ಪಞ್ಚಮಕಣ್ಡ
೧. ತಿಜ
ಖಮಾವೀಮಂಸಾಸೂತಿ ಪಕತಿವಿಸೇಸನಮೇವ ಕಥಮಿಚ್ಛಿತನ್ತಿ ಆಹ- ‘ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸಿ’ಚ್ಚಾದಿ, ಪದಾನಮಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಪುರಿಸಾಧೀನತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಪಕತಿ ವಿಸೇಸನನ್ತಿ ತಿಜಮಾಹ ಸದ್ದಾನಂ ವಿಸೇಸನಂ, ಕಿಮ್ಪನ ಪಕತಿವಿಸೇಸನೇ ಫಲ ಮಿಚ್ಚಾಹ- ‘ಪಕತಿವಿಸೇಸನೋಪಾದಾನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ। ಯಜ್ಜತ್ರ ‘ಖಮಾವೀಮಂಸಾಸೂ’ತಿ ಪಕತಿವಿಸೇಸನಂ, ಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಚರತಿ ಖಸಾ ವಿಧೀಯನ್ತಿಚ್ಚಾಹ- ‘ಅತ್ಥನ್ತರಸ್ಸಾ ನಿದ್ದೇಸಾ’ಇಚ್ಚಾದಿ। ಅತ್ಥನ್ತರಸ್ಸಾತಿ ನಿಸಾನಾದಿಅತ್ಥನ್ತರಸ್ಸ। ‘‘ಸುತಾನುಮಿತೇಸು ಸುತಸಮ್ಬನ್ಧೋವ ಬಲವಾ’’ತಿ ಪರಿಭಾಸಮುಪಲಕ್ಖೇತಿ ‘ಸುತಾನುಮಿತಾನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ। ತೇನೇವಾತಿ ಕಿರಿಯಾರೂಪಾಸು ಖಮಾವೀಮಂಸು ಖಸಾನಂ ವೀಧಾನೇನೇವ, ಸಕತ್ಥೇ ವಿಧಾನೇನೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ತಿತಿಕ್ಖಕಿರಿಯತ್ತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪರೇಸಂ ವಿಯ ಖಾದ್ಯನ್ತಾನಂ ಧಾತುಸಞ್ಞಾವಿಧಾನ ಮನತ್ಥಕನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ತಿತಿಕ್ಖಾ ಖಮಾ, ತಿತಿಕ್ಖತಿ ಖಮತಿ, ವೀಮಂಸಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ, ವೀಮಂಸತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುತ್ತೇ ತಿಜಇತಿ ನಿದ್ದೇಸಾ ಭೂವಾದಿಕಸ್ಸ ಗಹಣಂ। ನಿಚ್ಚಣ್ಯನ್ತಸ್ಸ ಚುರಾದಿಕಸ್ಸ ಹಿ ತಾದಿಸೇ ಪಯೋಜನೇ ಸತಿ ಬಹುಲಂ ವಿಧೀಯಮಾನೇಪಿ ನಿಚ್ಚತ್ತಮತ್ತನೋ ನಾತಿವತ್ತತಿ। ಅಥವಾ ಚುರಾದಿಮಾನೇನಾಬ್ಯಭಿಚಾರಿನಾ ಸಾಹಚರಿಯಾ ತಿಜೋಪಿ ಚುರಾದಿಕೋವ, ತಂ ಯಥಾ ‘ಗಾವಸ್ಸ ದುತಿಯೇನಾತ್ಥೋ’ತಿ। ವುತ್ತೇಗೋಯೇವೋಪಾದೀಯತೇ, ನಾಸ್ಸೋ, ನ ಗದ್ರಭೋ। ಕದಾಚಿ ಪನ ಅಸ್ಸಾದಿನೋಪಿ ದುತಿಯಸ್ಸ ಗಹಣಂ ಸಿಯಾ ಅತ್ಥಪ್ಪಕರಣಾ ದಿಪ್ಪಭಾವತೋ।
ನನು
೨. ಕಿತಾ
ಪುಬ್ಬೇವಿಯ ಪಕತಿವಿಸೇಸನಾದೀತ್ಯನೇನ ‘‘ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಪುರಿಸಾಯತ್ತತ್ತಾ ‘ತಿಕಿಚ್ಛಾಸಂಸಯೇಸೂ’ತಿ ಪಕತಿವಿಸೇಸನನ್ತಿ ಆಹ- ‘ತಿಕಿಚ್ಛಾಯ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ’ತ್ಯಾದಿಕಂ ಸಬ್ಬಂ ಯಥಾಯೋಗಮೇತ್ಥಾಪಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತ್ಯತಿದಿಸತಿ। ವಿಸ್ಸತ್ಥೋತಿ ವಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ಕಿಮಿತ್ಥಂ ಛಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಸ್ಸೇವ ದ್ವಿಧೋದಾಹರಣನ್ತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ- ‘ಅತ್ಥಭೇದಾ ದ್ವಿಧೋದಾಹರಣ’ನ್ತಿ। ನಿಕೇತೋ ನಿವಾಸೋ, ಸಙ್ಕೇತೋ ಲಕ್ಖಣಂ।
೩. ನಿನ್ದಾ
ನಿನ್ದ=ಗರಹಾಯಂ ತತೋ ‘‘ಇತ್ಥಿಯಮಣತ್ತಿಕಯಕ್ಯಾ ಚೇ’’ತಿ (೫-೪೯) ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ತತೋ ‘‘ಇತ್ಥಿಯಮತ್ವಾ’’ತಿ (೩-೨೬) ಆಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ರೂಪಂ। ಬನ್ಧತೀತಿ ಬಧಕೋ।
೪. ತುಂಸ್ಮಾ
ತುಂಸ್ಮಾತೀಹ ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣಮಾಚಿಕ್ಖತಿ ‘ತುಂತಾಯೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ। ತತೋ ಚೇತಿ ಯತೋ ತುಂಸ್ಮಾತಿ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸೇವ ಗಹಣಂ ಯತೋ ಚ ವಿಸೇಸನ ನಿದ್ದೇಸೋ, ತತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣೇ ತದಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ… ‘‘ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣೇ ಯಸ್ಮಾ ಸೋ ವಿಹಿತೋ ತದಾದಿನೋ ಗಹಣ’’ನ್ತಿ ಞಾಯತೋ। ವಿಸೇಸನತ್ತೇನ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ ತದನ್ತಗ್ಗಹಣಂ… ‘‘ವಿಧಿಬ್ಬಿಸೇಸನನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೧೩) ವಚನಾಭಿ ಮನಸಿ ನಿಧಾಯಾಹ- ‘ಯತೋ ಕಿರಿಯತ್ಥಾ’ಇಚ್ಚಾದಿ। ಸೋ ಕಿರಿಯತ್ಥೋ ಆದಿ ಯಸ್ಸ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಸೋ ತದಾದಿ ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋನ್ತೇ ತಸ್ಸ (ಸೋ ತದನ್ತೋ)। ತದಾದಿತದನ್ತಸಮುದಾಯವಿಸೇಸಸ್ಸ ಗಹಣಂ, (ನತು) ತದನ್ತಮತ್ತಸ್ಸೇ ತ್ಯತ್ಥೋ
ಸಪಾದಿತೋತಿ ಪಾದಿಸಹಿತತೋ। ಖ ಛ ಸುಪ್ಪತ್ತಾಭಾವಾತಿ ಖ ಛ ಸಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವಾ। ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸೇವ ತುಂಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಸ್ಸ ಪಕತಿಭಾವೇನ ಗಹಣಾ ಸಪಾದಿತೋ ಖ ಛ ಸಾನಮನುಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಿಪುಬ್ಬಾ ‘ಜಿ-ಜಯೇ’ಇಚ್ಚಸ್ಮಾ ತುಂಪಚ್ಚಯನ್ತಾ ‘ವಿಜೇತುಮಿಚ್ಛತೀ’ತಿ ಅತ್ಥೇ ‘‘ತುಂಸ್ಮಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ(ಸೋ), ತುಂಸ್ಸಚ ಲೋಪೋ, ನೇಮಿತ್ತಿಕೇ ಏಕಾರೇ ನಿವತ್ತೇ ‘ಜಿಸ ಜಿಸ ಇತಿ ದ್ವಿತ್ತೇ ಅನಾದಿಬ್ಯಞ್ಜನಲೋಪೋ ‘‘ಜಿಹರಾನಂ ಗೀ’’ತಿ (೫-೧೦೨) ಗೀ। ಜಿಗೀಸಪ್ಪಕತಿತೋ ‘‘ಭೂತೇ ಈಊಂ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ (೬-೪) ಈ। ತಸ್ಮಿಂ ಅಞ। ‘‘ಆ ಈ ಊ ಮ್ಹಾ ಸ್ಸಾ ಸ್ಸಮ್ಹಾನಂ ವಾ’’ತಿ (೬-೩೩) ಈಸ್ಸ ರಸ್ಸೇ ಬ್ಯಜಿಗೀಸಿ। ಯದಿ ತು ಸಪಾದಿತೋ ಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಸಿಯಾ, ತದಾ ಬ್ಯಜಿಗೀಸೀತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ ಕರೀಯಮಾನಂ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಸ್ಸ ಪಠಮಸ್ಸೇಕಸ್ಸರಸ್ಸ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ ಭವತೀತಿ ‘‘ಖ ಛ ಸಾನ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ (೫-೬೯) ವಿಜಿಯ ಇತಿ ಸಮುದಾಯೇ ಆದಿಭೂತಸ್ಸ ವಿಸದ್ದಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಈಮ್ಹಿ ಚ ವಿಹಿತೇ ಸಪಾದಿನೋ ಪಕತಿಭಾವೋತಿ ವಿಸದ್ದ ಪುಬ್ಬೇ ಅಞಾಗಮೋ ಸಿಯಾ, ತತೋ ಚ ಅವಿವಿಜಿಸೀತಿ ಅನಿಟ್ಠಮ್ಪಸಜ್ಜೇಯ್ಯ।
ತುಂಸ್ಮಾ ಇಚ್ಛಾಯನ್ತಿ ಚ ಪಕತಿಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ಥಾನಮುಪದಿಟ್ಠತ್ತಾ ತೇನ ಸಭಾವ ಲಿಙ್ಗೇನ ಖ ಛ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ತದನ್ತೋ ಚ ಅನುಮಿತೋ ನ ಪನ ತುಂ, ತುಮಿಹ ಸುತೋತಿ ಆಹ- ‘ನ ತದನ್ತೋ, ನಾಪಿ ಛ ಛಸಾ’ತಿ। ಜಿಘಚ್ಛಾಇಚ್ಚತ್ರ ದ್ವಿತ್ತೇ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಘಸ್ಸ ‘‘ಚತುತ್ಥ ದುತಿಯಾನಂ ತತಿಯಪಠಮಾ’’ತಿ (೫-೭೮) ಗೋ। ತಸ್ಸ ‘‘ಕವಗ್ಗಹಾನಂ ಚವಗ್ಗಜಾ’’ತಿ (೫-೭೯) ಜೋ। ಪಾಣಿನಿನಾಪೀಹ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯ ವಿಧಾಯಕೇ ಸುತ್ತೇ ವಾಕ್ಯಮ್ಪಿ ಯಥಾ ಸಿಯಾತಿ ವಾವಚನಂ ಕತಂ, ತದಯುತ್ತನ್ತಿ ನಿರಾಕತ್ತುಮಾಹ- ‘ವಾಕ್ಯಮ್ಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ। ಪಕತ್ಯಾದಿತ್ಯತ್ರ ಆದಿ ಸದ್ದೇನ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಪಕತಿ ವಿಸೇಸೋ ತುಮನ್ತೋ, ಇಚ್ಛತ್ಥೋ-ತ್ಥವಿಸೇಸೋ
ಅಚೇತನತ್ತಾ ಕೂಲಸ್ಸ ಇಚ್ಛಾಯಾಸಮ್ಭವೋತಿ ‘ಕೂಲಪ್ಪತಿತುಮಿಚ್ಛತೀ’ತಿ ವಾಕ್ಯಮೇವೇಚ್ಛಾಪಕಾಸನಮಸಿದ್ಧಂ, ತೇನಾಸಿದ್ಧೇನ ವಾಕ್ಯೇನಾಸಿದ್ಧಾನಂ ಖ ಛ ಸಾನಂ ಸಾಧನಂ ಅಸಿದ್ಧೇನಾಸಿದ್ಧಸಾಧನಂ। ಇಚ್ಛಾವಚನಿಚ್ಛಾತಿ ಇಚ್ಛಾಯ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಾ। ಇಚ್ಛಾಯಪವತ್ತಿತೋ ಉಪಲದ್ಧೀತಿ ಇಚ್ಛಾಯ ಉಪಲದ್ಧಿ ಉಪಾಲಮ್ಬೋ ಪರಿಜಾನನಂ ಪವತ್ತಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಚೇತನಾವತಿಚಾತಿ ವುತ್ತಂ ತಸ್ಮಾ ಚೇತನಾವತಿ ಪವತ್ತಿತೋ ಉಪಲದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತದಪದೇಸೇ ನಾಚೇತನೇಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಯೋಪೇಸಾ’ತಿಆದಿಮಾಹ। ದೇವದತ್ತೇ ರಜ್ಜು ಖೀಲಾದಿಪಾಣಿನಾ ಉಯ್ಯೋಗೋ, ಕೂಲೇ ಮತ್ತಿಕಾವಿಕೀರಣಾದಿ। ರಜ್ಜು ಗುಣೋ। ಖೀಲೋ
ಪುಲೋ ತಿಣಾದೀನಂ ಸಙ್ಘಾತೋ। ಸಾ ಸುನಖೋ ಮಿಮರಿಸತೀತಿ ಮರ=ಪಾಣಚಾಗೇ’ಇಚ್ಛಾಯಂ ತುಮನ್ತಾ ಸೋ। ‘‘ಞಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸೇ’’ತಿ (೫-೧೭೦) ಞಿ। ದ್ವಿತ್ತೇ ಪುಬ್ಬತೋ-ಞ್ಞಸ್ಸ ಲೋಪೋ ‘‘ಖ ಛ ಸೇಸ್ವೀ’’ತಿ (೫-೭೬) ದ್ವಿತ್ತೇ ಪುಬ್ಬಸ್ಸಾಸ್ಸ ಇಮಿಮರಿಸತಿ। ತಥಾ ಪಿಪತಿಸತೀತಿ ‘ಪತಪಥ=ಗಮೇನ’ ಇಚ್ಚಸ್ಸ। ಸಾ ಮಿಮರಿಸತೀತಿ ಸತಿಪಿ ಸಚೇತನತ್ತೇ ವಿಸತ್ತಜೀವಿತಸ್ಸ ಸುನಖಸ್ಸ ಮರಣಿಚ್ಛಾ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಪಟಿಪಾದಿತಂ। ‘‘ಇಚ್ಛಾಸನ್ತಾ ಪಟಿಸೇಧೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿ (೩-೧-೭) ಪಾಣಿನೀಯವಾತ್ತಿಕಕಾರೇನ ವುತ್ತಂ, ತನ್ನಿರಾಕತ್ತುಮಾಹ- ‘ಬುಭುಕ್ಖಿತು’ಮಿಚ್ಚಾದಿ। ಜಾತಿಪದತ್ಥನಿಸ್ಸಯೇನ ನಿವುತ್ತಿಮ್ಪಟಿಪಾದಯಮಾಹ- ‘ಜಾತಿಪದತ್ಥೇ’ಚ್ಚಾದಿ। ಇತರೋ ಇಚ್ಛತ್ಥೋ।
೫. ಈಯೋ
ಕರೀಯತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಯತೀತಿ ಕಮ್ಮಂ। ತಞ್ಚ ನಾಮ ಜಾತಿ ಗುಣಕಿರಿಯಾದಬ್ಬ ಸಮ್ಬನ್ಧತೋ ಪಞ್ಚಧಾ ಭವತಿ। ತತ್ಥ ನಾಮಕಮ್ಮಂ’ ಡಿತ್ಥೋ ಡವಿತ್ಥೋತಿ ನಾಮೇನ ಪಿಣ್ಡಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ। ಜಾತಿಕಮ್ಮಂ ಗೋಅಸ್ಸೋತಿ ಗೋತ್ತಾದಿಜಾತಿಯಾ ಪಿಣ್ಡಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ। ಗುಣಕಮ್ಮಂ ಸುಕ್ಕೋನೀಲೋತಿ ಸುಕ್ಕಾದಿನಾ ಗುಣೇನ ದಬ್ಬಸ್ಸ
ತಥಾಪೀತಿಲೋಕವುತ್ತಿರಯಂವಿಸೇಸಾಭಿಧಾನಾರಮ್ಭೇ। ತಂಸಮ್ಬನ್ಧಿಯೇವಾತಿ ಇಚ್ಛಾಸಮ್ಬನ್ಧಿಏವ। ಅತ್ತನೋಪುತ್ತಮಿಚ್ಛತೀತ್ಯಾದಿವಚನಿಚ್ಛಾಯಮತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧಿನಿಪುತ್ತಾದೋ ಅತ್ತನೋತ್ಯನುವತ್ತಿಯಸುತ್ತನ್ತರೇನಪಚ್ಚಯೋವಿಧೀಯತೇಪಾಣಿನಿನಾ, ಏತ್ಥ ತ್ವ(ತ್ತ)ಗ್ಗಹಣಮನ್ತರೇನಾತ್ತ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನ್ಯೇವ ಪುತ್ತಾದೋ ಕಥಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ ವಿಸೇಸವಚನಾಭಾವೇ ಹಿ ಪರಸಮ್ಬನ್ಧಿನ್ಯಪಿ ಪಪ್ಪೋತೀತೀಮಂಚೋದ್ಯಮುಬ್ಭಾವಯ ಮಾಹ- ‘ಅತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧಿನಿ’ಚ್ಚಾದಿ। ಈಯಸ್ಸ ಪರಸಮ್ಬನ್ಧಿನ್ಯಪಿ ಪಸಙ್ಗೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕುತೋಚಾಹ-ಈಯಸ್ಸಾಇತಿಧಾನಾ’ತಿ। ಅತ್ಥಗ್ಗಹಣಸ್ಸಾವಚನೇ ಈಯಸ್ಸಾನಭಿಧಾನಾತಿ ಭಾವೋ।
ಅಪ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಕರಣೇ ಹೇತುಮ್ಹಿ ವಾ ತತಿಯಾ। ಏತ್ಥಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಪುತ್ತಮಿಚ್ಛತೀತೇತ್ಥಾಪಿ। ನ ಇಟ್ಠೋತಿ ಈಯಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ನಾಭಿಮತೋ। ನೇವೇತ್ಥ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವದತೋ-ಧಿಪ್ಪಾಯಾಮಾಹ ‘ಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತ ಯೇವೇತಿ ಭಾವೋ’ತಿ। ಯದಿ ಅತ್ತನೋ ಪುತ್ತಮಿಚ್ಛತೀತಿ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಾಯಂ ಸಾಪೇಕ್ಖೇತ್ತೇಪಿ ಸಿಯಾ, ತದಾಯಮನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಯದಿಚೇತ್ಥ’ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗಸ್ಸ ಸರೂಪಮಾಹ- ‘ಅತ್ತನೋ ಪುತ್ತೀಯತೀತಿ ಸಿಯಾ’ತಿ। ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ಈಯೇನೇವ ಅತ್ತತ್ಥಸ್ಸಾಭಿಹಿತತ್ತಾ ಅತ್ತಸದ್ದಸ್ಸಾಪ್ಪಯೋಗೋತಿ ಚೇತಮ್ಪಿ ನ ಸಙ್ಗತನ್ತಿ ಪಟಿಪಾದಯಮಾಹ ‘ನ ಚ ಸಕ್ಕಾ’ತಿಆದಿ। ಕಸ್ಮಾದೇವಂ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಆಹ- ‘ಪಕತಿ’ಚ್ಚಾದಿ। ಅಪೂಪಾದಿಕಾಯ ಪಕತಿಯಾ ಸಮಾನತ್ಥಸ್ಸೇವ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ವುತ್ತಿಪದೇ ಅನ್ತೋಭಾವ ದಸ್ಸನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕ್ವಪನೇವಂ ದಿಟ್ಠನ್ತ್ಯಾಹ- ‘ತಂಯಥೇ’ಚ್ಚಾದಿ। ‘‘ತಮಸ್ಸ ಸಿಪ್ಪಂ ಸೀಲಂ ಪಣ್ಯಂ ಪಹರಣಂ ಪಯೋಜನಂ’’ತಿ (೪-೨೭) ಣಿಕೇ ಆಪೂಪಿಕೋ। ನತು ಭಿನ್ನತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಬ್ಯತಿರೇಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಂ ದಿಟ್ಠನ್ತೇನ ಸಾಧೇತುಮಾಹ- ‘ದೇವದತ್ತಸ್ಸಿ’ಚ್ಚಾದಿ। ಕಾರಣಮಾಹ- ‘ಸಾಮ್ಯನ್ತರೇ’ಚ್ಚಾದಿ। ದೇವದತ್ತಸ್ಸ
