ಛಟ್ಠಕಣ್ಡ
೧. ವತ್ತ
ತದತ್ಥಸ್ಸೇವಾತಿ ತಸ್ಸ ಕ್ರಿಯತ್ಥಸ್ಸ। ಯೋ ಕಿರಿಯಾಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ತೋ ತಸ್ಸೇವ। ಏತೇನ ಆಧಾರಮೇತಂ ಕ್ರಿಯತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಞಾಪೇತಿ। ನಹಿಚ್ಚಾದಿನಾ ತದತ್ಥಸ್ಸೇವ ವಿಸೇಸನೇ ಕಾರಣಮಾಹ। ಸುತ್ತಂವಿನಾತಿಪರೇಸಂವಿಯ
ತಂಸಮೀಪಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ತಸದ್ದೇನ ಮಹಾಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ಸುಭದ್ದವಚನಾನುಸ್ಸರಣಸಙ್ಖಾತೋ ಮರಣಪ್ಪತ್ತಿಹೇತು ದುಕ್ಖಾನುಭವಸಙ್ಖಾತೋ ಚ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸೋ ಪರಿಗ್ಗಹಿತೋ, ತೇ ವಾ ವತ್ತಮಾನಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಾತಿ ತೇಸಮುಭಿನ್ನಮಾಸನ್ನಾನಿ ಕಮೇನ ಅಧಮ್ಮದೀಪನಮರಣಾನಿ, ತೇನಾಹ-ದೀಪನ ಮರಣಾನಮಾಸನ್ನತ್ತಾ’ತಿ। ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇ ‘‘ತಕ್ಕಾಲವತ್ತಮಾನಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಸ್ಸ ದೀಪನಮರಣಸಙ್ಖಾತಂ ತಂಸಮೀಪತಾವಿಪಿ ಕಿರಿಯನ್ತರಂ ವತ್ತಮಾನಗ್ಗಹಣೇನ ತಂಸಾಮೀಪ್ಯಂ ಗಯ್ಹತಿ, ಯಥಾ (ಗಙ್ಗಾಸಮೀಪೋ) ದೇಸೋ ಗಙ್ಗಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ ತತೋ ‘ಗಙ್ಗಾಯಂ ಗಾವೋ’ತಿ ಸಿಯಾ’’ತಿ। ಪುರೇ ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಪಕ್ಖನ್ತರಂ ವಿರಚಿತಂ ವುತ್ತಿಕಾರೇನ, ತದುಪದಸ್ಸೇತುಂ ಮುಖಯತಿ ‘ಸಭಾವತೋ’ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಕಿರಿಯಾಕಾಲೋತಿ ವತ್ತಮಾನಕಿರಿಯಾಕಾಲೋ। ಅವಸಿಸ್ಸತೀತಿ ಪುರೇಪುರಾಸದ್ದೇಹಿ ದೀಪಿತಅನಾಗತಕಾಲತೋ ಅವಸಿಸ್ಸತಿ। ಕಿರಿಯಾ ಕಾಲೇತಿ ದೀಪನಮರಣಕಿರಿಯಾಕಾಲೇ। ತಸ್ಸಾತಿ ದೀಪನಮರಣಸ್ಸ। ವತ್ತಮಾನತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ವತ್ತಮಾನೇಯೇವ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಸೇಸೋ। ಅನೇನಾತಿ ಪುರೇಚ್ಚಾದಿವುತ್ತಿವಚನೇನ। ಪುರೇಪುರಾಸದ್ದೇಹಿ ಅನಾಗತಕಾಲಾವಗಮೇ ಸತಿ ದಿಪ್ಪತಿ ಮರತೀತಿ ಏತ್ಥ ದೀಪನಮರಣಕಿರಿಯಾಕಾಲೋ ಮುಖ್ಯೇ ತದಾ ವತ್ತತೀತಿಆಹ- ‘ಮುಖ್ಯಂ ವತ್ತಮಾನತ್ತಮಾಹೇ’ತಿ। ಪುನ ಪಕ್ಖನ್ತರಮುಪನೀತಂ ಕಾಲೇಚ್ಚಾದಿನಾ ವುತ್ತಿಕಾರೇನ, ತಮುಪದಸ್ಸೇತುಂ ಮುಖಮಾವತ್ತಯತಿ ‘ಅನಾಗತೇ’ಚ್ಚಾದಿ।
ವುತ್ತಿಯಂ ಕಾಲಬ್ಯತ್ತಯೋತಿ ಕಾಲಾತಿವತ್ತನಂ, ವತ್ತಮಾನಕಾಲಾತಿಕ್ಕಮೇನ ಅನಾಗತಕಾಲೇಪಿ ಬಾಹುಲಕಾತ್ಯಾದಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತದೇವ ಸಮತ್ಥೇತಿ ‘ಭವನ್ತೇವ’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ತ್ಯಾದಯೋತೀಮಿನಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಆಖ್ಯಾತಿಕಾನಂ ಗಹಣಂ। ಲಸ್ಸ ದೀಘೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಕ್ಕಸ್ಸ ಸಹಭಾವಂ ಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೩. ನಾಮೇ
ಪಟಿಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವತ್ತಮಾನೇ ಅನಾಗತವಚನಂ, ಪಟಿಜಾನನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇತರಮ್ಪನ ಭೂತೇ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಆಸಿ, ಕರಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಕರಿ, ಚೇತೇ ಸ್ಸಸೀತಿ
ನನು ಅತ್ಥಿನಾಮ ತಾತಾತಿ ಏತ್ತಕೇ ವುತ್ತೇ ಪಠಮೋ ಅತ್ಥಿನುಖೋಚ್ಚಾದಿಕೋ ನಿಸೀದಿತ್ವಾತಿ ಸದ್ದಪರಿಯನ್ತೋ ಚ, ದುತಿಯೋ ಅತ್ಥಿನುಖೋಚ್ಚಾದಿಕೋ ನಿಸೀದಿತ್ವಾತಿ ಸದ್ದಪರಿಯನ್ತೋ ಚ ತತಿಯೋ ಅತ್ಥಿಮಞ್ಞೇಚ್ಚಾದಿಕೋ ಜಿಗುಚ್ಛನೇಯ್ಯನ್ತಿ ಸದ್ದಪರಿಯನ್ತೋ ಚ ವಚನಪ್ಪಬನ್ಧೋ ಕಥಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಮನಸಿ ನಿಧಾಯಾಹ- ‘ಸೋಪನಾ’ತಿಆದಿ। ಇಮಿನಾತಿ ‘ಅತ್ಥಿಯೇವಿಹಾಪಿ ನಿನ್ದಾವಗಮೋ’ತಿ ವಚನೇನ। ಠಾನಭೋಜನೇ ಗರಹತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ವುತ್ತಂ ಸಕ್ಕತಾನುಸಾರೇನ। ನಿಸ್ಸಾಯನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಯತ್ಥ ಭಗವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ತಂ ಠಾನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ನಿಸ್ಸಾಯ।
