಾನುಬನ್ಧಾನೇಕವಣ್ಣಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾ’’ತೀಮಸ್ಸಾವಕಾಸೋ ‘ಏಸು, ಅನೇನಾ’ತಿ, ಇಹೋಭಯಮ್ಪಪ್ಪೋತಿ ‘‘ಅತೋ ಯೋನಂ ಟಾಟೇ’’ (೨-೪೧) ‘‘ನರಾನರೇ’’ ‘‘ಅತೇನ’’ (೨-೧೦೮) ‘‘ಜನೇನಾ’’ತಿ (ತತ್ಥ) ‘‘ಟಾನುಬನ್ಧಾನೇಕವಣ್ಣಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇ’’ತೀದಮ್ಪವತ್ತತೀತಿ ತೇಸಮಪವಾದಾನಂ ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧಾ ಸಬ್ಬಾದೇಸೋ ಭವತಿ। ‘‘ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ದಸಸದ್ದೇ-ನ್ತಸ್ಸ ಪತ್ತೋಪಿ ತದಪವಾದತ್ತಾ ‘‘ಆದಿಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಭೂತಸ್ಸ ದಕಾರಸ್ಸ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘ದಕಾರಸ್ಸರೋ’ತಿ।

೧೭. ಛಟ್ಠೀ

ಕೋತ್ಥೋನ್ತ ಸದ್ದಸ್ಸೇಚ್ಚಾಹ-‘ಅನ್ತೋವಸಾನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ‘‘ವಣ್ಣಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ’’ತಿ (೧-೧-೫೨) ಸುತ್ತೇ ವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಮನ್ತವಿಸೇಸನಾಯೋಪದಿಟ್ಠಂ ಪಾಣಿನಿನಾ-ಅನ್ತಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಾಕ್ಯಸ್ಸ ವಾ ಮಾಭವೀ’ತಿ, ಇಹ ತ್ವನತ್ಥಕಂ ವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಂ ಬ್ಯವಚ್ಛೇಜ್ಜಾಭಾವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಸೋ ಚೇ’ ತ್ಯಾದಿ, ನನು ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸಾತಿ ವಿಸೇಸನತ್ಥೇನ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತೋ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಸದ್ದೋ ಛಟ್ಠೀನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ನಾಮಾತಿ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸು ವಾ’’ತಿ (೨-೧೯೪) ಉಆದೇಸೋ ‘‘ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅನ್ತಬ್ರಹ್ಮಸದ್ದಸ್ಸ ಪಪ್ಪೋತಿ, ತಥಾ ಸತಿ ‘ನ ಹಿ ಛಟ್ಠೀ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅನ್ತಂ ಪದಂ ವಾಕ್ಯಂ ವಾ ಸಮ್ಭವತೀ’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ, ವುಚ್ಚತೇ- ನ ವಿಸೇಸನತ್ಥೇನಾಕ್ಖೇಪಮತ್ತೇನ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಸದ್ದೋ ಛಟ್ಠೀ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ನಾಮ ಭವತೀತಿ ನ ಬ್ರಹ್ಮಸದ್ದಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾದೇಸಪ್ಪಸಙ್ಗೋ, ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಸದ್ದೇ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಸದ್ದೋ ಅತ್ಥೀತಿ ತಸ್ಸಾನ್ತಸ್ಸ ಉತ್ತಂ ವಿಧೀಯತೇ।

೧೮. ವಾನು

‘‘ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸ್ಸೇ’’ತ್ಯನೇನೇವಾವಿಸೇಸೇನ ವಾನುಬನ್ಧಕಾರಿಯೇಪ್ಯನ್ತಸ್ಸ ಸಿದ್ಧೇ ಕಿಮತ್ಥೋಯಮಾರಮ್ಭೋತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯ ಟಾನುಬನ್ಧಾತ್ಯಾದಿನಾ ವಚನಫಲಮುಪದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘ಬಾಧಕಬಾಧನತ್ಥೋ-ಯಮಾರಮ್ಭೋ’ತಿ-ವದತಿ, ತಥಾಹಿ ‘‘ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸ್ಸೇ’’ತ್ಯಸ್ಸ ಬಾಧಕೋ ‘‘ಟಾನುಬನ್ಧಾನೇಕವಣ್ಣಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇ’’ತಿ, ತಸ್ಸ ಚ ‘‘ವಾನುಬನ್ಧೋ’’ತ್ಯಯಂ ಯೋಗೋ ಬಾಧಕೋತಿ ಬಾಧಕಬಾಧನತ್ಥೋ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೇ, ಅಪಇಚ್ಚಯಮುಪಸಗ್ಗೋ ವಜ್ಜನೇ ನೀವಾರಣೇ, ಪನಯನೇ ವಾ ವತ್ತತೇತಿ ಅಪೋದ್ಯನ್ತೇ ಉಸ್ಸಗ್ಗಲಕ್ಖಣಾನಿ ವಜ್ಜೀಯನ್ತೇ ನೀವಾರೀಯನ್ತೇ ಅಪನೀಯನ್ತೇ ನೇನೇತ್ಯಪವಾದೋ, ಸುತ್ತೇಕದೇಸೇನ ಸುತ್ತಮೇವೋಪಲಕ್ಖಿತನ್ತಿ ಅನ್ತಸ್ಸ‘ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸ್ಸಾ’ತಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅಪವಾದೋ ಅನ್ತಾಪವಾದೋ, ಉಸ್ಸಜ್ಜತೇ ನಿವತ್ತೀಯತ್ಯಪವಾದೇನೇತ್ಯುಸ್ಸಗ್ಗೋ, ಉಸ್ಸಗ್ಗಾಪವಾದಕ್ಕಮೋ ಪನೇತ್ಥ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ‘‘ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸ್ಸೇ’’ತ್ಯುಸ್ಸಗ್ಗೋ, ತದಪವಾದಾ ‘‘ಟಾನುಬನ್ಧಾನೇಕವಣ್ಣಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸ’’ ‘‘ಉಕಾನುಬನ್ಧಾದ್ಯನ್ತಾ’’ ‘‘ಮಾನುಬನ್ಧೋ ಸರಾ ನಮನ್ತಾ ಪರೋ’’ತಿ, ‘‘ಟಾನುಬನ್ಧಾನೇಕವಣ್ಣಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇ’’ತ್ಯುಸ್ಸಗ್ಗೋ, ತದ ಪವಾದಾ ‘‘ವಾನುಬನ್ಧೋ’’ ‘‘ಮಾನುಬನ್ಧೋ ಸರಾನಮನ್ತಾ ಪರೋ’’ತಿ।

೧೯. ಟಾನು

ಛಟ್ಠೀನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸೇಚ್ಚಾದಿನಾ ವಚನಾರಮ್ಭಪ್ಪಯೋಜನಾಖ್ಯಾನೇನಾನ್ತಾದೇಸಾಪವಾದೋ ಯಂ ಯೋಗೋತಿ ಬ್ರವೀತಿ, ಪಚ್ಚೇಕಮಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ ಸೋ ಟಕಾರಾನುಬನ್ಧೋ ಚಾದೇಸೋತಿಆದಿನಾ, ಕಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಭವತಿಚ್ಚಾಹ-‘ಛಟ್ಠೀ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ನನು ಚ ಟೇಆದೇಸೋಪ್ಯನೇಕವಣ್ಣೋಏವ ದ್ವಿವಣ್ಣಸಮುದಾಯತ್ತಾತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ-‘ಉಪಲಕ್ಖಿಯೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅನುಬಧ್ಯತೇ ಪಯೋಗೇ ಅಸುಯ್ಯಮಾನೇಪಿ ಪಯೋಜನವಸೇನಾನುಸರೀಯತೀತ್ಯನುಬನ್ಧೋ, ಉಪದೇಸೇ ಯೇವೋಪಲಕ್ಖಿಯ ನಿವತ್ತತೇತ್ಯನೇನೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘ಉಚ್ಚಾರಿತವಿನಾಸಿನೋನುಬನ್ಧಾ’ತಿ, ಉಪದೇಸೇ ಪಠಮುಚ್ಚಾರಣೇ।

೨೦. ಞಕಾ

ಆದ್ಯನ್ತಾತಿ ವುತ್ತೇ ಕಥಮವಯವಾತ್ಯಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀ ತ್ಯಾಹ-‘ಆದ್ಯನ್ತಸದ್ದಾನಮಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಆದ್ಯನ್ತಸದ್ದಾನಂ ನಿಯತವಯವವಾಚಿತ್ತಾ ಅವಯವಸ್ಸ ಚಾವಯವಿನಾಮನ್ತರೇನಾ ಸಮ್ಭವತೋ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾವಯವೀ ಲಕ್ಖೀಯತಿ, ಛಟ್ಠಿಯಾತ್ಯನುವುತ್ತಿತೋ ವಾವಯವಾವಯವಿಸಮ್ಬನ್ಧೇಸಾ ಛಟ್ಠೀ, ತಾಯ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸಾತ್ಯಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೇತಿ ವುತ್ತಿಯಂ-‘ಛಟ್ಠೀನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸಾ’ತಿ (ವುತ್ತಂ), ತೇನೇವ ಪಚ್ಚಯವಿಧಿಮ್ಹಿ ಕೂಪ್ಪಚ್ಚಯಾದಯೋ ನ ದೋಸಾ ಭವನ್ತೀತಿ, ಅತೋಯೇವಾತಿ ತದವಯವಾಚಿತ್ತತೋಯೇವ, ತಗ್ಗಹಣೇನೇತಿ ಅವಯವಗ್ಗಹಣೇನ, ಕತಾಕತಪ್ಪಸಙ್ಗಿತ್ತಾತಿ ಓತ್ತೇ ಕತೇಪಿ ಅಕತೇಪಿ ವುಕಾಗಮಸ್ಸ ಪಸಙ್ಗತೋ, ಭೂಯತ್ತತ್ತಾ ಹಿ ಓತ್ತಸ್ಸ ಭೂಗ್ಗಹಣೇ ಸತಿ ಕತೇಪಿ ಓತ್ತೇ ವುಕಾಗಮೇನ ಭವಿತಬ್ಬಮಕತೇಪಿ ತತೋವ ‘‘ಕತಾಕತಪ್ಪ ಸಙ್ಗೀ ಯೋ ವಿಧಿ ಸನಿಚ್ಚೋ’’ತಿ ನಿಚ್ಚತ್ತಾ ಓತ್ತಂ ಬಾಧಿತ್ವಾ ವುಕಾಗಮೋ ಹೋತಿ, ಅಥ ವುಕಾಗಮೇ ಪಚ್ಛಾ ತೇನ ನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ-‘ಅನ್ತಾವಯವೇ’ಚ್ಚಾದಿ।

೨೧. ಮಾನುಬನ್ಧೋ

ಯದಿನಿದ್ಧಾರಣೇ ಛಟ್ಠೀ ಅನ್ತಸ್ಸಾವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ ಅವಿಸೇಸೇನ ಯತೋ ಕುತೋಚಿ ಅನ್ತತೋ ಬಾನುಬನ್ಧೋ ಪರೋ ಸಿಯಾ, ನ ಹಿ ದುತಿಯಂ ಸರಗ್ಗಹಣಮತ್ಥಿ, ಯೇನಾನ್ತೋ ವಿಸೇಸೀಯತೇಚ್ಚಾಹ-‘ನಿದ್ಧಾರಣ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ಕಾರಣಮಾಹ-‘ಸುತತ್ತಾ’ತಿ, ‘ಸರಾನ’ನ್ತಿ ಸುತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ತೇನ ‘‘ಸುತಾನುಮಿತೇಸುಸುತಸಮ್ಬನ್ಧೋಬಲವಾ’’ತಿ ರುನ್ಧತೀತೇತ್ಥಧಕಾರಸ್ಸಾ ನುಮಿತಸ್ಸ ಮಂ ನ ಹೋತೀತಿ ದೀಪೇತಿ, ಸಮಾನ ಜಾತಿಯಸ್ಸೇವ ಲೋಕೇ ನಿದ್ಧಾರಣಪ್ಪತೀತಿ ಹೋತಿಚ್ಚಾಹ-‘ತಥಾ ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಯಥಾ’ಕಣ್ಹಾ ಗಾವೀನಂ ಸಮ್ಪನ್ನಖೀರತಮಾ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅವಿಸೇಸಿತತ್ತೇಪಿ ಕಣ್ಹಾಯ ಕಣ್ಹಾಗಾವೀಯೇವ ಪತೀಯತೇ, ತಥೇಹಾಪಿ ಸರಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಅನ್ತಾತ್ಯನ್ತತ್ತೇನ ನಿದ್ಧಾರಿಯಮಾನೋ ಸಮಾನಜಾತಿಯೋ ಸರೋಯೇವ ಪತೀಯತೇ, ತೇನ ಸರಾನಂ ಯೇವಾನ್ತಾಪರೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಭಾವೋ, ವಿಸೇಸನತ್ತೋತಿ ‘‘ಞಿಲತಸ್ಸೇ’’ತಿ (೫-೧೬೩) ಸುತ್ತೇ ಅಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತೇ ಅಯಮೇವೇತಿ ನಿಯಮಾಭಾವಾ ಯಸ್ಸಕಸ್ಸಚಿ ಅಕಾರಸ್ಸ ಞಿಪ್ಪತ್ತಿ, ತೇನಾನಿಟ್ಠಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಲಾನುಸಙ್ಗಿಸ್ಸೇವ ಅಸ್ಸಾತಿ ಲಸ್ಸ ಯಂ ವಿಸೇಸನತ್ತಂ ತಂ ಅತ್ಥೋ ಪಯೋಜನಮಸ್ಸ ‘‘ಕತ್ತರಿಲೋ’’ತಿ (೫-೧೮) ಲಕಾರಸ್ಸಾತಿ ವಿಸೇಸನತ್ಥೋ ಲಕಾರೋ, ಇಧೇವಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ‘‘ಮಾನುಬನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿಸುತ್ತೇಯೇವ।

೨೨. ವಿಪ್ಪಟಿ

ಪರೋತಿ ವತ್ತತೇ, ಸೋ ಚಾಞ್ಞಾಧಿಕ್ಯಇಟ್ಠಾದ್ಯನೇಕತ್ಥೋಪಿ ಇಧ ಇಟ್ಠ ವಾಚೀ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಕಮ್ಮಬ್ಯತಿಹಾರೇಘಣಿತಿ ಕಮ್ಮಬ್ಯತಿಹಾರೋ ಕಿರಿಯಾಪರಿವತ್ತನಂ ಭಾವವಿಸೇಸೋ ತಸ್ಮಿಂ ‘ಭಾವಕಾರಕೇಸ್ವಘಣ್ಘಕಾ’’ತಿ (೫-೪೪) ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವಿಹಿತತ್ತಾ ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧನನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ ಘಣಿ ವಿಪ್ಪಟೀ ಸೇಧೋ, ತೇನಾಹ-‘ಸಾಮಞ್ಞೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಮಾಹ-‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಸೇಧೋ’ತಿ, ಸಂಸಿದ್ಧಿಯಂ ವತ್ತಮಾನೋಪಿ ಸಿಧಿ ಉಪಸಗ್ಗಸಮ್ಬನ್ಧೇ ನಾತ್ಥನ್ತರೇಪಿ ಹೋತೀತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿರೋಧೋತ್ಯತ್ಥೋ, ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧಸದ್ದಸ್ಸ ಲೋಕೇ ವಿರೋಧವಾಚಿತ್ತೇನ ಪಸಿದ್ಧತ್ತಮಾಹ ‘ತಥಾ ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ಕಥಮ್ಪನ ಪಮಾಣಭೂತಸ್ಸಾಚರಿಯಸ್ಸ ವಚನೇಸು ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿರೋಧೋ ಸಮ್ಭವತೀಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯ ಉಭಿನ್ನಂ ಸಾವಕಾಸತ್ತೇ ಸತಿ ಸಮ್ಭವತಿ ನಾಞ್ಞಥಾತಿ ‘ದ್ವಿನ್ನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ ವುತ್ತಿಗನ್ಥೋ ಪವತ್ತೋತಿ ವತ್ತುಂ ‘ಸೋಚಾ’ತಿಆದಿಮಾಹ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನಜ್ಝಾಸಿತೇತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇನಾನಕ್ಕನ್ತೇ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಅನುಭಯತಾಗಿನೀತಿ ಯೋ ವಿಸಯೇಕದೇಸೋ ಉಭಯನ್ನ ಭಜತೇ ತಸ್ಮಿಂ ಅನುಭಯಭಾಗಿನಿ ವಿಸಯೇಕದೇಸೇ, ಸಾಮಞ್ಞವಿಸಯೋ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಿಧೀನಂ ಸಾಧಾರಣೋ ವಿಸಯೋ, ತತ್ಥ ಪವತ್ತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ಸತಿ ಸೋಚ ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧೋ ಜಾಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಇಮಿನಾ ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧಸ್ಸ ವಿಸಯೋ ಪವತ್ತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ವಿಸಯವಿಸಯೀನಮಭೇದೇನ ಸುತ್ತೇ ‘ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧೋ’ತಿವುತ್ತೋತಿ ‘ದ್ವಿನ್ನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ವುತ್ತಿಗನ್ಥೋ ರಚಿತೋತಿ ದೀಪೇತಿ, ಪರೋ ಹೋತೀ ತಿವಿಧಿದಸ್ಸಿತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಯದಿ ನಿಯಮೋ-ಬ್ಭೂಪಗತೋ ಸಿಯಾ, ತದಾ ‘ಪರೋವಹೋತೀ’ತಿ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಾಣಿನಿಯಾ ಹಿ ಜಾತಿಯಂ ಪದತ್ಥೇ ಸಕಿಮೇವ ಲಕ್ಖಣಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಚರಿತತ್ಥತ್ತಾ ವಿಸಯನ್ತರೇ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಲಕ್ಖಣಾನಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ಪರಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಕಾರಿಯನ್ತಿ ವಿಧ್ಯತ್ಥಮಿದಂ ವಚನಂ, ಬ್ಯತ್ತಿಯನ್ತು ಪದತ್ಥೇ ಲತ್ವಾದೀನಮಿವ ಪರಿಯಾಯಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ನಿಯಮತ್ಥನ್ತಿ ಪಟಿಪನ್ನಾ, ಇಧ ಪನ ಜಾತಿಯಂ ಬ್ಯತ್ತಿಯಞ್ಚ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಾನಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಮೇವ ವಿಧ್ಯತ್ಥಮೇವಿದಂ ವಚನಂ, ನ ನಿಯಮತ್ಥಮ್ಪೀತಿ ಪಟಿಪಾದೇತುಮಾಹ-‘ತಥಾಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಕಾಮಚಾರತೋ ಪರಿಸಮಾಪೀಯತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕಾಮತೋ ಪರಿಸಮಾಪನಞ್ಚೇತಿಸ್ಸಾ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತನೋ ಗೋಚರೇ ಅವಿಚ್ಛೇದಬ್ಯಾಪನೇನ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ। ಕಥಮ್ಪನೇಕಸ್ಸಾಪಿ ಪವತ್ತಿ ನ ಭವೇಯ್ಯಾತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯ ಕಾರಣಮಾಹ‘ಉಭಯಮ್ಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಹಿಸದ್ದೋ ಯಸ್ಮಾತ್ಥೇ, ಯಸ್ಮಾ ಉಭಯಮ್ಪಿದಮಾಚರಿಯವಚನಂ, ತತೋಯೇವ ಪಮಾಣಂ, ಅಭಿಮತಕಾರಿಯವಿಧಾನೇ ಲಿಙ್ಗಭಾವೇನ ಸದ್ದಿಕಾನುಮತತ್ತಾ(ತೇಸಂ) ವಿಧೀನಂ ವಿಧಾಯಕಞ್ಚ ತಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಮಾಣತ್ತಾ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಕಾರಣಮಾಹ-‘ಅನುಭಯಭಾಗಿಮ್ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಯತೋ ಲದ್ಧಾವಕಾಸಾ ತತೋ ಸಮಾನಬಲಾತಿ, ಇತಿಸದ್ದೋ ಹೇತುಮ್ಹಿ, ವಿರುದ್ಧಾಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿಸದ್ದಂ ದತ್ವಾ ‘ಅನುಭಯಭಾಗಿಮ್ಹಿ…ಪೇ॰… ವಿರುದ್ಧಾಚಾತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಚನಾನಂ ಪಮಾಣತ್ತಾ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಮಾನಬಲಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಲೋಕೇಪಿ ವಿರೋಧಿತ್ತಂ ಏಕಕ್ಖಣೇಯೇವ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಕಾರಿಯೇ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ಚ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ದಿಟ್ಠನ್ತಮಾಹ ‘ಲೋಕೇಚೇ’ತ್ಯಾದಿ, ಏತ್ಥ ಚ ಪೇಸ್ಸಸ್ಸ (ಅ)ವಿರೋಧತ್ಥಿನೋ ಕಾರಿಯೇ ಅಪ್ಪವತ್ತಿರಿವ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಯೇವ (ಪೋತ್ಥಕೇ) ಸಮಾನಬಲಾನ ಮುಭಿನ್ನಂ ವಚನಾನಂ ಕಾರಿಯೇ ಅಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಸುಖೇನೋ ಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ।