ಪದಸ್ಸಾತಿ ಪುತ್ತೀಯಾದಿನೋ ಪದಸ್ಸ। ನಚಾಪಿ ಅಪ್ಪಯೋಗೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಾರಣಮಾಹ- ‘ಈಯನ್ತಸ್ಸಾ’ತಿಆದಿ। ಈಯನ್ತೋ ಪುತ್ತೀಯಾದಿ, ನಿಯೋಗತೋ ನ ಪಪ್ಪೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತಬ್ಬಾಚೀಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗನ್ತಿ ಅಞ್ಞವಾಚೀಸದ್ದಯೋಗಂ। ಸುತಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಅಸುತತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಸುತಗ್ಗಹಣಂ। ಅತ್ಥಪ್ಪಕರಣಾದ್ಯುಪಲಕ್ಖಣನ್ತ್ಯನೇನ ಅತ್ಥತೋ ಪಕರಣಾದಿತೋಪಿ ಪುತ್ತಸ್ಸತ್ತ ನಿಯತಾ ಗಮ್ಯತೇ, ಸುತಸದ್ದಸ್ಸ ತು ಗಹಣಮುಪಲಕ್ಖಣತ್ಥನ್ತಿ ವದತಿ।
ನನು ಚ ಸುತ್ತೇ ಕಮ್ಮಾತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕಮ್ಮಸಮುದಾಯತೋಪೀಯೋ ಸಿಯಾ ತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯೇವ (ಮಭಾ)ವಂ ಸಾಧಯಮಾಹ- ‘ಕಮ್ಮಾ’ತಿಆದಿ। ವತ್ತುಂ ಇಟ್ಠಾ ಏಕಸಖ್ಯಾ ಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ ತಂ ತಥಾವುತ್ತಂ। ವತ್ತುಮಿಟ್ಠೇಕ ಸಙ್ಖ್ಯಸ್ಸ ಗಹಣಮಾಹ- ‘ಕಮ್ಮಸಮುದಾಯತೋ’ತಿ। ಕಿಮ್ಪನಾವಯವತೋ ನ ಸಿಯಾ’ ಮಹನ್ತಮ್ಪುತ್ತಮಿಚ್ಛತೀ’ಚ್ಚತ್ರ ಪುತ್ತಮಿಚ್ಚತೋಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ ‘ಅವಯವತೋಪಿ ಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾಯೇವಾ’ತಿ। ನ ಭತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏವಞ್ಚರಹಿ ಇದಮ್ಪಿ ನ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಚೋದೇನ್ತೋ ಆಹ ‘ಚರಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ। ಮಹಾ ಚಾಯಂ ಪುತ್ತೋಚೇತಿ ಮಹಾಪುತ್ತಮಿಚ್ಛತೀತಿ ಯದೇವಂ ಕರೀಯತಿ ತದಾಯಮ್ಪಯೋಗೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ- ‘ಭವಿತಬ್ಬಮೇವೇ’ಚ್ಚಾದಿ।
೬. ಉಪಮಾ
ಉಪಮೀಯತೇ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ಸಾಧೀಯತೀತ್ಯತ್ಥೋ। ಕೀದಿಸನ್ತಮುಪಮಾನಮಿಚ್ಚಾಹ- ‘ಪಸಿದ್ಧಸಾಧಮ್ಯಾ’ಇಚ್ಚಾದಿ। ಪಸಿದ್ಧೋ ಗವಾದಿ, ತಸ್ಸ ಸಾಧಮ್ಯಾ ಸಮಾನ ರೂಪತಾಯ ಯಮ್ಪಸಿದ್ಧಸ್ಸ ಗವಯಾದಿನೋ ಸಾಧಿಯಸ್ಸ ಸಾಧನಂ ತಮುಪಮಾನನ್ತ್ಯತ್ಥೋ। ಸಮಾನೋ ಧಮ್ಮೋ-ಸ್ಸೇತಿ ಸಧಮ್ಮೋ, ಗವಾದಿಯೇವ। ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಾಧಮ್ಯಂ। ಸಾಧ್ಯತೇ ಉಪಮೀಯತೇ-ನೇನೇತಿ ಸಾಧನಮುಪಮಾನಂ ಗವಾದಿ। ಸಾಧುತೇ ಉಪಮೀಯತೇತಿ ಸಾಧಿಯೋ, ಗವಯಾದಿ। ತಸ್ಸ ಸಾಧನಂ ಸಾಧಿಯಸಾಧನಂ।
ಪುತ್ತಮಿವಾಚರತೀತಿ
ನನು ಚ ಯಜ್ಜತ್ರೋಪಮಾನೋಪಮೇಯ್ಯಭಾವೋ ವುತ್ತಿಯಂ ಈಯೇನೇವ ಜೋತಿತೋತಿ ಇವಸದ್ದೋ ನಿವತ್ತತೇ, ತದೋಪಮಾನೋಪಮೇಯ್ಯಭಾವೋ ಪುತ್ತ ಸದ್ದೇವ ವತ್ತತೇ, ತಂ ಕಥಮುಪಮೇಯ್ಯವಚನಸ್ಸ ಮಾಣವಕಸದ್ದಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಪಯೋಗೋ ಯುತ್ತೋಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ- ‘ಉಪಮಾನವಚನತೋ’ಚ್ಚಾದಿ।
ತಬ್ಬಿಸಿಟ್ಠಾಚರಣೇತಿ ತೇನೋಪಮಾನೇನ ವಿಸಿಟ್ಠೇ ಆಚರಣೇ। ಉಪಮಾನೋಪಮೇಯ್ಯಭಾವಸ್ಸಾನಿವತ್ತತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘ಉಪಮಾನ ವಿಸಿಟ್ಠಾಚರಣೇ ಉಪಮಾನವಚನತೋ ಈಯಸ್ಸ ವಿಧಾನೇ ನೋಪಮೇಯ್ಯವಚನಮನ್ತರೇನೋಪಮಾನವಚನಸ್ಸ ಪವತ್ತೀತಿ ಉಪಮಾನೋಪಮೇಯ್ಯಭಾವಸ್ಸಾನಿವತ್ತೀ’’ತಿ। ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಯದ್ಯುಪಮಾನೋಪಮೇಯ್ಯಭಾವಸ್ಸ ಈಯೇನೇವ ಜೋತಿತತ್ತಾ ತದನ್ತಸ್ಸುಪಮೇಯ್ಯೇ ವುತ್ತಿ ಸಿಯಾತ್ಯತ್ಥೋ। ಪಬ್ಬತಾಯತೀತಿ ‘‘ಕತ್ತುತಾಯೋ’’ತಿ (೫-೮) ಆಯೋ। ಉಪಮೇಯ್ಯಸ್ಸಾನಿವತ್ತತ್ತಾ ಉಪಮೇಯ್ಯ ಕತ್ತುಸಾಮಞ್ಞೇ ತಿಪ್ಪಚ್ಚಯೋ।
೭. ಆಧಾ
ಯಥಾನನ್ತರಸುತ್ತೇ ಉಪಮಾನೇ ಉಪಮೇಯ್ಯಸ್ಸ ಮಾಣವಕಸ್ಸ ಪಯೋಗೋ ಉಪಪನ್ನೋ, ತಥಾತ್ರಾಪಿ ‘ಪಾಸಾದೇ ಕುಟಿಯ’ನ್ತಿ ಚೋಪಮೇಯ್ಯಸ್ಸಪಯೋಗೋತಿ ಅತಿದಿಸನ್ತೋ ಆಹ- ‘ಹೇಟ್ಠಾವಿಯೇ’ಚ್ಚಾದಿ। ಉಪಮಾನೇ ಉಪಮೇಯ್ಯಸ್ಸಾನನ್ತೋಭಾವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನನು ಕಿಮತ್ಥಮಿದಮುಚ್ಚತೇ ಯವತಾಯೋ ಪಾಸಾದೇ
೮. ಕತ್ತು
ಏತ್ಥ ಕತ್ತುತೋಇತಿ ವಚನಾ ಕಮ್ಮಾತಿ ನಿವತ್ತತೇ, ಆಯಗ್ಗಹಣಾ ಈಯೋ। ಕದಾ ಪನ ಕತ್ತುವಿಸೇಸೋ-ವಸೀಯತಿಚ್ಚಾಹ-‘ಯತ್ಥ್ಯಾದಿಸದ್ದಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತೇ’ತಿಆದಿ। ಪಬ್ಬತಾಯತಿ ಹತ್ಥಿಚ್ಚೇವಮಾದಿನಾ ಹತ್ಥ್ಯಾದಿ ಸದ್ದೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತೇ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೯. ಝತ್ಥೇ
ಕೋಯಂ ಚ್ಯತ್ಥೋಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯ ‘‘ಅಭೂತತಬ್ಭಾವೇ ಕರಾಸಭೂಯೋಗೇ ವಿಕಾರಾಚೀ’’ತಿ (೪-೧೧೯) ಚೀಸ್ಸ ಅಭೂತತಬ್ಭಾವೇ ಕರಾದಿಯೋಗೇಸತಿ ವಿಧಾನಾ ‘ಅಭೂತತಬ್ಭಾವೋ ಕರಾದಿವಿಸಿಟ್ಠೋ’ತಿ ಆಹ। ಅಭೂತ ತಬ್ಭಾವಸ್ಸ ಕರಾದಿವಿಸಿಟ್ಠತ್ತಾ ಕರೋತ್ಯತ್ಥನಿವತ್ತಿಯಾವಸ್ಸಂ ಪಾಣಿನಿಯಾ ವಿಯ ಭುವಿಗ್ಗಹಣಂ ಕತ್ತಬ್ಬಮಞ್ಞಥಾ ಕರೋತ್ಯತ್ಥೇಪಿ ಸಿಯಾತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯ ನಿವತ್ತಿಹೇತುಮಾಹ- ‘ತೇನೇವಾ’ತಿಆದಿ। ಯೇನೇವ ಕರೋತ್ಯಾದಿವಿಸಿಟ್ಠೋ ಅಭೂತತಬ್ಭಾವೋಚ್ಯತ್ಥೋ ತೇನೇವ ಹೇತುನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭವತ್ಯತ್ಥೇ-ನೇನ ಕಾರಣೇನ ಲದ್ಧೇ ಕರೋತ್ಯತ್ಥೋಪ್ಯನಿಟ್ಠೋ ಲಬ್ಭತಿಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯ ತನ್ನಿವತ್ತಿಮ್ಪಟಿಪಾದಯಮಾಹ- ‘ಕರೋತ್ಯತ್ಥೇ’ಚ್ಚಾದಿ। ಅಧವಲಂ ಧವಲಂ ಕರೋತಿ ಧವಲೀಕರೋತಿಚ್ಚೇವ ಚೀಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಕತ್ತಬ್ಬೇ ಕಮ್ಮೇನೇವ ಕರೋತಿಸ್ಸಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ದಿಟ್ಠತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾರಣನ್ತರಮಾಹ- ‘ಇಹ ಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ। ಇತಿಸದ್ದೋ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಇಹ ಕತ್ತುತೋತಿ ವತ್ತತೇ ತತೋಚೇತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಸತ್ಯತ್ಥಸ್ಸ ಪನ ಭವತ್ಯತ್ಥೇಯೇವಾನ್ತೋಭಾವಾ ನ ತನ್ನಿವತ್ತಿ ಪಟಿಪಾದಿತಾ। ತಪ್ಪಕರಣೇತಿ ಧಾತುಪ್ಪಚ್ಚಯಪ್ಪಕರಣೇ। ದ್ವಿಬ್ಬಚನನ್ತಿ ಪಟಇಚ್ಚಸ್ಸ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ ತತೋ ‘‘ದಿಸ್ಸನ್ತಞ್ಞೇಪಿ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (೪-೧೨೦) ರಾಪ್ಪಚ್ಚಯೋ। ‘‘ರಾನುಬನ್ಧೇನ್ತಸರಾದಿಸ್ಸಾ’’ತಿ (೪-೧೩೨) ಅನ್ತಸರಾದಿಸ್ಸ ಲೋಪೋ। ಚ್ಯನ್ತಾ ಪಚ್ಚಯಾಭಾವತ್ಥಂ- ‘ಅಚೀತೋ’ತಿ ಪಚ್ಚಯವಿಧಾನಸುತ್ತೇ ಪಟಿಸೇಧೋ ನ ಕತೋ, ತೇನಾಹ-‘ಅಚೀತೋತಿ ಪಟಿಸೇಧಾಭಾವಾ’ತಿ। ಚೀತಿ ಭುಸೋಇತಿ
ಪಠಮನ್ತಾಚೀ
೧೦. ಸದ್ದಾ
ನನು ಚ ಅಸತಿ ಸುತ್ತೇ ದುತಿಯಾಗ್ಗಹಣೇ ದುತಿಯನ್ತೇಹಿಚ್ಚಾಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಕುತೋ ಲಬ್ಭತೇ ಯೇನ ‘ಸದ್ದಾದೀಹಿ ದುತಿಯನ್ತೇಹೀ’ತಿ ವಿವರಣಂ ಕತನ್ತಿ ಸಚ್ಚಂ, ತಥಾಪಿ ಪಚ್ಚಯವಿಧಿಮ್ಹಿ ಯುತ್ತೇಪಿ ಪಞ್ಚಮಿಯಾ ನಿದ್ದೇಸೇ ‘ಸದ್ದಾದೀನೀ’ತಿ ದುತಿಯಾಯೋಪಾದಾನಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ತಥಾ ವಿವರಣಂ ಕತಂ।
ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ‘‘ತಮಧೀತೇ ತಂ ಜಾನಾತಿ ಕಣಿಕಾಚಾ’’ದೋ (೪-೧೪) ಸಬ್ಬತ್ಥ। ಕಿರಿಯಾವಾತ್ಯವಧಾರಣೇನ ಯಂ ಬ್ಯವಚ್ಛಿನ್ನಂ, ತಮುಪದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ- ‘ನ ಕಾಲೇ’ಚ್ಚಾದಿ। ಯದೀಪಿ ಅಧೀತೇಚ್ಚಾದೀಸು ವತ್ತಮಾನಕಾಲೇನ ಕತ್ತುನಾ ಏಕವಚನೇನ ಚ ನಿದ್ದೇಸೋ, ತಥಾಪಿ ತೇಸಮಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಭೂತಾದಿಕೇ ಕಾಲೇ ಕಮ್ಮಾದೋ ಸಾಧನೇ ಬಹುವಚನೇನ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಿಯಾ ಏವೇತಿ ಭಾವೋ।
ನನು ಚ ‘‘ಧಾತ್ವತ್ಥೇನಾಮಸ್ಮೀ’’ತಿ (೫-೧೨) ಇಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಪತ್ತೇ-ಯಮಾರಬ್ಭತೇ ಅಸ್ಸಪಿ ಧಾತ್ವತ್ಥೇಯೇವ ವಿಧಾನಂ, ತತೋ ಚ ಸದ್ದಾದೀಹಿ ಧಾತ್ವತ್ಥೇ ಇಪ್ಪಚ್ಚಯೇನ ನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ದಿಸ್ಸತೇ ಚ ಇಪ್ಪಚ್ಚಯಪಯೋಗೋಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯ ‘ನಾಯಮಿಪ್ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಬಾಧಕೋ’ತಿ ಪಟಿಪಾದೇತುಮಾಹ- ‘ಧೂವಂ ಕರೋತಿ’ಚ್ಚಾದಿ। ನಾನಾಭಿನ್ನಂ ವಾಕ್ಯಂ ನಾನಾವಾಕ್ಯಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೇನ, ತೇನ ಭಿನ್ನವಾಕ್ಯಭಾವೇನಾಯಸ್ಸ ಇಪ್ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಚ ಸಮುಚ್ಚಯತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಧಾತ್ವತ್ಥೇನಾಮಸ್ಮೀ’’ತ್ಯೇಕಂ ವಾಕ್ಯಂ, ‘‘ಸದ್ದಾದೀನಿ ಕರೋತ್ಯ’’ಪರಂ। ಏತಾನಿ ದ್ವೇ ಭಿನ್ನವಾಕ್ಯಾನಿ- ‘ಧಾತ್ವತ್ಥೇ ನಾಮಸ್ಮಾ ಇಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಭವತಿ, ಸದ್ದಾದೀನಿ ಕರೋತಿಚ್ಚಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಆಯೋ ಭವತೀ’ತಿ ಪಚ್ಚೇಕಮಾಖ್ಯಾತಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವಾಕ್ಯಪರಿಸಮತ್ತಿಯಾ ಭಿನ್ನತಾ, ಅಭಿನ್ನೇ ಹಿ ಕಿರಿಯಾಪದೇಕವಾಕ್ಯತಾ, ಭಿನ್ನೇತು ನಾನಾವಾಕ್ಯತಾ, ನಾನಾವಾಕ್ಯೇ ಚ ಸತಿ ಸಮುಚ್ಚಯೋ। ನ ಹಿ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಭಾವೇನ ವಿಧಾನಮೇವ ಬಾಧಾಹೇತು, ಕಿಞ್ಚರಹಿ ಏಕವಾಕ್ಯತಾಪಿ, ತಂ ಯಥಾ-‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ದಧಿ ದಿಯ್ಯತಂ, ತಕ್ಕಂ ಕೋಣ್ಡಞ್ಞಾಯೇ’ತಿ। ನಾನಾವಾಕ್ಯೇ ತು ಸಮುಚ್ಚಯೋ, ತಂ ಯಥಾ- ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಭೋಜೀಯನ್ತು, ಮಾಢರಾಯ ವತ್ಥಯುಗಲಂ ದೀಯತೂ’ತಿ ಮಾಢರೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಾವೇನ ಭೋಜೀಯತೇ ವತ್ಥಯುಗಲಞ್ಚ ಲಭತೇ, ತೇನೋಜುಕಂ
ಯಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ನ ವಿಹಿತೋ ಪಾಣಿನೀಆದೀಹಿ ವಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘ಜಲ ದಲ- ದಿತ್ತಿಯಂ’। ‘‘ಮಾನೋ’’ತಿ (೫-೬೫) ಮಾನೋ, ‘‘ಕತ್ತರಿ ಲೋ’’ತಿ ‘‘ಪರೋಕ್ಖಾಯಂ ಚೇ’’ತಿ (೫-೭೦) ಚಗ್ಗಹಣೇನ ‘ದಲ ದಲ’ಇತಿದ್ವಿತ್ತಂ ‘‘ಲೋಪೋನಾದಿಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ’’ (೫-೭೫) ‘‘ಸರಮ್ಹಾ ದ್ವೇ’’ತಿ (೧-೩೪) ದಸ್ಸಲಸ್ಸ ಚ ದ್ವಿಭಾವೇ ದದ್ದಲ್ಲಮಾನಾ। ಜಲಮಾನಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಕಿರಿಯಾಸಮಭಿಹಾರೇ ಯಪ್ಪಚ್ಚಯಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇಮಿನಾ ಚ ಸಕ್ಕತೇ ವಿಯ ಭುಸಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇಪಿ ಕಿರಿಯಾಸಮಭಿಹಾರೋ ಕಿರಿಯಾಪರಿವತ್ತನಂ, ತಞ್ಚ ಯದಾ ಕಿರಿಯಮಞ್ಞೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಮಞ್ಞೋ ಕರೋತಿ, ತೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಞ್ಚೇತರೋ, ತದಾ ಭವತೀತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ। ‘‘ಸಾಮಞ್ಞವಿಹಿತಾ ವಿಧಯೋ ಪಯೋಗಮನುಸರನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಲಕ್ಖಣೇನ ‘ದಲ-ದಿತ್ತಿಯ’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಾ ‘‘ಮಾನೋ’’ತಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವಿಹಿತೋ ಮಾನಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಭುಸತ್ಥೇ ಆಭಿಕ್ಖಞ್ಞೇ ಚ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ದದ್ದಲ್ಲ ಮಾನಾತಿ ಏತ್ಥ ಭುಸಂ ಜಲಮಾನಾ, ಪುನಪ್ಪುನ ಜಲಮಾನಾತಿ ಚ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೧೧. ನಮೋ