೪. ಭೂತೇ
ಕಿರಿಯಾರೂಪೇತಿ ಕಿರಿಯಾಸಭಾವೇ, ಏವಮಞ್ಞತ್ರಾಪೀತಿ ಅಗಮಿ ಅಗಮಿತ್ಥಾತೀಮೇಹಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಅಗಮುಂ ಇಚ್ಚಾದಿಕೇ ಅಗಮೋಚ್ಚಾದಿಕೇ ಚ। ಅನುದರಾ ಅಲೋಮಿಕಾತಿ ಸನ್ತಮಪ್ಯುದರಾದಿಕಂ ಮಹತ್ತಾಭಾವಪಟಿಪಾದನಾಯ ಬಹುತ್ತಾ ಭಾವಪಟಿಪಾದನಾಯ ಚ ನ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛೀಯತೇ।
೫. ಅನ
ಅಞ್ಞಪದತ್ಥವುತ್ತಿಯಾತಿ ವುತ್ತಮಞ್ಞಪದತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘ವಕ್ಖಮಾನಲಕ್ಖಣೋ’ಚ್ಚಾದಿನಾ। ವಕ್ಖಮಾನಲಕ್ಖಣೋತಿವುತ್ತಿಕಾರೇನ ‘‘ಆಞಾಯ್ಯಾ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ ವಕ್ಖಮಾನಲಕ್ಖಣೋ। ಅನ್ತೋಕತ್ವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಆಸದ್ದಸ್ಸಾಭಿವಿಧಿಮ್ಹಿ ಪವತ್ತಿಮಾಹ। ಅಹರುಭಯತಡ್ಢರತ್ತಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ವಾಸದ್ದೋ ಪಕ್ಖನ್ತರೇ। ಅಡ್ಢರತ್ತಸದ್ದೇನ
ಗತಾಯಪಚ್ಛಿಮೋ ಯಾಮೋ, ಪಚ್ಛಿಮದ್ಧಮಿಮಸ್ಸ ವಾ।
ಪಹಾರೋ-ನಾಗತಾಯಾದೀ, ತದದ್ಧಮಪಿ ವಾ ತಥಾ॥
ವುತ್ತಕಾಲಾವಧಿ ಮಜ್ಝೋ, ಕಾಲೋ ಸೋ-ಜ್ಜತನೋ ಮತೋ।
ತನ್ನಿಸೇಧೇನ ಯೋತ್ವಞ್ಞೋ, ಸೋ-ನಜ್ಜತನೋ ಮತೋ॥
ಅಗಮತ್ಥಾತಿಆದೀಸು ಅಈಸ್ಸಆದೀನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸಾಭಾವಾ ನ ಇಞ। ಬ್ಯಾಮಿಸ್ಸೇಪೀತಿ ಅಜ್ಜತನಮಿಸ್ಸೇಪಿ ಭೂತೇ। ನಞ್ಸಮಾಸನಿಸ್ಸಯೇ ಬ್ಯಾಮಿಸ್ಸೇ ಯಥಾ ಪಪ್ಪೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ- ‘ಪರಿಯುದಾಸೇತಾವೇ’ಚ್ಚಾದಿ।
ಅಜ್ಜತನನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಬ್ಯಾಮಿಸ್ಸೇ ಅಜ್ಜತನಭಾಗೀನಿಸ್ಸಯೋ। ಅತ್ಥುತಿ ಪಞ್ಹೇ ತು ತದಞ್ಞನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಬ್ಯಾಮಿಸ್ಸೇಯೇವ ತತೋ ಅಜ್ಜತನತೋ ಇತರಾನಜ್ಜತನ ನಿಸ್ಸಯೋ ಅಞ್ಞತ್ರಾತಿ ಬ್ಯಾಮಿಸ್ಸತೋ ಅಞ್ಞತ್ರ ಭೂತಕಾಲೇ। ಪಸಙ್ಗೋತಿ ಆ ಞುಆದೀನಂ ಪಸಙ್ಗೋ। ಅಜ್ಜಹಿಯ್ಯೋವಾತಿ ಬ್ಯಾಮಿಸ್ಸತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ।
೬. ಪರೋ
ಸಮಾಸೋತಿ ಛಟ್ಠೀಸಮಾಸೋ ಕಾರಕಸಮಾಸೋ ವಾ। ನಿಪಾತನತಾ ಚಾಸ್ಸ ವಿಸೇಸತೋತಿ। ಏತಞ್ಚಾತಿ ಪರೋಕ್ಖೇತಿ ಏತಞ್ಚ। ಕ್ರಿಯತ್ಥಸ್ಸ ಉಪಾಧಿ ವಿಸೇಸನಂ ಕ್ರಿಯತ್ಥೋಪಾಧಿ, ತಸ್ಸ ಕ್ರಿಯತ್ಥೋಪಾಧಿನೋ ಭೂತಾ ನಜ್ಜತನಸ್ಸ ಸಾಧನದ್ವಾರೇನ ವಿಸೇಸನಂ, ನ ತೂಜುಕಂತ್ಯತ್ಥೋ। ಕಸ್ಮಾ ನೋಜುಕಂ ವಿಸೇಸನಂ ತ್ಯಾಹ ‘ಬ್ಯವಚ್ಛೇಜ್ಜಾಭಾವಾ’ತಿ। ತಮೇವ ಫುಟಯಿತುಮಾಹ- ‘ತಥಾಹಿ’ಚ್ಚಾದಿ।
ಸಾಧಿಯಮಾನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಧಾತ್ವತ್ಥಸ್ಸಾಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನತಂ ಬೋಧೇತಿ। ತೇ ಸನ್ತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ। ಸನ್ತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ ವಿಸಯೋ ಯೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ತೇ ಸಮ್ಭಾವೋ