ಜಾತಿಪಕ್ಖೇಯೇವ ಭಸ್ಸಕಾರೇನ ದ್ವಿನ್ನಂ ಯುಗಪದಿಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ‘ಲತ್ವಾದೀನಮಿವ’ ಪರಿಯಾಯಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ವಣ್ಣಿತೋ, ತಸ್ಸಾಯುತ್ತತ್ತಮುಪದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘ನಚಾಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಭಿನ್ನವಿಸಯತ್ತಾತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಿಧೀನಂ ಭಿನ್ನವಿಸಯತ್ತಾ। ಅಭಿನ್ನವಿಸಯತ್ತೇ ಹಿ ಪರಿಯಾಯಕಪ್ಪನಾ ಯುತ್ತಿಮತೀ, ಅತೋಚ ಲತ್ವಾದೀನಮಭಿನ್ನವಿಸಯತ್ತಮ್ಪಟಿಪಾದಯಿತುಮಾಹ- ‘ಲತ್ವಾದಯೋ ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅನವಯವೇನೇತಿ ಧಾತು ಮತ್ತತೋ ವಿಧಾನೇನಾವಯವಬ್ಯತಿರೇಕಸಬ್ಭಾವತೋ ಸಬ್ಬಧಾತುಪರಿಗ್ಗಹೇನ, ಯತ್ಥ ಯಸ್ಮಿಂ ಧಾತ್ವತ್ಥೇಕದೇಸೇ ಪವತ್ತಾ ಸಮಾನಾ ಪವತ್ತಾ ಸನ್ತೋ ಲದ್ಧಾವಕಾಸಾ ಸಿಯುಂ ತಸ್ಸೇಕದೇಸಸ್ಸ ಪರಿಹಾರೇನಾಪಿ ಪರಿಚ್ಚಾಗೇನಾಪಿ ನ ವಿಧೀಯನ್ತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಲತ್ವಾದೀನ ಮೇಕಕ್ಖಣೇ ಅಸಮ್ಭವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕತೇ ಸತೀತರವಚನಾನ ಮಾನತ್ಥಕ್ಯಪ್ಪಸಙ್ಗಾಚ ಪರಿಯಾಯೇನ ಭವನ್ತೀತಿ ಯನ್ತಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇಹಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಯುಗಪದಿಪ್ಪತ್ತಿಯಂ, ಇಹ ತಥಾಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣಮಾಹ-‘ಸಾವಕಾ…ಪೇ॰… ವಚನ’ನ್ತಿ, ತತ್ಥಾತಿ ಯುಗಪದಿಪ್ಪತ್ತಿಯಂ। ಜಾತಿಯಮ್ಪದತ್ಥೇ ‘‘ಪುನಪ್ಪಸಙ್ಗವಿಜಾನನಾ ಸಿದ್ಧಂ, ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧೇ ಯಂ ಬಾಧಿತಂ ತಮ್ಬಾಧಿತಮೇವಾ’’ತೀಮಾಸಮುಭಿನ್ನಂ ಪರಿಭಾಸನಮ್ಪವತ್ತಿಂ ಪಟಿಪಾದೇನ್ತೋ ಆಹ- ‘ಪರಸ್ಮಿಂ ಚೇ’ತ್ಯಾದಿ, ಪರಸ್ಮಿನ್ತಿ ಇಟ್ಠೇ, ಪರಿಭಾಸನಮ್ಪನ ಅಯಮತ್ಥೋ ‘ಪುನಪ್ಪಸಙ್ಗವಿಜಾನನಾತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸುತ್ತಾನಮೇಕತ್ಥಪ್ಪ ಸಙ್ಗಸಙ್ಖಾತೇ ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧೇ ಸತಿಪರಮಿಟ್ಠಂ ಪಠಮಂ ಹೋತಿ, ಹೋನ್ತೇನ ತೇನ ಯದೀತರಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತೋಪಘಾತೋ ನ ಕತೋ ತದಾ ತಸ್ಸಾಪಿ ಪುನಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ತಸ್ಸ ವಿಜಾನನಾ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ, ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧೇ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಸತಿ ಪಠಮಂ ಹೋನ್ತೇನ ಯಂ ಸುತ್ತಂ ಬಾಧಿತಂ ತಸ್ಸ ಪುನಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಯದಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ನತ್ಥಿ ತಂ ಬಾಧಿತಮೇವೇ’ತಿ। ಬ್ಯತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ವಿಧ್ಯತ್ಥಮೇವಿದಂ ವಚನಂ, ನ ನಿಯಮತ್ಥನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಬ್ಯತ್ತಿಯ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇ ‘ಬ್ಯತ್ತಿಯಂ ಪಟಿಲಕ್ಖಿಯಂಲಕ್ಖಣಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಾಧಾರಣಂ ಠಾನಮ್ಪತಿ ಯಾನಿ ವಚನಾನಿ ಭಿನ್ನಾನಿ ತೇಸಮ್ಪಿ ನಿರವಕಾಸತ್ತೇನ ತುಲ್ಯಬಲತ್ತಾ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯೇವಸಿಯಾ, ನತು ಪರಿಯಾಯಪ್ಪಸಙ್ಗೋ’ತಿ। ಬ್ಯತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಪರಿಭಾಸಾನಂ ಪವತ್ತಿ ವುತ್ತವಿಧಿನೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘ಪರಿಭಾಸಾನಮ್ಪಿ’ಚ್ಚಾದಿಮಾಹ।

ಜಾತಿಯಮ್ಪದತ್ಥೇ ‘‘ವತ್ತಮಾನೇತಿ ಅನ್ತಿ, ಸಿ ಥ, ಮಿ ಮ, ತೇ ಅನ್ತೇ, ಸೇ ವ್ಹೇ, ಏ ಮ್ಹೇ’’ಚ್ಚಾದೀನಂ ಲಕ್ಖಣಾನಮೇಕಮೇಕತ್ಥೇಪಿ ವತ್ತಮಾನೇತಿ ಅನ್ತಿ, ವತ್ತಮಾನೇ ಸಿ ಥ ಇಚ್ಚಾದೀನಂ ವಾಕ್ಯೇಕದೇಸಾನಂ ಗಚ್ಛತಿಚ್ಚಾದೋ ಗಚ್ಛ ಸಿಚ್ಚಾದೋ ಚ ಲಕ್ಖಿಯೇ ಸಕಿಮ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಸಕೇ ವಿಸಯೇ ಪಠಮ ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೇಕವಚನಜಾತಿ ಪರಿಸಮತ್ತಾತಿ ಚರಿತತ್ಥತ್ತಾ ತುಮ್ಹೇ ಗಚ್ಛಥಾತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವೀಹಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುರಿಸಾನ ಮೇಕಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಿಯಂ ನ ಕಸ್ಸಚಿ, ಬ್ಯತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಪಟಿಲಕ್ಖಿಯಂ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಭಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಠಾನಂ ಪತಿಭಿನ್ನೇಹಿ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪೇಕತ್ಥೇ-ಕಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಿಯಂ ನ ಕಸ್ಸಚಿ, ತಥಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ತಿಣ್ಣಂ ಪುರಿಸಾನಮೇಕಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಿಯನ್ತಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ಸಮ್ಪತ್ತಾಯಂ ವಚನಮಿದಂ, ಪರೋ ಹೋತೀತಿ ಮಜ್ಝಿಮುತ್ತಮಂ ಭವತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘ಯಥೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ ವುತ್ತಂ ವುತ್ತಿಗನ್ಥಮ್ಪಞ್ಹಮುಖೇನಾ ಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಕ್ವಪನಾ’ತಿಆದಿಮಾಹ, ನೇದಮುದಾಹರಣಮಮ್ಹಂ ಮನಂ ಭೋಸೇತಿ-ಯತೋ ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧವಿಸಯಮೇವೇದಂ ನ ಹೋತಿ, ಕುತೋ ಯತೋ ‘‘ವತ್ತಮಾನೇತಿ ಅನ್ತಿ’’ಚ್ಚಾದಿಪ್ಪಭುತೀನಂ ವತ್ತಮಾನೇತಿ ಅನ್ತಿಚ್ಚಾದೀಹಿ ವಾಕ್ಯೇಕದೇಸೇಹಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಮೇವ ಪುಬ್ಬಪರಚ್ಛಕ್ಕಾನಂ ಪುರಿಸವಚನವಿಸೇಸವಿಧಾಯಕೇನ ‘‘ಪುಬ್ಬಪರಚ್ಛಕ್ಕಾನ ಮೇಕಾನೇಕೇಸು ತುಮ್ಹಾಮ್ಹ ಸೇಸೇಸು ದ್ವೇದ್ವೇ ಮಜ್ಝಿಮುತ್ತಮಪಠಮಾ’’ (೬-೧೪) ತೀಮಿನಾ ವಾಕ್ಯಾವಯವೇನ ತುಮ್ಹಾಮ್ಹಸೇಸೇಸು ಪಯುಜ್ಜಮಾನೇಸು ಅಪ್ಪಯುಜ್ಜಮಾನೇಸು ವಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪುಬ್ಬಚ್ಛಕ್ಕಾನಂ ಪರಚ್ಛಕ್ಕಾನಞ್ಚ ಮಜ್ಝಿಮುತ್ತಮಪಠಮಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ದ್ವೇದ್ವೇ ವಚನಾನಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಭವನ್ತೀತಿ ‘ಗಚ್ಛಥ ಗಚ್ಛಾಮಾ’ತಿ ಏತ್ಥ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಿಯೇವ ನತ್ಥಿ, ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪನ ಸಾವಕಾಸಾನ ಮೇಕಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಿಯೇವ ಹಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧೋತಿ, ತಥಾಪಿ ವುತ್ತನಯೇನ ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧಪ್ಪಕಪ್ಪನಾಪಿ ಸಕ್ಕಾ ಕಾತುನ್ತೀದಮುದಾಹಟಂ ಸಿಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪನ ಪರಿಭಾಸಾಯ ನಿರಾಕುಲಪ್ಪವತ್ತಿ ‘‘ಆದಿಸ್ಸಾ’’ ತೀಮಿಸ್ಸಾ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಕತಾಕತಪ್ಪಸಙ್ಗೀ ಯೋ ವಿಧಿ, ಸೋ ನಿಚ್ಚೋ, ಯೋತ್ವಕತೇಯೇವಾಯಮನಿಚ್ಚೋತಿ ವುತ್ತನಿಚ್ಚಾನಿಚ್ಚೇಸು ಅನ್ತರಙ್ಗಬಹಿರಙ್ಗೇಸು ಚಾತುಲ್ಯಬಲತ್ತಾ ನಾಸ್ಸ ಯೋಗಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಾರೋ, ತಥಾಹಿ ನಿಚ್ಚಾನಿಚ್ಚೇಸು ನಿಚ್ಚಮೇವ ಬಲವನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಾನಿಚ್ಚಾನಮತುಲ್ಯಬಲತಾ, ಅನ್ತರಙ್ಗಬಹಿರಙ್ಗಪ್ಪಕಾರ(ಮ್ಪನ) ಉಪರಿ ‘‘ಲೋಪೋ’’ತಿ (೧-೩೯) ಸುತ್ತೇ ಪಕಾಸಿಸ್ಸಾಮ।

೨೩. ಸಙ್ಕೇತೋ

ವಚನಾರಮ್ಭಸ್ಸ ಫಲಮಾಹ-‘ಅನುಬನ್ಧೋತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ’ತ್ಯಾದಿ, ವುತ್ತಿಯಂ ‘‘ಯೋನವಯವಭೂತೋ ಸಙ್ಕೇತೋ’’ತಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವುತ್ತೇಪಿ ‘‘ಭಾಸಿಸ್ಸಂ ಮಾಗಧಂ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಾ ಭಿಧಾನಪ್ಪಕರಣತೋ ಸದ್ದಸ್ಸಾನವಯವಭೂತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೇತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಕಸ್ಸ’ತ್ಯಾದಿಲ್ತುಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಲಕಾರೋ ಉದಾಹರಣಂ, ಪಕತಿಯಾದಿ ಸಮುದಾಯಸ್ಸಾತಿಆದಿವಾಕ್ಯಸ್ಸ ಸಾಪ್ಪಾಯಮತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘ಏವಮಞ್ಞತೇ’ಚ್ಚಾದಿ ವುತ್ತಂ, ಕೇಚಿ ಸದ್ದಸತ್ಥಕಾರಾತಿ ಪಾಣಿನಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ, ವಚನನ್ತಿ ‘‘ತಸ್ಸ ಲೋಪೋ’’ತಿ (೧-೩-೯) ವಚನಂ, ಪಯೋಗಾಸಮವಾಯಿತಾತಿ ಕತ್ತಾಇಚ್ಚಾದಿಪ್ಪಯೋಗೇ ಅಸಮವಾಯಿತಾ ಅಪ್ಪಯೋಗಿತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಏವಮ್ಪಿಸ್ಸ ಲೋಪೋ ವಸೇಯೋ… ಅನುಪುಬ್ಬೋ ಬನ್ಧಿವಿನಾಸತ್ಥೋತಿ ಆಹು ಉಚ್ಚಾರಿತಪಧಂಸಿತ್ತಾ ಅನುಬನ್ಧ್ಯತೇ ವಿನಸ್ಸತೇತ್ಯನುಬನ್ಧೋತಿ ಇಮಾಯ ಸದ್ದ ಬ್ಯುಪ್ಪತ್ತಿಯಾವಸೇನ।

೨೪. ವಣ್ಣ

‘ಅತೇನಾ’ತಿ (೨-೧೦೮) ಏತ್ಥ ಅತೋತಿ ರಸ್ಸಬ್ಯತ್ತಿನಿದ್ದೇಸೋ ವಾ ಸಿಯಾ ರಸ್ಸಜಾತಿನಿದ್ದೇಸೋ ವಾ ಸಕಲನಿಸ್ಸಯಬ್ಯಾಪೀ ಅತ್ಥಜಾತಿ ನಿದ್ದೇಸೋವಾ, ತತ್ಥ ರಸ್ಸಬ್ಯತ್ತಿನಿದ್ದೇಸೇ ಸತಿ ಬುದ್ಧಸಿದ್ಧಾದೀಸು ಯತ್ಥಕತ್ಥಚಿ ಅಕಾರೋ ಗಯ್ಹತೇತಿ ನೇಟ್ಠಪ್ಪಸಿದ್ಧಿ… ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅಸಿಜ್ಝನತೋ, ರಸ್ಸ ಜಾತಿನಿದ್ದೇಸೇ ಪನ ಬುದ್ಧಸಿದ್ಧಾದಿಸಬ್ಬಾಕಾರನ್ತಾನಂ ಲಕ್ಖಣಿಕಗವಾದ್ಯಕಾ ರನ್ತಾನಞ್ಚಾಕಾರೋ ಗಯ್ಹತೀತಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಇಟ್ಠಪ್ಪಸಿದ್ಧಿ, ನಾಞ್ಞೋ ದೀಘೋ ಬ್ಯತ್ತನ್ತರತ್ತಾತಿ ನಾನಿಟ್ಠಪ್ಪತ್ತಿ ಆಕಾರತೋ ನಾಸ್ಸೇನಾಭಾವಾ, ತಸ್ಮಾ ಅತೋತಿ ರಸ್ಸಜಾತಿನಿದ್ದೇಸೇ ನಿಸ್ಸಿತೇ ಸಬ್ಬಮಿದಮಿಟ್ಠಂ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತೀತಿ ನಾತ್ಥಜಾತಿ ನಿಸ್ಸೀಯತೇ, ನ ರಸ್ಸಬ್ಯತ್ತಿಚ, ‘‘ಯುವಣ್ಣಾನಮೇ ಓಲುತ್ತಾ’’ತಿ (೧-೨೯) ಆದೀಸು ಪನ ರಸ್ಸಬ್ಯತ್ತಿಯಾ ರಸ್ಸಜಾತಿಯಾ ವಾ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘ತಸ್ಸೇದಂ ನೋಪೇತಿ’ಚ್ಚಾದೀಸು ಏಓಆದಿಕಮಿಟ್ಠಂ ಕತ್ಥಚಿ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಸಬ್ಬತ್ಥ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಾ ಭವೇಯ್ಯ ‘ವಾತೇರಿತಂ ಸಮೋನಾ’ತಿಆದೀಸು ಬ್ಯತ್ತನ್ತ ರತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಥಾ ಇಟ್ಠಪ್ಪಸಿದ್ಧಿಯಾ ಇತ್ತಜಾತ್ಯಾದಿ ನಿಸ್ಸೀಯತೇ, ಅಥವಾ ವಣ್ಣುಚ್ಚಾರಣಮ್ಪತಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ವಣ್ಣುಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಾನಂ ಉಚ್ಚನೀಚತದುಭಯ ಸಂಹಾರವಸೇನ ವಣ್ಣವಿಸೇಸುಪ್ಪತ್ತಿ ದಸ್ಸನತೋ ತೇಸಂ ವಸೇನ ರಸ್ಸ ಬ್ಯತ್ತಿನಿದ್ದೇಸೇ ರಸ್ಸಜಾತಿನಿದ್ದೇಸೇ ವಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಬ್ಬಥಾ ಇಟ್ಠಪ್ಪಸಿದ್ಧಿಯಾ ಇತ್ತಜಾತ್ಯಾದಿ ನಿಸ್ಸೀಯತೇ, ತತ್ಥ ವಣ್ಣ ಪರೇನ ಸವಣ್ಣಗ್ಗಹಣಂ ನಿಯಮಿತುಂ ವಚನಮಿದಮಾರದ್ಧನ್ತಿ ‘ಸಬ್ಬತ್ಥೇವಾ’ತಿಆದಿನಾ ವಚನಾರಮ್ಭಫಲಮಾಹ, ಸಬ್ಬತ್ಥೇವಾತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೇ। ನನು ಸಯಞ್ಚಾತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಪರಿಯತ್ತಂ, ನ ಹ್ಯಞ್ಞಂ ರೂಪಾ ಸಯಮತ್ಥಿ, ಅಞ್ಞಂ ವಾ (ಸಯ)ತೋ ರೂಪನ್ತಿ ಸಿದ್ಧೇಪ್ಯೇವಂ ಸತಿ ಅತ್ಥೇತ್ಥ ಪರೋ ಕೋಚಿ ವಿಸೇಸೋತಿ ಞಾಪೇತುಂ ಸಞ್ಚ ರೂಪ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಿಕಾರೋ ಆಹಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ರೂಪಸ್ಸ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘ಸಞ್ಚ ರೂಪ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಿಯಂ ನಿದ್ದಿಸೀಯಮಾನತ್ತಾ ಚ ರೂಪನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ‘ಸಞ್ಚ ಗಯ್ಹತೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸಂರೂಪಗ್ಗಹಣಾಯಾಪಿಸದ್ದಂ ಕರೋತೋ-ಧಿಪ್ಪಾಯೋ-ಯನ್ತಿ ವತ್ತುಮಾಹ-‘ಅಞ್ಞಥೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಅಞ್ಞೇನಪ್ಪಕಾರೇನ ಸಂರೂಪಗ್ಗಹಣಾಯ ಅಪಿಸದ್ದಾಭಾವೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೇತಿ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥ ಸಮಾಸವಿಸಯೇ, ಗುಣೀಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಅಪ್ಪಧಾನಭೂತಸ್ಸಾಕಾರೇ ಕಾರಾದಿನೋ, ಸಮಾಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಧಾನತೂ ತತ್ತೇಪಿ ಗುಣೋ ಭವತಿ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೋ-ಕಾರೇಕಾರಾದಿ ವಿಧಾಯ ಕತ್ತಾ, ವಿಧೀಯಮಾನೋ ಸವಣ್ಣೋವ ಪಧಾನಂ… ಇದಮತ್ಥಿತಾಯ ತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾತಿ। ನನು ವುತ್ತಿಯಮಪಿಸದ್ದಸ್ಸಾತ್ಥಂ ವದತಾ ಸಯಞ್ಚೇತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ‘‘ತಥಾ ಸಯಮತ್ತನೀ’’ತಿ ನಿಘಣ್ಡುತೋ ಸಯಞ್ಚ-ತ್ತಾಕಾರೇಕಾರಾದಿಞ್ಚ ಗಯ್ಹತೀತ್ಯಮತ್ಥೋ ಸಮ್ಭಾವೀಯತೀತಿ ಚೋದನಮ್ಪನಸಿ ನಿಧಾಯ ‘ಸಞ್ಚ ರೂಪ’ನ್ತಿ ವದನ್ತೋ ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯಾರುಳ್ಹಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ತಥೇವಾಹಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ-‘ಸಯಞ್ಚೇ’ತ್ಯಾದಿ, ‘‘ಧನಞ್ಞಾತೀಸು ಸಂಸದ್ದೋ, ತಥಾತ್ತತ್ತನಿಯೇಸುಪೀ’’ತಿ ನಿಘಣ್ಡುವಚನತೋ ‘ಸ’ನ್ತಿ ಅತ್ತಾಪಿ ಗಯ್ಹತಿ, ಕೋ ಸೋ ಸದ್ದರೂಪಂ ಸಾಧಾರಣಂ, ‘ಸ’ನ್ತಿ ಅತ್ತನಿಯಮ್ಪಿ, ಕಿನ್ತಂ ಸದ್ದಾನ ಮಸಾಧಾರಣಂ ಸದ್ದರೂಪಂ, ತಥಾ ಸತಿ ಅತ್ತನಿಯಂ ರೂಪಂ ನಾಮಾತ್ತಸಙ್ಖಾತಸದ್ದಸಮ್ಬನ್ಧೀತಿ ಆಹ-‘ಸಂರೂಪಂ ಸದ್ದಾನಮಸಾಧಾರಣಂ ರೂಪ’ನ್ತಿ, ಏತಞ್ಚ ಇದನ್ತೀಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ, ಅಸಾಧಾರಣನ್ತಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಸದ್ದರೂಪಂ, ಸತಿ ಸಮ್ಭವೇ ಬ್ಯಭಿಚಾರೇ ಚ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಸಾತ್ಥಕತಾಯ ಅಸಾಧಾರಣನ್ತಿ ರೂಪಂ ವಿಸೇಸತಾ ಸಾಧಾರಣಸ್ಸಾಪಿ ಸಮ್ಭವೋ ವುತ್ತೋಯೇವ ನಾಮಾತಿ ಆಹ-‘ದುವಿಧಂ ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಕಿನ್ತಂ ಸಾಧಾರಣಮಸಾಧಾರಣಞ್ಚರೂಪನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ರೂಪಂ ನಿದ್ದಿಸಿತುಮಾಹ-‘ತತ್ಥಾ’ತಿಆದಿ, ತತ್ಥಾತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಸತ್ತಮೀ, ಸದ್ದಾನನ್ತಿ ಸಾತ್ಥಕನಿರತ್ಥಕಾನಂ ಯೇಸಂಕೇಸಞ್ಚಿ ಸದ್ದಾನಂ, ತಂತಂ ಸದ್ದತ್ತಾದೀಹಿ ತೇಸಂತೇಸಂ ಬುದ್ಧ ಅಇಆದೀನಂ ಸದ್ದಾನಂ ಸದ್ದತ್ತಾದಿ, ಉಭಯತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಅತ್ಥೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ, ತೇನ ಸಾಧಾರಣಂ ಸದ್ದರೂಪಮತ್ಥರೂಪಂ ತಥಾ-ಸಾಧಾರಣನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಸಂರೂಪನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಚತೂಸುಪಿ ಚೇತೇಸ್ವಸಾಧಾರಣಸ್ಸ ಸದ್ದರೂಪಸ್ಸೇವೋಪಾನಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ತತ್ಥಾ’ತಿಆದಿ, ಸಾಧಾರಣರೂಪಬ್ಯುದಾಸೇನಾತಿ ಸಾಧಾರಣರೂಪಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ, ಉಪಾದಿಯನ್ತೋ ರೂಪಮೇವ ಸದ್ದಸ್ಸಸಂ, ನಾತ್ಥೋತಿ ಚ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಚ ಸದ್ದೋ ಪನೇತ್ಥ ‘ಇದಂ ದಸ್ಸೇತೀ’ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ, ಅಸಾಧಾರಣಸ್ಸೇವೋಪಾದಿಯನೇ ಕಾರಣಮಾಹ-‘ತನ್ತ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ಇತರನ್ತಿ ಯೇ ಸಂಕೇಸಞ್ಚಿ ಸದ್ದಾನಂ ಸದ್ದತ್ತಾದಿ, ಪರಸ್ಸಾಪೀತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಯಸ್ಸಕಸ್ಸಚಿ ಸದ್ದಸ್ಸಾಪಿ, ಇತಿ ಇದಂ, ಪತಿತಂ ಪಸಿದ್ಧಂ, ಏತ್ಥ ಪನ ಇತಿಸದ್ದೋ ಹೇತುಮ್ಹಿ, ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಪಸಿದ್ಧಂ ತಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಪರಮ್ಪರಾಯಾಗತೋ ಪದೇಸತೋ ಉಪಾದಿಯನ್ತೋತಿ ಪಕತಂ, ಸಂಸದ್ದವಿಸೇಸನಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ಅಸಾಧಾರಣರೂಪೋಪಾದಿಯನೇಪಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಸದ್ದರೂಪಮೇವೋಪಾದೀಯತಿ ನಾಸಾಧಾರಣಮತ್ಥರೂಪಂ… ಇಮಿನಾ ವಕ್ಖಮಾನಕಾರಣತಾ ತಾಯ (ಪೋತ್ಥಕೇ) ವಸೇನಾತಿ ಆಹ-‘ಸದ್ದಸ್ಸೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಆಸನ್ನಂ…ಸದ್ದತೋ ಸದ್ದಭಾವಸಾ ನಞ್ಞತ್ತಾ, ವಿಪರಿಯಯತೋತಿ ವಿಪರಿಯಾಸೇನ ಅನಾಸನ್ನ ಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಚಕ್ಖುವಿಸಯೋಪಿ ಹಿ ಅತ್ಥೋ ಕಥಂ ಸೋತವಿಸಯಸದ್ದಸ್ಸ ನ ಆಸನ್ನೋ ಸಂರೂಪಮ್ಭವಿತುಮರಹತೀತಿ, ಕಾರಣನ್ತರಮಾಹ-‘ಅಹೇಯ್ಯತ್ತಾಚಾ’ತಿಆದಿ, ಅಹೇಯ್ಯತ್ತಾತಿ ಅಪರಿಚ್ಚಜನೀಯತ್ತಾ, ಇದಮ್ಪಿ ನಿಚ್ಚಸಮ್ಬನ್ಧಿತ್ತೇ ಕಾರಣವಚನಂ, ತಂ ಸದ್ದರೂಪಂ, ನಿಚ್ಚಸಮ್ಬನ್ಧೀತಿ ನಿರನ್ತರಸಂಯೋಗೀ, ವಿಪರಿಯಯತೋತಿ ಹೇಯ್ಯತ್ತಾ, ತಥಾಹಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಹೇಯ್ಯತ್ತಂ ಬೋಧೇತಿ, ಅಪರಂ ಕಾರಣಮಾಹ-‘ಅಸಾಧಾರಣಞ್ಚ ರೂಪಂ’ತ್ಯಾದಿನಾ, ಸಾಧಾರಣೋ ಪರಿಯಾಯ ಸದ್ದಾನಂ, ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬತ್ತಾ, ಇದಾನಿ ಕಾರಣತ್ತಯಂ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಇಮೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ರೂಪಮೇವ ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಂನಾಮ, ನಾತ್ಥೋತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ತದೇವ’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ, ತದೇವನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ಏವಂ, ತಂ ತಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಸರೂಪಪ್ಪಧಾನೇತಿ ‘‘ಗೋಸ್ಸಾ ವಙ’’ (೧-೩೨) ತ್ಯಾದೋ ಗೋಸ್ಸಾತ್ಯಾದಿಕೇ ಸರೂಪಪ್ಪಧಾನೇ।