ನಮೋ ಕರೋತಿ ನಮೋಸದ್ದಮುಚ್ಚಾರೇತಿ, ಸದ್ದಂ ಕರೋತಿ ಸದ್ದಮುಚ್ಚಾರೇತೀತಿಚ್ಚೇವಮತ್ಥೋ (ನ) ಗಹೇತಬ್ಬೇ ಅನಿಸ್ಸಯನತೋ ಅನಭಿಧಾನತೋ ವಾ।
೧೨. ಧಾತ್ವಾ
ಅಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನೋತಿ ಅನಿಪ್ಫನ್ನೋ ಅಸಿದ್ಧಾವತ್ಥೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾರಕಸಾಧಿಯೋತಿ ಯಥಾಲಾಭಂ ಕಾರಕೇಹಿ ಸಾಧಿಯೋ। ಅಸತ್ವಭೂತೋತಿ ಅದಬ್ಬಭೂತೋ। ಅಯನ್ತು ಕಿರಿಯಾರೂಪೋ ಪದತ್ಥೋ ಪಚತ್ಯಾದೀನಂ ವಿಕ್ಲೇದನಾದಿಪಧಾನಕಿರಿಯಾರೂಪೋ ಚ ತದವಯವರೂಪಾ ಪುಬ್ಬಪರೀಭೂತಉದ್ಧನಾರೋ ಪನಾದಿಕಾದಯೋ ತಾದತ್ಥಿಯಾ ಚ ಪಚತ್ಯಾದಿವಚನೀಯಾ। ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇ ಧಾತ್ವತ್ಥೇ ಧಾತುತೋ ವಿಧೀಯಮಾನೋ ತ್ಯಾದಿಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ತಥಾಭೂತಮೇವ
ತಸ್ಸಚಾತಿ ಏಕಾರಸ್ಸ ಚ। ಅಥ ಅತಿಹತ್ಥಯತಿಚ್ಚಾದೋ ಪಾದಿವಿಸಿಟ್ಠೇ ಏವ ಧಾತ್ವತ್ಥೇ ಇಪ್ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವಿಧಾನಾ ತದತ್ಥವಿಹಿತೇನೇವ ಇಪ್ಪಚ್ಚಯೇನ ಪಾದಿವಿಸಿಟ್ಠೋ ಧಾತ್ವತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ತೇನ ಕಿಮತ್ಥೋ ಇಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಸ್ಸ ಪಾದಿಯೋಗೋಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯ ಪಯೋಜನಮಾಖ್ಯಾತುಮಾಹ- ‘ಅತಿಹತ್ಥಯತಿ’ಚ್ಚಾದಿ। ನ ಸಾಮತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಸಮತ್ಥತಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೩. ಸಚ್ಚಾ
ಅತ್ಥಮಾಚಿಕ್ಖತಿ, ವೇದಮಾಚಿಕ್ಖತೀತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಸುಖಾಪೇತಿಚ್ಚಾದೋ ಸುಖಂ ವೇದಯತಿಚ್ಚಾದಿನಾ ವಿಗ್ಗಹೋ। ವಾಪಾಠಾತಿ ವಿಕಪ್ಪೇನ ಪಾಠತೋ।
೧೫. ಚುರಾ
ಅಸತಿ ಸುತ್ತೇ ಸಕತ್ಥೇತಿ ಕಥಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ- ‘ಅತ್ಥಾನತಿ ದೇಸಾ’ತಿ। ಅತ್ಥಾ-ನತಿದೇಸಾತಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಸುತ್ತೇ ಅನಿದ್ದೇಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ಥವಿಸೇಸಸ್ಸಾ-ನತಿದೇಸಮತ್ತೇನ ಸಕತ್ಥೋಯೇವ ಣಿನಾ ವಾಚ್ಚೋತಿ ಕಥಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೇಚ್ಚಾಹ- ‘ಸಕತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಸುತತ್ತಾ’ತಿ। ಚುರ=ಥೇಯ್ಯೇ ಇಚ್ಚಾದೀಸು ಥೇಯ್ಯಾದಿಕಸ್ಸ ಸಕತ್ಥಸ್ಸ ಸುತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೋಗವಿಭಾಗತೋತಿ ‘ಣೀ’ತಿಯೋಗವಿಭಾಗತೋ, ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಾಮ್ಯಮಚ್ಚಾದಿಕಂ ಸತ್ತಙ್ಗಂ ರಜ್ಜಂ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ, ಪಯೋಜಕಬ್ಯಾಪಾರೇ ಣಿ।
೧೬. ಪಯೋ
ಪಯೋಜಕೋ ಚೋದಕೋ ಬ್ಯಾಪಾರಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ ನನು ಚ ವುತ್ತಿಯಂ ‘ಕತ್ತಾರಂ ಪಯೋಜಯತೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ ಕಥಂ ಪಯುಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಕತ್ತುತ್ತಂತಿ ಆಹ- ‘ಪಯುಜ್ಜಮಾನೋ’ಚ್ಚಾದಿ। ನಾವಸ್ಸಂ ಕಿರಿಯಾಪವತ್ತಕತ್ತೇನೇವ ಯೋಗ್ಗತಾಮತ್ತೇನಪಿ
ಆದಿಸದ್ದೇನ ಆನುಕೂಲ್ಯಭಾಗಿನೋ ಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸ ಗಹಣಂ, ತಥಾ ಚ ‘ಭಿಕ್ಖಾ ವಾಸಯತಿ ಕಾರೀಸೋ-ಜ್ಝಾಪೇಸೀ’ತಿ ಸಿಜ್ಝತಿ। ಭಿಕ್ಖಾ ಹಿ ಪಚುರಬ್ಯಞ್ಜನವತೀ ಲಬ್ಭಮಾನಾ ವಾಸಾನುಕೂಲಂ ತಿತ್ತಿವಿಸೇಸಮುಪಜನಯತಿ। ಕಾರೀಸೋಪಿ ನಿವಾತೇ ಪದೇಸೇ ಸುಟ್ಠು ಪಜ್ಜಲಿತೋಜ್ಝಯನವಿರೋಧಿ ಸೀತಕತಮುಪದ್ದವಮಪನಯನ್ತೋ-ಜ್ಝಯನಾನುಕೂಲಸಾಮತ್ಥಿಯಮಾದಧಾತಿ ತತೋ ತೇಸಮ್ಪಿ ಯುತ್ತಮ್ಪಯೋಜಕತ್ತನ್ತಿ।
ಪಯೋಜಕಬ್ಯಾಪಾರೇತೀದಂ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸನಂ ವಾ ಸಿಯಾ ಪಕತಿವಿಸೇಸನಂ ವಾ। ತತ್ಥ ಯದಿ ಪಕತಿವಿಸೇಸನಂ ಸಿಯಾ, ತದಾ ಪಯೋಜಕಬ್ಯಾಪಾರೇ ವತ್ತಮಾನಾ ಣೀಣಾಪೀ ವಿಧೀಯನ್ತೀತಿ (ಗಮನಂ) ಪತಿ ಯೋ ನಿಯೋಗೋ ತದತ್ಥೋ ಗಮಿ, ನ ಗತ್ಯತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ಚಾಯಂ ಪಯೋಜ್ಜೋತಿ ‘ಗಮಯತಿ ಮಾಣವಕಂ ಗಾಮ’ನ್ತಿ ಗತ್ಯತ್ಥಸ್ಸ ಪಯೋಜ್ಜೇ ‘‘ಗತಿಬೋಧಾಹಾರೇ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ (೨-೪) ವಿಹಿತಾ ದುತಿಯಾ ನ ಪಪ್ಪೋತಿ, ತತೋ ಪಕತ್ಯತ್ಥವಿಸೇಸನಪಕ್ಖೋ ದುಟ್ಠೋತಿ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸನಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸನಂ ವೇದಂ ನ ಪಕತಿವಿಸೇಸನ’ನ್ತಿ।
ಪಯೋಜಕಮತ್ತಗ್ಗಹಣೇತಿ ಮತ್ತಸದ್ದೋ ಸಾಮಞ್ಞವಾಚೀ, ಯಥಾ ‘ಕಞ್ಞಾ ಮತ್ತಂ ವಾರಯತೀ’ತಿ। ಕತ್ತಾರಂ ಯೋ ಪಯುಜ್ಜತಿ ಯೋ ಚ ಕರಣಾದೀನಂ ಪಯೋಜಕೋ ತೇಸಂ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಗಹಣೇ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬ್ಯಾಪಾರೇತ್ವೇವಾತಿ ಪಯೋಜಕಗ್ಗಹಣಮನ್ತರೇನ ಬ್ಯಾಪಾರೇಇಚ್ಚೇವ ವಚನಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ಭಾವೋ, ತನ್ತಿ ಪಯೋಜಕಗ್ಗಹಣಂ, ವಿಸಿಟ್ಠೋ ವಿಸಯೋ ಯಸ್ಸ ಪಯೋಜಕಗ್ಗಹಣಸ್ಸತಂತಥಾವುತ್ತಂ। ಕೋಪನಾಯಂವಿಸಿಟ್ಠೋ ವಿಸಯೋಚ್ಚಾಹ- ‘ಯೋ ಲೋಕೇ’ಇಚ್ಚಾದಿ। ಇತೋವಾತಿ ವಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ಹೇತುನೋ ಪರಾಮಾಸೋ। ತನ್ತಿ ಚುರಾದೀಹಿ ಣಿವಿಧಾನಂ। ಏವಂಸದ್ದೋ ವಕ್ಖಮಾನಾಪೇಕ್ಖೋ। ತಂ
೧೭. ಕ್ಯೋತಾ
ಕತ್ತರಿ ವಿಹಿತೇಸುಪಿ ಮಾನನ್ತತ್ಯಾದೀಸು ಪರಭೂತೇಸು ಕ್ಯೋ ಭವತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯಾತಿ ‘ಭಾವಕಮ್ಮೇಸೂ’ತಿ ನ ಕ್ಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸನನ್ತಿ ಆಹ- ‘ಮಾನನ್ತತ್ಯಾದೀನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ।
ಯದಿ ಹಿ ಕತ್ತರಿ ವಿಹಿತೇಸು ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಸತಿ ತೇಸಮುಭಿನ್ನಂ ಪಧಾನತ್ತೇನಾಭಿಧೀಯಮಾನಾನಮಞ್ಞಮಞ್ಞಾನಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ಅಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಸಿಯಾ, ನ ಚೇ ವಮ್ಭೂತಾನಮಭಿಧಾನಮತ್ಥಿ, ನ ಹಿ ‘ಠೀಯತೇ’ಚ್ಚಸ್ಮಾ ಭಾವೋ ಕತ್ತಾ ಚ ಪತೀಯತೇ, ನಾಪಿ ‘ಗಮ್ಯತೇ’ಚ್ಚಸ್ಮಾ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ತಾಚ। ಅಪಿ ತು ಭಾವಕಮ್ಮಾನೇವ ಗಮ್ಯನ್ತೇ, ತೇನಾಹ- ‘ತಸ್ಮಾ’ಇಚ್ಚಾದಿ।
ತೇಸಮೇವಾತಿ ಮಾನನ್ತತ್ಯಾದೀನಮೇವ। ಪರಸಮಞ್ಞಾಭಿ ಪರೇಸಂ ಕಚ್ಚಾಯನಾ ನಂ ಪರೋಕ್ಖಾಇಚ್ಚೇವ ನಾಮಂ। ತಬ್ಬಜ್ಜಿತೇಸೂತಿ ಪರೋಕ್ಖಾಸಞ್ಞಿಪಚ್ಚಯವಜ್ಜಿತೇಸು। ಅಪರೋಕ್ಖೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಪರಸಮಞ್ಞಾವಸೇನ ಪರೋಕ್ಖಾಇಚ್ಚನೇನ ಸಹ ಸಮಾಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಪಟಿಪಾದೇತುಂ ‘ಅಥವಾ’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪರೋಕ್ಖೇತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾವಿಸಯೇ ಕಾಲೇ। ಪರೋಕ್ಖೇವಿಹಿತಾ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಉಪಚಾರೇನ ತದ್ಧಿತಪ್ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ವಾ ಪರೋಕ್ಖಾತಿ ಸದ್ದನಿಪ್ಫತ್ತಿಮಾಹ। ತೇ ಪನ‘ಅ ಉ’ ಇಚ್ಚಾದಯೋ। ತತೋತಿ ಪರೋಕ್ಖಪ್ಪಚ್ಚಯತೋ।
ನನು ಪುಬ್ಬಪಕ್ಖೇ ‘ಅಪರೋಕ್ಖೇಸೂ’ತಿ ಏತ್ಥ ‘ಪರೋಕ್ಖಾವಜ್ಜಿತೇಸೂ’ತಿ ಅತ್ಥ ವಚನಂ ಯುಜ್ಜತಿ, ದುತಿಯಪಕ್ಖೇ ಪನ ‘ಪರೋಕ್ಖವಜ್ಜಿತೇಸೂ’ತಿ, ತಥಾ ಸತಿ ಕಥಮೇತ್ಥ ‘ಪರೋಕ್ಖಾವಜ್ಜಿತೇಸೂ’ತಿ ಅತ್ಥವಚನಂ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ- ‘ತೇಪನಾ’ತಿಆದಿ। ಇಧಾತಿ ಅಪರೋಕ್ಖೇಸೂತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ। ನನು ಚ ‘‘ಪರೋಕ್ಖೇ ಅ ಉ’’ಇಚ್ಚಾದಿಸುತ್ತೇ (೬-೬) ‘ಪರೋಕ್ಖೇ’ತಿ ಪಕತಿವಿಸೇಸನನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪರೋಕ್ಖೇ ವಿಹಿತತಾ ಕಥನ್ತಿ ಮನಸಿ ನಿಧಾಯಾಹ ‘ಪರೋಕ್ಖೇ’ಇಚ್ಚಾದಿ। ಭವನಂ ಭಾವೋ ಕಿರಿಯಾಧಾತ್ವತ್ಥೋ।
ಸಾಧೀಯಮಾನಾವತ್ಥೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸಿದ್ಧಾವತ್ಥಾ ನಿರಸ್ಸತೇ। ಪುಬ್ಬಪರೀಭೂತೋ ಪಧಾನಕಿರಿಯಾವಯವಭೂತೋ ಕಿರಿಯಾರೂಪೋ ಅತ್ಥೋ ಲಕ್ಖಣಂ ಸಭಾವೋ
ಪಾಣಿನಿಯೇಹೇತ್ಥ ‘‘ಭಿನ್ದತಿ ಕುಸೂಲಂ’ತ್ಯಾದೋ ಯಾ ಭೇದನಾದಿಕಿರಿಯಾ ಕಮ್ಮನಿ ದಿಸ್ಸತೇ, ಸಾ ಯದಾ ಸುಕರತ್ತಮತ್ತೇನ ಸಪ್ಪಧಾನತ್ತವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ ಕತ್ತುತ್ತೇಪ್ಯುಪಲಬ್ಭತಿ ‘ಭಿಜ್ಜತೇ ಕುಸುಲೋ ಸಯಮೇವೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ, ತದಾಸ್ಸ ಕತ್ತುನೋ ಸುತ್ತನ್ತರೇನ ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖಭಾವೋ ವಿಧೀಯತೇ ‘ಕಮ್ಮನಿಸ್ಸಯಂ ಕಾರಿಯಂ ಯಥಾ ಸಿಯಾ’ತಿ। ತನ್ನಿಸ್ಸಾಯಾಹ- ‘ಯದಾ ಕಮ್ಮಮೇವೇ’ಚ್ಚಾದಿ। ಯದಾ ಕಮ್ಮಮೇವ ಕತ್ತುಭಾವೇನ ವಿವಚ್ಛೀಯತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಥಂ ಕತ್ವಾ ತಥಾ ವಿವಚ್ಛೀಯತೇಚ್ಚಾಹ- ‘ಅತ್ತಸಮವೇತಾಯ’ಇಚ್ಚಾದಿ। ಅತ್ತಸದ್ದೇನ ಕಮ್ಮಮತ್ರ ವಿವಚ್ಛಿತಂ, ಅತ್ತನಿ ಸಮವೇತಾ ಏಕದೇಸೀಭೂತಾ ಅತ್ತಸಮವೇತಾ, ತಸ್ಸಾ ಕಿರಿಯಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಸುಭೇದತ್ತಾದಿನೇತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಕರಣೇ ವಾ ತತಿಯಾ। ಅತ್ಥತೋತಿ ‘ಕಮ್ಮೇಯೇವ ಕ್ಯೋ’ತಿ (ನ ಸಕ್ಖಿ)
ವಚನಾಭಾವೇಪಿ ಕಮ್ಮಕತ್ತರಿ ಪದಸಙ್ಖಾರಕ್ಕಮೋಪದಸ್ಸನಮುಖೇನ ವುತ್ತಿ ಗನ್ಥಂ ವಿವರಿತುಮಾಹ- ‘ವಾಕ್ಯತೋ’ಇಚ್ಚಾದಿ। ವಾಕ್ಯತೋ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಪದೇಸಙ್ಖರಿಯಮಾನೇತಿ ‘ಭಿಜ್ಜತೇ ಕುಸೂಲೋ ಸಯಮೇವೇ’ತಿ ವಾಕ್ಯತೋ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ಭಿಜ್ಜತೇ’ತಿ ಪದೇ ಸಙ್ಖರಿಯಮಾನೇ ನಿಪ್ಫಾದೀಯಮಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ತದೇವಾತಿ ಪದತ್ಥಸಾಮಞ್ಞಮೇವ। ತನ್ನಿಪ್ಫಾದನೇತಿ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖರಿಮಾನಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಸಙ್ಖರಣೇ। ಸಯನ್ತೀಮಸ್ಸಾತ್ರ ಅತ್ತನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನ ಕೇವಲ ಮನೇನೇತದೇವ ವುತ್ತಂ- ‘ಕಮ್ಮೇಯೇವ ಪಚ್ಚಯೋ’ತಿ, ಕಿಞ್ಚರಹಿ ಅಞ್ಞಮ್ಪತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ-
ಅಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇತಿ ಅಸ್ಮಿಂ ಕತ್ತುತ್ತೇನ ವಿವಚ್ಛಿತೇ ಪಕ್ಖೇ। ತಬ್ಬಿಸಯತ್ತನ್ತಿ ಕಮ್ಮವಾಚೀಸಯಂ ಸದ್ದವಿಸಯತ್ತಂ। ಭಾವಕಮ್ಮೇಸೂತೀಮಸ್ಸ ಕತ್ತರಿಚ್ಚಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸನತ್ಥೇ ಸತಿ ಸಾಮತ್ಥಿಯಲದ್ಧಮ್ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಭಾವಕಮ್ಮೇಸೂ’ತಿಆದಿ। ಇಮಿನಾ ಅನೇನ ಚ ವಿಸೇಸಿಸತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಿನ್ತಂ ವಿಸೇಸಿತನ್ತಿ ಆಹ- ‘ಮಾನನ್ತ ತ್ಯಾದೀಸೂ’ತಿ। ಕಿನ್ತಮ್ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ತ್ಯಾದೀನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ। ಯದಿ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು ಕತ್ತರಿ ಚ ತೇನ ತೇನ
ನತದತ್ಥಂ ವಚನಮಾರದ್ಧನ್ತಿ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು ಕತ್ತರಿ ಮಾನನ್ತತ್ಯಾದಿವಿಧಾನತ್ಥಂ ಪಾಣಿನಿಯೇಹಿ ವಿಯ ಸುತ್ತನ್ತರಂ ನಾರದ್ಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು ಕತ್ತರಿ ಚ ಮಾನಾದಿವಿಧಾನತ್ಥಂ ವಚನಂ ನಾರದ್ಧಂ ಧಾತುನಿಯಮನಂ
ಕಮ್ಮಮಪೇಕ್ಖತೇತಿ
೨೦. ಣಿಣಾ
ಯದತ್ಥನ್ತಿ ಯಂಪಯೋಜನಂ।
೨೩. ಜ್ಯಾ