ಅತ್ತಾನಾಮ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖೋತಿ ತಬ್ಬಿಸಯೇ ಅಮ್ಹಕಾರಕಸ್ಸ ವಿಧಾನಮಯುತ್ತನ್ತಿ ಮನಸಿ ನಿಧಾಯ ಯಂ ವುತ್ತಂ ವುತ್ತಿಕಾರೇನ, ತಮುಪದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ನನುಚೇ’ಚ್ಚಾದಿ। ಅತ್ತಬೋಧನೀಯಾಪಿ ಹಿ ಕಿರಿಯಾ ಯದಾ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಖೇಪತೋ ನೋಪಲಕ್ಖೀಯತೇ, ತದಾಯಂ ಪರೋಕ್ಖಾ ಭವತಿ, ತೇನುತ್ತಮವಿಸಯೇಪಿ ಪರೋಕ್ಖಭಾವೋ ತಸ್ಸಾ ಭವತ್ವೇವ। ಜಾಗರತೋಪಿ ಯದಾ ಮದಾ ಮನೋಬ್ಯಾತಙ್ಗತೋ ಅನುಪಲದ್ಧಿ, ತದಾಪಿ ಭವತ್ಯೇವೇತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ಬ್ಯಾಸತ್ತವಚನಂ। ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಾಲೇತಿ ಕಿರಿಯಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಾಲೇ, ‘ಸುತ್ತೋ-ಹಂ ಕಿಂ ವಿಲಲಾಪ, ಮತ್ತೋ-ಹಂ ಕಿಂವಿಲಲಾಪೇ’ತಿ ಇದಮತ್ರೋದಾಹರಣಂ। ಚಿತ್ತ ಚಿಕ್ಖೇಪವಿಸಯಪ್ಪದಸ್ಸನಾಯೇತ್ಥ ಸುತ್ತವಚನಂ।
೭. ಏಯ್ಯಾ
ಏಯ್ಯಾದೋತೀಮಿನಾ ಏಯ್ಯಾದ್ಯತ್ಥೋ ಗಹಿತೋತಿ ಬೋಧೇತುಂ ಯೇನೇಚ್ಚಾದಿಕಂ ವುತ್ತಂ। ನಿಮಿತ್ತಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಯ ತನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ವಿಸಯಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಯಸೋತಿ ವುತ್ತಂ। ತೇಸನ್ತಿ ಏಯ್ಯಾದೀನಂ। ವಿಸಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘ಹೇತುಫಲೇಸ್ವಿಚ್ಚಾದಿಕೋ’ತಿ। ಆದಿಸದ್ದೇನ ಪಞ್ಹಪತ್ಥನಾದಯೋ ಗಹಿತಾ। ಅಥಾತ್ರ ಕ್ರಿಯಗ್ಗಹಣಾಭಾವೇ ಕ್ರಿಯಾತಿಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ಕಥಂ ಲಬ್ಭತಿಚ್ಚಾಹ- ‘ಕ್ರಿಯಾತಿ ಪತ್ತಿಯ’ನ್ತಿ ಆದಿ। ಕ್ರಿಯಾತಿಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ವಿವರಣಂ ಕತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
ಅಭಿಧೇಯ್ಯದ್ವಾರೇನಾತಿ ಕಿರಿಯಾಸಙ್ಖಾತಅತ್ಥಮುಖೇನ, ಪಕತಕ್ರಿಯತ್ಥ ವಿಸೇಸನತ್ತಾತಿ ಕ್ರಿಯತ್ಥಾಧಿಕಾರತೋ ಅಧಿಕತಸ್ಸ ಧಾತುಸ್ಸ ವಿಸೇಸನತ್ತಾ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ‘‘ಅತಿಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ಅಧಿಕತಕ್ರಿಯತ್ಥವಿಸೇಸನಂ, ವಿಸೇಸನಞ್ಚ ಹೋನ್ತಂ ನೋಜುಕಂ ಭವಿತುಮರಹತಿ ಕಿಞ್ಚರಹಿ ಅಭಿಧೇಯ್ಯದ್ವಾರೇನ, ತಥಾಹಿ ಅತಿಪತನಂ ನಾಮ ಕ್ರಿಯಾಯ ಹೋತಿ, ನ ಕ್ರಿಯತ್ಥಸ್ಸ ಅಯುಜ್ಜನತೋ, ತಸ್ಮಾ ಅತಿಪತ್ತಿಯನ್ತಿವುತ್ತೇಕ್ರಿಯಾತಿಪತ್ತಿ ಯನ್ತಿ
ಕಾರಣವೇಕಲ್ಲತೋವಾತಿ ಹೇತುಮತೋ ಫಲಸ್ಸ ಯೋ ಹೇತು ತಸ್ಸ ವಿಕಲತ್ತೇನ। ತತ್ರೇತೀಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಮಾನವಿಸಯೇತಿ। ಕ್ರಿಯಾತಿಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ಭೂತಾದಿ ಕ್ರಿಯಾತಿಪತ್ತಿಯಂ। ಲಿಙ್ಗತೋತಿ ನಿಮಿತ್ತೇನ। ಗಮಕೇನ ಲಿಙ್ಗೇನ ಗಮ್ಮಾಯಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ಬುಜ್ಝನಕಾಲಂ ವತ್ತಮಾನೋ ಕಾಲೋ ನ ತಿಟ್ಠತಿ ಅತಿಕ್ಕಮತೀತಿ ಆಹ- ‘ವತ್ತಮಾನತಾಯ ಬ್ಯತಿಕ್ಕಮಾ’ತಿ। ತದೇವ ಫುಟಯತಿ ‘ಸಮಕಾಲ’ನ್ತಿಆದಿನಾ। ಸಮಕಾಲನ್ತಿ ಏಕಕ್ಖಣೇ। ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಕ್ರಿಯಾತಿಪತ್ಯಸಮ್ಭವಾ ತದವಸಿಟ್ಠಾತೀತಾನಾಗತೇಸ್ವೇಯ್ಯಾದೀನಮ್ಭಾವೋ (ಅಞ್ಞಥಾ) ನುಪಪತ್ತಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ವುತ್ತಿಯಂ ‘ಸಾಮತ್ಥಿಯಾತಿಆದಿ।
ಲಿಙ್ಗೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ದಕ್ಖಿಣೇನ ಗಮನೇ ಸತಿ ಸಕಟಿಸ್ಸಾಪರಿಯಾ ಭವನದಸ್ಸನಂ ದಕ್ಖಿಣೇನ ಗಮನಸ್ಸ ಸಕಟಾಪರಿಯಾಭವನಹೇತುತ್ತೇ ಲಿಙ್ಗಂ, ದಕ್ಖಿಣೇನ ಗಮನಸ್ಸಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಞ್ಞತೋ ಗಮನಾದಿ ಲಿಙ್ಗಂ। ಸಕಟಾ ಕಿರಿಯಾಭವನಾತಿಪತ್ತಿಯಾ ಸಕಟೇ ಗರುಭಾರಾರೋಪನಾದಿ ಲಿಙ್ಗಂ। ಪಠಮವಯೇ ಅರಹತ್ತಭವನಂ ತಂಹೇತುಭೂತಞ್ಚ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಪರೇಸಂ ಪಠಮವಯೇ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾನಿಮಿತ್ತಾರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಲಿಙ್ಗೇನ ವಿಞ್ಞಾಯ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯಾತಿಪತ್ತಿ ಘರಕಮ್ಮಬ್ಯಾವಟತಾದಿಲಿಙ್ಗೇನ, ಅರಹತ್ತಸ್ಸಾತಿಪತ್ತಿ ಚ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾನಿಮಿತ್ತಾಭಾವೇನ