೨೫. ನ್ತು

ನ್ತುಸುತಿಯಾ ಜನ್ತ್ವಾದೀನಮ್ಪಿ ‘‘ನ್ತನ್ತೂನಂನ್ತೋ ಯೋಮ್ಹಿ ಪಠಮೇ’’ (೨-೨೧೫) ತ್ಯಾದಿನಾ ಗಹಣಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ಜಾತಿಯಮಭಿಪ್ಪಸಙ್ಗಬಾಧನತ್ಥಂ ಬ್ಯತ್ತಿಯಂ ವನ್ತ್ವಾದಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೀನಮುಪಾದಾನತ್ತಮಿದಮಾರದ್ಧಂ ‘‘ವನ್ತ್ವವಣ್ಣಾ’’ (೪-೭೯) ‘‘ತಮೇತ್ಥಸ್ಸತ್ತೀತಿ ಮನ್ತು’’ (೪-೭೮) ‘‘ಕತ್ತರಿ ಭೂತೇ ಕ್ತವನ್ತು ಕ್ತಾವೀ’’ (೫-೫೫) ತಿ ವಿಹಿತಾ ವನ್ತ್ವಾದಯೋ ನಾಮ।

ಇತಿ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಪಞ್ಚಿಕಾಟೀಕಾಯಂ ಸಾರತ್ಥವಿಲಾಸಿನಿಯಂ

ಪರಿಭಾಸಾಧಿಕಾರೋ ಸಮತ್ತೋ।

ಸರಲೋಪಾದಿ ವಣ್ಣನಾ

೨೬. ಸರೋ

ಆಧಾರವಿಸೇಸಾಪಸ್ಸಯನನ್ತಿ ಓಪಸಿಲೇಸಿಕಾಧಾರವಿಸೇಸಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯನಂ, ಓಪಸಿಲೇಸಿಕಾಧಾರಂ ವಿನಾ ಆಧಾರನ್ತರೇ ಗಹಿತೇ ಸತಿ ವಚನನ್ತರಂ ಸುತ್ತನ್ತರಂ ವಿನಾ ಬ್ಯವಹಿತನಿವತ್ತಿ ಕಾತುಂ ನ ಚ ಸಕ್ಕಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕೇಚೀತಿ ಬುದ್ಧಪ್ಪಿಯಾಚರಿಯಾದಯೋ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇ ಹಿ ಯದಿ ವಣ್ಣೇನ ಕಾಲೇನ ವಾ ಬ್ಯವಧಾನೇಪಿ ಸನ್ಧಿ ಭವೇಯ್ಯ ತದಾ ಸರೇತಿ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸೋ ಪಾದಾನಂ ನಿರತ್ಥಕಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಸರೇತಿ ನಿಮಿತ್ತೋಪಾದಾನಸಾಮತ್ಥಿಯೇನಾನೇನ ವಣ್ಣಾದಿಬ್ಯವಧಾನೇ ನೋ ಸನ್ಧೀತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ‘ನಿಮಿತ್ತೋ’ಚ್ಚಾದಿಕಂ ವಾಕ್ಯಮಾಹು, ತದಯುತ್ತನ್ತಿ ತೇಹಿ’ನಿಮಿತ್ತೋ’ಚ್ಚಾದಿನಾ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಯುತ್ತತ್ತೇ ಕಾರಣಂ ಬ್ಯಭಿಚಾರಸಬ್ಭಾವೇನ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾಭಾವೋಯೇವಾತಿ ಬ್ಯಭಿಚಾರನ್ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾಭಾವನ್ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಅವಸಾನೇ,ಚ್ಚಾದಿ, ಕಾರಿಯಾಭಾವೇಪೀತಿ ಏತ್ಥ ನ ಕೇವಲಂ ‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ, ಸುಮನಾ ಭವನ್ತು ಅಥೋಪಿ’ತ್ಯಾದೋ ವಣ್ಣಕಾಲಬ್ಯವಧಾನೇಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ‘ಏತೇ ನ ಸಚ್ಚೇನ ಸುವತ್ಥಿ ಹೋತೂ’ತ್ಯಾದೋ ಅವಸಾನೇ ‘ಪಮಾದೋ ಮಚ್ಚುನೋ ಪದಂ’ ತ್ಯಾದೋ ಅನ್ತ ಬಿನ್ದು ಸಙ್ಖಾತನಿಮಿತ್ತನ್ತರೇ ವಾ ಕಾರಿಯಾಭಾವೇಪಿ ನಿಮಿತ್ತೋ ಪಾದಾನಸ್ಸ ಸಾತ್ಥಕತೋತಿ ಅಪಿಸದ್ದಸ್ಸತ್ಥೋ, ಸಾತ್ಥಕತೋತಿ ಭಾವಪ್ಪಚ್ಚಯಲೋಪೇನ ಭಾವಪ್ಪಧಾನವಸೇನ ವಾ ವುತ್ತಂ, ಸಾತ್ಥಕತ್ತತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ನಿಮಿತ್ತೋಪಾದಾನಮೇವ ಸಾತ್ಥಕಂ ನಾಮಾತಿ ‘ನಿಮಿತ್ತೋ ಪಾದಾನಸ್ಸ ಸಾತ್ಥಕತೋ’ತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ಅಯಮೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘ಅವಸಾನೇ ನಿಮಿನ್ತರೇ ವಾ ಕಾರಿಯಾಭಾವೇನ ಬ್ಯಭಿಚಾರಸಬ್ಭಾವಾ ಅಞ್ಞಥಾನುಪಪತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ನತ್ಥಿ, ನಿಮಿತ್ತನ್ತುಬ್ಯವಧಾನೇಪಿ ಚತ್ಥಿ, ಯಥಾ’ದಾರುನಿಮಿತ್ತಂ ವನೋಪಸಙ್ಕಮನ’ನ್ತಿ ತಸ್ಮಾ ವಣ್ಣಕಾಲಬ್ಯವಧಾನೇಪಿ ಸರೇತಿ ನಿಮಿತ್ತೇ ಸತಿ ಲೋಪಕಾರಿಯಂ ಪಪ್ಪೋತೇ ವಾ’ತಿ। ಲುಪ್ಪತೀತಿ ‘ತತ್ರಿಮೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ ಕಥನಕಾಲೇ ನ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇವ ಹಿ ಲೋಪೋ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘ತತ್ರಾ’ದಿಸದ್ದರೂಪಾಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥಪ್ಪತೀತಿ ಕಾರಿತ್ತಮೇಸಂ ನ ಸಿಯಾತಿ, ಪಠಮಾಯ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ… ವುತ್ತತ್ತಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸ, ಸರಸ್ಸಾತಿ ವದೇಯ್ಯ… ಭಾವೇ ಖಾದಿಪ್ಪಚ್ಚಯೇನ ಅವುತ್ತಕಮ್ಮತ್ತಾ, ಇಹಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸತ್ಥನ್ತರೇ ಭಾವಸಾಧನವಸೇನ ಗಹಣಂ ವಿಭಾವೇತಿ, ಗನ್ಥ ಲಾಘವೋ… ಸರಸ್ಸ ಲೋಪೋತಿ ವಾ ಲೋಪಂ ಪಪ್ಪೋತೀತಿ ವಾ ಅವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ, ಸರೋತಿ ಪಠಮಾಯ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಸರೋ ಲೋಪೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಸಙ್ಕಾಪಿ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ-‘ನ ಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಇಹಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ, ಹೋನ್ತಿಚ್ಚಾದೋಪಿ ಪುಬ್ಬಸರಲೋಪೇ ಹನ್ತಿಚ್ಚಾದಿಕಮ್ಪಿ ಸಿಯಾತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ-‘ಸೋಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಉಸ್ಸಗ್ಗತೋ ಆಗತೋ ಸಮ್ಭೂತೋ ತಸ್ಸ ವಾ ಅಯಂತಿ ಓಸ್ಸಗ್ಗಿಕೋ ಪುಬ್ಬಲೋಪೋ , ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಓಸ್ಸಗ್ಗಿಕತ್ತಂ, ಓಸ್ಸಗ್ಗಿಕತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಲೋಪಸ್ಸ ಕಾರಿಯನ್ತರೇಹಿ ಪರಲೋಪಾದೀಹಿ ಅಪವಾದವಿಧೀಹಿ ಆಬಾಧಿತೋ ಏವ, ಸೋ ಚ ಪುಬ್ಬಲೋಪೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ‘‘ಪರೋ ಕ್ವಚೀ’’ತಿ (೯೧-೨೭) ಕ್ವಚಿಗ್ಗಹಣೇನ ಪುಬ್ಬಪರಲೋಪಾನಂ ತುಲ್ಯಬಲತ್ತಾಭಾವಾ ಯಥಾ ಗಮಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪರಲೋಪಸ್ಸಾಪವಾದರೂಪತ್ತಂ, ಅಜ್ಝಾಸಿತೇತಿ ಪವಿಟ್ಠೇ, ನ ಹೋತಿ… ಪರಲೋಪಾಪವಾದೇನ ಬಾಧಿತತ್ತಾ, ತೇಹೀತಿ ಪರಲೋಪಾದೀಹಿ, ಸಬ್ಬಥಾ ಮುತ್ತವಿಸಯೋ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ, ವಿಕಪ್ಪೇನ ಮುತ್ತವಿಸಯೋ ಲತೇ ವಾತಿ।