ಜಿನನ್ತೋತಿ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ದೀಘರಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೩೩) ರಸ್ಸೋ। ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ಯತ್ಥ ಕತ್ತರಿ ಪಚ್ಚಯೋ ತತ್ಥ ವಿಕರಣಾಪಿ ಕತ್ತರಿಯೇವ, ಯತ್ಥ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು ತತ್ಥ ವಿಕರಣಾಪಿ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸುಯೇವ,… ಏಕಾಯ ಪಕತಿಯಾ ಕಾರಕಭೇದೇ(ನ) ಪಚ್ಚಯಸ್ಸಾಸಮ್ಭವತೋ। ತಸ್ಮಾ ಸಹಾಭಿಧಾನಾನಂ ಮಾನಾದಿವಿಕರಣಾನಂ ಕಥನ್ನಾಮ ಸಹಾಸಮ್ಭವಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯುನ್ತಿ ವಿಧೀಯನ್ತೇ।
೨೭. ಭಾವ
ವಿವಚ್ಛಾಭೇದೇನಾತಿ ಸಕಮ್ಮಕಾಕಮ್ಮಕವಚನಿಚ್ಛಾಭೇದೇನ। ಉಭಯತ್ಥಾತಿ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು। ಕರೀಯತೀತಿ ಕತ್ತಬ್ಬೋ ಕರಣೀಯೋ। ‘‘ಅಪವಾದ ವಿಸಯೇ ಉಸ್ಸಗ್ಗೋ ನಾಭಿನಿವಿಸತೀ’’ತಿ ಏಸೋ ಉಸ್ಸಗ್ಗಧಮ್ಮೋ। ತಬ್ಬಾದೀನನ್ತು ಕೇಸಞ್ಚುಸ್ಸಗ್ಗಾನಮ್ಪಿ ಅಪವಾದವಿಸಯೇ ಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ ಬಹುಲಾಧಿಕಾರಾ। ಯಥಾ ‘‘ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು ತಬ್ಬಾನೀಯಾ’’ತಿ ಉಸ್ಸಗ್ಗೋ, ‘‘ವದಾದೀಹಿಯೋ’’ತಿ (೫-೩೦) ಅಪವಾದೋ ತಂವಿಸಯೇಪಿ ತಬ್ಬಾನೀಯಾ ಹೋನ್ತಿ ‘ಗನ್ತಬ್ಬೋ ಗಮನೀಯೋ’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ।
೨೮. ಧ್ಯಣ
ಕಾರಿಯಂ ‘‘ಞಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸಾ’’ತಿ (೫-೧೭೦) ಞಿ।
೩೦. ವದಾ
ಅನ್ನತೋತೀಮಿನಾ ‘ಭೋಗ್ಗಮಞ್ಞ’ನ್ತೇತ್ಥ ಅಞ್ಞಂ ನಾಮ ಅನ್ನವತಾ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಅತ್ಥಮಾಹ।
೩೧. ಕೀಚ್ಚ
ಕಮ್ಮಕರೋ
ಅಭರಿತಬ್ಬಾಪಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಇದಂ ದೀಪೇತಿ ದುವಿಧಾ ಸಞ್ಞಾಸದ್ದಾ ಕೇಚಿ ದಚ್ಚನ್ತ ವಿಗತಾವಯವತ್ಥಾ ಯಥಾ ಡಿತ್ಥಾದಯೋ, ಕೇಚಿದವಯವತ್ಥಾನುಗತಾಯಥಾ ಸತ್ತಪಣ್ಣಾದಯೋ, ತತ್ಥ ಭರಿಯಾಸದ್ದಸ್ಸ ಕಮ್ಮಮ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ‘ಭರಿತಬ್ಬಾ ಭರಿಯಾ’ತಿ, ಯಥಾ ಸತ್ತ ಪಣ್ಣಾನಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಸತ್ತಪಣ್ಣಸದ್ದಸ್ಸ, ಏತಞ್ಚ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಸದ್ದನಿಪ್ಫತ್ತಿಕಿರಿಯಾಯಮೇವೋಪದಿಸೀಯತೇ, ಕ್ವಚಿದೇವ ತ್ವತ್ಥವಿಸೇಸೇ ಸತ್ಯಸತಿ ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ನಿಮಿತ್ತೇ ಸದ್ದೋ ವತ್ತತೀ’’ತಿ। ಓಕಾರಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಯುವಣ್ಣಾನಮೇ ಓಪ್ಪಚ್ಚಯೇ’’ತಿ (೫-೮೨) ಕತಓಕಾರಸ್ಸ।
೩೨. ಗುಹಾ
ಸದ್ದಿಕಾನನ್ತಿ ಪಾಣಿನಿಯಕಚ್ಚಾಯನಾದಿವೇಯ್ಯಾಕರಣಾನಂ। ಪೇಸನಂ ಸಕ್ಕಾರಪುಬ್ಬಕಂ ವಾ ನಿಯೋಜನಂ। ಕಾಮಚಾರಾನುಞ್ಞಾತಿ ಕತ್ತುಮಿಚ್ಛತೋ ಯಥಿಚ್ಛ ಮನುಜಾನನಂ ಅತಿಸಗ್ಗೋನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಮಿತ್ತಭೂತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಭೋತಾ ಕಟೋ ಕತ್ತಬ್ಬೋ’ಚ್ಚಾದೀಸು ಕಟಕರಣಾದಿನೋ ಕಾರಣಭೂತಸ್ಸ।
ನನು ಚ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವಿಹಿತಾ ಏ(ತೇ), ತಥಾ ಚ ಸತಿ ವಿಜ್ಝತ್ಥವಿಹಿ ತೇಹಿ ಏಯ್ಯಾದೀಹಿ ತೇ ಬಾಧೀಯನ್ತಿಚ್ಚಾಹ- ‘ನಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ। ವಿಧಿವಿಸೇಸತ್ತೇ ಪೀತಿ ವಿಧಾನಂ ವಿಧಿ ನಿಯೋಜನಂ ಕಿರಿಯಾಸು ಬ್ಯಾಪಾರಣಾ, ತಸ್ಸ ವಿಧಿನೋ ಪೇಸಾದೀನಂ ವಿಸೇಸತ್ತೇಪಿ, ನಾವಸ್ಸನ್ತಿಆದಿ ಜಯಾದಿಚ್ಚಬ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವುತ್ತಂ, ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತೇನ ‘‘ಕಿಮತ್ಥಂ ಪೇಸಾದೀಸು ಕಿಚ್ಚಸಞ್ಞಿನೋ ತಬ್ಬಅನೀಯಣ್ಯತ್ಯಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ವಿಧೀಯನ್ತೇ, ನ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು ವಿಹಿತಾ, ಏವಮೇತೇ
ಭೋತಾ ಖಲು ಕಟೋ ಕಾತಬ್ಬೋಚ್ಚಾದಿ ಪೇಸನೇ। ತ್ವಯಾ ಕಟೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ಅನುಞ್ಞಾಯಂ। ಪತ್ತಕಾಲೇ ಪರಮುದಾಹರಣಂ। ಏತ್ಥ ಪನ ಕಟಕರಣೇ ಕಾಲಾರೋಚನಮತ್ತಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ನ ಪೇಸಾದಿ। ‘‘ಸತ್ತ್ಯರಹೇಸ್ವೇಯ್ಯಾದೀ’’ತಿ (೬-೧೧) ಸುತ್ತಂ ವಿಸೇಸವಿಹಿತಂ, ತೇನಾಹ- ‘ಸಾಮಞ್ಞ ವಿಧಾನತೋ’ಚ್ಚಾದಿ। ಸತ್ತಿವಿಸಿಟ್ಠೇಚ್ಚಾದಿನಾ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರತಿ ‘ಸತ್ತೀ’ತಿಆದಿನಾ। ಕಥಂ ಸತ್ತಿವಿಸಿಟ್ಠತಾ ಕತ್ತುನೋತಿ ಆಹ- ‘ತಂಯೋಗಾ’ತಿ। ತಾಯ ಸತ್ತಿಯಾ ಯೋಗೋ ತಂಯೋಗೋ। ಅವಸ್ಸಕಾಧಮೀಣತಾವಿಸಿಟ್ಠೇ ತು ಕತ್ತರಿ ಕಿಚ್ಚಾನಂ ತದಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಭಾವಾಯ ವಿಸುಂ- ಸುತ್ತಿತಂ, ತೇನ, ವುತ್ತಂ ‘ಆವಸ್ಸಕಾಧಮೀಣತಾ ವಿಸಿಟ್ಠೇವ ಕತ್ತರೀ’ತಿ। ಸಬ್ಬತ್ಥೇವೇತ್ಥ ‘ಉದ್ಧಂ ಮುಹುತ್ತತೋ’ತಿಆದಿನಾ ಏಕೇಕಮುದಾಹರಣಂ ಕಮೇನ ದಸ್ಸಿತಂ। ಭೋತಾ ರಜ್ಜಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅರಹೇ, ಭವತಾ ರಜ್ಜಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭವಂ ಅರಹೋತಿ ಪನ ಅರಹಕತ್ತುತ್ತಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ಏವಮುಪರಿಪಿ। ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಬಹುಲಗ್ಗಹಣಾನುಭಾವೇನೇತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ।
೩೩. ಕತ್ತ
ಗಲೇಚೋಪಕೋತಿ ಅಲೋಪಸಮಾಸೋ। ಅಭಿಮತೋ ಪರೇಹಿ। ಅರಹಾದೀಸು ವಿಹಿತಪ್ಪಚ್ಚಯೇಹೀತಿ ‘‘ಸತ್ತ್ಯರಹೇಸ್ವೇಯ್ಯಾದೀ’’ (೬-೧೧) ಚ ‘‘ಸೀಲಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞಾವಸ್ಸಕೇಸು ಣೀ’’ತಿ (೫-೫೩) ಚ ಅರಹಾದೀಸು ವಿಹಿತಪ್ಪಚ್ಚಯೇಹಿ। ಉಪಾದಾನಸೀಲೋ ಸಿಕ್ಖಾಪನಸೀಲೋ। ಮುಣ್ಡನಂ ಧಮ್ಮೋ ಸಭಾವೋ ಯೇಸಂ ತೇ ಮುಣ್ಡನಧಮ್ಮಾ। ವಧುಂ ಕತಪರಿಗ್ಗಹಂ ಸಾವಿಟ್ಠಾಯನಾ ಮುಣ್ಡಯನ್ತಿ ಏತೇಸಂ ಕುಲಧಮ್ಮೋ।
೩೫. ಆಸಿಂ
ಕಾಪನಾಯಮಾಸಿಂಸಾ ನಾಮೇಚ್ಚಾಹ- ‘ಅಪ್ಪತ್ತಸ್ಸೇ’ಚ್ಚಾದಿ। ಕಿರಿಯಾ ವಿಸೇಸಕತ್ತುವಿಸಯಾತಿ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಸ್ಸ ಯೋ ಕತ್ತಾ ಸೋ ವಿಸಯೋ
ಅಕೇನೇವಾಸಿಂ ಸನತ್ಥಸ್ಸ ಗಮಿತತ್ತಾತಿ ಆಸಿಂಸನಾ ಏವ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ಅಕಪ್ಪಚ್ಚಯೇನೇವ ಗಮಿತತ್ತಾ ಅವಬೋಧಿತತ್ತಾ। ನಾಸಿಂ ಸನತ್ಥಸ್ಸ ಪಯೋಗೋತಿ ಆಸಿಂಸನಾ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ಜೀವತು ನನ್ದತು ಭವತ್ವಿಚ್ಚಾದಿನೋ ಸದ್ದನ್ತರಸ್ಸ, ತಸ್ಸ ನಪ್ಪಯೋಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
೩೬. ಕರಾ
ಕರೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲನ್ತಿ ಕಾರಣಂ।
೩೭. ಹಾತೋ
ಜಹನ್ತಿ ಉದಕನ್ತಿ ವೀಹೀಸು ಹಾಯನಸದ್ದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಜಹಾತಿ ಭಾವೇ ಪದತ್ಥೇತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಸಂವಚ್ಛರೇ। ಭಾವೇಇಚ್ಚಸ್ಸತ್ಥಮಾಹ ‘ಪದತ್ಥೇ’ತಿ। ನಿಪ್ಫತ್ತಿಮತ್ತಂ ಕಿರಿಯೋಪಾದಾನನ್ತಿ ಕೇಚಿ।
೩೯. ವಿತೋ
ನನು ಚ ವಿತೋತಿ ಪಞ್ಚಮೀನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ‘ವಿತೋ ಪರಸ್ಮಾ ಞಾಇಚ್ಚಸ್ಮಾ’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಕಥಂ ವಿಪುಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ- ‘ವಿತೋ ಪರೋ’ಇಚ್ಚಾದಿ। ವಿಪುಬ್ಬೋ ಯಸ್ಸಸೋ ವಿಪುಬ್ಬೋ। ವಿಸದ್ದತೋ ಧಾತುಮ್ಹಿ ಪರಭೂತೇ ಸತಿ ವಿಸದ್ದೋ ಪುಬ್ಬೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೪೦. ಕಸ್ಮಾ
ಸಬ್ಬಂ ಜಾನಾತಿ, ಕಾಲಂ ಜಾನಾತೀತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ।
೪೧. ಕ್ವಚ
ನಾಮಜಾತಿಗುಣಕಿರಿಯಾ ದಬ್ಬಸಮ್ಬನ್ಧತೋ ಪಞ್ಚವಿಧತ್ತೇಪಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕ್ರಿಯತ್ಥಸ್ಸಾವಧಿರಯಮುಪಾದಿನ್ನೋತಿ ಕ್ರಿಯತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಕಿರಿಯಾಕಮ್ಮಸ್ಸೇಹ ಗಹಣಂ। ತಞ್ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಿವಿಕತಿಪತ್ತಿಭೇದೇನ ತಿವಿಧಂ, ತಿವಿಧಸ್ಸಾಪ್ಯೇತಸ್ಸ ವಿಸೇಸಾನುಪಾನತೋ ಗಹಣನ್ತಿ ಕಮೇನುದಾಹರನ್ತೋ ಆಹ- ‘ಕರಕರಣೇ’ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಲೋಕವಿದೂತಿಆದಿದಸ್ಸನತೋ
ತಸ್ಸಾತಿ ಬಹುಲವಚನಸ್ಸ, ಮಹಾಧಿಕಾರತ್ತಾತಿ ಮಹಾವಿಸಯತ್ತಾ। ಕುತೋಚಿಯೇವಾತಿ ಕುತೋಚಿ ಧಾತುತೋಯೇವ। ಅಥೇಹ ಕಸ್ಮಾ ನ ಹೋತಿ ದೇವದತ್ತೋ ಸಯತಿ ದಾತ್ತೇನ ಲುನಾತಿ ಸುನಖಾನಂ ದದಾತಿ ನಗರಾ ಅಪೇತಿ ಥಾಲಿಯಂ ಪಚತಿ ಮಾತು ಸರತೀ’’ತಿ, ಸಬ್ಬಮೇವೇದಂ ಕಿರಿಯಾ (ಯಾ) ಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೀಯತೀತಿ ಯದಿಪೇವಂ, ತಥಾಪಿ ಕಮ್ಮತ್ತೇನೇವ ಯಂ ವತ್ತು ಮಿಚ್ಛಿತಂ ನ ಕಾರಕನ್ತರತ್ತೇನ ನಾಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವೇನ, ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಸದ್ದೇನ ಗಹಣಂ ಕಮ್ಮವಚನಸಾಮತ್ಥಿಯಾ, ಅಞ್ಞಥಾ ಸ್ಯಾದಿತೋಚ್ಚೇವ ವದೇಯ್ಯ ಕಿಂ ಕಮ್ಮಾತಿ ವಚನೇನಾತಿ।
೪೨. ಗಮಾ
ವೇದನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥಮಾಹ ವಿತ್ತಿನ್ತಿ, ತುಟ್ಠಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
೪೩. ಸಮಾ
ತಞ್ಚೇತಿ ಉಪಮಾನಸ್ಸ ಪರಾಮಾಸೋ। ಭೇದೇನ ವಿವರಣನ್ತಿ ಸಮಾನಾದೀಹೀತಿ ಅವತ್ವಾ ಭೇದೇನ ವಿವರಣಂ। ತುಲ್ಯತಾಯುಪಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ ಸದಿಸಾದಿಸದ್ದವಚನೀಯತ್ತಾ ಅವಯವತ್ಥಾನುಗಮೇನಾತ್ತನೋ-ಭಿಧೇಯ್ಯೇ ಸದಿಸಾದಿಸದ್ದಾನಮ್ಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
೪೪. ಭಾವ
ಕಾರಕಂ ಸಾಧಕಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಕನ್ತಿ ಅನತ್ಥನ್ತರಂ। ಕರೋತಿ ಕಿರಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ ನಿಮಿತ್ತಭಾವೇನಾತಿ ಕಾರಕಂ। ಕತ್ತಾದೀನಂ ಕಿರಿಯಾನಿಮಿತ್ತತ್ತನ್ತು ಸಯಮೇವ ‘ತತ್ಥ ಕತ್ತಾ’ತಿಆದಿನಾ ಭೇದೇನ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸತಿ। ಕಿರಿಯಾನಿಮಿತ್ತಂ… ನಿಬ್ಬತ್ತಕೇಸು ಕತ್ತಾದೀಸು ಛಸುಪಿ ರುಳ್ಹತ್ತಾ ತೇನೇತ್ಥ ಕತ್ತಾವಾತ್ತಪ್ಪಧಾನೋ, ಕರಣಾದಯೋಪ್ಯಪ್ಪಧಾನಾ ಕಾರಕಬ್ಯಪದೇಸೋ ಲಬ್ಭನ್ತೇ…
ತೇಸನ್ತಿ ಕತ್ತಾದಿಕಾರಕಾನಂ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಬ್ಯಾವುತ್ತರೂಪತ್ತಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞತೋ ಬ್ಯಾವುತ್ತಂ ನಿವತ್ತಂ ರೂಪಂ ಕರಣಾದಿಸಭಾವೋ ಯೇಸಂ ಕತ್ತಾದಿ ಕಾರಕಾನಂ ತೇ ತಥಾ ವುತ್ತಾ, ತೇಸಂ ಭಾವೋ ತತ್ತಂ ತಸ್ಮಾ। ಕರಣ ರೂಪನ್ತಿ ಕರಣಂ ರೂಪಂ ಸಭಾವೋ ಯಸ್ಸ ಅಧಿಕರಣಸ್ಸ ತಂ ತಥಾ ವುತ್ತಂ। ಏವಞ್ಚಸತಿಕೋ ದೋಸೋಚ್ಚಾಹ ‘ತಥಾ ಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ। ಕೇನಚಿ ಸುಕರತ್ತೇನ ಸಪ್ಪಧಾನತ್ತವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ ‘ಥಾಲೀ ಪಚತೀ’ತಿ ಭವತಿ। ತತ್ರೇವುಕ್ಕಂಸವಚ ನಿಚ್ಛಾಯಂ ‘ಥಾಲಿಯಾ ಪಚತೀ’ತಿ।
ಏವಞ್ಚಕತ್ವಾತಿ ನಿಪಾತಸಮುದಾಯೋ-ಯಂ ಹೇತ್ವತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕತ್ತಾ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕತ್ತುಟ್ಠಕಿರಿಯಾನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಕತ್ತುನೋ ಉದಾಹರಣಂ ‘ಹಸತಿ ನಚ್ಚತೀ’ತಿ। ತದತ್ಥೇತಿ ತಾಯ ಕಮ್ಮಸಮವಾಯಿನಿಯಾ ಪಚನಾದಿಕಿರಿಯಾಯ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಸ್ಸಯನಾದಯೋ ಪವತ್ತೇನ್ತೋ ಕಿರಿಯಾಯ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏವಮುಪರಿಪಿ।
ಓದನಂ ಪಚತಿ ದೇವದತ್ತೋತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಕಿರಿಯಾಯ ನಿಮಿತ್ತಭೂತಸ್ಸ ಕತ್ತುನೋ ಉದಾಹರಣಂ। ಭಾಜನಸಙ್ಖರಣಮಧಿಸ್ಸಯನಂ। ಆದಿಸದ್ದೇನ ತಣ್ಡುಲವಪನಇನ್ಧನಾಪಹರಣಾದಯೋ ಗಯ್ಹನ್ತಿ। ದ್ವಿಧಾಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ರುಕ್ಖಾದೀನಂ ದ್ವಿಧಾ ಪವತ್ತಿಯಂ।