೮. ಹೇತು
ನಿಚ್ಚಭವನಂ ಹೇತು (ತ್ಯಾದಿನಾ) ಹೇತುಫಲಭಾವೋಯೇವೇತ್ಥ, ನಾತಿ ಪತ್ತೀತಿ ದೀಪೇತಿ। ಸಬ್ಬಪ್ಪಚ್ಚಯೋದಾಹರಣವಸೇನಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಯ್ಯಾದೀನಮ್ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಉದಾಹರಣವಸೇನ। ಹೇತುಫಲಾನಂ ಸಬ್ಭಾವತೋತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಹೇತುಫಲಾನಿ ದಸ್ಸೇತಿ ಹನನಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ। ಏವಂ ಹೇತುಫಲಸಬ್ಭಾವತೋ ಸಬ್ಬಕಾಲೇ
೯. ಪಞ್ಹೇ
ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪದನ್ತಿಆದೀಸು ಪಞ್ಹೋತಿ ಪುರಿಮಂ ಪದಂ, ಸಮ್ಪುಚ್ಛನಾತಿ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪದನ್ತಿಆದಿನಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಸಮೇಚ್ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪುಚ್ಛನಾ ಸಮ್ಪುಚ್ಛನಾ, ಯಾಚನಂ ದೇಹೀ ತ್ಯಾದಿನಾ ಯಾಚನಮತ್ಥಂ, ಇಟ್ಠಸ್ಸಾಸಮ್ಪತ್ತಸ್ಸಾತ್ಥನಮಿಟ್ಠಾಸಿಂಸನಂ। ಪತ್ತಕಾಲವಸೇನ ಚ ವಿಸಯಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಾಯ ಪೀತಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಪತ್ತಕಾಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ ನಿಮಿತ್ತಭೂತಸ್ಸಾತಿಆದಿನಾ। ನಿಮಿತ್ತಭೂತಸ್ಸಾತಿ ತಂತಂಕಿಚ್ಚಸಮ್ಪಜ್ಜನೇ ಕಾರಣಭೂತಸ್ಸ। ವಿಧಿ ನಾಮ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕ ನಿಮನ್ತಣಾಮನ್ತಣಾಜ್ಝೇಸನಪೇಸನಾನಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಅನುಞ್ಞಾಪತ್ತಕಾಲೇಸು ಚ ಪಞ್ಚಮೀ ವಿಹಿತಾ ಪರೇಹಿ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಸತ್ತಮೀ। ಇಧ ಪನ ತೇ ದ್ವೇಪಿ ವಿಧಿವಿಸೇಸಾಯೇವಾತಿ ವಿಧಿಮ್ಹಿ ಅನ್ತೋಕರಿತ್ವಾ ಏಯ್ಯಾದಿಂ ವಿಧಾತುಂ ಯಂ ವುತ್ತಂ ವುತ್ತಿಕಾರೇನ, ತದಿದಾನಿ ವತ್ತುಕಾಮೋ ಆಹ- ‘ಅನುಞ್ಞಾಪತ್ತಕಾಲೇಸುಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ। ವಿಧಿಪ್ಪತೀತಿಮೇವ ಪಕಾಸೇತಿ ‘ಏವಂ ಕರೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿಚ್ಚಾದಿನಾ। ಅನುಜಾನನ್ತೋಪಿ ದೀಪೇನ್ತೋಪಿ ಕಿರಿಯಾಸು ಬ್ಯಾಪಾರೇತಿಯೇವಾತಿ ಬ್ಯಾಪಾರಣಮ್ಪತೀತಿತೋತಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ಪೇಸನೇಪಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಬ್ಯಾಕರಣಞ್ಞೂನಂ ಸತ್ತಮೀವಿಧಿಚ್ಛಿತೋತಿವುತ್ತಿಕಾರೇನ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ದಾನಿ ವತ್ತುಮಾಹ- ‘ಪೇಸನೇ ಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ। ಸಮೂಲತನ್ತಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸದ್ದಿಕಾನಂ ಸತ್ತಮೀವಿಧಿವಿಧಾನಮೂಲೇನ ಸಮೂಲತಂ। ‘‘ಅನುಮತಿಪರಿಕಪ್ಪತ್ಥೇಸು ಸತ್ತಮೀ’’ತಿ (೩-೧-೧೧) ಕಚ್ಚಾನಸುತ್ತಂ। ಕತ್ತುಮಿಚ್ಛತೋ ಪರಸ್ಸ ಅನುಜಾನನಂ ಅನುಮತಿ, ಪರಿಕಪ್ಪನಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಂ ನಿರೂಪನಂ ಪರಿಕಪ್ಪೋ ಹೇತುಫಲಕಿರಿಯಾ ಸಮ್ಭವೋ ಚ, ತಸ್ಮಿಂ ಅನುಮತ್ಯತ್ಥೇ ಚ ಪರಿಕಪ್ಪತ್ಥೇ ಚ ಸತ್ತಮೀವಿಭತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅತ್ಥಗ್ಗಹಣೇನ ವಿಧಿನಿಮನ್ತಣಾಮನ್ತಣಾಜ್ಝೇಸನ ಪತ್ಥನಾಪತ್ತಕಾಲೇಸು ಚ।
೧೦. ತು ಅನ್ತು
ಉದಾಹಟಾತಿ ಗಚ್ಛತು ಗಚ್ಛನ್ತುಆದಿನಾ ಉದಾಹಟಾ। ದದಾತೂತಿ ಯಾಚನೇ।
೧೧. ಸತ್ಯ
ಅರಹತ್ಥೇ ಚಾಯಮೇವ ಪಯೋಗೋ, ತೇನ ಭವಂ ಖಲು ರಜ್ಜಂ ಕರೇಯ್ಯ ಭವಂ ಅರಹೋತಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
೧೨. ಸಮ್ಭಾ
ಯೋಗ್ಗತಾಜ್ಝವಸಾನನ್ತೀಮಸ್ಸಾತ್ಥಪದಂ
೧೩. ಮಾಯೋ