೨೭. ಪರೋ

ಇತಿಸದ್ದೋ ಇದಮತ್ಥೇ, ಕ್ವಚಿ ಲೋಪನೀಯೋ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕಿನ್ತಿ ಆಹ-‘ಪಯೋಗಾನುಸಾರಿತ’ನ್ತಿ, ಕಸ್ಸಾತಿ ಆಹ-‘ಕಾರಿಯಸ್ಸ ಪರಲೋಪಸ್ಸಾ’ತಿ, ಕೇನ ಹೇತುನಾತಿ ಆಹ ‘ಕ್ವಚಿಗ್ಗಹಣೇನಾ’ತಿ, ಕತ್ಥಾತಿ ಆಹ-‘ಇಹ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ’ತಿ, ತೇನಾತಿ ತೇನ ಪಯೋಗಾನುಸಾರಿತಾದೀಪನೇನ, ಯಥಾಪಯೋಗನ್ತಿ ಆಗಮಪಯೋಗಾನತಿಕ್ಕಮೇನ, ನಿಚ್ಚಂ ಪಕ್ಖೇವಾ ಪರಲೋಪೋ ಸಿಯಾತಿ ಹೋನ್ತಿಚ್ಚಾದೋ ನಿಚ್ಚಂ, ಲತಾವಾತಿಆದೀಸು ಪಕ್ಖೇ ವಾ ಪರಲೋಪೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇ ‘‘ಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ ಕ್ವಾತಿ ನಿಪ್ಫನ್ನೇನಾನಿಯಮವುತ್ತಿನಾ ಅನಿಯಮತ್ಥಸ್ಸೇವ ವಿಸೇಸಕತೋ ವಚನೇ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವಾನಿಯತತ್ಥವುತ್ತಿತ್ತಾ ಕ್ವಚಿಸದ್ದೋ-ಯಂ ಯಥಾಗಮಂ ನಿಚ್ಚಮನಿಚ್ಚಮಸನ್ತಞ್ಚ ವಿಧಿಂ ದೀಪೇತಿ, ತತ್ಥ ಹೋನ್ತಿಚ್ಚಾದಿಕೋ ನಿಚ್ಚ ಪಕ್ಖೋ ಪರಲೋಪಸ್ಸೇವ ವಿಸಯೋ, ಲತಾವಾತಿಆದಿಕೋ ಅನಿಚ್ಚಪಕ್ಖೋ ಉಭಯಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಲೋಪಸ್ಸಾಪಿ ವಿಸಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ನಿಚ್ಚಂ ಪಕ್ಖೇ ವಾ ಪರಲೋಪೋ ಹೋತಿ, ಅಸನ್ತಪಕ್ಖೋ ಪನ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿಆದಿಕೋ ಪುಬ್ಬಲೋಪಸ್ಸೇವ ವಿಸಯೋ ಸಬ್ಬಥಾನೇನ ಪರಿಚ್ಚತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ, ತೀಸುಪಿ ಚೇತೇಸು ಪನ ಪಕ್ಖೇಸು ನಿಚ್ಚಾನಿಚ್ಚಪಕ್ಖೇಸು ಯೇವಸ್ಸಾಪವಾದರೂಪತಾ… ಪುಬ್ಬಲೋಪಸ್ಸ ಸಬ್ಬಥಾ ಹೋನ್ತಿಚ್ಚಾದೋ ನಿವಾರಕತ್ತಾ ವಾ ವಿಧಾಯಕತ್ತಾ ವಾ ಪರಲೋಪಸ್ಸ, ನ ತ್ವಸನ್ತಪಕ್ಖೇ… ಪುಬ್ಬಲೋಪಸ್ಸೇವ ಸಬ್ಬಥಾನೇನ ದಿನ್ನಾ ವಸರತ್ತಾ, ಲೋಕಗ್ಗೋತಿಆದಿ ತು ಕ್ವಚಿಸದ್ದಸ್ಸ ಪಯೋಗಾನುಸಾರಿತಾ ದೀಪಕತ್ತಾ ನಿಚ್ಚೇ ಅಸನ್ತೇವಾಪಿ ವಿಧಿಮ್ಹಿ ದೀಪಿತೇ ಪರಲೋಪೇನ ವಾ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತೀತಿ ನೇಟ್ಠಬ್ಯಾಘಾತೋ, ಏವಂ ತಾವ ಕ್ವಚಿಗ್ಗಹಣೇ ಸಬ್ಬಥಾನಿಟ್ಠಪರಿಹಾರೇನ ಇಟ್ಠಪ್ಪಸಿದ್ಧಿ ಸಿಯಾ, ತದಭಾವೇಕಥನ್ತಿ ತದಭಾವೇ ವಿರೋಧಮಾಹ-‘ಅಞ್ಞತೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಪರಿಯಾಯೇನ ಭವನ್ತೀತಿ ಕ್ವಚಿಗ್ಗಹಣಾಭಾವೇ ‘ಪರೋ’ತಿ ಸುತ್ತಂ ಸಿಯಾ ತಥಾ ಸತಿ ಸುತ್ತದ್ವಯಮೇಕವಿಸಯಂ ತುಲ್ಯಬಲಞ್ಚ ಸಿಯಾ, ತತ್ಥ ವಿಪ್ಪಟಿಸೇಧಾಭಾವಾ ಪಮಾಣಭೂತಾನಮಾಚರಿಯ (ವಚನಾ)ನಂ ನಿರತ್ಥಕತಾ ಮಾ ಭವೀತಿ ವಾರೇನ ಭವನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯಭವನಕಾರಣೇನ, ಪಕ್ಖೇಯೇವ ಸಿಯಾತಿ ಲತಾವಾತಿಆದೀಸು ಪುಬ್ಬಲೋಪೇ ಪರಿಯಾಯಪ್ಪವತ್ತೇ ಪರಿಯಾಯೇನ ಪರಲೋಪಸ್ಸಾಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಲತಾವಾತಿ ಪಕ್ಖೇಯೇವ ಪರಲೋಪೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಹೋನ್ತಿಚ್ಚಾದೋ ನಿಚ್ಚಂ ನ ಸಿಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತಞ್ಚಾತಿ ತಂ ಪರಿಯಾಯಭವನಞ್ಚ, ಖೋ ವಾಕ್ಯಾಲಙ್ಕಾರೇ, ಪಟಿಪದನ್ತಿ ಪದಮ್ಪ ದಮ್ಪತಿ ಹೋತಿ, ನೇಕದೇಸಪರಿಹಾರೇನಾಪಿ, ತೇನಾಹ ‘ನ ಕತ್ಥಚೀ’ತಿ, ಇಮಿನಾ ಇದಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿಕಪ್ಪಪ್ಪಸತ್ತಿಯಾ ಹನ್ತಿ, ಸದ್ಧನ್ದ್ರಿಯಂತ್ಯಾದಿಕಂ ‘‘ನ ದ್ವೇವಾ’’ತಿ (೧-೨೮) ಸುತ್ತೇಪಿ ಹನ್ತಿಚ್ಚಾದಿಕಞ್ಚಾನಿಟ್ಠರೂಪಮ್ಪಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ। ನಚೇವಮಿಟ್ಠನ್ತಿ ಏವಮಿದಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ವಿಕಪ್ಪವಿಧಾನಂ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಞ್ಞೂಹಿ ನೇವಾಭಿಮತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಮೇವ ಸಾಧೇತಿ ‘ಪರಲೋಪೋ ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ಅಥಾ ನಿಚ್ಚಪಕ್ಖೇ ವಾ ಪರಲೋಪೇ ಕತೇ-ನೇನ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಉಸ್ಸಗ್ಗಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಲತಾವ ಲತೇವಾತಿ ರೂಪದ್ವಯಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ ತಸ್ಮಾ ಪಯೋಗಾನುಸಾರಿತಾದೀಪಕೇನ ಕ್ವಚಿಸದ್ದೇನೇವ ಹೋನ್ತಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಲತಾವ ಲತೇವಾತಿ ಪಯೋಗ ಸಮ್ಭವೋಪಿ, ತಥಾಪಿ ಅನಿಚ್ಚಪಕ್ಖೇ ಲತಾಇವಾತಿ ತತಿಯರೂಪಪ್ಪಸಿದ್ಧಿಯಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪೇತಿ ‘ನನು ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ, ಅಥ ‘‘ಪರೋ ಕ್ವಚೀ’ತಿ ಕ್ವಚಿಗ್ಗಹಣೇ ಸತಿ ಅಪ(ವಾದರೂಪ)ತ್ತಾ ಕಥಮ್ಪರಿಯಾಯಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಮನಸಿ ನಿಧಾಯಾನಿಚ್ಚಪಕ್ಖೇ ಪರಿಯಾಯಪ್ಪವತ್ತಿದೀಪನತ್ಥಂ ‘‘ನ ದ್ವೇವಾ’’ತಿ ಸುತ್ತಿತನ್ತಿ ಅಪವಾದೇ ರೂಪತ್ತಯೇಪಿ ಪರಿಯಾಯಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ದೋಸಾಭಾವಮಾಹ-‘ನಾಯಂ ದೋಸೋ’ಚ್ಚಾದಿ, ತಥಾಹಿಚ್ಚಾದಿನಾ ‘‘ನ ದ್ವೇವಾ’’ತಿ ಸುತ್ತೇನೇವ ಪರಿಯಾಯಸ್ಸಾಪಿ ದೀಪಿತತ್ತಂ ಸಾಧೇತಿ, ಸಾ ಚ ಏಕತ್ಥಪ್ಪವತ್ತಿ ಪರಿಯಾಯಂ ವಿನಾ ನ ಸಮ್ಭವತಿ… ಏಕಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ಯಸಬ್ಭಾವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ನನು ಚ ಕ್ವಚಾಭಾವೇ ಪರಿಯಾಯಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ಯಥಾವುತ್ತ ದೋಸಸ್ಸೇವಾಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ ಮಾ ಹೋತು ಪರಿಯಾಯೋ, ಭಿನ್ನವಿಸಯೇ ಪನ ಪುಬ್ಬಪರಲೋಪಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ‘‘ನ ದ್ವೇವಾ’ತಿ ನಿಸೇಧೇ ಲತೇವ ಲತಾವ ಲತಾಇವಾತಿ ರೂಪತ್ತಯಂ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತೀತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ನಿಧಾಯಾಹ-‘ನಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ತತ್ಥ ದೋಸಮಾಹ-‘ತಥಾ ಚ ಸತಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ಕತ್ಥಚಿ ದೇಮಿಚ್ಚಾದೋ ನಿಚ್ಚಂ ಪುಬ್ಬಲೋಪಸ್ಸೇವ, ಕತ್ಥಚಿ ಹೋನ್ತಿಚ್ಚಾದೋ ನಿಚ್ಚಂ ಪರಲೋಪಸ್ಸೇವ , ವಿಕಪ್ಪೇನ ವಾ ಕತ್ಥಚಿ ಯಥೋದಕಂ ಯಥಾಉದಕಂ ತ್ಯಾದೋ ಪುಬ್ಬಲೋಪಸ್ಸೇವ ಕತ್ಥಚಿ ಇತಿಪಿ ಇಚ್ಚಪಿಚ್ಚಾದೋ ಪರಲೋಪಸ್ಸೇವ ಕತ್ಥಚಿ ಲತೇವ ಲತಾವ ಲತಾಇವಾಚ್ಚಾದೋ ಪರಿಯಾಯೇನುಭಯಲೋಪಸ್ಸೇವ ದಸ್ಸನತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಏತ್ಥಚ ಇತಿಪೀತಿ ವವತ್ಥಿತವಿಭಾಸತ್ತ ದೀಪನೇನ ಕ್ವಚಿಸದ್ದೇನ ಪರಲೋಪೇ ಕತೇ-ಞ್ಞತ್ರ ಪುಬ್ಬ ಲೋಪೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ‘‘ನ ದ್ವೇವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾನುವತ್ತಮಾನ ಕ್ವಚಾನುಭಾವೇನ ನಿಚ್ಚಂ ನಿಸೇಧೇ ಇಚ್ಚಪಿಚ್ಚೇವ ಭವತಿ। ಸಮ್ಬಜ್ಝತಿ ತೇಸು ತೇಸು ಸುತ್ತೇಸು। ಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ಕಮ್ಮತ್ಥವಸೇನ ಆಧಾರವಸೇನ ವಾತಿ ಆಹ-‘ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ’ಚ್ಚಾದಿ।

೨೮. ನದ್ವೇ

ತತ್ಥಚಾತಿ ಚಸದ್ದೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಅಞ್ಞೋಞ್ಞಾನಜ್ಝಾಸಿ ತಂ ಯಥೋದಕಂ ಯಥಾಉದಕಂತ್ಯಾದಿ ಇತಿಪಿ ಇಚ್ಚಪಿಚ್ಚಾದಿಚ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಭವತೀತಿ, ಪುಬ್ಬಲೋಪೇ ಪರಲೋಪೇ ಚ ಪರಿಯಾಯೇನ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಪಕ್ಖೇ ಅಭಾವೇ ಸತಿ ಕಥಮಿದಂ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಚೋದೇತಿ‘ಯಜ್ಜೇವ’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ, ಯಜ್ಜೇವನ್ತಿ ಹಿ ಅಯಂ ನಿಪಾತಸಮುದಾಯೋ ಅನಿಟ್ಠಾಪಾದನಾರಮ್ಭ ವತ್ತತೇ, ಏವಞ್ಚೇ ಗಯ್ಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತದೇತಿ ಅತ್ಥತೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ನಿಚ್ಚಂ ಸನ್ಧಿಕಾರಿಯಾಭಾವೇ ಕಾರಣಮಾಹ-‘ಉಪಸಿಲೇಸಾ ಭಾವತೋ’ತಿ, ತದೇವ ಸಮತ್ಥೇತಿ ಈದಿಸೇಸು ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ವತ್ತುಮಿಟ್ಠತ್ತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸನ್ನಿಕಂಸೋ ವಣ್ಣಾನ ಮದ್ಧಮತ್ತಕಾಲಬ್ಯವಧಾನಾ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿ, ಸನ್ನಿಕಂಸಸ್ಸೇತಸ್ಸ ವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ ಸತಿಯೇವ ಸನ್ಧಿಕಾರಿಯಂ ಹೋತೀತಿ ದೀಪೇತಿ, ಉಪಸಿಲೇಸಾಭಾವೋ ವಾತಿ ಉಪಸಿಲೇಸಾಭಾವೋ ಏವ ಭವತಿ, ನಾಞ್ಞಥಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ತದಭಾವೇಚಾತಿ ತಸ್ಸ ಉಪಸಿಲೇಸಸ್ಸ ಅಭಾವೇ ಚ, ಸನ್ಧಿಕಾರಿಯಾಭಾವೇ ಕಾರಣಮಾಹ-‘ಕಾಲನ್ತರೇನ ಬ್ಯವಧಾನಾ’ತಿ, ಕಾಲನ್ತರೇನಾತಿ ಉಭಯತ್ಥ ಠಿತವಣ್ಣಾನ ಮುಚ್ಚಾರಣಕಾಲತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಮಜ್ಝಪ್ಪತಿತಕಾಲೇನ, ಸನ್ಧಿ ಹೋತೇವ… ಸನ್ನಿಕಂಸವಚನಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಉಪಸಿಲೇಸಭಾವತೋ, ಬುದ್ಧ ವೀರ ಅತ್ಥುರಾಜಪುತ್ತಂ ಅಜರಾಮರೋತಿ ಛೇದೋ, ಯದಿಪಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ಯಜ್ಜೇವಂತ್ಯಾದಿನಾ ವುತ್ತಂ ಕ್ವಚಿ ಸದ್ದಪ್ಪಭಾವೇನೇವ ಸಿಜ್ಝತಿ, ತಥಾಪಿ ಪಕಾರೋ-ಯಮ್ಪಿ ಸತ್ಥೇ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತೋ।

೨೯. ಯುವ

ನನು ಸುತ್ತೇ ‘ಲುತ್ತಾ’ತಿ ಪಞ್ಚಮೀ ನಿದ್ದೇಸಾ ‘ಪರೇಸ’ನ್ತಿ ಹೋತು, ‘ಯಥಾಕ್ಕಮಂ’ತಿ ತು ವಚನಾಭಾವೇ ಕಥಂ ಯಥಾಕ್ಕಮನ್ತೀದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ-‘ಸಮೇ’ಚ್ಚಾತಿ, ಸಮಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಗಣನಾ ಯೇಸು ತೇ ಸಮಸಙ್ಖ್ಯಾ-ಉದ್ದೇಸಿನೋ ಅನುದೇಸಿನೋ ಚ, ಉದ್ದಿಸನಂ ಪಠಮಂ ನಿದ್ದಿಸನಂ ಉದ್ದೇಸೋ, ಅನುದಿಸನಂ ಪಚ್ಛಾ ಕಥನಂ ಅನುದೇಸೋ, ಉದ್ದೇಸೋ ಅನುದೇಸೋ ಏಸಮತ್ಥೀತಿ ಉದ್ದೇಸಿನೋ ಅನುದೇಸಿನೋ, ತೇಸಂ ಸಮಸಙ್ಖ್ಯಾನಮುದ್ದೇಸೀನಂ ಅನುದೇಸೀನಞ್ಚ, ಇವಣ್ಣುವಣ್ಣಾಹಿ ಉದ್ದೇಸಿನೋ ದ್ವೇ, ಏ ಓಕಾರಾ ಅನುದೇಸಿನೋ ಚ ದ್ವೇತಿ ಉದ್ದೇಸೀನಮನುದೇಸೀನಞ್ಚ ಠಾನ್ಯಾದೇಸಾನಂ ಸಮಸಙ್ಖ್ಯಾ ಸಿಯಾ, ಸತಿಯಞ್ಚ ತಸ್ಸಂ ಯಥಾಕ್ಕಮ ಮಾದಸಾ ವಿಧೀಯನ್ತೇ, ಲೋಕತೋ ಸಿದ್ಧಿಮುಪದಸ್ಸೇತಿ ‘ತಥಾಹಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ। ಅವ…ಪೇ॰… ಏ ಓತಿ ಪರೇಸಂ ಮತಂ, ವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತೀತಿ ವಿರುದ್ಧಾ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಪಟಿಜಾನನಂ, ಪರೇ ‘‘ಸತಿಪಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವಾಗ್ಗಹಣೇ‘ಕ್ವಚಾಸವಣ್ಣಂ ಲುತ್ತೇ’ತಿ ಸುತ್ತೇ ಕ್ವಚಿಗ್ಗಹಣಕರಣತೋ ಅವಣ್ಣೇ ಏವ ಲುತ್ತೇ ಅಸವಣ್ಣೋ ವಿಧಿ ಹೋತಿ, ತತೋ ಇಧ ನ ಹೋತಿ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ಕ್ವಚೀತಿ ಅಧಿಕಾರೋ ಇಧ ನ ಹೋತಿ ಮಹುಸ್ಸವೋ ಮಾತೂಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ, ಪತಿಸದ್ದೋ ಆಧಾರತ್ಥೋ, ತೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೋ ಉರಸದ್ದೋಪೀತಿ ಉರಸ್ಮಿನ್ತಿ ನಿಚ್ಚ ಸಮಾಸತ್ತಾ ಅಸಕಪದೇನ ವಿಗ್ಗಹೇ ಕತೇ ‘‘ಅಸಙ್ಖ್ಯಂ ವಿಭತ್ತಿ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ (೩-೨) ಸುತ್ತೇನ ಅಸಙ್ಖ್ಯಸಮಾಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ವಿಭತ್ಯತ್ಥೇಸಙ್ಖ್ಯಸಮಾಸೋ’ತಿ, ಏತ್ಥ ಪನ ಯುವಣ್ಣಾನನ್ತಿ ಸಂಸಾಮಿ ಸಮೀಪಸಮೂಹ ವಿಕಾರಾವಯವಾದೀಸು ಠಾನ್ಯಾದೇಸಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಛಟ್ಠೀ, ತಸ್ಮಾ ಇವಣ್ಣುವಣ್ಣಾನಂ ಠಾನೇ ಏ ಓಆದೇಸಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಠಾನಮ್ಪನ ತಿಧಾ ಅಪಕಂಸೋ ನಿವತ್ತಿ ಪಸಙ್ಗೋ ಚೇತಿ, ತತ್ಥ ಗುನ್ನಂ ಠಾನೇ ಅಸ್ಸಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಯನ್ತು ಬಜ್ಝನ್ತು (ಜಿನಿನ್ದಬುದ್ಧಿ) ತಿ ಅಪಕಂಸೋ ಠಾನಸದ್ದಸ್ಸತ್ಥೋ, ‘‘ಸೇಮ್ಹಸ್ಸ ಠಾನೇ ಕಟುಕಮೋಸಧಂ ದಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ನಿವತ್ತಿ ‘‘ದಬ್ಭಾನಂ ಠಾನೇ ಸರೇಹಿ ಅತ್ಥರಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪಸಙ್ಗೋ, ತೇಸು ಇಧ ಪಠಮದುತಿಯಾ ನ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ… ನಿಚ್ಚತ್ತಾ ಸದ್ದತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಅಪನಯನವಿನಾಸಾ ನ ಯುಜ್ಜನ್ತೀತಿ, ತತಿಯೋ ತು (ಯುಜ್ಜತಿ)… ಸುತ್ತೇ ಅತ್ಥಾಭಿಧಾನಾಯ ಇವಣ್ಣುವಣ್ಣಾನಂ ಪವತ್ತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ತದತ್ಥಾಭಿಧಾನಾಯೇವ ಏಓಆದೇಸಾ ಭವನ್ತೀತಿ।

೩೦. ಯವಾ

‘‘ಸತ್ತಮಿಯಂ ಪುಬ್ಬಸ್ಸೇ’’ತಿ (೧-೧೪) ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಕಾರಿಯವಿಧಾನತೋ ಸತ್ತಮೀ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪರತಾ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ವುತ್ತಿಯಂ ‘ಪರೇ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಮುಪರಿಪಿ, ಪರೇಹಿ ಇಚ್ಚಸ್ಸ ಅಜ್ಝಿಣಮುತ್ತೋ’ತಿ ಸಾಧೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬೋಚನ್ತಿ’’ ‘‘ಅಜ್ಝೋ ಅಧೀ’’ತಿ ಚ ಸುತ್ತಿತಂ, ತೇಸಮಿಧ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಮಾಹ-‘ಇದ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ಅಬ್ಭಕ್ಖಾನನ್ತಿ ಅಬ್ಭುಗ್ಗಭೋ ಇಮಿನಾವ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ‘‘ಅಬ್ಭೋ ಅಭೀ’’ತಿ ಚ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಇತಿ+ಅಸ್ಸ ಇತಿ ಠಿತೇ ಪರಲೋಪೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘ಇತಿ ಅಸ್ಸ ಪರಲೋಪೋ’ತಿ ಆಹ, ಅನ್ವಗಮಾತಿಆದೀಸು ನಿಚ್ಚಂ।

೩೧. ಏಓ

ಪುತ್ತಾ ಮೇ+ಅತ್ಥಿ, ಅಸನ್ತೋ+ಏತ್ಥಾತಿ ಪದಚ್ಛೇದೋ।

೩೨. ಗೋಸ್ಸ

ಅನ್ತಾದೇಸತ್ಥೋತಿ ‘‘ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೧೭) ಬಾಧಕಸ್ಸ ‘‘ಟಾನುಬನ್ಧಾನೇಕವಣ್ಣಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೧೯) ಬಾಧಕೇನ ‘‘ವಾನುಬನ್ಧೋ’’ತಿ (೧-೧೮) ಸುತ್ತೇನ ಅನ್ತಾದೇಸತ್ಥೋ, ತೇನೇವ ವುತ್ತಂ-‘ಬಾಧಕಬಾಧನತ್ಥೋಯಮಾರಮ್ಭೋ’ತಿ, ಅವವಾದೇಸೇ ಪುಬ್ಬಸರಲೋಪೇ ದೀಘೇಚ ಗವಾಸ್ಸಂ, ಗವಚ್ಛನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಂ। ಇದಂ ಕಥಂ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಇದನ್ತಿ ಯಥರಿವೇಚ್ಚಾದಿಕಂ, ಕಿಂ ವಿನಾ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಆಹ-‘ಏವಾದಿಸ್ಸಾ’ತಿಆದಿ, ಏವಸ್ಸ ಆದಿಏಕಾರೋ ಏವಾದಿ, ತಸ್ಸ, ರಿಆದೇಸಮನ್ತರೇನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಚಸದ್ದೋ ಅಟ್ಠಾನಪ್ಪಯುತ್ತೋ, ರಸ್ಸವಿಧಾನಞ್ಚಾತಿ ಯೋಜನೀಯೋ, ಕತೇಪಿ ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ವಿಹಿತೇ ಚ, ನ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಏವಾದಿಸ್ಸ ರಿಆದೇಸೋ ನ ಕತೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ಭುಸಂ+ಏವಾತಿ (ಪನ) ಠಿತೇ ಮಹಾವುತ್ತಿನಾ ಏವಾದಿಸ್ಸ ಇಆದೇಸೇ ರೂಪಸಿದ್ಧಿ ಹೋತೇವ, ಇಧ ಪನ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ‘ಭುಸಾಮಿವೇ’ತಿ ಸಾಧೇತುಮಾಹ ‘ತಮ್ಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ।

೩೩. ಬ್ಯಞ್ಜ

ರಸ್ಸದೀಘಾನನ್ತಿ ಸುತ್ತೇ ಅವುತ್ತೇ ಕಥಂ ರಸ್ಸದೀಘಾನನ್ತಿ ಲಭತಿ ಉದ್ದೇಸಿನೋತಿ ಆಹ-‘ದೀಘಸ್ಸಾ’ತಿಆದಿ, ದೀಘಸ್ಸಾತಿ ರಸ್ಸಸ್ಸಾತಿ ಚ ಠಾನಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಛಟ್ಠೀ, ಪಚ್ಚಾಸತ್ಯಾತಿ ಠಾನಸೋ ಪಚ್ಚಾಸತ್ಯಾ, ಇದಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಯ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನಿಸ್ಸಯಕರಣಮೇಕೋ ಸತ್ಥಾಗತೋ ಞಾಯೋತಿ, ಇಧ ನಿಚ್ಚಂ-ವೀತಿನಾಮೇತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ಇಧ ನ ಹೋತಿ-ಜನೋ ಸಾಯಂ।