ಬ್ಯಾಪನೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ। ಗಿರಧಾತುತೋ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯೇ- ‘‘ಏಓನಮ ವಣ್ಣೇ’’ತಿ (೧೩೭) ಸುತ್ತೇ ‘ಅವಣ್ಣೇತಿ ಯೋಗವಿಭಾಗತೋ ಗಕಾರೇ ಇಕಾರಸ್ಸ ಅತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಅವಣ್ಣೇತಿ ಯೋಗವಿಭಾಗಾ ಅತ್ತಂ ಇಸ್ಸಾ’ತಿ। ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಪಟಿಪಾದೇತುಮಾಹ- ‘ಏಸ್ಸ ವಾ’ತಿಆದಿ। ಏಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಲಹುಸ್ಸುಪನ್ಥಸ್ಸಾ’’ತಿ (೫-೮೭) ಕತಏಸ್ಸ। ಸಕಲೇನಾತಿ ‘ಏಓನಮ ವಣ್ಣೇ’’ತಿ ಸಕಲೇನ ಸುತ್ತೇನ। ಪುರೀತಿ ನಿಪಾತೋ।
ಈಸಕ್ಕರೋತಿ
೪೫. ದಾಧಾ
ಸಪಾದೀಹಿ ಅಪಾದೀಹಿಚಾತಿ ಪಾದಿಸಹಿತೇಹಿ ಪಾದಿರಹಿತೇಹಿ ಚ ದಾಧಾಹಿ।
೪೬. ವಮಾ
ಸಾಪಾನದೋಣಿಯನ್ತಿ ಸಾರಮೇಯಾನಂ ಭುಞ್ಜನಕಅಮ್ಬಣೇ। ಠಿತಸುಪಾನ ವಮಥುವಿಯಾತಿ ಪವತ್ತಸುನಖಚ್ಛದ್ದನಂ ವಿಯ।
೪೭. ಕ್ವಿ
ಯಥಾದಸ್ಸನನ್ತಿ ಆಚಿಕ್ಖತೀತಿ ಯೋಜನಾ। ತೇನ ಕುತೋಚಿ ಧಾತುತೋತಿ। ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ಗಹ=ಉಪಾದಾನೇಚ್ಚಸ್ಸ। ಸಲಾಕಾಸದ್ದಸ್ಸ ಸಲಾಕನ್ತಿ। ಸಭಾಸಇಚ್ಚಸ್ಸ ಅನ್ತಬ್ಯಞ್ಜನಲೋಪೇ ಸಭಾಪಕತಿತೋ ‘‘ಇತ್ಥಿ ಯಮತ್ವಾ’’ತಿ (೩-೨೬) ಆಪ್ಪಚ್ಚಯೋ। ಪಭಾತೀತಿ ಆ=ದಿತ್ತಿಯಮಿಚ್ಚಸ್ಸ।
೪೮. ಅನೋ
ಚಲನಾದೀನಂ ಸೀಲಾದೀಸು ನಿಪ್ಫಾದನತ್ಥಂ ವಿಸುಂ ಸುತ್ತಿತಂ ಪರೇಹಿ, ಇಧ ಪನ ಬಹುಲಂ ವಚನೇನೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಚಲನಾದೀಸೂ’ತಿಆದಿ।
೪೯. ಇತ್ಥಿ
ಕ್ಲಿಕಯಕಿಚ್ಚತ್ರ ಕಕಾರಬಹುತ್ತಾ ಕಕಾರಾತಿ ಬಹುವಚನಂ। ತಿತಿಕ್ಖಾ ಇಚ್ಚಾದೋ ತಿತಿಕ್ಖನಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ವಿಗ್ಗಹೋ ‘‘ಇತ್ಥಿಯಮತ್ವಾ’’ (೩-೨೬)। ಅಪರಿ ಪಠಿತೋತಿ ಧಾತುಪಾಠೇ ಅಪರಿಪಠಿತೋ। ಪಾಣಿವಿಸೇಸೋತಿ ಸತ್ತವಿಸೇಸೋ। ಇಮಿನಾ ಚ ‘‘ಯಥಾಕಥಞ್ಚಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿ, ರುಳ್ಹಿಯಾ ಅತ್ಥನಿಚ್ಛಯೋ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
ಆಸಿಂ
ತಬ್ಬಾದಿಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ಚ ವಿಹಿತೋತಿ ಸಕಿಯವೋಹಾರೇನಾಹ। ಸಕಿಯ ಸತ್ಥೇ ಅವುತ್ತದೋಸಂ
೫೧. ಕರಾ
ರಿರಿಯಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಆದಿರಕಾರಸ್ಸ ಅನುಬನ್ಧತ್ತಾ ಆಹ- ‘ಅನ್ತಸರಾದಿ ಲೋಪೋ’ತಿ।
೫೨. ಇಕಿ
ಅಥ ಸರೂಪೇಚ್ಚೇತಾವತಿ ವುತ್ತೇ- ‘ಕಿರಿಯತ್ಥಸ್ಸ ಸರೂಪೇ’ತಿ ಕಥಂ ವಿಞ್ಞಾಯತಿಚ್ಚಾಹ- ‘ಕಿರಿಯತ್ಥಾ’ತಿಚ್ಚಾದಿ। ನನು ಚ ಲೋ-ಯಂ ಕತ್ತರಿ ವಿಧೀಯ ಮಾನೋಕಥಮೇತ್ಥ ಸಿಯಾತ್ಯಾಹ- ‘ಅಕತ್ತರಿಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ। ಅಭಿಮತೋ ಕಚ್ಚಾಯನಸ್ಸ। ಪಟಿಪಾದಯಿತುಮಾಹ- ‘ತತ್ಥಾ’ತಿಆದಿ। ಕರಣಂ ಉಚ್ಚಾರಣಂ, ಅಸ್ಸ ಕರೋತಿ ಸಮಾಸವಾಕ್ಯಂ। ನ ಹಿ ಏವ ದೀಹಿ ಕಾರೋ ವಿಹಿತೋತಿ ಅಕ್ಖರೇ ಹೇವ ಕಾರಸ್ಸ ವಿಹಿತತ್ತಾ ಅಕ್ಖರಸಮುದಾಯತೋ ನ ಪಪ್ಪೋತೀತಿ ಭಾವೋ। ಅಥ ಚೇತಿ ಮತಪ್ಪದಾನೇ। ಏವಾದಿಸದ್ದವಾಚಕಾ ಏವಕಾರಾದಯೋ ಸಾಧವೋತಿ ಅಥ ಮತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ತತ್ಥಾತಿ ತಥಾ ಅಭಿಮತೇ ತಸ್ಮಿಂ। ನಿಯಮಹೇತುನೋ ಅಭಾವಾತಿ ಅಕ್ಖರೇಹೇವ ಕಾರಪ್ಪಚ್ಚಯೋ ವಿಧೇಯ್ಯೋ ನ ಪನ ಏವಾದೀಹಿಚ್ಚಸ್ಸ ನಿಯಮಸ್ಸ ಯೋ ಹೇತು ತಸ್ಸ ಹೇತುನೋ ಅಭಾವಾ।
೫೩. ಸೀಲ
ಕಿಮಿದಸೀಲಮಿಚ್ಚಾಹ-
ಯಜ್ಜೇವನ್ತಿ ಯದಿ ಆಭಿಕ್ಖಞ್ಞಂ ತಪ್ಪತೋ ವುಚ್ಚತೇ। ತಸ್ಸೀಲ್ಯಮಿದಂ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ- ‘ಸೀಲಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞಾದಿ’’ಸುತ್ತೇ ಸೀಲಸದ್ದೇನೇವಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಂ ದೀಪೇತಿ। ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಸೀಲತೋ ಅಞ್ಞಮೇವಾಭಿಕ್ಖಞ್ಞನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಯಸ್ಮಿಂ ದೇಸೇ’ತಿಆದಿ।
ಗಮ್ಮಮಾನೇತಿ ಪತೀಯಮಾನೇ। ಪತೀತಿ ಚ ಅತ್ಥಪ್ಪಕರಣಸದ್ದನ್ತರಾದೀಹಿ। ಅಭಿಮತೋತಿ ಪಾಣಿನಿಯೇಹಿ ಅಭಿಮತೋ। ಆವಸ್ಸಕಗ್ಗಹಣಾಯೇವ ಸಿದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಕಥಮೇತ್ಥಾವಸ್ಸಮ್ಭಾವೋ ಪತೀಯತಿ ಚ್ಚಾಹ- ‘ತಞ್ಚಾ’ತಿಆದಿ।
ಯೋಗವಿಭಾಗಾತಿ ‘ಣೀ’ತಿ ಯೋಗ ವಿಭಾಗಾ। ಸಾಧುಂ ಕರೋತಿ, ಬ್ರಹ್ಮಂ ವದತಿ, ಅಸದ್ಧಂ ಭುಞ್ಜತಿ, ಪಣ್ಡಿತಮತ್ತಾನಂ ಮಞ್ಞತೀತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಸಾಧುನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸನಂ। ಅಸ್ಸದ್ಧಭೋಜೀತಿ ವತೇ। ವತಞ್ಚ ಭೋಜನೇ ಅತ್ಥಿತಾಯಂ ಸದ್ಧಅಸ್ಸದ್ಧಭೋಜನವಿಸಯಾಯಂ ಪವತ್ತಿಯಂ ಯದಿ ಭುಞ್ಜತಿ ಅಸ್ಸದ್ಧಮೇವ ಭುಞ್ಜತಿ ನ ಸದ್ಧನ್ತಿ ಸತ್ಥೇ ವುತ್ತನಿಯಮೋ, ಅಸ್ಸದ್ಧಂ ಭುಞ್ಜತಿ ಏವಾತಿ ನೋತ್ತರಪದಾವಧಾರಣಂ… ಏವಞ್ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೇ ಯದೇವಾಸ್ಸದ್ಧಂ ನ ಭುಞ್ಜತಿ ತದೇವ ವತಲೋಪೋ ಸಿಯಾತಿ
೫೪. ಥಾವ
ಸಯಮೇವ ಅತ್ತನಾಏವ। ಕಮ್ಮಕತ್ತರೀತಿ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಕಮ್ಮಕತ್ತರಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಬಹುಲಾಧಿಕಾರಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏತ್ಥ ಪನ ಏಕೋಪಿ ಪದತ್ಥೋ ಕಮ್ಮಞ್ಚ
೫೫. ಕತ್ತ
ಭೂತಸದ್ದೇನೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಮುಪದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಭೂತಮತೀತ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ। ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಯದ್ಯತಿಕ್ಕನ್ತವಚನೋ ನ ಸಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ನನುಚಾತ್ರೇತರೇತರನಿಸ್ಸಯದೋಸೋ ಪಸಜ್ಜತೇ, ಸತೀ ಹಿ ಭೂತಾಧಿಕಾರೇತ್ತೋ ವಿಧೀಯತೇ, ಸತಿ ಚ ತ್ತೇ ಭೂತಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಪ್ಫತ್ತೀತಿ ಫುಟೋ ಯೇವಿತರೇತರನಿಸ್ಸಯದೋಸೋತಿ। ನೇಸದೋಸೋ, ಸಙ್ಕೇತಾತಿ ಬ್ಯತ್ತೋ ಸದ್ದತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಚಿರಕಾಲಪ್ಪವತ್ತೋ, ನಾಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಸಾಧುತ್ತಂ, ಅತಿಕ್ಕನ್ತೇ ಚಾಸ್ಸ ವುತ್ತಿ ಸದ್ದಸತ್ತಿಸಭಾವತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಕ್ತವನ್ತಾ ದಯೋಪಿ ಚರಹಿ ಸದ್ದಸತ್ತಿಸಭಾವತೋ ಭೂತೇಏವ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ಭೂತಸದ್ದೋ-ಯಮತಿಕ್ಕನ್ತತ್ಥೇ ಪಸಿದ್ಧೋ ಕ್ತವನ್ತಾದಯೋತ್ವಪ್ಪಸಿದ್ಧಾ, ಅತೋ ತೇನ ಪಸಿದ್ಧತ್ಥೇನಾಪ್ಪಸಿದ್ಧಾನಮನ್ವಾಖ್ಯಾನಂ ಕರೀಯತೀತಿ। ಭೂತೇತಿ ಚಾಯಂ ಪಕತಿವಿಸೇಸನಂ ವಾ ಸಿಯಾ ‘ಭೂತತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನಾ’ತಿ, ಪಚ್ಚಯತ್ಥ ವಿಸೇಸನಂ ವಾ’ಭೂತೇ ಕತ್ತರೀ’ತಿ, ತತ್ರ ಕಸ್ಸಿದಂ ವಿಸೇಸನನ್ತಿ ಆಹಭೂತೇತಿ ಪಕತಿವಿಸೇಸನ’ನ್ತಿ। ಕುತೋಚ್ಚಾಹ- ‘ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಚೇ’ತ್ಯಾದಿ। ಅಥ ಪಚ್ಚಯತ್ಥವಿಸೇಸನೇ ಕೋ ದೋಸೋಚ್ಚಾಹ- ‘ಪಚ್ಚಯತ್ಥವಿಸೇಸನೇ ಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ। ಪಚ್ಚಯತ್ಥಸ್ಸ ಕತ್ತುನೋ ಅನಭಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ ಅಯನ್ತಿ ಪಯೋಗೋ ನೋಪಪಜ್ಜತೇತಿ ಭಾವೋ। ಅಭಿಧೇಯ್ಯೇತಿ ಇಮಿನಾ ಪಯೋಜನಾದಿಂ ಬ್ಯವಚ್ಛಿನ್ದತಿ।
೫೬. ಕ್ತೋ
ಕಮ್ಮೇ ಗುಣೀಭೂತತ್ತಾತಿ ಕಮ್ಮೇ ಸತಿ ಭಾವಸ್ಸಾಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ। ‘‘ಗುಣಮುಖ್ಯೇಸು ಮುಖ್ಯೇಯೇವ ಕಾರಿಯಸಮ್ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಮುಖ್ಯೇ ಕಮ್ಮೇಯೇವ ಪಚ್ಚಯೋ, ನ ತು ಭಾವೇ ತಸ್ಸೇತ್ಥಾಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ।
೫೭. ಕತ್ತ
ನನುಚಾರಮ್ಭೇತಿ
ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ- ‘ಪುಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ವಿಯಾ’ತಿ ಆದಿ। ಅನಿಯಮುಪ್ಪತ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಸತಿ ಞಾಪನನ್ತಿ ತನ್ನಿಸೇಧೇತುಮಾಹ- ‘ಪುನಬ್ಬಚನತೋ’ತಿಆದಿ। ಮಾಸಙ್ಕೀತಿ ಕಮ್ಮನಿ, ತೇನೇವುಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಪಠಮಾ। ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇ ‘‘ಭಾವಕಮ್ಮ ಗಹಣಂ ಚಾಕಾರೇನಾನುಕಡ್ಢಿಯ ‘ಭಾವಕಮ್ಮೇಸು ಚಾ’ತ್ಯನೇನ ಕ್ತೇವಿಧೀಯ ಮಾನೇ ಇದಮಾಸಙ್ಕೀಯತೇ ‘ಪುಬ್ಬೇನೇವ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಿದ್ಧೇ ಪುನಬ್ಬಚನಾ
ನನುಚಾದಿಭೂತೋ ಕಿರಿಯಾಕ್ಖಣೋ ಆರಮ್ಭೋ ನಾಮ, ಬಹೂಹಿ ಕಿರಿಯಾಕ್ಖಣೇಹಿ ಕಟೇ ಪರಿಸಮತ್ತೇಯೇವ ಭೂತೋ ಕಾಲೋ ಚ ಭವತೀತಿ ಕಿರಿಯಾಫಲಸ್ಸಾಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾ ವತ್ತಮಾನೋವ ಕಾಲೋತಿ ತತ್ರಕ್ತೋ ನ ಪಪ್ಪೋತಿಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ- ‘ಕಿರಿಯಾಫಲಸ್ಸಿ’ಚ್ಚಾದಿ। ಕಟೇಕದೇಸಸ್ಸಾಪಿ ಕಟತ್ತಾ
೫೮. ಠಾಸ
ಅನಾರಮ್ಭತ್ಥಂವಚನನ್ತಿ ಆರಮ್ಭೇ ಪುಬ್ಬೇನೇವ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ। ಅಪಾದಿನೋಪಿಸಿಲಿಸಸ್ಸ ಸಕಮ್ಮಕತ್ತಾ- ‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಕಮ್ಮಕತ್ಥನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಸಕಮ್ಮತ್ತಮೇಸಂ ಪಾದಿಯೋಗೇ ಸತಿ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಪಾದಿಸಹಿತಾ’ಚ್ಚಾದಿ। ಖಟೋಪಿಕಾ ಮಞ್ಚೋ।
೫೯. ಗಮ
ಅವಿವಚ್ಛಿತಕಮ್ಮೋ ಚೇಹಾಕಮ್ಮಕೋತಿ ಕಥಯಮಾಹ- ‘ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ’ಚ್ಚಾದಿ। ಯಾತವನ್ತೋ ಯಾತಾ, ಯಾನಂ ಯಾತಂ। ಅಯೋಯಿತ್ಥಾತಿ ಯಾ ತೋ। ಕ್ತೋ ನ ವಿಧಾತಬ್ಬೋ ಪಾಣಿನಿಯೇಹಿ ವಿಯ। ಕಾರಣಸಾಮಗ್ಗಿಯಂ ಭೂತಾಯನ್ತಿ ಸಸ್ಸಾದಿಹೇತುಭೂತಸಮಿದ್ಧಿಯಂ ಭೂತಾಯಂ। ಸಾ ಚ ಭೂತಾ ಯೇವಾತೀಮಿನಾ ಕಾರಣಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಅತೀತಕಾಲಿಕತ್ತಮಾಹ।
೬೦. ಆಹಾ
ಆಧಾರೇಚೇತಿ ಅನುವುತ್ತಿಯಾ ಏತ್ಥ ಚಕಾರತೋ ‘ಯಥಾಪತ್ತಞ್ಚೇ’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸೇಸೋ। ಏವಂ ನ ಕುತೋಚಿ ಅಪಕಸ್ಸನಂ ಸಿಯಾತಿ ಏವಮಾಧಾರಾದಿಕೇ ಅನುವತ್ತಮಾನೇ ಸತಿ ಕುತೋಚಿ ಆಧಾರಾದಿತೋ ಅಪಕಸ್ಸನಂ ವಿಸುಂ ಕರಣಂ ನ ಸಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಥಾ ಸತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಸುತ್ತೇನೇಕಯೋಗಮೇವ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಭಾವಕಮ್ಮೇಸೂತಿ ಸಮ್ಬಜ್ಝತೇತಿ ಯೋಜನಾ।
ಬಹುಲಸ್ಸ ಭಾವೋ ಕಮ್ಮಂವಾತಿ ಬಹ್ವತ್ಥಾದಾನಮೇವಾತ್ರ ಬಹುಲಸದ್ದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಭಾವೋ ಕಮ್ಮಂಚೇತಿ ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಯೋ। ಕೇಚೀತಿ ಪಾಣಿನಿಯೇ ಯೇವ ಸನ್ಧಾಯಾಹ। ತಸ್ಸಾಪಿ ಭೂತೇಯೇವ ಪವತ್ತಿಮುಪದಿಸತಿ ‘ಸೋಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ
ನಾ
ಹೇತುನೋತಿ ದುಕ್ಖಫಲಸ್ಸ ಹೇತುನೋ ಅಗ್ಯಾದಿನೋ। ಕಟ್ಠಸದ್ದಸ್ಸ ಫಲಹೇತುಭೂತೇ ಅಗ್ಯಾದಿಕೇ ವತ್ತಮಾನೇ ಏವಂ ಹೋತು ಫಲೇವತ್ತಮಾನೇ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ- ‘ಯದಾಪನಾ’ತಿಆದಿ। ಕೋಧಾತಿಕೋ ಇಧ।
೬೧. ತುಂತಾ
ನನು ಚ ಭಾವೇಇತಿ ಭವತಿನಾಯಂ ಘಣನ್ತೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕರೀಯತೀತಿ ಭವತಿವಿಸಯೋವ ಪಚ್ಚಯತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ ಭವತಿ, ತತೋ ಚ ಭವತಿನೋ ಯೋ ಭಾವೋ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಾಚ್ಚೇ ಪಚ್ಚಯೋ ಸಿಯಾ, ಸೋ ಚ ಭವತಿತೋ ಯೇವುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ಸಕ್ಕಾಭಿಧಾತುಂ ತತೋ ತಸ್ಮಾವ ಪಚ್ಚಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಕಥಂ ಪಚಿತುಂ ಪಾಕೋ ಚಾಗೋ ರಾಗೋತಿಪಚಾದೀಹಿಭವತಿ ಚ್ಚಾಹ- ‘ಭವನಂಭಾವೋ ಕಿರಿಯಾಧಾತ್ವತ್ಥೋ’ತಿ।