ಸೂತಿ ಮಾಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಸುಸದ್ದೋ। ಏತ್ಥ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಉದಾಹರಣೇ। ನಿವತ್ತೇತಿ ಮಾಸದ್ದೋತಿ ಸೇಸೋ। ಆರದ್ಧನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವತ್ತಮಾನಂ ವನಗಮನಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಅನ್ತೋಭೂತಣ್ಯತ್ಥಾತಿ ಣಿಪ್ಪಚ್ಚಯಾಭಾವೇಪಿ ಅತ್ತನಿ ಅನ್ತೋಭೂತಣ್ಯತ್ಥ ಧಾತುತೋ। ಈಆದೀನಂ ಆಆದೀನಞ್ಚ ಸಕಕಾಲೋನಾಮ ಭೂತೋ ಕಾಲೋ। ಧಾತುಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸಭಾವೋ, ತೇನಾಹ- ‘ಧಾತ್ವತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ವಿಸೇಸನ ವಿಸೇಸ್ಸಭಾವಲಕ್ಖಣೇ’ತಿ। ಸಬ್ಬತ್ಥಾಖ್ಯಾತ ವಾಚ್ಚೋತ್ಥೋ ವಿಸೇಸ್ಸೋ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತವಾಚ್ಚೋ ವಿಸೇಸನಂ।
ಇಟ್ಠೋತಿ ಪರೇಸಮಿಟ್ಠೋ। ಜಾನನತ್ಥವಸೇನ ಗಮನತ್ಥತ್ತಾತಿ ‘‘ಗಮನತ್ಥಾ ಕಮ್ಮಕಾ’’ತಿ (೫-೫೯) ಸುತ್ತೇ ಗಮನತ್ಥಸದ್ದೇನ ‘ಯೇ ಗತ್ಯತ್ಥಾ ತೇ ಬುದ್ಧ್ಯತ್ಥಾ’ತಿ ಜಾನನತ್ಥೋಪಿ ಗಹಿತೋತಿ ಏವಂ ಗಹಿತಜಾನನತ್ಥವಸೇನ ಗಮನತ್ಥತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಭಿಮತಾನಿ ಪಾಣಿನಿಯಾನಂ। ತಥಾ ಸದ್ದಸ್ಸತ್ಥಮಾಹ- ‘ಅನನ್ತರೇನ ಗತತ್ಥ’(ನ್ತಿ ಅನ)ನ್ತರೇ ವುತ್ತೇನ ಕರಣಭೂತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಭಿಮತೋತಿ ಪಾಣಿನಿಯಾನಮೇವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಸಮುಚ್ಚಯಂ ವತ್ತುಮಾಹ- ‘ಸಮುಚ್ಚಯೋ’ಇಚ್ಚಾದಿ। ಅಥಾತ್ರ ಕಥಮನೇಕಾಸಂ ಕಿರಿಯಾನಂ ಚೀಯ ಮಾನತಾ ಯಾವತಾ ಏಕಾವಾಟನಕಿರಿಯಾಜ್ಝಯನಕಿರಿಯಾ ಚೇತ್ಯಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ- ‘ಸಾಧನಭೇದನೇ’ಚ್ಚಾದಿ। ಮಠಾದಿಸಾಧನಾನಮ್ಭೇದೇನಾಟನ ಕಿರಿಯಾಯಪಿ ಭೇದೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಕ್ಕಿರಿಯಾಪ್ಪಧಾನಸ್ಸಾತಿ ಸಾ ಲವನಕಿರಿಯಾ ಪಧಾನಮಸ್ಸ ಕತ್ತುನೋ। ಯೋ- ಯಮಞ್ಞೇಪಿ ನಿಯೋಜೇನ್ತೋ ವಿಯ ಕಿರಿಯಂ ಕರೋತಿ ಸೋ ನಾ-ಞ್ಞಕಿರಿಯಾಪಧಾನೇ ಯುತ್ತೋ, ತಕ್ಕಿರಿಯಾಪ್ಪಧಾನೇಯೇವೇತಿ।
೧೪. ಪುಬ್ಬ
ಮಹಾವಾಕ್ಯರೂಪತ್ತಾ
ಕತ್ತುಕಮ್ಮಾನಮೇವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಭಾವಂ ಬ್ಯವಚ್ಛಿನ್ದತಿ। ತಥಾ ಚ ವಕ್ಖತಿ- ‘ತುಮ್ಹಾಮ್ಹಸದ್ದವಚನೀಯತ್ತಾಭಾವಾ’ತಿ। ಅಸತ್ವಭೂತಾಯೇಚ್ಚಾದಿಕಮೇಕವಚನ ಸಮ್ಭವೇ ಕಾರಣಂ, ತುಮ್ಹಾಮ್ಹೇಚ್ಚಾದಿಕನ್ತು ಪಠಮಪುರಿಸಸಮ್ಭವೇ। ತುಮ್ಹಾಮ್ಹಸೇಸೇಸು ಹೋನ್ತಾ ಮಜ್ಝಿಮುತ್ತಮಪಠಮಾ ಕಥಂ ಭಾವಾದೀಸು ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತಿ ಕಥಞ್ಚ ತುಮ್ಹಾಮ್ಹಾದಿಸದ್ದವಚನೀಯಸ್ಸ ಕಾರಕತ್ಥಸ್ಸಾಖ್ಯಾತೇನ ತತ್ಥ ವಿಹಿತೇನ ಸಞ್ಞಾವಿಭತ್ತಾ ತುಮ್ಹಾಮ್ಹಾದಿಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗಾಭಾವೋಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯ ಯಂ ವುತ್ತಂ ವುತ್ತಿಯಂ ತಂದಾನಿ ವಿವರನ್ತೇನ ‘ಯದಿ ಭಾವಾದೀಸು ಮಾನಾದಯೋ ನ ವಿಧೀಯನ್ತೇ ತದಾಮಾನಾದೀಸು ಪರೇಸು ಭಾವಾದೀಸು ಕ್ಯಲಾದೀನಂ ವಿಧಾನಮೇವ ನೋಪಪಜ್ಜತೀ’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ತುಮ್ಹಾದೀಸು ಕಾರಕೇಸು ಮಜ್ಝಿಮಾದೀನಂ ಭಾವೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ತೇನೇವ ತುಮ್ಹಾದಿಕಾರಕತ್ಥಸ್ಸ ತತ್ಥ ವಿಹಿತೇನಾಖ್ಯಾತೇನ ಸಞ್ಞಾಪಿತತ್ತಾ ತುಮ್ಹಾದಿಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ತುಮ್ಹಾದಿಸ್ವಿ’ಚ್ಚಾದಿಕಮಾರದ್ಧಂ। ಯಜ್ಜೇವಂ ತುಮ್ಹಾದಿಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋಯೇವ ನ ಸಿಯಾ ಚ್ಚಾಹ- ‘ಯಜ್ಜೇವ ಮಿಚ್ಚಾದಿ। ಪರಿಹಾರಮಾಹ- ‘ಸಸದ್ದೇನಾ’ತಿ। ತುಮ್ಹಾದಿಸದ್ದೇನ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಇಚ್ಚನೇನಾಭಿಹಿತಮೇವ ಬಹುತ್ತಂ ಬಹವೋತಿ ವಚನೇನಾನುಜ್ಜತೇ। ವಚನಾಭಾವೇ ಕಥಂ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣತ್ತಂತ್ಯಾಹ- ‘ಅನುಜ್ಜಮಾನಸ್ಸಿ’ಚ್ಚಾದಿ। ಅನುಜ್ಜಮಾನಸ್ಸಾತಿಅನುವದಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಗಚ್ಛತಿಚ್ಚಾದಿನಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಕತ್ತುನೋ।