೩೪. ಸರ

ಠಾನಸಮ್ಬನ್ಧೇತಿ ಠಿತಿ ಠಾನಂ ಪಸಙ್ಗೋ, ಸಮ್ಬನ್ಧನಂ-ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಠಾನ್ಯಾದೇಸಭಾವಲಕ್ಖಣೋ ಠಾನೇಯೋಗನಿಮಿತ್ತಭೂತೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಠಾನಸಮ್ಬನ್ಧೋ ತಸ್ಮಿಂ, ದ್ವೇ ರೂಪಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ನ ಸರೂಪಪ್ಪಧಾನೋತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಹೇತುಮಾಹ-‘ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸಾ’ತಿ, ದ್ವೇ ರೂಪಾನಿಹೋನ್ತೀತ್ಯಾದಿ ವಚನಮಿದಂ ಪದಮಿದಂ (ಪೋತ್ಥಕೇ) ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸರೂಪಪ್ಪಧಾನೇಪಿ ದ್ವಿಸದ್ದೇ ದ್ವಿಸದ್ದಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಙ್ಖ್ಯಾದ್ವಿಸದ್ದಾನುಸಿಟ್ಠಂ ನಪ್ಪಯುಜ್ಜತೇ, ತಸ್ಸ (ಪನ) ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯವಚನಸಙ್ಖ್ಯಾಭಾವಾ ಏಕವಚನಮೇವ ( ) (ಪನ) (ಪೋತ್ಥಕೇ) ಹೋತೀ’’ತಿ, ಇಮಿನಾ ಚ-ತ್ಥಪ್ಪಧಾನೋ-ಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ನ ಸರೂಪಪ್ಪಧಾನೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಅಧಿಪತಿಪ್ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅನಿಚ್ಚಂ, ಇಧ ನ ಹೋತಿ ಇಧ ಮೋದತೀತಿ, ತಂ ಖಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಏಕಙ್ಗವಿಕಲಂ ಪಚ್ಚುದಾಹರಣನ್ತಿ ಸರಮ್ಹಾ ಪರತ್ತಾಭಾವಾ ನ ದ್ವಿತ್ತಂ।

೩೫. ಚತು

ತಬ್ಬಗ್ಗೇ ತತಿಯಪಠಮಾತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ಚತುತ್ಥ (ದುತಿಯ) ಸದ್ದೇಹಿ ವಗ್ಗಕ್ಖರೇಸ್ವೇವ ಗಯ್ಹಮಾನೇಸು ತಥಾ ನಿದ್ದೇಸೋ ಯುತ್ತೋ, ನ ಹಿ ಚತುನ್ನಮ್ಪೂರಣೋ ಚತುತ್ಥೋ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪೂರಣೋ ದುತಿಯೋತಿ ಅಕ್ಖರಾಯೇವ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಆಸಙ್ಕಿಯ ‘ವಿನಾಪೀ’ತಿಆದಿಮಾಹ, ಅಕ್ಖರೇ ಅಕ್ಖರವಿಸಯೇ ಚತುತ್ಥಾದಿ ವೋಹಾರೋ ಕರೀಯಮಾನೋ ವಗ್ಗಗ್ಗಹಣಂ ವಿನಾಪಿ ವಗ್ಗಕ್ಖರೇಯೇವ ರುಳ್ಹೋ ಪಸಿದ್ಧೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಹೇತುಮ್ಹಿ ಇತಿಸದ್ದೋ, ಯತೋ ಏವಂ, ತಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ ‘ತಬ್ಬಗ್ಗೇ ತತಿಯಪಠಮಾ’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ತಬ್ಬಗ್ಗೇತಿ ಚತುತ್ಥದುತಿಯಾ ಯಸ್ಮಿಂ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಗ್ಗೇತಿ ಅತ್ಥೋ, ಪಚ್ಚಾಸತ್ತೀತಿ ಪತಿ ಆಪುಬ್ಬಾ ‘ಸದ-ವಿಸರಣಗತ್ಯವಸಾದನೇಸು’ಇಚ್ಚಸ್ಮಾ ಇತ್ಥಿಯಂ ಭಾವೇತ್ತಿಮ್ಹಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಪಚ್ಚಾಸೀದನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ಯಥಾಯೋಗ್ಗನ್ತಿ ಚತುತ್ಥಕ್ಖರೇ ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ತತಿಯೋ ದುತಿಯಕ್ಖರೇ ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೋತಿ ಏವಂ ಯೋಗ್ಗಮನತಿಕ್ಕಮ್ಮ, ಧಸ್ಸ ದಭಾವೋತಿ ಇಮಿನಾವ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಧಸ್ಸ ದತ್ತಮುಪಲಕ್ಖೇತಿ, ತಥಾ ಯಸತ್ಥೇರೋತಿ। ಥೇರೋತಿ ಏತ್ಥ ಏಕಾರೋ ವಗ್ಗಕ್ಖರೋ ನ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತವಗ್ಗದುತಿಯಕ್ಖರಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತೋ ಪಠಮೋ ನ ಹೋತಿ। ಪನ್ಥೋತಿ ಏತ್ಥ ತವಗ್ಗ ದುತಿಯಕ್ಖರೇನ ಥಕಾರೇನ ತಬ್ಬಗ್ಗಭೂತೇ ನಕಾರೇ ಸತೀಪಿ ನ ಸೋ ತಬ್ಬಗ್ಗದುತಿಯಕ್ಖರೋತಿ ನ ತಸ್ಸ ಪಠಮೋ ತೋ, ಏತ್ಥ ನಿಗ್ಘೋಸೋ ನಿಘೋಸೋತಿಆದಿ ಅನಿಚ್ಚಂ, ದಡ್ಢೋ ನಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಂ।

೩೬. ವಿತಿಸ್ಸ

ಇತಿಸದ್ದೋ-ನುಕರಣಂ। ನಿಪಾತಸ್ಸ ಪಕತಿವಿಯಾ-ನುಕರಣಂ ಭವತಿ, ಅನುಕರಣಞ್ಚ ದ್ವಿಧಾ ಅಸಾಧುಸದ್ದರೂಪಂ ಸಾಧುಸದ್ದರೂಪನ್ತಿ, ತೇಸು ಭಾರವಾಹಕೋ ಕೋಚಿ ತೇನ ಪೀಳಿತೋ ‘ಅಹೋ ಭಾರೋ’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಸತ್ತಿವೇಕಲ್ಲಾ ‘ಅಹೋ ಬಾಲ’ ಇಚ್ಚಾಹ, ತಂಸಮೀಪವತ್ತೀ ‘ಕಿಮಯಮಾಹೇ’ತಿ ಕೇನಚಿ ಪುಟ್ಠೋ ಸಮಾನೋ ‘ಅಹೋ ಬಾಲ ಇಚ್ಚಯಮಾಹೇ’ತಿ ವದತಿ, ಇಧಮಸಾಧುಸದ್ದರೂಪಂ, ಇತೀತಿ ಪನ ಸಾಧುಸದ್ದರೂಪಂ, ತಸ್ಮಾ ತತೋ-ನುಕಾರಿಯೇನಾತ್ಥೇನ ಸಾತ್ಥಕತ್ತಾ ಠಾನಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಛಟ್ಠೀ।

೩೭. ಏಓ

ನನು ‘‘ವಿತಿಸ್ಸೇವೇ ವಾ’’ತಿ (೧-೩೬) ವೋತ್ಯನುವತ್ತಿಯ ಅವಣ್ಣೇ ಏಓನಂ ವೋ ಹೋತೀತಿ ಚ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ, ತಥಾ ಸತಿ ‘ಅವಣ್ಣೇ ಕ್ವಚಿ ವೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘ಅಹೋತಿ ವಾ’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೋದನಮಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ-‘ಓಕಾರಸ್ಸಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಠಾನಿಭಾವೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾತಿ ‘‘ಏಓನ’’ನ್ತಿ (೧-೩೧) ವಕಾರಾದೇಸಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ವಕಾರಾದೇಸಮ್ಪತಿ ಪುನ ಓಕಾರೋ ಠಾನಿಭಾವೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋ ನ ಸಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ, ನ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಏಓನಂ ವಕಾರಾದೇಸತ್ಥಂ ಅವಣ್ಣೋ ಕಾರಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಅವಣ್ಣಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತತ್ತೇ, ಓಕಾರಂ ನ ಪಠೇಯ್ಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಮಕಾರಾಗಮೇ’ಯಾಚ ಕಮಾಗತೇ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀ’ತಿ, ಸ್ವೇ ಭವನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಯ್ಹ ತನಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ತದ್ಧಿತವುತ್ತಿಯಂ ವಿಭತ್ತಿಯಾ ‘‘ಏಕತ್ಥತಾಯಂ’’ತಿ (೨-೧೧೯) ಲೋಪೇ ಅಕಾರಾದೇಸೇ ದೀಘೇಚ ಸ್ಯಾದಿಮ್ಹಿ ಸ್ವಾತನಂ ದ್ವಿತ್ತೇ ಹಿಯ್ಯತ್ತನಂ। ಸ್ವಾತನನ್ತಿಆದೀಸು ನಿಚ್ಚಂ, ಇಧ ನಹೋತಿ ಪರೇಚ ನ ವಿಜಾನನ್ತೀತಿ।

೩೮. ನಿಗ್ಗ

ಕಥ‘ಮಾಗಮೋ ಹೋತೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ ಯದಿ ನಿಗ್ಗಹೀತಮಾಗಮೋ ಸಿಯಾ ಸುತ್ತೇ ಆಗಮಗ್ಗಹಣೇನ ವಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಞ-ಮ-ಕಾದ್ಯ ನುಬನ್ಧವಿಸೇಸೇನ ವಾ ತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ-‘ಅಸತಿ ಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಆಗಮಾವಸಾಯೇ ಕಾರಣಮಾಹ-‘ಆದೇಸತ್ತಾಯೋಗಾ’ತಿ, ಆದೇಸತ್ತಾಯೋಗೋ ಕಥಂ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಚ್ಚಾಹ-‘ಠಾನಿನಿದ್ದೇಸಾಭಾವತೋ’ತಿ, ತಥಾ ಸತಿ ಆಗಮಿನಿದ್ದೇಸಾಭಾವಾ ಆಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಸಿಯಾತಿ ಚೋದೇತಿ ‘ಯಜ್ಜೇವ’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ, ನ-ಇತಿ ಚೋದನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಆಗಮತ್ತಮೇವ ಸಾಧೇತುಮಾಹ-‘ತಸ್ಸಾ’ತಿಆದಿ, ತಸ್ಸಾತಿ ನಿಗ್ಗಹೀತಸ್ಸ, ರಸ್ಸಾನುಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ರಸ್ಸಸರಮೇವ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತೋ, ಅಯಮೇವತ್ಥೋ ವುತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ದಸ್ಸಿತೋಯೇವಾತಿ ವತ್ತುಮಾಹ-‘ಏತದೇವೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಪುರಿಮಾ ಜಾತೀತಿ ವಿಸೇಸನಸಮಾಸೇಕತೇ ರಸ್ಸೇ ಚ ಬಿನ್ದ್ವಾಗಮೋ, ಪರನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಬಹುಸದ್ದೇ-ನ್ತಸ್ಸ ಬಿನ್ದ್ವಾಗಮೇ ಬಹುಂ, ಸತಿಪಿ ಪಯೋಗಾನುಸಾರಿತ್ತದೀಪಕಸ್ಸ ಕ್ವಚಿಸದ್ದಸ್ಸಾಪಿ ವವತ್ಥಿತವಿಭಾಸತ್ತೇ ವಾಸದ್ದಸ್ಸಾಪಿ ತಾದಿಸತ್ತಸ್ಸೇವ ಪಟಿಪಾದಕತ್ತ ಸಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ವವತ್ಥಿತವಿಭಾಸತ್ತಾ ವಾಧಿಕಾರಸ್ಸಾ’ತಿ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ವವತ್ಥಿತಸ್ಸ ಲಕ್ಖಿಯಸ್ಸ ಅನುರೋಧೇನ ಲಕ್ಖಣಪ್ಪವತ್ತಿಕಾ ವಿಭಾಸಾ ವವತ್ಥಿತವಿಭಾಸಾ, ಅಭೇದೇನ ತು ವಾಧಿಕಾರೋ ವವತ್ಥಿತ ವಿಭಾಸಾ, ತಸ್ಸಾ ಭಾವೋ ವವತ್ಥಿತವಿಭಾಸತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ, ಇಧ ನ ಹೋತಿ ಇಧ ಮೋದತಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಆಗಮತ್ತಪ್ಪಕಾಸಕೋ ಠಾನಿನಿದ್ದೇ ಸಾಭಾವಾ ಆದೇಸತ್ತಾಯೋಗಸಙ್ಖಾತೋ ಕಾರಣವಿಸೇಸೋ ಸಮತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ-ಅತ್ಥಬಲ-ಮಞ್ಞಥಾನುಪಪತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ, ಸಚಾತಿ ಸೋ ಆಗಮೋ ಚ।

೩೯. ಲೋಪೋ

ಲೋಪಸದ್ದಸ್ಸ ಭಾವಸಾಧನಮತ್ತಮೇವ ಸಾಧೇತುಮಾಹ-‘ತೇನೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಲೋಪೋತಿ ಯದಿ ಕಮ್ಮಸಾಧನೋ ಸಿಯಾ ತದಾ ತೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪರಿ ‘‘ಪರಸರೋ’’ತಿ ಸುತ್ತಮಾರಭೀಯೇಯ್ಯಾತಿ ಬ್ಯತಿರೇಕಮಾಹ ‘ನ ಪರಸರೋ’ತಿ, ಇಧ ನ ಹೋತಿ ಸಙ್ಗರೋ।

೪೦. ಪರ

ತ್ವಂಸಿ ತ್ವಮಸೀತಿ ವಿಕಪ್ಪೋ, ಇಧ ನ ಹೋತಿ ತಾಸಾಹಂ।

೪೧. ವಗ್ಗೇ

ನನು ವಗ್ಗೇವಗ್ಗನ್ತೋತಿ ಏತ್ತಕೇಯೇವ ವುತ್ತೇ ಯಸ್ಮಿಂ (ಕಿಸ್ಮಿ)ಞ್ಚಿ ವಗ್ಗಕ್ಖರೇ ಪರೇ ಬಿನ್ದುನೋ ಯೋಕೋಚಿ ವಗ್ಗನ್ತೋ ಅನಿಯಮೇನ ಭವೇಯ್ಯ ತಥಾ ಸತಿ ಅನಿಟ್ಠಮ್ಪಿ ಸಿಯಾತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಂ ಸನ್ನಿಸ್ಸಾಯಾನಿಟ್ಠ ನಿವತ್ತಿನ್ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ವಗ್ಗೇ ವಗ್ಗನ್ತೋ’ತಿಚ್ಚಾದಿ, ಸೋವಾತಿ ವಗ್ಗನ್ತೋವ, ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ವಗ್ಗಕ್ಖರೇ।

೪೨. ಯೇವ

ನನು ಸದ್ದತ್ತಾ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿತ್ತಾ ಏವಸ್ಸ ತಾವ ಸದ್ದೋ ಹೋತು, ಸಂಯತೋ, ಸಂಹಿತೋತಿ ಸದ್ದೇಕದೇಸಭೂತಾನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಭವಾ ತೇಪಿ ಗಹೇ ತಬ್ಬಾ ಸಿಯುನ್ತಿ ‘ಯಏವಹಿ ಸದ್ದೇಸು’ತಿ ಯಹೀನಮ್ಪಿ ಕಥಂ ಸದ್ದವೋಹಾರೋ ಕತೋತಿ ಆಹ ‘ಏವಾ’ತಿಆದಿ, ಏತ್ಥಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘ಅಬ್ಯಭಿಚಾರಿನಾ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀ ನಿಯಮ್ಯತೇ’ತಿ।

೪೩. ಯೇಸಂ

ಯಸದ್ದೇ ಪುಬ್ಬಸುತ್ತೇನೇವ ಸಂಸ್ಸಪ್ಯಾದೇಸೇ ಸಿದ್ಧೇ ಸೋ ( ) (ತಸ್ಸ) (ಪೋತ್ಥಕೇ) ಯ ಕಾರಮತ್ತೇಯೇವ ಪರೇ ಸಂಸ್ಸೇವ (ಯಥಾ) ಸಿಯಾತಿ ಸುತ್ತಮಿದಮಾರದ್ಧಂ।

೪೪. ವನ

ಠಾನಿನಮಾಸಿಲಿಸ್ಸ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಗಮೋ ನಾಮ, ಕೋ-ಯಮೇತ್ಥ ಠಾನೀತಿ ಆಹ-‘ಸರಸ್ಸಾತಿ, ಸುತ್ತೇ ಅನುವತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ‘ಸರಸ್ಸಾ’ತಿ ಕುತೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಚೋದೇತಿ ‘ನನು ಚೇ’ತ್ಯಾದಿನಾ। ಆಗಮಸುತಿಯಾ ವನಾದೀನಂ ಠಾನಿಸುತಿಯಾ ಅಭಾವೇಪಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ವಾ ಆಗಮೋ ಸಿಯಾ ಸರಸ್ಸ ವಾ, ಯದಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ವಾ ಸಿಯಾ (ನ) ‘‘ಪದಾದೀನಂ ಕ್ವಚೀ’’ತಿ (೫-೯೨) ಸುತ್ತಿತ ಮಾಚರಿಯೇನ, ತಸ್ಮಾ ತದೇವ ಞಾಪೇತಿ ‘ಸರೋ ಯೇವೇತ್ಥ ಠಾನೀ ಭವಿತುಮರಹತೀ’ತಿ। ವುಚ್ಚತೇಚ್ಚಾದಿನಾ ಪರಿಹಾರಮಾಹ, ನಿಪುಬ್ಬಾ ಪದಿಸ್ಮಾ ಅನಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಪದಾದೀನಂ ಕ್ವಚೀ’’ತಿ ಯುಕಅನ್ತಾವಯವೋ ‘‘ತವಗ್ಗವರನಾ’’ದಿನಾ (೧-೪೮) ಯೇ ದಸ್ಸ ಜೋ ‘‘ವಗ್ಗಲ ಸೇಹಿತೇ’’ತಿ (೧-೪೯) (ಯಸ್ಸ ಜೋ) ನಿಪಜ್ಜನಂ, ಮಾನನ್ತತ್ಯಾದೀಸೂತಿ ಅಧಿಕಾರಾತಿ ‘‘ಕ್ಯೋ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸ್ವಪರೋಕ್ಖೇಸು ಮಾನನ್ತತ್ಯಾದೀಸೂ’’ತಿ (೫-೧೭) ಇತೋ ಮಾನನ್ತತ್ಯಾದೀಸುತಿ ಅಧಿಕಾರಾ, ಪಚ್ಚಯನ್ತರೇತಿ ಮಾನನ್ತತ್ಯಾದೀತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯೇ, ಕಚ್ಚಾಯನೇನ ‘ಅತಿಪ್ಪಗೋಖೋತಾವಾ’ತಿ ಸಾಧನತ್ಥಂ ‘‘ಕ್ವಚಿ ಓ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ’’ತಿ ಓಕಾರಾಗಮೋ ಗಕಾರಾಗಮೋ ಚ ಸುತ್ತನ್ತರೇನ ವಿಹಿತೋ, ತಂ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ಸಾಧೇತುಂ ವುತ್ತಿಯಂ-‘ಅತಿಪ್ಪಗೋ ಖೋ ತಾವಾ’ತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಅತಿಪ್ಪಾ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।