ಕಿರಿಯಾಸಾಮಞ್ಞಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಧಾತ್ವತ್ಥಾನುಗತಂ ಭವತಿಸ್ಸತ್ಥೋ, ತೇನ ಕಿರಿಯಾಸಾಮಞ್ಞವಾಚಿನಾತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋ ಕರೀಯಮಾನೋ ಸಬ್ಬಧಾತುವಿಸಯೇ ಕತೋ ಭವತಿ ತಸ್ಮಾ ಪಚಾದೀಹಿಪಿ ಭವತೀತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ನನು ಚಾತ್ರ ತುಮಾದಯೋ ಭಾವೇ ಭವನ್ತೀತಿ ವುತ್ತೇ ನ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ ಕಿಂವಿಸೇಸಿತೇ ಭಾವೇ ತುಮಾದಯೋ ಭವನ್ತಿಚ್ಚಾಹ- ‘ಯತೋ’ಚ್ಚಾದಿ। ತಸ್ಸಾತಿ ಧಾತುನೋ। ಯೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಭಾವೋತಿ ಯೋ ವಾಚ್ಚೋ ಭಾವೋ। ಕುತೋಚ್ಚಾಹ- ‘ಸಮ್ಬನ್ಧಾ’ತಿ। ತುಮಾದೀನಂ ಯಾ ಪಕತಿ ತಾಯ ವಾಚ್ಚೇನೇವ ಭಾವೇನ ಸಹ ಸಮ್ಬನ್ಧಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಠಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಭಾವೇ ತಬ್ಬೋ। ಅಥ ಕ್ರಿಯಾಯಂತ್ಯನೇನ ತಬ್ಬಾದ್ಯಭಿಹಿತಸ್ಸ ದಬ್ಬರೂಪಾಪನ್ನಸ್ಸ ಭಾವಸ್ಸ ಕಥಂ ಗಹಣಂತ್ಯಾಹ- ‘ಯದಿಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ। ಸಕನಿಸ್ಸಯಕಿರಿಯಾಬ್ಯಪದೇಸೋತಿ ದಬ್ಬ ರೂಪಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾಯ ಕಿರಿಯಾಯ ಬ್ಯಪದೇಸೋ ದಟ್ಠುಂ ಚಕ್ಖುಚ್ಚಾದೋ ಭವನಕಿರಿಯಾಯ ಪತೀಯಮಾನತ್ತಾ ತುಮಾದಯೋ ಭವನ್ತೇವ।
ನನು
‘‘ಇಚ್ಛತ್ಥೇಸು ಸಮಾನಕತ್ತುಕೇಸು ತವೇತುಂ ವಾ’’ತಿ (೪-೨-೧೨) ಕಚ್ಚಾನೇನ ಅತದತ್ಥಾಯಮ್ಪಿಕಿರಿಯಾಯಂ ತುಮಾದಯೋ ಯಥಾಸಿಯುನ್ತಿ ವಿಸುಂ ಸುತ್ತಿತಂ, ತೇನಾಹ- ‘ಇಚ್ಛತ್ಥೇಸ್ಮಿ’ಚ್ಚಾದಿ। ಯಥಾ ‘ಭೋತ್ತುಂ ಪಚತೀ’ತ್ಯಾದೋ ಭೋಜನಕಿರಿಯಾ ಪಯೋಜನಾ ಪಚನಕಿರಿಯಾ ಹೋತಿ, ನೇವಮೇತ್ಥ ತಪ್ಪ ಯೋಜನಾ ಇಚ್ಛಾ… ಪಚನಕಿರಿಯಾಯವಿಯತಪ್ಪಯೋಜನತ್ತಾಭಾವತೋತಿ ಅಯಮಸ್ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪುನೇಚ್ಚಾದಿನಾ ವುತ್ತಾನಿಟ್ಠಪಾತಸ್ಸಾಸಙ್ಕಂ ವಿರಚಯಮಾಹ- ‘ಅತದತ್ಥಾಯಮ್ಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ।
ಇಚ್ಛತ್ಥಸ್ಸ ಧಾತುನೋ ಪಯೋಗಾತಿ ಇಮಿನಾ ‘ಇಚ್ಛನ್ತೋ ಕರೋತೀ’ತಿ ಏತ್ಥ ಇಚ್ಛನ್ತೋತಿ ಇಚ್ಛತ್ಥಸ್ಸ ಧಾತುನೋ ಪಯೋಗತ್ಥಮೇವ, ನ ಇಚ್ಛಾಯ ಪಯೋಜನಂ ಕರಣನ್ತಿ ದೀಪೇತಿ। ದೇವದತ್ತಂ ಭುಞ್ಜಮಾನಮಿಚ್ಛತೀತೇತ್ಥ ಭೋತ್ತುನ್ತಿ ನ ಹೋತಿ ಸಮಾನಕತ್ತುಕೇಸೂತಿ ವಚನತೋ, ಭೋಜನಸ್ಸ ದೇವದತ್ತೋ ಕತ್ತಾ, ಇಚ್ಛತಿಸ್ಸ ಅಞ್ಞೋಯೇವಾತಿಪಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಪಯೋಜನಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ- ‘ದೇವದತ್ತ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ।
ಇಚ್ಛತಿಸ್ಸಾತಿ’ದೇವದತ್ತಂ ಭುಞ್ಜಮಾನಮಿಚ್ಛತೀ’ತಿ ಏತ್ಥ ಇಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಇಸಿಸ್ಸ। ಸಾಧನಂ ‘ದೇವದತ್ತಂ ಭುಞ್ಜಮಾನ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥೋ ಪಯೋಜನಂ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಸಾಧನತ್ಥೋ-ಇಚ್ಛತಿ। ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ತತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ। ಕಮ್ಮಮೇವಿಚ್ಛಾಯ ಪಯೋಜನಭಾವೇ ಠಿತನ್ತಿ ಭಾವೋ। ನಿರತ್ಥಕನ್ತಿ ಏತದತ್ಥಮೇವ ಸಮಾನಕತ್ತುಕಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ ತಞ್ಚ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಪಸಙ್ಗಾಭಾವಾ ನಿರತ್ಥಕನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಸಕಾದ್ಯತ್ಥೇಸು ಧಾತೂ ಸೂಪಪದೇಸು ಧಾತು ಮತ್ತಾ ತುಮಾದಯೋ ಸುತ್ತನ್ತರೇನ ವಿಹಿತಾ ಪಾಣಿನಿಯೇಹಿ, ತೇನಾಹ- ‘ಸಕಾದಿಧಾತುಪ್ಪಯೋಗೇ’ತಿಆದಿ। ಸಿದ್ಧಾತಿ ತುಮಾದಯೋ ಸಿದ್ಧಾ। ಭುಜಿಕಿರಿಯತ್ಥಾತಿ ಭುಜಿಕಿರಿಯಾ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸಾ ಸತ್ತಿಯಾ ಸಾ ಭುಜಿಕಿರಿಯತ್ಥಾ ಪತೀಯತೇ। ಪತೀಯ ಮಾನತ್ತೇ
ಪತೀಯಮಾನೇಸ್ವಪ್ಯೇತೇಸ್ವತ್ಥನ್ತರೇಸು ತಾದತ್ಥಿಯಮತ್ಥಿಯೇವಾತಿ ಪುಬ್ಬೇನ ವಿಹಿತಸ್ಸ ತುಮಾದಿನೋತ್ರ ನ ಬಾಧೇತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಯದಿಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ। ತಾದತ್ಥಿಯಮತ್ಥಿಯೇವಾತಿ ಭೋಜನಕಿರಿಯತ್ಥತಾ ಸಕ್ಕೋತಿಆದೀನಂ ಅತ್ಥಿ ಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಸಿದ್ಧಾಯೇವ ‘‘ತುಂತಾಯೇ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ। ಅಲಮತ್ಥವಿಸಿಟ್ಠೇಸು ಪರಿಯತ್ತಿವಚನೇಸೂಪಪದೇಸು ಧಾತುತೋ ತುಮಾದಯೋ ವಿಹಿತಾ ಪರೇಹಿ, ತತ್ಥಾಹ ‘ಅಲಮತ್ಥವಿಸಿಟ್ಠೇ’ಇಚ್ಚಾದಿ। ಪಹುಸದ್ದಮ್ಪಿ ಅನ್ತೋಗಧಂ ಕತ್ವಾ ‘ಸಮತ್ಥಾದೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಭವತಿಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ‘‘ಪುಬ್ಬೇಕಕತ್ತುಕಾನ’’ನ್ತಿ (೫-೬೩) ಏತ್ಥ ಬ್ಯಾಖ್ಯಾಯಿಸ್ಸತೇ। ಅಭಿಮತಾತಿ ಕಚ್ಚಾಯನೇನ ‘‘ಅರಹಸಕ್ಕಾದೀಸು ಚೇ’’ತಿ (೪-೨-೧೩) ಚಸದ್ದೇನ ಅಭಿಮತಾ ಇಮಸ್ಸಾತಿ ‘ಕಾಲೋ ಭೋತ್ತುಂ’ತಿಆದಿನೋ। ಯಥಾ ಭೋತ್ತುಮನೋತಿಆದಿನಾ ಪರೇಸಮ್ಪಿ ಅಯಮೇವ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಕ್ಕಮೋತಿ ದೀಪೇತಿ। ಅಬ್ಯಭಿಚಾರತೋತಿ ಅವಿನಾಭಾವತೋ, ಭವತಿ ಭೋಜನಂ ಭಾವೋತಿ ಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜನಂ ಭಾವೋ ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನತುಗಮಿಸ್ಸಕಿರಿಯಾತದತ್ಥಾತಿ ಗಮನಕಿರಿಯಾ ಭೋಜನತ್ಥಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ಥಸದ್ದೋಹ್ಯಯಂ ಪಯೋಜನವಚನೋ ಯಞ್ಚ ಯಮುದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತತಿ, ತಂ ತಸ್ಸ ಪಯೋಜನಂ ಭವತಿ। ನಚಾಯಂ ಭೋಜನಮುದ್ದಿಸ್ಸ ಗಮಿಸ್ಸತಿ, ಕಿಞ್ಚರಹಿ ಕಾರಿಯನ್ತರಂ, ಕೇವಲಂ ತೇನ ನಿಮಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಭಾವೀಯತೇ। ಯದಾ ತು ಭೋಜನತ್ಥಮೇವಾರಬ್ಭತೇ ಗಮನಕಿರಿಯಾ, ತದಾ ಭವತ್ಯೇವ’ಗಮಿಸ್ಸತಿ ಭೋತ್ತು’ನ್ತಿ।
ತುಂವಿಸಯೇ ಣಕೋಪಿ ವಿಹಿತೋ ಪಾಣಿನಿಯೇಹಿ, ತತ್ರಾಹ- ‘ಕಾರಕೋ ವಜತಿ’ಚ್ಚಾದಿ। ಪರಿಹಾರಮಾಹ- ‘ಪುಬ್ಬೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ। ‘ಕತ್ತರಿಲ್ತು’ಚ್ಚಾದಿನಾ ಯೋಯಂ
೬೨. ಪಟಿ
ಸೋತುನಾದೀಸು ‘ಸವನಂ ಕಾತುನ’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಸುತೇನೇತಿ ಸವನನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ।
೬೩. ಪುಬ್ಬೇ
ವೇತಿ ನಾತಿಸಮ್ಬಜ್ಝತೇ ವಿಧಿನೋ ನಿಚ್ಚತ್ತಾ। ಏಕಸದ್ದಸ್ಸಾನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ವಿಸೇಸೇತಿ
ಏಕಕತ್ತುಕಾನನ್ತಿ ಬಹುವಚನತ್ತಾ ‘ಭುತ್ವಾ ಪಿತ್ವಾ ವಜತೀ’ತಿಪಿ ಭವತಿ। ಭುತ್ತಸ್ಮಿನ್ತೇತ್ಥ ಅನೇಕಕತ್ತುಕತ್ತಾ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾಪಿ ಭವತಿ। ಪಾಣಿನಿ ಯಾನಮಿವ ವಿಸುಂ ವಚನಮನ್ತರೇನ ತುನಾದಿವಿಧಿಪ್ಪಟಿಪಾದಯಮಾಹ- ‘ಮುಖಂ ಬ್ಯಾದಾಯ ಸುಪತಿ’ಚ್ಚಾದಿ। ಬ್ಯಾದಾಯಾತಿ ದಾಧಾತುಸ್ಸ ವಿಆಪುಬ್ಬಸ್ಸ ತ್ವಾಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಪ್ಯೋ ವಾ ತ್ವಾಸ್ಸ ಸಮಾಸೇ’’ತಿ (೫-೦೬೪) ತ್ವಾಸ್ಸ ಪ್ಯಾದೇಸೇ ರೂಪಂ, ಮುಖವಿವರಣಂ ಕತ್ವಾತ್ಯತ್ಥೋ, ಬ್ಯವಧಾಯಕಕಾಲಸ್ಸಾತಿ ಬ್ಯಾದಾನ ಸುಪನಾನಮನ್ತರೇಯೋ ಕಾಲೋ ತಸ್ಸ, ಭೇದಾನುಪಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಭೇದಸ್ಸಾದಸ್ಸನಂ। ಭೇದಸ್ಸೀನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ’ಕೇಹೀಚೀ’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸಹಭಾವೇಪೀತಿ ಬ್ಯಾದಾನಸುಪನಾನಂ ಸಹಭಾವೇಪಿ। ವಡ್ಢಿತಕೋ ಭತ್ತರಾಸಿ।
ಅಭಿಮತಾ ಪಾಣಿನಿಯಾನಂ, ಪರಾಯ ನದಿಯಾ ಪಬ್ಬತೋ-ವರೋ ವಿಸೇಸೀ ಯತೇತಿ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ನದಿಮ್ಪಬ್ಬತೋ’ತಿ ವುತ್ತೇ ನದಿಯಾ ಓರಭಾಗೇ ಪಬ್ಬತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭವತಿ, ತತೋ ಚ ಪಾರೇಭೂತನದೀವಿಸಿಟ್ಠೋ ಪಬ್ಬತೋ ಪತೀಯತೇ। ಅವರೇನ ಪಬ್ಬತೇನ ಪರಾ ನದೀ ವಿಸೇಸೀಯತೇತಿ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಪಬ್ಬತಂ ನದೀತಿ ವುತ್ತೇ ಪಾರೇ ನದಿಯಾ ಓರೇ ಪಬ್ಬತೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಪತೀಯತೇ, ತತೋ ಚ ಓರಭಾಗೇ ಪಬ್ಬತವಿಸಿಟ್ಠಾ ನದೀ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ। ಭವತಿನೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮ್ಭವೇ ಸತಿ ಏಕಕತ್ತುಕತಾ ಪುಬ್ಬಕಾಲತಾ ಯಥಾ ಗಮ್ಯ ತೇ
ಭುತ್ವಾ ಭುತ್ವಾ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪರೇ-ಞ್ಞಥಾ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಮಾಕಙ್ಖನ್ತಿ ಪಾಣಿನಿಯಾದಯೋ, ತತ್ರಾಹ- ‘ಏಕಕತ್ತುಕಾನ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ। ಆಭಿಕ್ಖಞ್ಞಾವಗಮೇ ಕಾರಣಂ ಪುಚ್ಛತಿ ‘ಯಜ್ಜೇವ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ। ವುತ್ತಮೇವ ಫುಟಯತಿ ‘ಯೇಹಿ’ಚ್ಚಾದಿನಾ। ಯೇಹೀತಿ ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇಹಿ। ಜಿವಗ್ಗಾಹಂ ಅಗಾಹಯಿಚ್ಚಾದೋ ಪರೇಞ್ಞಥಾ ಪಟಿಪನ್ನಾತದಾಹ- ‘ಕಮ್ಮ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ। ಸಕಙ್ಗೇತಿ ಪಾಣಿಪಾದಾದಿಕೇ-ತ್ತನಿಯೇವಯವೇ। ಣಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಅಭಿಮತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಿಂ ಣಮ್ಪಚ್ಚಯೇನಾತಿ ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅಞ್ಞಥಾ ಸಿದ್ಧಿಪ್ಪಕಾರಮಾಹ- ‘ಜೀವಸ್ಸಿ’ಚ್ಚಾದಿ। ಕಿಂ ವಿಸಿಟ್ಠನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಜೀವಗ್ಗಾಹೇನ ವಿಸಿಟ್ಠನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಜೀವಗ್ಗಾಹ’ನ್ತಿ ಆಹ। ಜೀವಗ್ಗಾಹಸಙ್ಖಾತಂ ಗಹಣಮಕಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಆಖ್ಯಾತನ್ತಿ ಅಗಾಹಯೀತಿ ಆಖ್ಯಾತಂ ಕತ್ತಬ್ಬರೂಪನ್ತಿ ಇಮಾನಾ ಗಹಣ ಕಿರಿಯಾಯ ಕಮ್ಮತ್ತಂ ಬೋಧೇತಿ। ತಬ್ಬಿಸೇಸನಮ್ಪೀತಿ ಕತ್ತಬ್ಬರೂಪಾಯ ಗಹಣ ಕಿರಿಯಾಯ ವಿಸೇಸನಮ್ಪಿ। ತಥಾಭೂತಮೇವಾತಿ ಕತ್ತಬ್ಬರೂಪಮೇವ। ತಥಾ ಚೇತಿ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸನೇ ದುತಿಯಾಯ ಣಮನ್ತೇ ಜಾತೇ ಸತಿ। ಣಮನ್ತ ರೂಪನ್ತಿ ಣಮನ್ತಸ್ಸ ರೂಪಂ ಯಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಣಂಪಚ್ಚಯೇನಿಹ ಕಿಞ್ಚಿನೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಇಹೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬ್ಯಾಕರಣೇ। ಕಿಞ್ಚಿ ಪಯೋಜನಂ। ಪಚಾದಿತೋತಿಆದಿಸದ್ದೇನ ತೇಹಿ ಅವಿಹಿತಣಮ್ಪಚ್ಚಯಾ ಗಹಿತಾ।
೬೪. ನ್ತೋ
ಯೋ ಸಾಧಯಿತುಮಾರದ್ಧೋ ನಚ ನಿಟ್ಠಮುಪಗತೋತಿ ಯೋ ಕಟಾದಿಸಾಧಯಿತುಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಯಿತುಂ ಆರದ್ಧೋ ನಿಟ್ಠಂ ಪರಿಸಮತ್ತಿಂ ನ ಚೋಪಗತೋ ನಪ್ಪತ್ತೋ। ಪವತ್ತೋ-ನುಪರತೋವಾತಿ ಯೋ ಪಬ್ಬತಾದಿ ನಿಚ್ಚಪ್ಪವತೋ-ಅವಿರತೋ ತೇನೇವ ನಿಟ್ಠಂ ನೋಪಗತೋಸೋವತ್ತಮಾನೋತಿ ವುಚ್ಚತೇತಿ ಯೋಜನಾ। ತಬ್ಬಿ ಸಯಕಿರಿಯಾದ್ವಾರೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಕಟಾದಿವಿಸಯ ಕಿರಿಯಾಮುಖೇನ, ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ‘‘ಯಥಾವುತ್ತಕಟಾದೀನಂ ವತ್ತಮಾನತ್ತಾ ತಬ್ಬಿಸಯಾ ಕಿರಿಯಾಪಿ ವತ್ತಮಾನಾ ಏವಾತಿ ತಂದ್ವಾರೇನ ಕ್ರಿಯತ್ಥವಿಸೇಸನ’’ನ್ತಿ।
ಭುಞ್ಜತಿ ದೇವದತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಯಜ್ಜಪಿ ಭುಞ್ಜಮಾನೋ ಹಸತಿ ಖಜ್ಜತಿ
ಇಧ ಪನ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ವಿಹಿತತ್ತಾ ಆಹ- ‘ಸಾಮಞ್ಞೇನಾ’ತಿಆದಿ। ಸನ್ತೋ ‘ಅಸ-ಭುವಿ’ನ್ತಪ್ಪಚ್ಚಯೋ। ‘‘ಕತ್ತರಿ ಲೋ’’ (೫-೧೮) ‘‘ನ್ತಮಾನಾನ್ತಿ ಯಿಯುಂಸ್ವಾದಿಲೋಪೋ’’ತಿ (೫-೧೩೦) ಅಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪೋ। ತಪನ್ತೋ ‘ತಪ-ಸನ್ತಾಪೇ’। ಜಪ್ಪನ್ತೋ ‘ಜಪ್ಪ=ವಚನೇ’। ಪಠನ್ತೋ ‘ಪಠ=ಉಚ್ಚಾರಣೇ’ ಪಚನ್ತೋ ‘ಪಚ=ಪಾಕೇ’ಧಾರಯನ್ತೋ ‘ಧರ=ಧಾರಣೇ’। ಪಯೋಜಕಬ್ಯಾಪಾರೇ ಣಿ, ಧರಿತುಂ ಪಯುಞ್ಜಮಾನೋ ಧಾರಯನ್ತೋ। ದಿಸ್ಸನ್ತೋ ದಿಸ ದುಸ=ಅಪ್ಪಿತಿಯಂ’’ ದಿವಾದೀಹಿ ಯಕ’’ (೫-೧೨) ಯಜನ್ತೋ ‘ಯಜ-ದೇವಪೂಜಾಯಂ’। ಅರಹನ್ತೋ ‘ಅರಹ-ಪೂಜಾಯಂ। ಯಥಾಚಾತಿಆದಿನಾ ಅಪಠಮಾಸಮಾನಾಧಿಕರಣಾದೀಸು ‘ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನೋ ವಿರೋಚಮಾನಂ ಜಪ್ಪಮಾನೋ’ಚ್ಚಾದೀಸು ಮಾನೋ ನ್ತೋ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ವದತಿ।