ಅನುವಾದೇನಾತಿ
‘ಏಹಿ ಮಞ್ಞೇ ರಥೇನ ಗಮಿಸ್ಸಸೀ’ತಿ ಪಾಣಿನಿಯಾತಿಮತನಿಪ್ಫಾದನಕ್ಕಮೋ (ನಿರಸ್ಸ) ತೇ ‘ಪರಿಹಾಸೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ। ಮಞ್ಞತಿಸ್ಸ ಪಯೋಗೇತಿ ಉಪಪದವಸೇನ ಮನಧಾತುಸ್ಸ ಪಯೋಗೇ। ಧಾತುಮ್ಹಾತಿ ಗಮಿಆದಿತೋ। ಉತ್ತಮ ಪುರಿಸೇಕವಚನೇ ಪತ್ತೇತಿ ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪತ್ತೇ। ಮಜ್ಝಿಮೋಭಿಮತೋತಿ ಗಮಿಸ್ಸಸೀತ್ಯಭಿಮತೋ। ಮಜ್ಝಿಮೇ ಪತ್ತೇತಿ ಮಞ್ಞಸೇತಿ ಪತ್ತೇ, ಉತ್ತಮೇಕವಚನ ಮಿಟ್ಠನ್ತಿ ಮಞ್ಞೇತಿಟ್ಠಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ‘‘ಮಞ್ಞಸೇ ತ್ವಂ ರಥೇನ ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಮಞ್ಞೇ ತ್ವಂ ರಥೇನ ಗಮಿಸ್ಸಸೀತಿ ಭವತೀತಿ (ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ)। ಏಹಿ ಮಞ್ಞೇಚ್ಚಾದಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ವುತ್ತಂ ವುತ್ತಿಯಂ। ಯಥಾಸವಿಸಯೇವಮಜ್ಝಿಮುತ್ತಮಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಥಾಸಮ್ಬನ್ಧಮುಪದಸ್ಸಯಮಾಹ- ‘ಏವಮೇತ್ಥಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೋ’ಚ್ಚಾದಿ। ಪರಾಭಿಮತಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಕುರುಮಾನೋ ಆಹ- ‘ನತ್ವೇವ’ಮಿಚ್ಚಾದಿ। ಅಥೋಚ್ಚತೇಚ್ಚಾದಿನಾ ಪರಾಧಿಪ್ಪಾಯಮಾಹ- ‘ಯದೇ’ಚ್ಚಾದಿ।
ಯದೇವಮಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ ‘ಮಞ್ಞಸೇ ತ್ವಂ ರಥೇನ ಗಚ್ಛಾಮೀ’ತಿ ಯದಾ ಏವಮಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಕರೀಯತೀತ್ಯತ್ಥೋ। ಸೋ ಚೇವಮನುಗತೋತಿ ‘ಮಞ್ಞೇ ಅಹಂ ತ್ವಂ ರಥೇನ ಗಚ್ಛಸಿ’ಚ್ಚೇವಂ ಸೋ ಚ ಪಯೋಗೋ ಅನುಗತೋತ್ಯತ್ಥೋ। ಪಕಾರನ್ತರಕಪ್ಪನಾಯಾತಿ ‘ಮಞ್ಞಸೇ ತ್ವಂ ರಥೇನ ಗಚ್ಛಾಮೀ’ತಿ ಅನ್ತರಕಪ್ಪನಾಯ।
೧೫. ಆಈ
ತೇನಚಾತಿ ಸಮಾಸಿತತ್ತೇನ ಚ,ಸ್ಸತ್ಯಾದೀನಮಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಯದಿ ತೇಸಂ ಗಹಣಂ ಸಿಯಾ ಆಈಸ್ಸಾದೀಸೂತಿ ನ ಸಮಾಸೇನ ವದೇಯ್ಯ।
೧೭. ಭೂಸ್ಸ
ಕತಾಕತಪ್ಪಸಙ್ಗೀಯೋ ವಿಧಿ ಸೋ ನಿಚ್ಚೋ-ನಿಚ್ಚಾ ಬಲವಾತಿ ಪಠಮಂ ವುಕ ಭವತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ- ‘ಕತಾಕತಪ್ಪಸಙ್ಗಿತ್ತಾ’ಚ್ಚಾದಿ।
೧೮. ಪುಬ್ಬ
ಅಆದ್ಯಪೇಕ್ಖೇತಿ ಅಆದೀಸೂತಿ ಅನುವತ್ತಅಆದ್ಯಪೇಕ್ಖೇ।
೨೩. ಕರ
ನನು ಚ ‘ಸೋಸ್ಸಾ’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕ್ವಚಿ ವಿಕರಣಾನ ‘‘ಮಿಚ್ಚೇವ (೫-೧೬೧) ಲೋಪೋ
೨೫. ಹಾಸ್ಸ
ಕಾರಿಯಂ ಆಹಙ್ಸಙ್ಖಾತಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಕಾರಿಯೀ, ತೇನ ಅಪರೋ ಕಾರಿಯೀ ಹಞ್ಞತಿ ಹಿಂಸೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸಹೋಸ್ಸೇಹೀತಿ ಕರಸ್ಸ ಓಕಾರೇನ ಸ್ಸೇನ ಚ ಸಹ ಹಾಸ್ಸ ಸ್ಸೇನ ಸಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥ ಕಥಂ ಓಸ್ಸೇಹಿ ಸಹೇವ ವುತ್ತಾ ದೇಸೋತಿವಿಞ್ಞಾಯತೀಚ್ಚಾಸಙ್ಕಿಯಾಹ- ‘ಸಹವಚನಸಾಮತ್ಥಿಯಾ’ತಿ। ಸಹ ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಹತ್ಥ(ಸ್ಸ ಚ) ಸೋಸ್ಸ ಸ್ಸೇನಾತಿ ಕಥನಸಾಮತ್ಥಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವಿವರತಿ ‘ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ। ಏವಂ ಮಞ್ಞತೇ- ಓಸ್ಸಾನ ಮನಾದೇಸಿತ್ತೇ ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಪಾಠೇನ ಭವಿತಬ್ಬಮಿವ ಲಕ್ಖೀಯತೇ… ತೇನೇವ ಪಾಠೇನಸಹವಚನಸಾಮತ್ಥಿಯಸ್ಸ ಪತೀತಿಸಬ್ಭಾವತೋ। ನ ತು ‘ಏವಂಮಞ್ಞತೇಓಸ್ಸಾನಮನ್ತಾದೇಸತ್ತೇ ಹಾಸ್ಸಚಾತಿ ವಚನಮನತ್ಥಕಂ ಸಿಯಾ ಹಾ ತೋ ಚೇತ್ವೇವ ವದೇತ್ಯ ಓಸ್ಸಾನಮನಾದೇಸಿತ್ತೇ’ಚ್ಚಾದಿನಾ ಪಾಠೇನ… ಓಸ್ಸಾನಮನ್ತಾದೇಸಪ್ಪಸಙ್ಗಸ್ಸೇವಾಭಾವತೋ। ನಹೇತ್ಥಾದೇಸಾದೇಸಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಛಟ್ಠೀ ಅತ್ಥಿ… ಸೋಸ್ಸಾತಿ ವಿಸೇಸನಛಟ್ಠಿಯಾಪ್ಪಧಾನಾಯ ಸ್ಸೇನಾತಿ ಸಹತ್ಥೇ ತತಿಯಾಯ ಚ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ। ಉಭಯತ್ಥಾತಿ ಸ್ಸತ್ಯಾದೀಸುಸ್ಸಾದೀಸು ಚ।