೪೬. ಛ

ದ್ವಾದಯೋ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ತಾ ಬಹುವಚನನ್ತಾತಿ ‘ಛಕೀ’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘ಛಾ’ತಿ ಏಕವಚನಂ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಚೋದೇತಿ ‘ನನುಚಾ’ತಿಆದಿನಾ, ಪರಿಹರತಿ ನಚ್ಚಾದಿನಾ, ನೇತಿ ‘ಛಳೋ’ತಿ ಅಯುತ್ತೋ-ಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಛಸದ್ದಸ್ಸ ಅನುಕರಣತ್ತಾ ಛಸದ್ದಾನುಕರಣತ್ತಾ, ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಸಾಧುಸದ್ದರೂಪಾ ಸಾಧುಸದ್ದರೂಪಮನುಕರಣಂ ವಿಭಜತಿ ‘ಅನುಕರಣಞ್ಚ ದುವಿಧ’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ, ಪರಿಚ್ಚತ್ತೋ ಜಹಿತೋ ಅತ್ಥೋ ವಿಧಿನಿಸೇಧರೂಪೋ ಯಸ್ಸ ತಂ ಪರಿಚ್ಚತ್ತತ್ತಂ, ಏತ್ಥ ಪನ ಛಸದ್ದೇನ ಛಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಸೇಸೋ ಪರಿಚ್ಚತ್ತೋ, ಅಭಿಧಾಯತೋ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಛಸದ್ದಸ್ಸ ಅನುಕಾರಿಯೇನಾತ್ಥೇನಾತ್ಥವನ್ತತ್ಥಮಾಹ, ಏಕವಚನನ್ತಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ… ಛಸದ್ದವಚನೀಯಸ್ಸ ಛಸ್ಸ ಏಕತ್ತಾ, ಅನುಕಾರಿಯಸ್ಸಾತಿ ಏಕಾದಿನೋ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಸದ್ದಸ್ಸ ತದಞ್ಞಸ್ಸ ವಾ ಯದನುಕಾರಿಯಮೇಕಾದಿಕಂ ತದಞ್ಞಂ ವಾ ಸದ್ದರೂಪಂ ತಸ್ಸ। ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿವಿಸೇಸನ್ತಿ ಏಕತ್ತಾದಿಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಸೇಸಂ ತದಞ್ಞಂ ವಾ, ‘‘ಯೋಮ್ಹಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ದುವೇ ದ್ವೇ’’ತಿ (೨-೨೧೯) ಸುತ್ತೇ ದ್ವಿಸದ್ದೋ-ನುಕಾರಿಯಂ ದ್ವಿಸದ್ದರೂಪಂ ತಬ್ಬಚನೀಯಞ್ಚ ದ್ವಿಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಸೇಸಮ್ಪರಾಮಸತೀತಿ ತಬ್ಬಾಚಕಂ ದ್ವಿನ್ನನ್ತಿ ಬಹುವಚನಂ, ಅಥ ‘ಳಞಿ’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತಂ ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಞಾನಬನ್ಧತ್ತಾಳಕಾರೋ ಆದ್ಯವಯವೋ ಭವಿತುಮರಹತೀತಿ ಚೋದನಮ್ಮನಸಿ ನಿಧಾಯ ‘ಛಸದ್ದಾ’ತಿಆದಿಮಾಹ, ಅನ್ತಾಪವಾದೇನ ವಿಧೀಯಮಾನೋ ಳಕಾರೋ ಛ ಸದ್ದಾ ಪರಸ್ಸಾದಿಸ್ಸ ಆಗಮತ್ತಾ…ಪೇ॰… ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಅನ್ತಾಪವಾದೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ‘ಸರಸ್ಸಾ’ತಿ ಛಟ್ಠೀನಿದ್ದೇಸತೋ ‘‘ಛಳೀಯನ್ತಸ್ಸಾ’’ತೀ-ಮಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ, ಪರಸ್ಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ‘ಛಾ’ತಿ ಪಞ್ಚಮೀನಿದ್ದೇಸತೋ ‘‘ಪಞ್ಚಮಿಯಂ ಪರಸ್ಸಾ’’ತೀಮಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವಂ, ಆದಿಸ್ಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ಳಸ್ಸೇಕವಣ್ಣತ್ತಾ ಅನ್ತಾಪವಾದೇನ ‘‘ಆದಿಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸುತ್ತೇ ನ ಆದ್ಯನ್ತೋ ವಿಯೇಕೋಪಿ ಸರೋತಿ ಸರಸ್ಸಾದಿಸ್ಸ ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅಯಮೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘ಛಾ’ತಿ ಪಞ್ಚಮೀನಿದ್ದೇಸಾ ‘‘ಪಞ್ಚಮಿಯಂ ಪರಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೧೫) ಪರಸ್ಸ ಸಮ್ಪತ್ತಂ ಕಾರಿಯಂ ಏಕವಣ್ಣತ್ತಾ ‘‘ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೧೭) ಅನ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಪತ್ತಂ ‘‘ಆದಿಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೧೬) ಆದಿವಣ್ಣಸ್ಸ ಪಪ್ಪೋತೀ’’ತಿ। ಆದಿಭೂತೋವ ಹೋತೀತಿ ಅಸತಿಪಿ ಞಕಾರೇ ಆಗಮಗ್ಗಹಣಾನುವತ್ತಿಯಾ ಆಗಮಿನಂ ಸರಂ ಅವಿನಾಸೇನ್ತೋ ತಸ್ಸ ಆದ್ಯವಯವಭೂತೋವ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಲಕಾರಂ ಕರೋನ್ತಿ ‘‘ಯವಮದನತರಲಾಚಾಗಮಾ’’ತಿ ಸುತ್ತೇನ, ತನ್ತಿ ಲಕಾರಕರಣಂ ಉಭಿನ್ನಮವಿಸೇಸವಚನಞ್ಚ ಅಯುತ್ತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘ತೇಸಮ್ಪಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ತೇಸಮ್ಪೀತಿ ಕಚ್ಚಾಯನಾನಮ್ಪಿ, ಅಕ್ಖರಸಞ್ಞಾಯನ್ತಿ ‘‘ಅಕ್ಖರಾಪಾದಯೋ ಏಕಚತ್ತಾಲೀಸ’’ನ್ತಿ ವಿಧೀಯಮಾನಅಕ್ಖರ ಸಞ್ಞಾಯಂ। ಅವಿಸೇಸೇ ಲಳಾನಂ ನಾನತ್ತಾಭಾವೇ, ಪಾಕಟೋ ವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸುತಿಲಿಪಿಭೇದಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧತನ್ದಸ್ಸೇತಿ, ತತ್ಥ ಹಿ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ಲಳಾನಂ ವಿಸುಂವಿಸುಂ ಗಹಣಂ ಸುತಿ, ತಂತಂ ದೇಸವಾಸೀನಂ ಲೇಖಾ ವ ವತ್ಥಾನಂ ಲಿಪಿ, ತೇಸಂ ಭೇದೋ ಸೋತಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಗಯ್ಹತ್ತಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಿದ್ಧೋ, ಛಳಭಿಞ್ಞಾತಿ ವಿಕಪ್ಪೇನ ಳಕಾರಾಗಮಪಕ್ಖೇ ರೂಪಂ।

೪೭. ತದ

ಇಸ್ಸ ಅತ್ತಂ ನಿಪಾತನಾ, ದಕಾರೋ ಪನ ‘‘ಮಯದಾ ಸರೇ’’ತಿ (೧-೪೪), ಪದನ್ತರೇನಾತಿಆದೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಞ್ಞೇನ ಪದೇನ, ಸಾಧೂನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಿ ಪಾಠಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವತ್ತುಂ ‘ಸಾಧೂನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ನಿಪಾತನತೋ’ತಿ ಆಹ, ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ-‘ಯ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ಅಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಪಾಪನಮ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧೋ ಚ ನಿಪಾತನಂ, ತೇಸಂ ಇಧ ಪಾಠಾತಿ ತೇಸಂ ತಥಾ ಇಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಇಧಾತಿ ನಿಪಾತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಮಿಂ ತದಮಿನಾದಿಸುತ್ತೇ ಪಾಠಾ, ಉದ್ಧಸ್ಸ ಉದೂತಿ ಉದ್ಧಂ ಖಮಸ್ಸಾತಿ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸಮಾಸೇ ಉದ್ಧಂಖ ಇತಿ ಠಿತೇ ಉದ್ಧಂಸದ್ದಸ್ಸ ಉದುಆದೇಸೋ, ಅಸ-ಭೋಜನೇ ಇಚ್ಚಸ್ಮಾ ‘‘ಕ್ವಚಣ’ ಇತಿ (೫-೪೧) ಸುತ್ತೇನ ಅಣ್ಪಚ್ಚಯೇ ಅಸಸದ್ದೋ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ-‘ಪಿಸಿತಮಸನಾ’ತಿ ‘‘ಕ್ವಚಣ’’ ಇತಿ ಮಹಿಯಂ ರವತೀತಿ ಠಿತೇ ಇಮಿನಾವ ಗಣನಿಪಾತನೇನ ಸಮಾಸೇ ಕತೇ ಮಯೂರಸದ್ದೋ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘ಮಹಿಸದ್ದಸ್ಸೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅಸ್ಸ ತದಮಿನಾದಿಗಣಸ್ಸ ಆಗತಿಗಣತ್ತಾ ಏವಮಞ್ಞೇಪೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ವುತ್ತನ್ತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ। ದೀಘನಿಕಾಯಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ನಿಕಾಯೇಸೂತಿ–

‘‘ದೀಘಮಜ್ಝಿಮಸಂಯುತ್ತ, ಅಙ್ಗುತ್ತರಿಕಖುದ್ದಕಾ।

ನಿಕಾಯಾ (ಪಞ್ಚ) ಗಮ್ಭೀರಾ, ಧಮ್ಮತೋ ಅತ್ಥತೋಚಿಮೇ’’ತಿ॥

ವುತ್ತೇಸು ದೀಘಾಗಮಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ನಿಕಾಯೇಸು, ಞಾತಬ್ಬಾತಿ ವಣ್ಣಾ ಗಮಾದಿದ್ವಾರೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬಾ, ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಪಞ್ಚಪ್ಪಕಾರಂ ನಿರುತ್ತಮುಚ್ಚತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ನಿಬ್ಬಚನಂ ನಿರುತ್ತಂ, ನಪುಂಸಕೇ ಭಾವೇ ತ್ತೋ, ಅತ್ಥಕಥನವಾಕ್ಯ ಪುಬ್ಬಕಮುಚ್ಚಾರಣಮಿಚ್ಚತ್ಥೋ, ತದಭಿಧಾಯಿ ಸತ್ಥಮಪ್ಯಭಿಧಾನೇ-ಭಿಧೇಯ್ಯೋ ಪಚಾರಾ ತದತ್ಥತಾಯ ವಾ ನಿರುತ್ತಮುಚ್ಚತೇ, ವುತ್ತನಿರುತ್ತಿ ಲಕ್ಖಣೇನ…ಪೇ॰… ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಇಮಿನಾ ನಿರುತ್ತಸತ್ಥೇ ಯೇ ಸದ್ದಾ ಪಟಿಪದಂ ನಿಪ್ಫಾದಿಯನ್ತಿ ತೇಸಮಿದಂ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ನಿಪ್ಫಾದನನ್ತಿ ದೀಪೇತಿ, ದ್ವಾರೇ ನಿಯುತ್ತೋ ದೋವಾರಿಕೋತಿ ಏತ್ಥ ಣಿಕೇ ದಕಾರವಕಾರಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಓಕಾರಾಗಮೋ, ಹಿಂಸಿಸ್ಮಾತಿ ‘ಹಿಂಸ-ಹಿಂಸಾಯ’ ಮಿಚ್ಚಸ್ಮಾ, ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೇತಿ ‘‘ಸಾವಕಾರಕೇಸ್ವ ಘಣ್ಘಕಾ’’ತಿ (೫-೪೪) ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೇ, ನಿಜಕೋತಿ ಏತ್ಥ ಜಕಾರಸ್ಸ ಯಕಾರೇ ನಿಯಕೋ। ಅಥ ವಣ್ಣವಿಕಾರೋತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಜವಣ್ಣಸ್ಸ ಯಾದೇಸೇ ನಿಯಕಾದಯೋ ತಾವ ಸಿಜ್ಝನ್ತು, ಸುಸಾನಾದಯೋ ಕಥಂ ಛವಪದಾದಿವಿಕಾರತ್ತಾ ಸುಸಾನಾದೀನನ್ತಿ ಆಹ ‘ಪದವಿಕಾರೋಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ। ಅಞ್ಞಥಾ ವಣ್ಣಸಮುದಾಯಾದೇಸಸ್ಸ ವಿಸುಂಗಹಣೇ ಛಬ್ಬಿತೋಪತ್ತಿಯಾ ‘ಪಞ್ಚವಿಧಂ ನಿರುತ್ತ’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಿಯಮೋ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಭಾವೋ। ಯೋಗೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತಥಾಹಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಧಾತುಸ್ಸ ಅತ್ಥಾತಿಸಯೇನ ಯೋಗಮ್ಪಾಕಟೀಕರೋತಿ, ರವನಕಿರಿಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ ಕೇಕಾಯಿತಾನ್ಯಸದ್ದನಕಿರಿಯಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಮಯೂರೋತಿ ಏತ್ಥ ರವತಿ ಮಯೂರರಾವೇ ಏವ ವತ್ತತೇ, ನ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ರವನಕಿರಿಯಾಮತ್ತೇತಿ ಭಾವೋ।

೪೮. ತವ

ವಣ್ಣಮತ್ತಸ್ಸೇ ವಾತಿ ವಣ್ಣಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸೇವ, ಮತ್ತಸದ್ದೋ ಏತ್ಥ ಸಾಮಞ್ಞ ವಚನೋ। ಯಕಾರಸ್ಸಚ ಚಾದೇಸೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ದಯಕಾರಾನಂ ಜತ್ತನ್ತಿಸ್ಸ ಇಮಿನಾ, ಯಸ್ಸ ‘‘ವಗ್ಗಲಸೇಹಿ ತೇ’’ತಿ (೧-೪೯) ಜತ್ತಂ, ಅತ್ತಾನಮಧಿಕಿಚ್ಚ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೇ ಅಸಙ್ಖ್ಯಸಮಾಸೋ।

೪೯. ವಗ್ಗ

ಯನ್ತಂ ಸದ್ದಾನಂ ನಿಚ್ಚಸಮ್ಬನ್ಧಿತ್ತೇಪಿ ಪಕ್ಕನ್ತವಿಸಯತ್ತಾ ತಂಸದ್ದೋ ಯಂಸದ್ದಂ ನಾಪೇಕ್ಖತೇತ್ಯಾಹ-‘ತೇತಿ ಅನನ್ತರ’ಇಚ್ಚಾದಿ, ತಂ ಸದ್ದೋ ಹಿ ಪಕ್ಕನ್ತ ವಿಸಯೋ ತಥಾ ಪಸಿದ್ಧವಿಸಯೋ ಅನುಭೂತವಿಸಯೋ ಚ ಯಂಸದ್ದಂ ನಾಪೇಕ್ಖತೇ, ಯಥಾ ಚೇಸೋ ಯಂಸದ್ದನ್ನಾ ಪೇಕ್ಖತೇ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಮಹಾಸಾಮಿನಾಧಿಕಾಯಂ ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರಟೀಕಾಯಂ–

ಮುನಿನ್ದಚನ್ದಸಞ್ಜಾತ, ಹಾಸಚನ್ದನಲಿಮ್ಪಿತಾ।

ಪಲ್ಲವಾಧವಲಾತಸ್ಸೇ, ವೇಕೋ ನಾಧರಪಲ್ಲವೋತಿ (೧೨೨)॥

ಏತಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವಿತ್ಥಾರಿತನಯೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಯಥಾ ರಹನ್ತಿ ಸಕಮ್ಮಾಕಮ್ಮಧಾತೂನಮನುರೂಪಂ।

೫೦. ವೇವಾ

ಕಿಞ್ಚಾಪೀದಂ ಇದಂಕಿಞ್ಚಾಪಿ (ಪೋತ್ಥಕೇ) ವಿಕಪ್ಪನತ್ಥಂ ಕತನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮೇನ ನಿ(ನ್ನಾನ)ತ್ತಂ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ತಥಾಪಿ ಇಮಿನಾ ವಾಕಾರೇನ ವಿಕಪ್ಪೋವ, ಹೇಟ್ಠಿಮೇ ಪನ ಕ್ವಚಾಧಿಕಾರಾ ಹಕಾರನ್ತಧಾತುತೋ ಧ್ಯಣ್ಪಚ್ಚಯೇ ಮೇಹ್ಯಂ, ದೋಹ್ಯಂ ಸಿನೇಹ್ಯಂ, ಲೇಹ್ಯನ್ತಿಪಿ ಭವತ್ವೇವ।

೫೩. ಸಂಯೋ

ವತ್ತುನೋ-ತ್ತಪ್ಪಧಾನತ್ತಮತ್ತವಚಸೀತಿ ನಿಯತಾವಯವವಾಚಿನೋ ಉಪಾದಾನಾತಿ ವುತ್ತಮನೇಕತ್ಥತ್ತೇಪ್ಯಾದಿಸದ್ದಸ್ಸ, ಆದಿಯತೀತ್ಯಾದೀತಿ ಕಮ್ಮಸಾ ಧನೋಚಾಯಮಾದಿಸದ್ದೋ, ಸೋಯಮತ್ಥೋ ಸುಮಙ್ಗಲಪ್ಪಸಾದನಿಯಾ ಖುದ್ದಸಿಕ್ಖಾ ಟೀಕಾಯ‘ಆದಿತೋ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಾ’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಸಂಯುಜ್ಜತೀತಿ ಸಂಯೋಗೋ-ಏಕತ್ರಾವಟ್ಠಿತಬ್ಯಞ್ಜನಾ।