೬೫. ಮಾನೋ
ಕಾಲಕತೋ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸೋ ವಯೋ। ಮಾನೋವಾತಿ ಇಮಿನಾನ್ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾಭಾವಮಾಹ। ಯುಜ್ಝಮಾನಾ’ಯುಧ=ಸಮ್ಪಹಾರೇ’ ‘‘ದಿವಾದೀಹಿ ಯಕ’’ (೫-೧೨) ‘‘ತವಗ್ಗವರಣಾನ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ (೧-೪೮) ಧಸ್ಸ ಝೋ’’ವಗ್ಗಲಸೇಹಿ ತೇ’’ತಿ (೧-೪೯) ಯಸ್ಸ ಚ। ‘‘ಚತುತ್ಥದುತಿಯೇಸ್ವೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (೧-೩೫) ಝಸ್ಸ ಜೋ। ನಚ್ಚಮಾನಾ ‘ನಚ್ಚ=ನಚ್ಚನೇ’।
೬೭. ತೇಸ್ಸ
ಸವಿಸಯೇತಿ ಕತ್ತರಿ ಭಾವೇ ಕಮ್ಮೇಚ।
೬೮. ಣ್ವಾದ
ಣ್ವಾದಯೋತಿ
ಕಾರಿಯವಿಸೇಸನ್ತಿ ಆದೇಸಾದಿಕಾರಿಯವಿಸೇಸಂ। ಕಾರು ಸಿಪ್ಪಿಜಾತಿ ವಿಸೇಸೋ। ತಚ್ಛಕಾದಯೋ (ತಚ್ಛಕಕಮ್ಮ) ಕಾರತನ್ತವಾಯರಜಕನಹಾಪಿತಾ ಪಞ್ಚ ಕಾರವೋ ಚಾರುದಾರುತಿ ವತ್ತಮಾನೇ ಕಾಲನಿಯಮೇನಾಞ್ಞತ್ರಾಪಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಏವಂ ಕಾರುಆದೀಸುಪಿ।
೬೯. ಖಛ
ಖಛಸಾನನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ತದನ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಕಥಮಿಚ್ಚಾಹ- ‘ಪಚ್ಚಯಗ್ಗಹಣೇ’ಚ್ಚಾದಿ। ಬ್ಯಾಖ್ಯಾತತ್ಥಂ, ನನು ಸುತ್ತೇ ಏಕಸ್ಸರೋತಿ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ, ಆದೀತಿ ಚ ತಬ್ಬಿಸೇಸನಂ, ಏವಂ ಸತಿ ನಪುಂಸಕೇನ ವಿವರಣಂ ಕಥಂ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ- ‘ಸದ್ದೇ’ಚ್ಚಾದಿ, ಅಥ ಜಾಗರೇಚ್ಚಾದೋ ಪುಥಗವಯವೇಕಸ್ಸರಸ್ಸ ಜಾಗರಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಕಸ್ಮಾ ನ ದ್ವಿಭಾವೋಚ್ಚಾಹ- ‘ತೇನೇವೇ’ಚ್ಚಾದಿ।
ತೇನೇವಾತಿಆದೀತಿ ಏಕಸ್ಸರೋಚ್ಚಸ್ಸ ವಿಸೇಸನತ್ತಹೇತುನಾವ। ಅವಯವೇಕಸ್ಸರಸ್ಸಾತಿ ವಿಸೇಸನಸಮಾಸೋ ‘ಅವಯವೋ ಚ ಸೋ ಏಕಸ್ಸರೋ ಚೇ’ತಿ। ಅಥಾದೀಹಿ ಏಕಸ್ಸರವಿಸೇಸನತ್ತೇಪ್ಯವಯವೇಕಸ್ಸರಸ್ಸ ಕಸ್ಮಾ ನ ದ್ವಿಭಾವೋಚ್ಚಾಹ- ‘ಏಕಸ್ಸೇವಾದಿತ್ತಾ’ತಿ।
ಇತರಸ್ಸಾತಿ ಪಠಮೇಕಸ್ಸರತೋ-ಞಾಸ್ಸಾವಯವೇಕಸ್ಸಸರಸ್ಸ। ದೋಸದುಟ್ಠತ್ತಾ ನೇತ್ಥ ವಿಸೇಸನಸಮಾಸೋತಿ ವತ್ತುಮಾಹ- ‘ಏಕಸ್ಸರೋತಿ’ಚ್ಚಾದಿ। ತಥಾ ಸತಿ ಕೋ ದೋಸೋತಿ ಆಹ- ‘ಏಕೋ ಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ। ಸರೋದೀತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ‘ಈಹ-ಘಟನೇ’ಚ್ಚಾದೀನಮೇವ ಸಿಯಾ।
ನನು ಚ ಪಚತಿಮ್ಹಿ ಯೇನೇವಾಕಾರೇನ ಪಚಸದ್ದೋ ಏಕಸ್ಸರೋ ತೇನೇವ ತದವಯವಾಪಿ ಅಚ್ಸದ್ದೋ ಪಸದ್ದೋ ಚ ಏಕಸ್ಸರೋ, ತತೋವಾವಯವಾನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ ಪಪ್ಪೋತಿ… ದ್ವಿಬ್ಬಚನಕಾರಿಯಿನೋ ಆದಿಸ್ಸ ಏಕಸ್ಸರಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ನಿದ್ದೇಸಾ, ಏವಞ್ಚ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ತದವಯವಾನಞ್ಚೇಕಸ್ಸರಾನಂ ವಿಸುಂ ದ್ವಿಬ್ಬಚನೇ
ಸಾವಯವಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾವಯವೇಹಿ ಸಹ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ನ ವಿನಾ ತೇಹಿ। ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇ ‘‘ಯಸ್ಸ ದ್ವಿಬ್ಬಚನೇ ಕರೀಯಮಾನೇ ಸಬ್ಬೇಸಮವಯವಾನಂ ಗಹಣಂ ಭವತಿ, ತಸ್ಸೇವ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ ಯುತ್ತಂ ನಾವಯವಾನಂ, ತೇಸಞ್ಹಿ ದ್ವಿಬ್ಬಚನೇ ಏಕಾಯ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಗಹಣಂ ಕತಂ ಹೋತಿ ನಾವಯವನ್ತಸ್ಸ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಚ ಕತನ್ತಿ ಪುನ ತೇಸಂ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಾಯ ಸತ್ಥಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ। ಉಪಪತ್ತನ್ತರಮಾಹ- ‘ಅಥವೇ’ಚ್ಚಾದಿ। ಇಹ ಠಾನೇ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ ದ್ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ದ್ವಿಬ್ಬಚನನ್ತಿ ದ್ವೇ ಪಕ್ಖಾ। ತತ್ರ ಠಾನೇ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಪಕ್ಖೇ ದೋಸದಸ್ಸನತೋ ದ್ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ದ್ವಿಬ್ಬಚನನ್ತ್ಯಯಮೇವ ಪಕ್ಖೋಬ್ಭುಪಗತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಪಠಮನ್ತಾವ ಠಾನೇ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಪಕ್ಖೇ ಭಾವಿನಂ ದೋಸಮಾಹ- ‘ಪಠಮಸ್ಸೇಕಸ್ಸರಸ್ಸಿ’ಚ್ಚಾದಿ। ದ್ವಿಸದ್ದೋ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇ ವತ್ತತೇ।
ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಞ್ಚೇತ್ಥ ಸದ್ದರೂಪಮುಚ್ಚಾರಣಂ ವಾ, ತತ್ಥ ಉಚ್ಚಾರಣೇ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇ ಠಾನೇ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ… ಉಚ್ಚಾರಣಸ್ಸ ಸದ್ದಾ(ನುಗತ) ಧಮ್ಮತ್ತಾ। ಸದ್ದರೂಪೇ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇ ಠಾನೇ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ, ತತ್ಥ
೭೦. ಪರೋ
ಯೋಗವಿಭಾಗಾ ‘ಅ ಞ’ಆದೀಸು ಗಮ್ಯತೇ। ಯದಿ ಹ್ಯತ್ರಾಪಿ ಛಟ್ಠೀ ಅಭಿಮತಾ ಸಿಯಾ ತದಾ ‘‘ಖ ಛ ಸ ಪರೋಕ್ಖಾನಮೇಕಸ್ಸರೋದಿದ್ವೇ’’ತಿ ಏಕಮೇವ ಯೋಗಂ
೭೧. ಆದಿ
ಪಠಮೋ ದುತಿಯೋತಿ ಚ ದ್ವೇ ಏಕಸ್ಸರಾ। ತತ್ಥ ‘‘ಖಛಸಾನಮೇಕಸ್ಸರೋದಿ ದ್ವೇ’’ (೫-೬೯) ‘‘ಪರೋಕ್ಖಾಯಂ ಚೇ’’ತಿ (೫-೭೦) ಪಠಮಸ್ಸೇಕಸ್ಸ ರಸ್ಸ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ ‘ಆದಿಸ್ಮಾ ಸರಾ’’ತಿ ತು ದುತಿಯಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ಕಥಮಞ್ಞಸ್ಸುಚ್ಚಮಾನೇಅಞ್ಞಸ್ಸಬಾಧಕಂಸಿಯಾ ತಸ್ಮಾ ಕತೇಪಿದುತಿಯ ದ್ವಿಬ್ಬಚನೇಪಠಮದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ ಸಮ್ಭವತ್ವೇವಾತಿನಪಠಮದ್ವಿಬ್ಬಚನಾಪವಾದೋ-ಯಂ ಯೋಗೋಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ- ‘ಪಠಮೇ’ಚ್ಚಾದಿ। ಕ್ರಿಯತ್ಥಾಧಿಕಾರಾ ಕ್ರಿಯತ್ಥಾನನ್ತಿ ಛಟ್ಠಿಯಾ ದುತಿಯೇನೇಕಸ್ಸ ರೇನಚ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಪಠಮದ್ವಿಬ್ಬಚನಸ್ಸವಿಧಾಯ ಕಮಞ್ಞವಾಕ್ಯಮಞ್ಞಂ ದುತಿಯಸ್ಸಾತಿ ನ ವಾಕ್ಯಭೇದೋತಿ ಆಹ- ‘ಏಕೇ’ಚ್ಚಾದಿ। ಅಸ್ಸಾತಿ ‘ಆದಿಸ್ಮಾ ಸರಾ’’ತಿ ಅಸ್ಸ ಯೋಗಸ್ಸ, ಪುಬ್ಬಯೋಗೇತಿ ಪುಬ್ಬೇಹಿ ದ್ವಿಹಿ ಸುತ್ತೇಹಿ। ‘‘ಆದಿಸ್ಮಾ ಸರಾ’’ತಿ ಸರಮದ್ವಿತ್ತೇನುಪಾದಾಯ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸದ್ದರೂಪಸ್ಸ ದ್ವಿಬ್ಬಚನವಿಧಾನತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ಬ್ಯಞ್ಜನಯುತ್ತಸ್ಸೇವ ವಿಧಾನಂ ತಥೇವಿಟ್ಠತ್ಥತ್ತಾತಿ ಪಠಮದ್ವಿಬ್ಬಚನ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ದ್ವಿಬ್ಬಚನಬಾಧಾತ್ಯವಗನ್ತಬ್ಬಂ।
೭೨. ನಪು
ಪಟಿನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಪತಿ ಪಟಿನಿಮಿತ್ತಂ, ನಿಮಿತ್ತೇ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೭೩. ಯಥಿ
ಪಠಮೇಕಸ್ಸರಸ್ಸ ಪಠಮದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ ವಿಸಯೋ, ದುತಿಯೇಕಸ್ಸರಸ್ಸ ದುತಿಯದ್ವಿಬ್ಬಚನಂ, ತೇನಾಹ- ‘ಯಥಾ ವಿಸಯ’ನ್ತಿ। ಪಠಮ ದುತಿಯ ತತಿಯ ದ್ವಿಬ್ಬಚನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪುಇತಿ ಪಠಮಂ ಸದ್ದರೂಪಂ, ತ್ತಿಇತಿ ದುತಿಯಂ, ಯಿಸಿತಿ ತತಿಯಂ।
೭೬. ಖ ಛ
ಖಪ್ಪಚ್ಚಯಾದಿ ಕರೀಯತೀತಿ ಸೇಸೋ।
೮೨. ಯುವ
ಚತ್ಥಪರತ್ತಾತಿ
೮೩. ಲಹು
ಧೂಪಾಯತೀತಿ ಧೂಪಿತಾ, ಪಚ್ಚಯಸ್ಸಾತಿ ತಿಪ್ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ। ಕಾನುಬನ್ಧಕರಣಮನತ್ಥಕಂ ಸಿಯಾತಿ ಘಕ್ವಿಕರಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವೇ (ತಂ) ನಿಬನ್ಧನಸ್ಸ ಕಾರಿಯಸ್ಸಾಭಾವಾ ‘ನ ತೇ ಕಾನುಬನ್ಧನಾಗಮೇಸೂ’’ತಿ (೫-೮೫) ಪಟಿಸೇಧಾ ಭಾವೋತಿ ಕಕಾರಾನುಬನ್ಧಮನತ್ಥಕಂ ಸಿಯಾ।
೮೫. ನತೇ
ಪುಚ್ಛೀಯಿತ್ಥಾತಿ ವಿಗ್ಗಯ್ಹ ತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ‘‘ಪುಚ್ಛಾದಿತೋ’’ತಿ (೫-೧೪೩) ಠೋ। ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಏ ಓನಮ್ಪಟಿಸೇಧಮುಖೇನಾತಿ ಏಓನಮ್ಪಟಿಸೇಧಸ್ಸ ಪಕತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ। ಚಿನಿತಬ್ಬನ್ತಿಆದೀಸು ಚೀಯಿತ್ಥ ಚೀಯತಿ ವಾತಿಆದಿನಾ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಚಿನಿತುನ್ತಿಆದೀಸು ಚಿನನಾ ಯಾತಿ(ಆದಿನಾ)। ನನು ಚ (ಞಿಆಗ)ಮೋ, ನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಕಥಮ್ಪಚ್ಚಯೇ ‘‘ಲಹುಸ್ಸುಪನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ (೫-೮೩) ಏಓ ಪಪ್ಪೋನ್ತಿ ಕಥಞ್ಚೇ ಸಮ್ಪಟಿಸೇಧೋಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ- ‘ಞಿಸ್ಸೇ’ಚ್ಚಾದಿ। ನನುಚಾದಿಮ್ಹಿ ನ ಯುವಣ್ಣಾಭಿ ಕಥಮೇತ್ಥಪ್ಪಸಙ್ಗೋತಿ ಆಹ- ‘ಸಕಾಪಾನಂ ಕುಕ್ಕೂಣೇತಿ’ಚ್ಚಾದಿ।
ಪತ್ತೋಕಾರಸ್ಸಾತಿ ಧುಸದ್ದೇ ಉಕಾರಸ್ಸ ಪತ್ತೋಕಾರಸ್ಸ। ಯುವಣ್ಣೇಚ್ಚಾದಿನಾಪತ್ತಸ್ಸಾತಿ (ತಬ್ಬ) ತುಂ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಚ ಣಿನೋ ಪತ್ತಸ್ಸ। ವಾ ವಿಧಾನಾ ನ ಞಿ। ಧುನಾಪೇತಬ್ಬನ್ತಿಆದಿಪಾಠೇ ಞಿಮ್ಹಿ ಅಕತೇ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರಾಪೀ’’ತಿ (೫-೮೭) ಪಟಿಸೇಧಾಭಾವೋ। ಧುನಾಪೇತೀತಿ ಪಾಠೇತಿಮ್ಹಿ ಲೇ ಚ ‘‘ಕ್ವಚಿ ವಿಕರಣಾನ’’ನ್ತಿ (೫-೧೬೧) ವಿಕರಣಲೋಪೇ ಚ ಏಕಾರೋ। ಅಸತಿ ನಾಗಮೇ ‘‘ಯುವಣ್ಣೇ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ ಏತ್ತಂ ಸಿಯಾ ತಮ್ಪಿನಾಗಮೇ ಉಪನ್ತತ್ತಾ ನೇತ್ಯಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ- ‘ತಥಾಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ। ಪಕ್ಖನ್ತರಮಾಹ- ‘ನಾಗಮೇ’ಚ್ಚಾದಿ।
೮೭. ಅಞ್ಞ
ಸಮ ದಮ-ಉಪಸಮೇ। ಸಮೇತೀತಿ ಸಮಕೋ, ದಮೇತೀತಿ ದಮಕೋ, ಜನ-ಜನನೇ, ಜನೇತೀತಿ ಜನಕೋ ಬಧ=ಬನ್ಧನೇ, ಬಧತೀತಿ ಬಧಕೋ।
೯೨. ಪದಾ
ನಿಪಜ್ಜತಿ
೯೩. ಮಂವಾ
ರುನ್ಧಿತುನ್ತಿಆದೀಸು ರೋಧನಾಯಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ।
೯೪. ಕ್ವಿಮ್ಹಿ
ನನು ಕಿಮತ್ಥಮನ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಯತೋ ‘‘ಕ್ವಿಮ್ಹಿ ಲೋಪೋ-ನ್ತಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಛಟ್ಠಿಯನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೧೭) ಅನ್ತಸ್ಸೇವ ಲೋಪೋ ಸಿಯಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ನಿಧಾಯ ತಗ್ಗಹಣೇ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ- ‘ಅನ್ತಗ್ಗಹಣ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ। ಲೋಪವಿಧೀಸೂತಿ (ವೀಆದಿಲೋಪವಿಧೀಸು, ಛಟ್ಠೀ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ) ‘‘ವೀಮನ್ತು ವನ್ತೂ’’ನ್ತಿ (೪-೧೩೮) ಛಟ್ಠೀನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ। ಭದನ್ತವಿಧಿಚರಿತತ್ತಬ್ಯಾಪಾರಂ
೧೦೧. ಪರ
ಅಥ ದ್ವಿತ್ತೇತಿ ಕಥಮವಸೀಯತೇ ಸದ್ದೇ ಅಭಾವೇತಿಆಹ- ‘ಪರ’ಇಚ್ಚಾದಿ। ಅನನ್ತರಸುತ್ತೇ ‘‘ಪರಿಪಚ್ಚಸಮೋ ಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತತೋ ಪರಸ್ಸಾತಿ ಕಿನ್ನಾವಸೀಯತೀತಿ ಚೋದನ ಮುಬ್ಭಾವಿಯ ತದಯುತ್ತತಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ನನುಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ।
೧೦೩. ಧಾಸ್ಸ
ಅಪಚುರಪ್ಪಯೋಗತ್ತಾತಿ ಅಬಹುಪ್ಪಯೋಗತ್ತಾ।
೧೦೪. ಕಿಮ್ಹಿ
ಕ್ತೋ ದೂಸಿಧಾತುತೋ ದೂಸಯತೀತಿ ಅತ್ಥೇ।
೧೦೬. ಮುಹ
‘‘ವಣ್ಣೇ
೧೦೭. ವಹ
ತೇತ್ವೇವಾತಿ ವತ್ವಾ ಪಚ್ಚುದಾಹರಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘ವುಯ್ಹತೀ’ತಿ। ವುತ್ತಿವಚನಂ ಮುಲ್ಲಿಙ್ಗಿಯ ಅತ್ಥಂ ವದತಿ ‘ಉಸ್ಸಾ’ತಿಆದಿ।
೧೦೮.