೨೮. ಆಈ
ಪುಬ್ಬಸರಲೋಪೋತಿ ವಿಕರಣಲೋಪೋ ಆಕಾರಾದೇಸೇ ಚ ದ್ವೀಸು ವಾರೇಸು ಪುಬ್ಬಸರಲೋಪೋ।
೨೯. ಗಮಿ
ಅಗಾತಿ ಈಮ್ಹಿ ಲಲೋಪೋ, ಆಕಾರಾದೇಸೇ ಚ ಪುಬ್ಬಸರಲೋಪೋ।
೩೦. ಡಂಸ
ಅಗಞ್ಛಾ ಅಗಚ್ಛೀತಿ ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೇನ।
೩೨. ಣಾನಾ
ಉಜ್ಝಿತಾನುಬನ್ಧಾನನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಾನುಬನ್ಧಾನಂ।
೩೩. ಆಈ ಊ
ಸುತ್ತೇ
೩೪. ಕುಸ
ಅಭಿರೂಹೀತಿ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ದೀಘರಸ್ಸಾ’’ತಿ (೧-೩೩) ದೀಘೋ।
೩೫. ಆ ಈ ಸ್ಸ
ಪರೋಕ್ಖಾಪರನಾಮಧೇಯ್ಯಾನನ್ತಿ ಪರೋಕ್ಖಾತಿಅಞ್ಞನಾಮಾನಂ।
೩೮. ಏಯ್ಯಾ
ತೇಹೇವಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಸುತ್ತದ್ವಯೇಹೇವ, ಸಹಚರಿತಞಾಯೇನಾತಿ ‘‘ಭೂತೇ ಈ ಉಂ’’ಇಚ್ಚಾದೋ (೬-೪) ಪರಚ್ಛಕ್ಕೇ ಪಠಮ ಪುರಿಸೇಕವಚನಆಕಾರೇನ ‘‘ಅನಜ್ಜತನೇ ಆಞು’’ಇಚ್ಚಾದೋ (೬-೫) ಪುಬ್ಬಚ್ಛಕ್ಕೇ ಪಠಮಪುರಿಸೇಕವಚನ ಆಕಾರೇನ ಚ ಸಹಚರಿತಾಕಾರಾನಮೇವ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಯಾ ಸಹಚರಿತಾ ಪತ್ತಿವಸೇನ ಪವತ್ತಞಾಯೇನ ಗಹಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಗಹಿತತ್ತಾ ತ್ವಾದಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೀ ಗಯ್ಹತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ನಿಸ್ಸಯಕರಣಂ ನಾಮ ಬ್ಯತ್ತಿವಸೇನೇವ, ನ ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನಾತಿ ಆಹ ‘ಏತೇನಾ’ತಿಆದಿ।
೪೦. ಏಓ
ಅನ್ತಸರಾದಿಲೋಪೋ ‘‘ರಾನುಬನ್ಧೇನ್ತಸರಾದಿಸ್ಸಾ’’ತಿ (೪-೧೩೨)।
೪೨. ಓಸ್ಸ
ಆದೇಸಾನನ್ತಿ ಅಆದೀನಮಾದೇಸಾನಂ।
೪೬. ಇಂಸ್ಸ
ಪುಬ್ಬಸ್ಮಿನ್ತಿ ಅಕಾಸಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ।
೫೨. ತಸ್ಸ
ಕ್ರಿಯತ್ಥವಿಹಿತಾನಮ್ಪಿ ಧಾತುವಿಹಿತಾನಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ತಬ್ಬಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ನ ಗಹಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೫೪. ಮಿಮಾ
ಅಮ್ಹೀತಿಆದೀನಿ ವತ್ತಮಾನೇ ತ್ವಾದೀಸು ವಾ ಮಿಮಾನಮುದಾಹರಣಾನಿ।
೫೭. ಹಿಮಿ
ಮುಯ್ಹಾಮಿ
೬೧. ಞಾಸ್ಸ
ಜಾನಾತಿ ‘‘ಞಾಸ್ಸ ನೇ ಜಾ’’ (೫-೧೨೦)
೬೭. ಹನಾ
ಛ ಚ ಖಾ ಚ ಛ ಖಾ।
೭೦. ಕಯಿ
ಇಮಿನಾ ಕತಾ ಕಯಿರಾತಿ ಅಜ್ಝಾಹರಿತಬ್ಬಂ।
೭೧. ಟಾ
ಏಯ್ಯುಮಾದೀನಂ ಏಯ್ಯಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಉಪಾದಿವಜ್ಜಿತಸ್ಸಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ।
೭೪. ಗುರು
ಓಕಾರೋ ಗುರುತಿ ಸಂಯೋಗಪುಬ್ಬತ್ತಾ ವುತ್ತಂ।
೭೬. ಓವಿ
ವಿಕರಣಸದ್ದಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಬ್ಯವಚ್ಛೇದಕತ್ತಸಮ್ಭವೇ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ಬ್ಯವಚ್ಛೇದಕತ್ತಮ್ಪಟಿಪಾದೇತುಮಾಹ- ‘ಯದಿಪಿ’ಚ್ಚಾದಿ।
೭೮. ಏಯ್ಯಾ
ಅಞ್ಞತ್ರಾಪೀತಿ ಭವೇಯ್ಯಾಮುಭವೇಯ್ಯಾಮಇಚ್ಚತ್ರಾಪಿ।
ಇತಿ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಪಞ್ಚಿಕಾಟೀಕಾಯಂ ಸಾರತ್ಥವಿಲಾಸಿನಿಯಂ
ಛಟ್ಠಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ನಿಟ್ಠಿತಾ ಚ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಾರತ್ಥವಿಲಾಸಿನೀ ಟೀಕೇತಿ।
ನಿಗಮ
೧.