೫೪. ವಿಚ್ಛಾ

ಯಂವತ್ತತೇತಿ ವುತ್ತಿವಚನಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವತ್ತುಮಾರಭತೇ ‘ಸಮ್ಭವಾಪೇಕ್ಖಾಯೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಯಂವತ್ತತೇತಿ ಚ ಸುತ್ತೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಗಮ್ಮಮಾನತ್ಥಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ಪಯೋಗಮ್ಪತಿ ಕಾಮಚಾರೋತಿ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ಯಸದ್ದಸ್ಸಾನಿಯಮತ್ಥವುತ್ತಿತ್ತೇಪಿ ಪದವಾಕ್ಯತೋ ನಾಞ್ಞಂ ಸಮ್ಭವತಿ ವಿಚ್ಛಾಯಮಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇ ಚ ವತ್ತಮಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘ಸಮ್ಭವಾಪೇಕ್ಖಾಯಪದಂ ವಾಕ್ಯಂವಾ’ತಿ, ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಭವೋ-ಪದಂ ವಾಕ್ಯಂ ವಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಪೇಕ್ಖಾಯ ಪದಂ ವಾಕ್ಯಂ ವಾ ವತ್ತತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ವತ್ತತೇತಿ ವಿಚ್ಛಾಯಮಾಭಿಞ್ಞೇ ಚಾತ್ಥೇ ವತ್ತತೇ, ನನು ಪದಸ್ಸ ವಾಕ್ಯಸ್ಸ ವಾ ವಿಸುಂಯೇವ ದಬ್ಬಾದಯೋ ಅತ್ಥಾ, ತಂ ಕಥಮಿದ ಮೇತಸ್ಮಿಂ ವತ್ತುಧಮ್ಮೇ ಕಿರಿಯಾಧಮ್ಮೇ ಚ ವಿಚ್ಛಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞತ್ಥೇ ವತ್ತತೇತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ-‘ವಿಸಯಭಾವೇನಾ’ತಿಆದಿ, ವಿಚ್ಛಾಯ ವತ್ತುಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಸಯೋ ಪದಂ ವಾಕ್ಯಂ ವಾ… ಅನಞ್ಞತ್ಥವುತ್ತಿವಸೇನ ತತ್ಥಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ, ತಂ ವಸೇನಚ, ಅಭಿಧಾಯಕತ್ತೇನ ಚೇತಿ ಗೋಚರತ್ತೇನ ಪಕಾಸಕತ್ತೇನ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಯಂವತ್ತತೇತಿ ಅಜ್ಝಾಹಟಸ್ಸ ಯನ್ತಿ ಪಠಮನ್ತಸ್ಸ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ (ತಸ್ಸಾತಿ) ಆದಿನಾ, ಇಮಿನಾ ಇದಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ಯಜ್ಜಪಿ ‘ವಿಚ್ಛಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇಸ್ವಿ’ ತ್ಯತ್ರ ಛಟ್ಠೀನೋಚ್ಚಾರೀಯತೇ, ತಥಾಪಿ ಛಟ್ಠೀಪಸಿದ್ಧಿ ಹೋತೇವ, ಕಥಂ ದ್ವೇ ಇಚ್ಚಾದೇಸನಿದ್ದೇಸಾ ಆದೇಸೋ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧೀನಮಪೇಕ್ಖತೇ, ‘ವಿಚ್ಛಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇಸೂ’ತಿ ಚಾತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋ, ನ ಚಾತ್ಥಸ್ಸಾದೇಸೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಉಪಪಜ್ಜತೇ, ತಸ್ಮಾ ವಿಚ್ಛಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇಸು ಯಂ ಪದಂ ವಾಕ್ಯಂ ವಾ ವತ್ತತೇ ತಸ್ಸ ದ್ವೇ ಭವನ್ತಿಚ್ಚೇವಂ ಛಟ್ಠೀಯತ್ಥೋ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತು’’ನ್ತಿ, ದ್ವೇ ರೂಪಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಸದ್ದರೂಪೇ ಸಙ್ಖ್ಯಯ್ಯೇತಿ ದುತಿಯಾ ಬಹುವಚನನ್ತಂ ಪಟಿಪಾದಯಮಾನೋತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಪಾದನಕಿರಿಯಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನೋಪದಿಟ್ಠಂ, ‘‘ವಾಕ್ಯನ್ತರಟ್ಠೋಪಿ ಸದ್ದೋ ತದಞ್ಞಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಮುಪಯಾತೀ’’ತಿ ದ್ವಿಸದ್ದೋತಿ ಇದಂ ಉಪರಿ ವಾಕ್ಯದ್ವಯೇಪ್ಯುಪಯುಜ್ಜತಿ ‘ದ್ವಿಸದ್ದೋ ವುತ್ತೋ, ದ್ವಿಸದ್ದೋ ನ ಸರೂಪಪ್ಪಧಾನೋ’ತಿ, ಅಥ ಸರೂಪಪ್ಪಧಾನೋ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ-‘ಬಹುವಚನೇನ ನಿದ್ದೇಸಾ’ತಿ, ಅಥ ದ್ವೇತಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪದವಾಕ್ಯಾನಂ ಠಾನೇ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ ವಾ ಸಿಯಾ, ತಾನೇವಾ ವತ್ತನ್ತೀತಿ ದ್ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ವಾ, ತಥಾ ಸತಿ ‘ಯಂವತ್ತತೇ ತಸ್ಸಾ’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ಪಠಮಮೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ವುತ್ತಿಯಂ ವಿವರಣಂ ಕತನ್ತಿ ಆಹ-‘ಏವಞ್ಚಾ’ತಿಆದಿ, ಇದಾನಿ ದ್ವಿಪ್ಪಯೋಗಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸದೋಸತ್ತಾ ಅಗಹಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಯದಾತ್ವಿ’ ತ್ಯಾದಿ, ತುಸದ್ದೋ ಪುಬ್ಬಸ್ಮಾ ಪಕ್ಖಾ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಪದಸ್ಸಕೋ ವಿಸೇಸನತ್ಥೋ (ಪೋತ್ಥಕೇ), ತತ್ಥ ಹಿ ದ್ವೇ ದ್ವೇರೂಪ (ಪೋತ್ಥಕೇ) ಸದ್ದರೂಪಾನ್ಯಾದಿಸೀಯನ್ತೇ , ಇಹ ತು ಸೋವ ಸದ್ದೋ ದ್ವಿರಾವತ್ತತೇ, ಆವುತ್ತೀ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾತಿ ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇ ‘‘ದ್ವಿಸದ್ದೋ-ಯಂ ‘‘ಆದಸಹಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇ ವತ್ತನ್ತೇ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯವಚನೋ, ತಸ್ಮೇಹ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಸದ್ದರೂಪಂ ವಾ ಸಿಯಾ ಆವುತ್ತಿ ವಾ, ಇಚ್ಚಪಿ ನಿದ್ದೇಸೋ ತದುಭಯಮಪೇಕ್ಖಿಯ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇನ ವಾ ಸಿಯಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇನ ವಾ, ತತ್ಥ ಯದಾ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ, ತದಾ ಸದ್ದರೂಪಾನಿ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಯದಾ ತು ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇನ, ತದಾ ಸದ್ದಸ್ಸಾವುತ್ತೀ ಉಚ್ಚಾರಣಲಕ್ಖಣಾ ಕಿರಿಯಾ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾ ಭವನ್ತಿ, ತತೋ ಚೇತ್ಥ ಆವುತ್ತೀಅಪಿ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ, ತದಾ ದ್ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ದ್ವಿಬ್ಬವಚನನ್ತಿ ಏಸ ಪಕ್ಖೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಭಾವೋ’’ ಯದಾ ದ್ವೇ ಆವುತ್ತಿಯೋ ವಿಧೀಯನ್ತೇ ತದಾ ದ್ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ದ್ವಿಬ್ಬಚನನ್ತೇ ಸೋಪೇಕ್ಖೋ, (ಅತ್ರ ಠಾನ್ಯಾದೇಸಭಾವೋ ನತ್ಥಿ) ನತುಟ್ಠಾನೇ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಪಕ್ಖೋ (ಪೋತ್ಥಕೇ) ಆವುತ್ತಿ ಹಿ ಕಿರಿಯಾ, ತಸ್ಸಾ ಚೇಹ ಸದ್ದೋ ಸಾಧನಂ, ನ ಚ ಕಿರಿಯಾಯ ಸಾಧನಸ್ಸ ಚ ಠಾನ್ಯಾದೇಸಭಾವೋ ಉಪಪಜ್ಜತೇ, ತಸ್ಮಾ ಯದಾವುತ್ತೀ ವಿಧೀಯನ್ತೇ, ತದಾ ದಿಪ್ಪಯೋಗೋ ದ್ವಿಬ್ಬಚನನ್ತೇ-ಸೋ ಪಕ್ಖೋ ಭವತೀ’’ತಿ, ಅಯಮ್ಪಿ ಪಕ್ಖೋ ಪಾಣಿನೀಯೇಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹೀತೋ, ತದಯುತ್ತಂ ದೋಸದುಟ್ಠತ್ತಾತಿ ಸನ್ದಸ್ಸಯಮಾಹ-‘ಸೋ ಪನೇ’ತ್ಯಾದಿ, ತೇ ಹಿ ದುತಿಯಮ್ಪಿ ಪಕ್ಖಮಬ್ಭುಪಗಮ್ಮ ಉಪಚಾರಮತ್ತತೋ ಭೇದೋ, ವತ್ಥುತೋತ್ವಭೇದೋ ವಾತಿ ಪೋನೋಪುಞ್ಞೇನ ತಂ ಸಾಧೇನ್ತಿ। ಕಥಮ್ಪನ ಸದೋಸತ್ತಂ ಯೇನಾಯಂ ನ ಗಹಿತೋತ್ಯಾಹ- ‘ತಥಾಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಣ್ಯೋ ನಸಿಯಾತಿ ‘‘ತಸ್ಸ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು ತ್ತ ತಾ ತ್ತನ ಣ್ಯ ಣೇಯ್ಯ ಣಿಯ ಣಿಯಾ’’ತಿ (೪-೫೯) ಭಾವೇ ವಿಧೀಯಮಾನೋ ಣ್ಯೋ ದ್ವಿಪ್ಪಯೋಗಪಕ್ಖೇ ಸದ್ದಭೇದಸಬ್ಭಾವಾ ಪುನ ಪುನೇತಿ ಸಮುದಾಯಸಭಾವತೋ ಪುನಪುನ ಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೇ ಪುನಪುನ ಸಮುದಾಯತೋ ನ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ಕೇವಲಂ ಣ್ಯೋವ, ಅಥ ಖೋ ಏಕಪದನ್ತೋಗಧಾನಂ ಸರಾನಂ ಸರಾನಮಾದಿಭೂತಸ್ಸುಕಾರಸ್ಸ ಭವನ್ತೋ ಓಕಾರೋಪಿ ‘‘ಸರಾನಮಾದಿಸ್ಸಾ ಯುವಣ್ಣಸ್ಸಾ ಏಓ ಣಾನುಬನ್ಧೇ’’ತಿ (೪-೧೨೪) ನ ಸಿಯಾ, ‘‘ಮನಾದ್ಯಾಪಾದೀನಮೋಮಯೇ ಚ ‘‘ಇತಿ (೩-೫೯) ಓಕಾರೋ ಪನ ಪಕ್ಖದ್ವಯೇಪಿ ಹೋತೇವ… ಉತ್ತರಪದಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಭಾವೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ, ಪುಬ್ಬಪಕ್ಖೇಪಿ ಹಿ ದ್ವೇ ಸದ್ದರೂಪಾನ್ಯೇವಾದಿಸೀಯನ್ತೇತಿ ಹೋತೇವ ಪದ ಭೇದೋ, ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘ಸತೀಪಿ ಅತ್ತಗತೇ ಭೇದೇ’ತಿ। ನನು ಆವುತ್ತಿಧಮ್ಮಭೇದ ಸದ್ದಸ್ಸುಪಚರಿತೋ ಭೇದೋ, ಸರೂಪತೋ ತ್ವಭೇದೋವ, ಅಞ್ಞಥಾ ಆವುತ್ತಿಯೇವ ನ ಸಿಯಾ, ಏಕಸ್ಸ ಹಿ ವತ್ಥುನೋ ಆವುತ್ತಿ ಹೋತಿಚ್ಚಾಹ‘ನಾನ್ತರೇನೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅಞ್ಞಥೇತಿ ಉಪಚರಿತೋ ಭೇದೋ ನ ಸಭಾವತೋತಿ ಚೇ, ಕಾರಿಯಮ್ಭವತೀತಿ ಏವಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಸಭಾವತೋ ತ್ವಭೇದೋ ವಾತಿ ಉಪಚಾರಾಭಾವೇನ ವತ್ಥುತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಭೇದಮವಧಾರಯತಿ, ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಯದಿ ಭೇದೋ ಸಿಯಾ, ಆವುತ್ತಿಯೇವ ನ ಸಿಯಾತಿ ಏತ್ಥಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘‘ಯದಿ ಸಭಾವತೋವ ಭೇದೋ ಭಿನ್ನಸ್ಸ ಪನ ಕಥಮಾವುತ್ತಿ ಸಿಯಾ’’ತಿ, ಠಾನಿಸದಿಸತ್ತಾತಿ ‘‘ಠಾನೀವಿಯಾದೇಸೋ’’ತಿ ಪರಿಭಾಸಮುಪಲಕ್ಖೇತಿ।

ಕಿರಿಯಾಯಾತಿಆದೀಸು ಸಹತ್ಥೇ ತತಿಯಾ… ಕಿರಿಯಾದೀಹಿ ದಬ್ಬಾದ್ಯತ್ಥಾನಂ ವತ್ತು ಕತ್ತು ಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾಪವತ್ತಿತೋ, ದೇಸಾದೀತಿ ( ) (ಹಿ) (ಪೋತ್ಥಕೇ) ಆದಿಸದ್ದೇನ ಕಾಲಾವತ್ಥಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ನಾನಾಕಾರಯುತ್ತಮೇವ ಭಿನ್ನಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ-‘ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಯುತ್ತೇ’ತಿ, ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸತೋ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತೇನಾತಿ ಯೇನ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೇನ ಸಕಿಂ ಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾ ಜೋತೀಯತಿ ತೇನ ಕರಣಭೂತೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ವಾ, ಕಮೇನ ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಚ್ಛಾಯಂ ಜಾತಿಆದೀನಞ್ಚ ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಚ್ಛಾಯನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತತ್ಥ ಅಯಞ್ಚ ಗಾಮೋ ರಮಣೀಯೋ ಅಯಞ್ಚ ಗಾಮೋ ರಮಣೀಯೋತಿ ಕಮೇನ ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಚ್ಛಾ, ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ರಮಣೀಯಗುಣೇನ ಗಾಮದಬ್ಬಯೋಗೋ ಅತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ಗಾಮಾನಂ ಗುಣೇನ ಯೋಗೋ, ಸಬ್ಬೋ ಗಾಮೋ ರಮಣೀಯೋತಿ ಬಾಹುಲ್ಲೇನ, ನತ್ಥಿ ಸಾಕಲ್ಲೇನ ಕಮೇನ (ಪೋತ್ಥಕೇ) ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಟ್ಠತ್ತನ್ತಿ ಸಕಲಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾಯಾಭಾವೋತಿ ನ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ, ಏವಮುಪರಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಯವೋತಿ ಸಮ್ಪನ್ನಗುಣೇನ ಯವಜಾತಿಯಾ ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಚ್ಛಾ, ಏಕತ್ಥಾ ಜಾತಿ, ಅನೇಕತ್ಥ ನಿಸ್ಸಯಾ ವಿಚ್ಛಾ ಏಕತ್ಥಾಜಾತಿ, ಏಕಮತ್ಥಂ ಞಾಪಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಜಾತಿಸದ್ದೋ ಪಯುಜ್ಜತೇ ಅನೇ ಕತ್ಥನಿಸ್ಸಯಾಚ ವಿಚ್ಛಾ, ಅನೇಕತ್ಥಂ ಸಞ್ಞಾಪಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ವಿಚ್ಛಾಪಯುಜ್ಜತೇ-ತಿ ಮಹಾಭಸ್ಸೇ, ಸೋಭನಂ ಧವಖದಿರನ್ತಿ ಸೋಭನಗುಣೇನ ಧವಾದಿದಬ್ಬಾನಂ ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಚ್ಛಾ, ಅತ್ಥಸದ್ದೇನೇತ್ಥ ದಬ್ಬಾದಯೋ ವತ್ತುಮಿಟ್ಠಾತಿ ಆಹ-‘ದಬ್ಬಗುಣಕಿರಿಯಾಲಕ್ಖಣೇ’ತಿ, ವಿಸದ್ದೋ ಪನೇತ್ಥ ಬ್ಯಾಪನತ್ಥೋತಿ ಆಹ-‘ಬ್ಯಾಪಿತುಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತು’ನ್ತಿ, ಸಾತಿ ವಿಚ್ಛಾ, ವತ್ತುಧಮ್ಮೋತಿ ‘ರುಕ್ಖಂರುಕ್ಖ’ಮಿಚ್ಚಾದಿಕಂ ಯೋ ವದತಿ, ತಸ್ಸ ವತ್ತುನೋ ಧಮ್ಮೋ… ಇಚ್ಛಾಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ , ಸದ್ದೋತಿ ರುಕ್ಖಮಿಚ್ಚಾದಿಕೋ, ತಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ಯಂ ರೂಪಂ ಅತ್ತ ಭಾವೋ, ತಮೇವ ಪಚ್ಚಾಸತ್ಯಾ ‘‘ಸುತಾನುಮಿತೇಸು ಸುತಸಮ್ಬನ್ಧೋವ ಬಲವಾ’’ತಿ ವಿಚ್ಛಾ ಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇಸು ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಸುತಸ್ಸೇವ ತಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಾಸನ್ನಭಾವತೋ ದ್ವಿಸಙ್ಖ್ಯಾ ಯುತ್ತಂ ದ್ವಿಸಙ್ಖಾತಾಯ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ‘ರುಕ್ಖಂ ರುಕ್ಖ’ಮಿಚ್ಚೇವಂ ಯುತ್ತಂ ಅತಿದಿಸೀಯತೇ ಸುತ್ತೇ ದ್ವೇಇಚ್ಚನೇನ, ದ್ವಿಬ್ಬಚನಸ್ಸೇವ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಮೇವ (ಪೋತ್ಥಕೇ) ಹಿ ದ್ವಿಸಙ್ಖ್ಯಾಯುತ್ತತಾ, ಅಥ ಕತಮೇಕವಚನನ್ತಸ್ಸ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ, ತಥಾಹಿ ಸಬ್ಬೇಯೇವೇತೇತ್ಥ ವಿಚ್ಛಾಯಂ ದ್ವಿತ್ತೇಹ್ಯಭಿಧಯನ್ತೇತಿ ಬಹತ್ತಾ ಬಹುವಚನಂ ಪಪ್ಪೋತಿ, ಏಕವಚನನ್ತು ನ ಸಿಜ್ಝತಿ ‘ರುಕ್ಖಂ ರುಕ್ಖಂ ಸಿಞ್ಚತೀ’ತಿ ಏಕತ್ಥಾಭಿಧಾನಭಿನ್ನಸಬ್ಬರುಕ್ಖಪ್ಪತೀತೀತಿ ಕಥಮೇಕವಚನನ್ತಸ್ಸ ದ್ವಿಬ್ಬವಚನನ್ತೀ ಆಸಙ್ಕಿಯಾಹ-‘ತತ್ಥೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅತ್ಥಸಾಮತ್ಥಿಯಾತಿ ‘ಬಹುವಚನನ್ತಪ್ಪಯೋಗೇಹಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ ವಕ್ಖಮಾನನಯೇನ ಬಹುವಚನನ್ತಪ್ಪಯೋಗೇನೇವ ವಿಚ್ಛಾತ್ಥಜೋತನತೋ ನ ತತ್ಥ ದ್ವೀಬ್ಬಚನಂ ಸಿಯಾ, ಭವಿತಬ್ಬಞ್ಚ ದ್ವಿಬ್ಬಚನೇ (ನ, ಏ) ಕವಚನತ್ತಮನ್ತರೇನ ನ ಚಾತ್ಥಿ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಾವಕಾ ಸೋತಿ ಪತೀತಿ ಬಲಾವಗತೋ ಯೋ-ತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥಾನುಪಪತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ಅತ್ಥಸಾಮತ್ಥಿಯಂ, ಅತ್ಥಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಏಕವಚನನ್ತಸ್ಸ ದ್ವೀಬ್ಬಚನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ, ಕಿರಿಯಾದಿಯೋಗನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾಗುಣಾದಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಮನ್ತ್ವಾತಿ ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಚ್ಛಾಯನ್ತೀಮಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಕಿರಿಯಾವಚನಂ, ಅಭಿಸಂಹರಿತ್ವಾತಿ ಏಕತೋಕತ್ವಾ। ಸದ್ದಸ್ಸ ತಾದಿಸತ್ಥಪಚ್ಚಾಯಕತ್ತೇ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ಸದ್ದಸತ್ತಿ ಸದ್ದಸ್ಸ। ಯುಗಪದಾಧಿಕರಣತಾಯಂ ಸಹವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ ಬಹುವಚನಪ್ಪವತ್ತಿಯೇವ, ನ ತತ್ಥ ದ್ವಿಬ್ಬಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-‘ಅತೋಯೇವೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅತೋ ಯೇವಾತಿ ಬಹುವಚನನ್ತಸ್ಸ ಸದ್ದಸತ್ತಿಯಾ ವಿಚ್ಛಾಜೋತನತೋ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಾಭಾವಾಯೇವ, ಏವಮಞ್ಞತೇ- ‘ಇಧ ಪನ ಯೋಗಪಜ್ಜಂ ದುವಿಧಂ ಸದ್ದಯೋಗಪಜ್ಜಂ ಅತ್ಥಯೋಗಪಜ್ಜಞ್ಚ, ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಾತ್ಥಕಾನಂ ಸದ್ದಯೋಗಪಜ್ಜಮತ್ಥಯೋಗ ಪಜ್ಜಂ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ, ಯುಗಪದಿ ಅಧಿಕರಣಂ ಧವಾದಿ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ಸೋಧವಖದಿರಪಲಾಸಸದ್ದೋ ಯುಗಪದಾಧಿಕರಣೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ತಥಾ, ತಸ್ಸಞ್ಚ ಸತಿ, ಸದ್ದಯೋಗಪಜ್ಜಮನ್ತರೇನ ಭಿನ್ನತ್ಥಾನಮೇಕಸದ್ದವಚನೀಯಾನ ಮೇಕತೋ ಪಪತ್ತಿ ಅತ್ಥಯೋಗಪಜ್ಜಂ, ತಂ ಸಹವಚನಿಚ್ಛಾಯನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ತಸ್ಸಂ ಸಹವಚನಿಚ್ಛಾಯಞ್ಚ ಸತಿ, ಸೋಭನಾ ಧವಖದಿರಪಲಾಸಾ ಸೋಭನಾ ರುಕ್ಖಾತಿ ಸೋಭನಗುಣಯೋಗೇಪಿ ಬಹುವಚನೇನೇವ ವಿಚ್ಛಾಜೋತನತೋ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಾಭಾವೋತಿ, ಸೋಭನಂ ಧವಖದಿರನ್ತಿ ಪನ ಸತೀಪಿ ಸದ್ದಯೋಗಪಜ್ಜೇ ಸಮಾಹಾರತ್ತಾ ನತ್ಥತ್ಥಯೋಗಪಜ್ಜ ನಾತ್ವಯಾಗಪಜ್ಜ (ಪೋತ್ಥಕೇ) ನ್ತಿ ಏಕವಚನನ್ತತ್ತಾ ದ್ವಿತ್ತಪ್ಪಸಙ್ಗೇಪಿ ಸೋಭನಂ ಧವಖದಿರನ್ತಿ ಸದ್ದಾನಂ ಸಕಿಂ ಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾಯಾಭಾವಾ ನ ದ್ವಿಬ್ಬಚನನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಂ।