ನಿಧೀಯಿತ್ಥಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ।
೧೦೯. ಗಮಾ
ರಾನನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ‘ರಾ-ಆದಾನೇ’ಇಚ್ಚಸ್ಸ ಗಹಣಮ್ಪಿ ವಿಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯಾತಿ ಆಹ- ‘ರಾನ’ನ್ತಿಆದಿ।
೧೧೦. ವಚಾ
ಸುತ್ತೇ ‘ವಸ್ಸಾ’ತಿ ಸಸ್ಸರೋವ ಗಯ್ಹತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ವಸ್ಸಾತಿ ಹೀ’ತಿಆದಿ।
೧೧೨. ವದ್ಧ
ವತ್ತ=ವತ್ತನೇತೀಮಸ್ಮಾ ತ್ತಿಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ವಾ ಉಕಾರೋ ನ ವಿಹಿತೋತಿ ಆಸಯೇನ ‘ಕಥ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ- ‘ವತ್ತವತ್ತನೇತಿ’ಚ್ಚಾದಿ। ವುತ್ತಿಮತ್ತೇತಿ ನಿಪಾತನಾತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಾದಯೋ ವುತ್ತಿಮತ್ತೇ’’ ತೇತ್ಥ (೩-೬೯) ‘ವುತ್ತಿಮತ್ತೇ’ತಿ ನಿಪಾತನಾ। ಠಾ=ಗತಿನಿವತ್ತಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘ಗತಿನಿವತ್ತಿಯ’ನ್ತಿ ನಿಪಾತನಾ ಪಕ್ಖೇ ಉಕಾರೋ ನ ಹೋತಿ, ತೇನಾಹ- ‘ವತ್ತೀ’ತಿಆದಿ। ವತ್ತನಂ ವುತ್ತಿ ವತ್ತಿ।
೧೧೩. ಯಜ
ಕಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾತಿ ಆಹ- ‘ಯ ಅಕಾರಾನ’ನ್ತಿ।
೧೧೫. ಗಾಪಾ
ಬ್ಯತ್ತಿನಿದ್ದೇಸೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಜಾತಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸಾನಿಸ್ಸಿತತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಈಸ್ಸೇಚ್ಚಾದಿನಾ ವುತ್ತಿಗನ್ಥಸ್ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿವರತಿ।
೧೧೭. ಸಾಸ
ಸತ್ಥಂ
೧೨೦. ಞಾ
‘‘ನ್ತೋ ಕತ್ತರಿ ವತ್ತಮಾನೇ’’ತಿ (೫-೬೪) ನ್ತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೧೨೧. ಸಕಾ
ಕುಕ್ಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಅನ್ತಕಕಾರೋ ಕುಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಆದಿಕಕಾರೋ ಅನ್ತಾವಯವತ್ಥೋ।
೧೨೨. ನೀತೋ
ನಾಞ್ಞತ್ರಚಯಾದೀಸೂತಿ ನಿಚ್ಛಯತೋ-ಞ್ಞೇಸು
೧೨೩. ಜರ
ಈಮ್ಹಿ ಜಸದ್ದೇ ಅಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪೋ, ಲೇ ತು ಜೀರಾಪಯತಿ। ತಸ್ಸಾತಿಕ್ಯಸ್ಸ।
೧೨೪. ದಿಸಸ್ಸ
ದಿಟ್ಠಿ ದಸ್ಸನಂ, ದಸ್ಸನಾಯ ದಟ್ಠುಂ। ‘‘ಸರಮ್ಹಾ ದ್ವೇ’’ತಿ (೧-೩೪) ದ್ವಿತ್ತೇ ದುದ್ದಸೋ। ‘‘ಆ ಈ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ (೬-೩೩) ಈಸ್ಸ ರಸ್ಸೋ (ಅದ್ದಕ್ಖಿ)। ದಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಭವಿಸ್ಸತಿ ಸ್ಸತಿ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ, (೬-೨) ಸ್ಸತಿ।
೧೨೫. ಸಮಾ
ವಾದಸ್ಸರೇತಿ ವಿಕಪ್ಪೇನ ದಕಾರಸ್ಸ ರಾದೇಸೇ।
೧೨೭. ಅನ
ದಸ್ಸಾತ್ಯನನುವತ್ತಮಾನೇಪಿ ದಸ್ಸೇವ ಪಪ್ಪೋತಿ ವಚನಬಲೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಕ್ಖನ್ತರಮಾಹ- ‘ಆದಿಸ್ಸಾ’ತಿಆದಿ। ಅನಘಣ್ಸು ಪರೇಸು ಆಪರೀಹಿ ದಸ್ಸಾನಿಯಮೇನ ಳೋಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯ ನೇವಂ, ಯಥಾಕ್ಕಮಮೇವ ನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಅನಘಣ್ಸು’ಚ್ಚಾದಿ। ಆಪರಸ್ಸಾತಿ ಆಕಾರತೋ ಪರಸ್ಸ ದಸ್ಸ।
೧೨೮. ಅತ್ಯಾ
ವುತ್ತಿಯಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇತಿ ಏತ್ಥ ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ತ್ಯಾದಿನ್ತವಜ್ಜಿತಪಚ್ಚಯ ವಿಸಯೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನತ್ತಾ ಞಾಪಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಗಮ್ಯತೇ। ನ
ವಿನಾಪಿ ಸುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಅತ್ಯಾದೀ’’ತಿಆದಿಕಂ ಸುತ್ತಂ ವಿನಾಪಿ। ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇ ‘‘ಅಸಸ್ಸ ಭೂಆದೇಸೇನ ಸಾಧೀಯಮಾನಂ ಸಬ್ಬಮಿಟ್ಠಂ ಬಹುಲಾಧಿಕಾರತೋ ಭೂಧಾತುನಾವ ಸಿಜ್ಝತಿ ವಿನಾಪಿ ಭೂಆದೇಸಸುತ್ತನ್ತರನ್ತಿ ಕತ್ಥಚಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಪ್ಪಯೋಗಸ್ಸ ಞಾಪಕತ್ತಮ್ಪಿಸ್ಸ ಯುಜ್ಜತಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಕರೀಯಮಾನಮಿಹಾಪಿ ಅತ್ಥವನ್ತಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ।
ಯೇತಿ ಧಾತುಪ್ಪಯೋಗಾ ಯಸ್ಮಿನ್ತಿ ವಿಸಯೇ, ಪಾತಿಸ್ಸಾತಿ ‘ಪಾ-ರಕ್ಖಣೇ’ತೀಮಸ್ಸ, ನಪ್ಪಯೋಗೋ ಪಾಯಯತಿ ಪಾಯಯಿತಬ್ಬನ್ತಿಆದಿಪ್ಪಯೋಗೋ ನ ಹೋತೀತಿ। ಏವಮುಪರಿಪಿ ಯಥಾಯೋಗಂ ಞೇಯ್ಯಂ। ಬ್ರೂಸ್ಸಾತಿ ‘ಬ್ರೂ=ವಚನೇ’ಇಚ್ಚಸ್ಸ। ಅದಿಸ್ಸಾತಿ ‘ಅದ-ಭಕ್ಖಣೇ’ಇಚ್ಚಸ್ಸ। ಈಆದೀತಿ ಭೂತೇ ಈಆದಿ। ಏತಿಸ್ಸ ಚ ಈಆದೀಸೂತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಅವಬೋಧೇ ಏತಿಸ್ಸ ಣಿಸೇಸು ಚ ಈಆದೀಸು ಚ, ಅಜ್ಝೇನೇ ಏತಿಸ್ಸ ಪರೋಕ್ಖಾಸು ಚ ಣಿಸೇಸು ಚ ಈಆದೀಸುಚಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಪ್ಪಯೋಗೋತಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಬಹುಲಂವಿಧಾನತೋ ಞಾತಬ್ಬಾತಿ ಯೋಜನಾ। ಯಕ್ವಿಕರಣೇನ ನಿದ್ದೇಸಾ ‘ಅಸ-ಕ್ಖೇಪನೇತೀ ಮಸ್ಸಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತದಾಹ- ‘ಅಸಸ್ಸಾ’ತಿಆದಿ।
೧೨೯. ಅಆ
ಸ್ಸಾತಿ ಜಾತಿನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ- ‘ಸ್ಸಇತಿ’ಚ್ಚಾದಿ।
೧೩೦. ನ್ತ
ಪುಬ್ಬಸರಲೋಪೇ ರೂಪಸ್ಸ ಸಮಾನತ್ತಾ ಅನ್ತಿನಾ ಅನ್ತು ಚ ಗಹಿತೋತಿ ‘ಸನ್ತಿ ಸನ್ತೂ’ತಿ ಉದಾಹರಣದ್ವಯಂ ದಸ್ಸಿತಂ।
೧೩೧. ಪಾದಿ
ತೇ ಚ ಪಾದಯೋ ಜೋತೇನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಅನ್ವಯಬ್ಯತಿರೇಕೇಹಿ ಕಿರಿಯಾ ಯದಿಪಿ ಧಾತುನಾವ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಕಿಂ ವಿಸಿಟ್ಠಾ ಕಿರಿಯೇ ಚ್ಚಾಹ-
೧೪೧. ಕಸ
ಕಿಟ್ಠಮದತೀತಿ ಕಿಟ್ಠಾದೋ, ಕಿಟ್ಠಸದ್ದೇನುಪಚಾರತೋ ಕಸಿತಟ್ಠಾನೇ ಉಟ್ಠಿತ ಸಸ್ಸಂ ವುಚ್ಚತಿ।
೧೪೨. ಧಸ್ತೋ
ಠಸ್ಸಾಭಾವತ್ತಂ ನಿಪ್ಪಚ್ಚನ್ತೇತಿ ಅಜ್ಝಾಹಾರೋ।
೧೪೪. ಸಾಸ
ಅನುಸಾಸೀಯಿತ್ಥಾತಿ ಅನುಸಿಟ್ಠೋ ಕಮ್ಮೇ ಕ್ತೋ ‘‘ಸಾ ಸಸ್ಸ ಸಿಸ್ವಾ’’ (೫-೧೧೭) ಸಾಸನಾಯ ಸಾಸಿತುಂ।
೧೪೭. ಬಹ
ಅಥ ಬಹಸ್ಸಾತಿ ಢಾದೇಸಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಛಟ್ಠೀ ಕಸ್ಮಾ ನ ವಿಞ್ಞಾಯತೇತಿ ಆಹ- ‘ಬಹಸ್ಸಾ’ತಿಆದಿ। ಢಯೋಗಪಜ್ಜೇನಾತಿ ಢಕಾರೇನ ಸಹ ಯೋಗಪಜ್ಜೇನ ಏಕೀಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೧೪೮. ರುಹಾ
ಳೋಚಾತಿ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇ ‘‘ಯದಾಯಂ ಪಚ್ಚಯಾದೇಸೋ ಸಿಯಾ ತದಾ ಏತೇ ಸಮಾಸೇನೇ-ಕತೋ ನಿದ್ದಿಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ, ತೇನಾಹ- ‘ಹಳಾತಿ ವದೇಯ್ಯಾ’ತಿ।
೧೪೯. ಮುಹಾ
ಮುದ್ಧೋತಿ ‘‘ಧೋ ಹೇತೇಹೀ’’ತಿ (೫-೧೪೫) ತಸ್ಸ ಧೋ।
೧೫೦. ಭಿದಾ
ಇಮಸ್ಸಾತಿ ‘ಪೀ-ತಪ್ಪನೇ’ತೀಮಸ್ಸ, ಇಹಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ। ಪಿನಯೀತಿ ಥೂಲೋ ಅಹೋಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಸೂಯೀತಿ ಇತಿಸದ್ದೋ ಆದ್ಯತ್ಥೋ, ತೇನ ಅದೀಯಿ ಅಡೀಯಿ ಅಲೀಯಿ ಅಲೂಯೀತಿಮೇ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ। ಯಾವ ಕ್ತಿಗ್ಗಹಣಾತಿ ‘‘ಲೋಪೋ ವಡ್ಢಾಕ್ತಿಸ್ಸಾ’’ತಿ (೫-೧೫೮) ಕ್ತಿವಚನಾವಧಿ।
೧೫೧. ದಾತ್ವೀ
ಅದೀಯಿತ್ಥಾತಿ
೧೫೨. ಕಿರಾ
ಅಕಿರೀ, ಅಕಿರೀಯಿತ್ಥಾತಿ ವಾ ಕಿಣ್ಣೋ, ಅಕಿರೀತಿ ಕಿಣ್ಣವಾ। ಅಪುರೀ ಪುರೀಯಿತ್ಥಾತಿ ಪುಣ್ಣೋ, ಅಪುರೀತಿ ಪುಣ್ಣವಾ। ಅಖಿಯೀತಿ ಖೀಣೋ ಖೀಣವಾ।
೧೫೩. ತರಾ
ಅತರೀ, ಅಜೀರೀತಿ ಕಮೇನ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಚೀಯಿತ್ಥಾತಿ ಚಿಣ್ಣೋ, ಚಿನೀತಿ ಚಿಣ್ಣವಾ।
೧೫೭. ಮುಚಾ
ಅಸಕ್ಖೀತಿ ಸತ್ತೋ ಸತ್ತವಾ। ‘ಸಜ=ಸಙ್ಗೇ’ತೀ ಮಸ್ಸಾಪಿ ಸತ್ತೋ ಸತ್ತವಾತಿ ಹೋತಿ।
೧೫೮. ಲೋಪೋ
ವಡ್ಢನಂ ವಡ್ಢಿ।
೧೫೯. ಕ್ವಿ
ಅಭಿಭವತೀತಿ ಅಭಿಭೂ।
೧೬೨. ಮಾನ
ಮಸ್ಸ ಲೋಪೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೧೬೩. ಞ್ಞಿಲ
ಗಹೇತ್ವಾ ‘ಗಹ-ಉಪಾದಾನೇ’ಗಹಣಂ ಕತ್ವಾ ಗಹೇತ್ವಾ।
೧೬೪. ಪ್ಯೋ
ಓಸ್ಸಟ್ಠಾನುಬನ್ಧಸ್ಸಾತಿ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಾನುಬನ್ಧಸ್ಸ। ಯಕಾರಮತ್ತಸ್ಸ ನಿವತ್ತನತ್ಥೋತಿ ವಿಸೇಸನತ್ಥೋತೀಮಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತ್ಥಮಾಹ। ತಥಾಹಿ ವಿಸೇಸನಂ ಕೇವಲಯಕಾರತೋ ವಿಸುಂ ಕರಣಂ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ಅಞ್ಞ ಪದತ್ಥೇ ಸತಿ ಕೇವಲಯಕಾರಸ್ಸ ನಿವತ್ತನಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ। ಯಕಾರಮತ್ತೇ ಗಹಿತೇ ಕೋ ದೋಸೋತಿ ಆಹ- ‘ಯೋ ವಾ ತ್ವಾಸ್ಸ ಸಮಾಸೇತಿಹೀ’ತಿಆದಿ। ಪತ್ವಾತಿ ‘ಪತ ಪಥ=ಗಮನೇ, ಪದ=ಗಮನೇ’ಇಚ್ಚಸ್ಸ ವಾ।
೧೬೫. ತುಂ
ತಯೋಪೀತಿ ತುಂಯಾನ ರಚ್ಚಾ।
೧೬೯. ದಿಸಾ
ನಾಪ್ಪಕ್ಕೇತಿ
೧೭೧. ರಾ ನ
ನನು ನಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತೇ ಪಚ್ಚಯನಕಾರಸ್ಸಾತಿ ಕಥಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಆಹ- ‘ನಸ್ಸಾ’ತಿಆದಿ,ನ್ತಮಾನತ್ಯಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ನಸ್ಸ ‘‘ನನ್ತಮಾನತ್ಯಾದೀನ’’ನ್ತಿ (೫-೧೭೨) ಣತ್ತಪಟಿಸೇಧಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಪಕರಣತೋತಿ
೧೭೩. ಗಮ
ಇಚ್ಛೀಯತೇತಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ। ಏಸನಂ ಇಚ್ಛಾ। ಇಚ್ಛೀಯಿತ್ಥಾತಿ ಇಚ್ಛಿತಂ, ಆಸನಮಾಸಿತಬ್ಬಂ। ಆಸನಾಯ ಅಚ್ಛಿತುಂ। ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ದೀಘರಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೩೩) ರಸ್ಸೋ।
೧೭೭. ಕರ
ಅಮಾನಪರಚ್ಛಕ್ಕತ್ತೇ ಕುರುಆದೇಸೇನ ನೋದಾಹಟಂ। ಕರಾನೋತಿ ‘‘ಮಾನಸ್ಸಮಸ್ಸಾ’’ತಿ (೫-೧೬) ಮಲೋಪೋ। ಕಸ್ಮಾ ನ್ತಪುಬ್ಬಛಕ್ಕೇಸು ಕುರು ಆದೇಸೇನ ನೋದಾಹಟನ್ತಿ ಆಹ- ‘ವವತ್ಥಿತೇ’ಚ್ಚಾದಿ।
೧೭೯. ಣೋ
ನಿಗ್ಗಹೀತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಮಞ್ಚರುಧಾದೀನ’’ನ್ತಿ (೫-೧೯) ಕತನಿಗ್ಗಹೀತಸ್ಸ। ಗಹಣೀಯಂ ಗಣ್ಹಿತಬ್ಬಂ।
ಇತಿ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಪಞ್ಚಿಕಾಟೀಕಾಯಂ ಸಾರತ್ಥವಿಲಾಸಿನಿಯಂ
ಪಞ್ಚಮಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।