ಸಬ್ಬದಾ
ಪಸತ್ಥೇ-ನ್ವತ್ಥಸಞ್ಞಾಯ, ಪಞ್ಞಾತೇ ಸುಭಸಞ್ಞಿತೇ॥
೨.
ಚಾಗವಿಕ್ಕಮಪಞ್ಞಾನುದ್ದಯಾದಿಗುಣಸಾಲಿನಾ।
ಸುಭಸೇನಾಧಿನಾಥೇನ, ಕಾರಿತೇ ವಸತಾ ಸತಾ॥
೩.
ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಸಾರುಪ್ಪೇ, ವಿಹಾರೇ ಸಾಧುಗೋಚರೇ।
ಮನೋನುಕೂಲೇ ಯೋಗೀನಂ, ವರೇ ವಿಕ್ಕಮಸುನ್ದರೇ॥
೪.
ಥೇರೇನ ರಚಿತಾ ಸಾಯಂ, ಸಾಸನುಜ್ಜೋತನತ್ಥಿನಾ।
ಟೀಕಾ ಗುರುಪದಮ್ಭೋಜ, ರಜೋಮತ್ಥಕಸೇವಿನಾ॥
೫. ಬಹುಸ್ಸುತಾನಂ ವಿಞ್ಞೂನಂ, ಪರಮತ್ಥಾವಗಾಹಿನಂ।
ಪವತ್ತತು ಚಿರಂ ಚೇತೋ, ರಞ್ಜಯನ್ತೀ ನಿರನ್ತರಂ॥
೬.
ಯೇಸಂ ನ ಸಞ್ಚಿತಾ ಪಞ್ಞಾ, ನೇಕಸತ್ತನ್ತರೋಚಿತಾ।
ಸಮ್ಮೋಹಬ್ಭಹತಾವೇತೇ, ನಾವಬುಜ್ಝನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ॥
೭.
ಕಿನ್ತೇಹಿ ಪಾದಸುಸ್ಸೂಸಾ, ಯೇಸಂ ನತ್ಥಿ ಗುರೂನಿಹ।
ಯೇ ತಪ್ಪಾದರಜೋಕಿಣ್ಣಾ, ತೇವ ಸಾಧೂವಿವೇಕಿನೋ॥
೮.
ಪುಞ್ಞೇನ ಸತ್ಥರಚನಾಜನಿತೇನ ತೇನ,
ಸಮ್ಬುದ್ಧಸಾಸನವರೋದಯಕಾರಣೇನ।
ಲೋಕಾಮಿಸೇಸುಪಿ ಕಿಲೇಸಮಲಾ ಅಲಗ್ಗೋ,
ಸಮ್ಬುದ್ಧಸಾಸನವರೋದಯಮಾಚರೇಯ್ಯಂ॥
೯.
ಯೇ-ನನ್ತತನ್ತರತನಾಕರಮನ್ಥನೇನ,
ಮನ್ಥಾಚ ಲೋಲ್ಲಸಿತಞಾಣವರೇನ ಲದ್ಧಾ।
ಸಾರಾಮಥಾತಿ ಸುಖಿತಾ ಸುಖಯನ್ತಿ ಚಞ್ಞೇ,
ತೇಮೇ ಜಯನ್ತಿ ಗುರವಾ ಗುರವೋ ಗುಣೇಹಿ॥
೧೦.
ಟೀಕಾಯೋ ವಿನಸಾದಿನಂ ವಿರಚಯೀ ಯೋ ಕಣ್ಠಭೂಸಾಪರೋ,
ವಿಞ್ಞೂನಂ ಜಿನಸಾಸನಾಮಲಮತೀಸೋ-ಕಾಸಿ ಚಾನಾಕುಲಂ।
ಸನ್ತೋಸಕ್ಕಮನೋಮನೋಮಕಮನೋ ಸಬ್ಭಾವನೀಯೋ ಮಹಾ,
ಸಾಮೀ ಮೇ ಗುರುಪುಙ್ಗವೋ ವಿಜಯತೇ ಸಾರೀಸುತೋ-ಯಂ ಭುವಿ॥
೧೧.
ರಾಜಾ
ಸಮ್ಮಿತ್ತಾನಿಹನೋ ತಿಸೀಹಳಪತೀ ಯೋಯಂ ಮಹಾವಿಕ್ಕಮೋ।
ನಿಬ್ಭೀತೋ
ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಫಲಂ ಚಿರಾಯ ಫಲತಞ್ಚೇತಂ ಸತಂ ಸನ್ತತಂ॥
ಸಿದ್ಧಿ ರತ್ಥು
೧.
ಅಗ್ಗಮ್ಮೋತಿವಂಸೇನ, ಅಭಯಾರಾಮಸಾಮಿನಾ।
ಪಞ್ಚಿಕಾವಣ್ಣನಾಭೂತಾ, ಸಾ ಸಾರತ್ಥವಿಲಾಸಿನೀ॥
೨.
ಮ್ರಮ್ಮಕ್ಖರಮಾರೋಪೇತ್ವಾ, ವಿಸೋಧೇತ್ವಾ ಯಥಾಬಲಂ।
ಸಕಿಯಬ್ಯವಹಾರೇನ, ತಿಥೀವಸು ಕರಿನ್ದುನಾ॥
೩.
ಯುತ್ತೇ ವಸ್ಸೇ ಲಙ್ಕಾದೀಪಾ, ಸರಟ್ಠಮಾಹತಾ ಪುನ।
ಭಾಸ್ಸಪ್ಪದೀಪಕಾತನ್ತ, ಕಾಸಿಕಾಪಞ್ಚಿಕಾದಿಹಿ॥
೪.
ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ, ವಾಚೇತ್ವಾಚ ಪುನಪ್ಪುನಂ।
ಊನಾಧಿಕಾದಿ ದೋಸಾನಿ, ಅಪನೇತ್ವಾ ಸಿನೇಸಿನೇ॥
೫.
ಸುದ್ಧಟ್ಠಕೇ ಚ ವಸ್ಸೇಸಾ, ಪಾಪಿತಾ ಪಕತಿಟ್ಠಿತಿಂ।
ಸುದ್ಧಾಸುದ್ಧಂವ ದಸ್ಸೇನ್ತೀ, ಸೋಧೇತು ಪಾಠಸುದ್ಧಿಯಾ॥