ವಾತ್ತಿಕಕಾರೇನ ‘‘ಆನುಪುಬ್ಬಿಯೇ ದ್ವೇ ಭವನ್ತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (೮-೧-೧-ವಾ) ವುತ್ತಂ, ತದಾಹ-‘ಆನುಪುಬ್ಬಿಯೇಪಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ಅತ್ಥೇವಾನುಪುಬ್ಬಿಯೇಪಿ ವಿಚ್ಛಾ ತತೋವ ದ್ವಿತ್ತನ್ತಿ ಪಟಿಪಾದಯ ‘ಮಾನುಪುಬ್ಬಿಯ’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ‘ಅತ್ಥಿಯೇವೇಚ್ಚಾದಿನೋ ವುತ್ತಿವಾಕ್ಯಸ್ಸ ವಿವರಣಮಾಹ। ಗಾಮಜಾತಿಯಾ ತುಲ್ಯಜಾತಿಯಾನಂ ದಿಸಾ ದೇಸಾದಿಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಾನಮಿವ ಗಾಮಾನಂ, ನ ಏತ್ಥ ವಿಚ್ಛಾ, ಮೂಲಮಗ್ಗಂ ವಾ ಹಿ ಮುಖ್ಯ ಮೇಕಮೇವ… ಹೇಟ್ಠುದ್ಧಭಾಗನ್ತರಾಭಾವೇನೇಕತ್ತಾ, ಯೇನುಪರಿಯಧೋ ಭಾಗಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಕತಮೂಲಗ್ಗಬ್ಯಪದೇಸೇನ ಭಿನ್ನಜಾತಿಯಾ ಮೂಲಗ್ಗಭಾಗಾ, ತೇ ಭಿನ್ನಜಾತಿಯಾ, ನ ಚ ಭಿನ್ನಜಾತಿಯಾನಂ ವಿಚ್ಛಾ ಹೋತಿ, ನ ಹಿ ಗೋಗೋತಿ ವುತ್ತೇ (ವಾಹೀಕ)ಗತಾ ವಿಚ್ಛಾವಗಮ್ಯತೇತಿ ಆಚರಿಯಜಿನಿನ್ದಬುದ್ಧಿನಾ ಆನುಪುಬ್ಬಿಯೇ ವಿಚ್ಛಾಯಾಭಾವಂ ಪಟಿಪಾದಿತಂ, ತಂ ವಿಘಟಯಿತುಂ ‘ಯದಿ ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ ಯಂ ವುತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ವಿಪಞ್ಚಿತುಮಾಹ- ‘ಯಥೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ನಸನ್ನಿವಿಟ್ಠೋತಿ ನ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ, ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಯಸ್ಸೂಪರಿಭಾಗೋ ಅತ್ಥಿ ತಮ್ಪಿ ಮೂಲನ್ತಿ ಮೂಲ ಬ್ಯಪದೇಸಸ್ಸಾಪೇಕ್ಖಾ ಕತತ್ತಮಾಹ, ಉಭಯನ್ತಿ ಮೂಲಮಗ್ಗಞ್ಚ, ತಥಾ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಮೂಲಗ್ಗಭಾಗಾತಿ ಇಮಿನಾ ಮೂಲಗ್ಗಭೇದಾನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವಿಯ ಗಹಣೇ ಸತಿ ಬಹುತ್ತಮಾಹ, ಪುಬ್ಬಕಥಿತೇನಾತಿ ‘ರುಕ್ಖಾದೀನಂ ಬಾಹುಲ್ಲೇನಾ’ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ, ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ‘‘ಮೂಲಾದೀನಂ ಬಾಹುಲ್ಲೇನ ಥೂಲಾದಿ ಗುಣಯೋಗಮ್ಮನ್ತ್ವಾ ಸತ್ತಮೀವಿಭತ್ತಿಯುತ್ತೇನ ಮೂಲಾದಿಸದ್ದಸಹಿತೇನ ಸಬ್ಬ ಸದ್ದೇನ ಮೂಲಾದಿಕಮತ್ಥಮಭಿಸಂಹರಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಮೂಲೇ ಥೂಲಾ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಅಗ್ಗೇ ಸುಖುಮಾತಿ ಏವಂ (ವತ್ತುನೋ) ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಚ್ಛಾಯಮೇಕವಚನನ್ತಸ್ಸ ವಿಚ್ಛಾಯನ್ತ್ವೇವ ದ್ವಿಬ್ಬಚನ’’ನ್ತಿ।

ಜೇಟ್ಠಾನಂ ವಿಚ್ಛಾಸಮ್ಭವೇ ಸಬ್ಬಕನಿಟ್ಠಸ್ಸ ಜೇಟ್ಠತ್ತಾಭಾವಾನುಪ್ಪವೇಸೋ ನ ಸಿಯಾತಿ ಆನುಪುಬ್ಬಿಯಮತ್ತವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ ತೇನೇವ ದ್ವಿತ್ತಮಭಿಹಿತಂ ‘ಜೇಟ್ಠಂ ಜೇಟ್ಠಮನುಪ್ಪವೇಸಯಾ’ತಿ ತೇನೇವಾಚರಿಯೇನ, ತದಧುನಾ ವಿಘಟೀಯತಿ ‘ಜೇಟ್ಠ’ ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ , ಕನಿಟ್ಠೋಪಿ ಪವೇಸೀಯತೀತಿ ಕನಿಟ್ಠಸ್ಸಪಿ ವಿಚ್ಛಾಸಮ್ಭವಮಾಹ, ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ-‘ಯಥೇವ ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಪರಸ್ಸಾತಿ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸನಂ, ಕನಿಟ್ಠಸ್ಸಾಪಿ ಜೇಟ್ಠಬ್ಯಪದೇಸೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಯಥಾವುತ್ತಮೇವ ಸಮತ್ಥೇತಿ ‘ವತ್ತಿಚ್ಛಾನಿಬನ್ಧನೇ ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ವತ್ತಿಚ್ಛಾದಿಬನ್ಧನೇತಿ ವತ್ತುನೋ ಇಚ್ಛಾ ನಿಬನ್ಧನಂ ಕಾರಣಮಸ್ಸಾತಿ ಸಮಾಸೋ, ವತ್ಥುಸಭಾವೇ ವತ್ಥು ತತ್ಥೇ, ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಪವತ್ತಿ, ನಾಭಿಸಮ್ಭುಣಾತಿ ನ ಪಪ್ಪೋತಿ।

‘‘ಸಕತ್ಥೇ ವಧಾರಿಯಮಾನೇ ನೇಕಸ್ಮಿಂ ದ್ವೇ ಭವನ್ತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (೮-೧-೧೨-ವಾ) ವಾತ್ತಿಕಕಾರೇನ ವುತ್ತಂ, ತದಾಹ ‘ಸಕತ್ಥೇ’ಇಚ್ಚಾದಿ, ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾರಣಾದ್ಯನಪೇಕ್ಖಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೇ ಸಕತ್ಥೇ ಅವಧಾರಿಯಮಾನೇ ಏತ್ತಕಮೇವೇತಿ ಗಮ್ಮಮಾನೇ ಅನೇಕಸ್ಮಿಂ ದಿಯ್ಯಮಾನೇ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಮಿಟ್ಠಂ ಮತಂ ಪಾಣಿನಿಯಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಯಮ್ಪನೇಸಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘ಮಾಸಕಂ ಮಾಸಕಂ ಇಮಮ್ಹಾ ಕಹಾಪಣಾ ಭವನ್ತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದೇಹೀ ತ್ಯತ್ರ ದ್ವೇ ಏವ ಮಾಸಾ ದಾತುಮಿಚ್ಛಿತಾ, ಕಹಾಪಣಂ ನಾಮ–

ಚತ್ತಾರೋ ವಿಹಯೋ ಗುಞ್ಜಾ, ದ್ವೇಗುಞ್ಜಾ ಮಾಸಕೋ ಭವೇ।

ದ್ವೇ ಅಕ್ಖಾವ ಮಾಸಕಾಪಞ್ಚ,ಕ್ಖಾನಂ ಧರಣಮಟ್ಠಕಂತಿ॥

ವುತ್ತವಿಧಿನಾನೇಕಮಾಸಕಸಮುದಾಯೋ, ತತ್ಥ ನ ಸಬ್ಬೇ ಕಹಾಪಣ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋ ಮಾಸಾ ದಾನಕಿರಿಯಾಯ ಬ್ಯಾಪಿತಾ, ದ್ವೇಯೇವಾತಿ ನೇತ್ಥತ್ಥ ವಿಚ್ಛಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತವತ್ತಬ್ಬೇನ ದ್ವಿಬ್ಬಚನ’’ನ್ತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ತಂ ದ್ವಿಬ್ಬಚನೋದಾಹರಣಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ, ಪಟಿಪಾದಯಿತುಂ ವಿಚ್ಛಾಯಮೇವ ದ್ವಿತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ… ಮಾಸಕಂ ಮಾಸಕಮಿಚ್ಚಾದೋತ್ವಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ-‘‘ದೇಹೀತಿ ದಾನಕಿರಿಯಾಯ ಮಾಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಿತುಮಿಟ್ಠಾತಿ ವಿಚ್ಛಾಯಮೇವೇತ್ಥ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ, ತಥಾಹ್ಯತೋ ದ್ವಿರುತ್ತಾ ವಿಚ್ಛಾವ ಗಮ್ಯತೇ’’ತಿ, ಸದ್ದನ್ತರತೋಚ್ಚಾದಿಕಂ ಕಿಮಾಸಙ್ಕಿಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ‘ದೇಹೀ’ತಿಆದಿ, ಅವಧಾರಣೇ ಪತೀಯಮಾನೇತಿ ಕಹಾಪಣಸಮ್ಬನ್ಧಿನಿ ಬಹುಮ್ಹಿ ಮಾಸಕಸಮುದಾಯೇ ಮಾಸಕದ್ವಯನಿಚ್ಛಯೇ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೇ ಸತಿ, ಅವಿಸೇಸೇನ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಮಾಸಾನಂ ದೇಹೀತಿ ದಾನಕಿರಿಯಾಯ ಬ್ಯಾಪನಾ ಭಾವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಸದ್ದನ್ತರತೋಚ್ಚಾದಿನೋ ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯಮತ್ಥಮಭಿಧಾತುಮಾರಭತೇ ‘ಪದೇನೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಏತ್ಥ ಪದೇನಾತಿ ಮಾಸಕಮಿಚ್ಚನೇನ ಪದೇನ, ಇಮಮ್ಹಾ ಕಹಾಪಣಾತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಸದ್ದನ್ತರಂ, ಕತಾಭಿಸಙ್ಖರಣಸ್ಸಾತಿ ಮಾಸಕಂ ಮಾಸಕಮಿಚ್ಚೇವಂ ನಿಪ್ಫಾದಿತಸ್ಸ, ಸದ್ದನ್ತರತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪದನ್ತರಯೋಗೋ ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ-‘ಪದನ್ತರೇನ ಯೋಗತೋ’ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘‘ದ್ವಿತ್ತಕರಣಕಾಲೇ ಸದ್ದನ್ತರವಚನೀಯಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸಾನಪೇಕ್ಖಿತತ್ತಾ ಮಾಸಕಂಮಾಸಕನ್ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ಮಾಸಕವಿಚ್ಛಾಯಂ ದ್ವಿತ್ತಂ, ತದನು ಪನ ಇಮಮ್ಹಾ ಕಹಾಪಣಾತಿಸದ್ದನ್ತರಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸತಿ ಯದಿ ಕಹಾಪಣಸಮ್ಬನ್ಧ್ಯ ನ ವಸೇಸಮಾಸಕವಿಚ್ಛಾ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹತಿ ತದಾ ಇಮಸ್ಸ ಕಹಾಪಣಸ್ಸಾತಿ ಛಟ್ಠಿಯಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಇಮಮ್ಹಾ ಕಹಾಪಣಾತಿ ಪನ ಅವಧಿಪಞ್ಚಮೀನಿದ್ದೇಸತೋ ಕಹಾಪಣತೋ ದ್ವಯಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಭವನ್ತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ದೇಹೀತಿ ಇಮಮ್ಹಾ ಕಹಾಪಣಾತಿ ಸದ್ದನ್ತರತೋವಧಾರಣಂ ಗಮ್ಯತೇ’’ತಿ।

‘‘ಪುಬ್ಬಪಠಮಾನಮತ್ಥಾತಿಸಯವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ ದ್ವೇ ಭವನ್ತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (೮-೧-೧೨-ವಾ) ವುತ್ತಂ, ತದಾಹ-‘ಪುಬ್ಬಪಠಮಾನಂ ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ಪುಬ್ಬಪಠಮಾನಂ ಪುಬ್ಬಪಠಮ ಸದ್ದಾನಂ ಅತ್ಥಾತಿಸಯೋ ಯೋ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಕಂಸೋ, ತಸ್ಸ ವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ, ಸಬ್ಬಪಠಮಭಾವಸಙ್ಖಾತ ಅತ್ಥಾತಿಸಯಮತ್ತಾವ ವಚನಿಚ್ಛಾತಿ ನ ಏತ್ಥ ವಿಚ್ಛಾತಿ ತೇಸಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ವಿಕಸನಕಿರಿಯಾಯ ಪಾಕಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ವಿಕಾಸಕರಣಕಿರಿಯಾಯ ಪಾಕಕರಣಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ‘ಪುಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬಂ ಪುಪ್ಫ’ನ್ತಿ ತ್ಯಾದೋ, ಪುಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬಂ ವಿಕಸನಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಪಠಮಂ ಪಠಮಂ ವಚನಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸನವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಪುಬ್ಬಾತಿ ಮತಾ ಪಠಮಾಭಿಮತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪುಬ್ಬಪಠಮಭಾವೇನಾಭಿಮತಾನಂ ಬಹುತ್ತ ಬ್ಯಾಪನೇನ ವಿಚ್ಛಾಸಬ್ಭಾವೇ ಕಾರಣಮಾಹ।

‘‘ಡತರ ಡತಮಾನಂ ಸಮಸಮ್ಪಧಾರಣಾಯಮಿತ್ಥೀನಿಗದೇ ಭಾವೇ ದ್ವೇ ಭವನ್ತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (೮-೧-೧೨-ವಾ) ವುತ್ತಂ, ಏತ್ಥ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಯೋಗಾ ಇತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತೋ, ನಿಗದ್ಯತೇನೇನೇತಿ ನಿಗದೋ, ಇತ್ಥೀ ನಿಗದೋ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಇತ್ಥಿನಿಗದೋಭಾವೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಇತ್ಥೀನಿಗದೇ ಭಾವೇ, ತದಾಹ-ರತರರತ ಮನ್ತಾನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇತಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಂ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೋಭಾವೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗೇ ಭಾವೇ ವತ್ತಮಾನಾನಂ ರತರರತಮನ್ತಾನಂ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಮಭಿಮತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಕಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇತಿ ಆಹ-‘ಸಮಸಮ್ಪಧಾರಣ ವಿಸಯೇ’ತಿ, ಸಮೇನ ಅಡ್ಢತಾದಿನಾ ಗುಣೇನ ಇಮೇ ಉಭೋ ಅಡ್ಢಾ ಇತ್ವೇವಂ ರೂಪಾ ಸಮ್ಪಧಾರಣಾ ನಿರೂಪನಾ ಅವಬೋಧೋ ಸಮಸಮ್ಪಧಾರಣಾ, ಸಾಏವ ವಿಸಯೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ, ಅಡ್ಢತಾಯ ಬಹುವಿಧತ್ತಾಭಾವಾ ಕಿರಿಯಾದಿಯೋ ಗಾಭಾವಾ ಚ ನತ್ಥೇತ್ಥ ವಿಚ್ಛಾತಿ ತೇಸಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ, ಪುಚ್ಛಿಯಮಾನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಇಮೇ ಉಭೋ’ ಇಚ್ಚಾದೀನಂ ಪುಚ್ಛಾವಾಕ್ಯತಂ ದಸ್ಸೇತಿ।

ಪರಬ್ಯವಹಾರೇನಾಹ-‘ಆಖ್ಯಾತಾದೀನಂ ವಿಸಯತ್ತ’ನ್ತಿ, ಇಮಿನಾ ಆಖ್ಯಾತಾದೀನಮೇವ ಕಿರಿಯಾಜೋತಕಪದಭಾವೇನ ಪೋನೋಪುಞ್ಞಸಙ್ಖಾತಕಿರಿಯಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಧನಸಮೇವ ವಿಸಯತ್ತಂ ದೀಪೇತಿ, ಅತಿಸಯವಿಸಿಟ್ಠನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಪಚತಿಸದ್ದೇಪಕಾರೋ ಪಕಂಸತ್ಥ ಜೋತಕೋ ಉಪಸಗ್ಗೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಹಿವಿಧಿಮ್ಹೀತಿ’ಲೂ-ಚ್ಛೇದನೇ’ಇಚ್ಚಸ್ಮಾ ವಿಧಿಮ್ಹಿ ಹಿಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ‘‘ಪಞ್ಹಪತ್ತನಾವಿಧೀಸು’’ತಿ (೬-೯) ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಓಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಯುವಣ್ಣಾನಮೇಓಪಚ್ಚಯೇ’’ತಿ (೫-೮೨) ಓಕಾರಸ್ಸ, ‘ಪುಬ್ಬೇಕ-ಕತ್ತುಕಾನ’’ (೫-೬೨) ಮಿಚ್ಚೇವಾತಿ ಏವಕಾರೇನ ಪರೇಸಮಿವಾಯಮಪ್ಯಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇ ಪಚ್ಚಯೋ ಚೇ ವಿಧೀಯತೇ, ತದಾ ಪಪಚತಿಇಚ್ಚತ್ರ ವಿಯ ಆಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇ ವಿಧೀಯಮಾನೇನ ಪಚ್ಚಯೇನೇವ ಆಭಿಕ್ಖಞ್ಞತ್ಥಸ್ಸ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ ನ ದ್ವಿಬ್ಬಚನೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಯದಾ ತು ಭುಸಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪಚತೀತಿ ವಚನಿಚ್ಛಾ ತದಾಪಿ ಪಪಚತೀತಿ ಭವತ್ಯೇವ।

ಇಹ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಉದಾಹರಣೇ, ಆಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇ ಇಚ್ಚೇವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅನುಕರಣಮತ್ತಮೇವೇತಂ ನತ್ಥೇತ್ಥಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞನ್ತಿ ಪಾಣಿನಿಯಾ ಸುತ್ತನ್ತರೇನ ದ್ವಿತ್ತಮ್ಪಟಿಪಾದೇನ್ತಿ, ನತ್ಥೇತ್ಥ ತಾದಿಸೇನ ವಚನೇನ ಪಯೋಜನಂ, ಆಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇಯೇವ ದ್ವಿಬ್ಬಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಏವಮಞ್ಞತೇ ‘‘ಪಟಇಚ್ಚೇತಮನುಕರಣಂ ಭವನ ಕಿರಿಯಮ್ಪತಿ ವತ್ತತೀತಿ ಭವನಕಿರಿಯಾಮತೀ ವುತ್ತೀತಿ (ಪೋತ್ಥಕೇ) ಕಿರಿಯಾಧಮ್ಮಂ ಪೋನೋಪುಞ್ಞಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೇವಾ’’ತಿ, ತೇನೇವ ವಕ್ಖತಿ-‘ಪಟಪಟಾ ಭವತೀತಿ ಆಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇ ದ್ವಿಬ್ಬಚನ’ನ್ತಿ, ಅನಿತಿಸ್ಮಿನ್ತಿ ಇತಿಸದ್ದೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ, ರಾಪ್ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಪಠಮಂ ದ್ವಿತ್ತೇ ಕತೇ ಪಚ್ಛಾ ರಾಪ್ಪಚ್ಚಯೋ, ರಾಪ್ಪಚ್ಚಯಮಕತ್ವಾಪಿ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ಸಾಧೇತುಮಾಹ- ‘ಅಥವಾ’ ಇಚ್ಚಾದಿ, ದೀಘೋ ನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಪಠಮಂ ದ್ವಿತ್ತೇ ಪಟಪಟಕರೋತೀತಿ ಠಿತೇ ನಿಚ್ಚಂ ದೀಘೋ, ಪಟಪಟಾ ಕರೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಟಪಟಾಯತೀತಿ ಏತ್ಥ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಟಪಟಾಯತೀತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ।

೫೫. ಸ್ಯಾದಿ

ಏಕಸ್ಸ ಏಕಸ್ಸ ಇತಿ ಠಿತೇ ಪುಬ್ಬವಿಭತ್ತಿಯಾ ಲುತ್ತೇ ಸಂಹಿತಾಯಞ್ಚ ಕತಾಯಂ ಏಕೇಕಸ್ಸ, ಏವಂ ಮತ್ಥಕೇನ ಮತ್ಥಕೇನಾತಿ ಠಿತೇ ಮತ್ಥಕ ಮತ್ಥಕೇನಾತಿ।

೫೬. ಸಬ್ಬಾ

ಅಞ್ಞಂ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಠಿತೇ ಇಮಿನಾ ವಿಭತ್ತಿಯಾ ಲೋಪೇ ಅಕಾರಸ್ಸ ‘‘ತದಮಿನಾ’’ (೧-೪೭) ದಿನಾ ಓಕಾರೇ ಅಞ್ಞೋಞ್ಞನ್ತಿಪಿ ಹೋತಿ।

೫೭. ಯಾವ

ಯಾವಬೋಧನ್ತಿ ‘‘ಯಾವಾವಧಾರಣೇ’’ತಿ (೩-೪) ಅಸಙ್ಖ್ಯಸಮಾಸೋ।

೫೮. ಬಹುಲ

ಕ್ವಚಿ ಪವತ್ಯಪ್ಪವತ್ತಿ, ಕ್ವಚಞ್ಞಂ ಕ್ವಚಿ ವಾ ಕ್ವಚಿ।

ಸಿಯಾ ಬಹುಲಸದ್ದೇನ, ವಿಧಿ ಸಬ್ಬೋ ಯಥಾಗಮಂತಿ॥

ಇತಿ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಪಞ್ಚಿಕಾಟೀಕಾಯಂ ಸಾರತ್ಥವಿಲಾಸಿನಿಯಂ

ಪಠಮಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ ಸಮತ್ತಾ।