೩. ಕಾರಕಕಣ್ಡ
ಅಥ
ತತ್ಥ ಏಕಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ಕಮ್ಮಾದಿವಸೇನ ಏಕತ್ತಾದಿವಸೇನ ಚ ವಿಭಜನ್ತೀತಿ ವಿಭತ್ತಿಯೋ, ಸ್ಯಾದಯೋ। ತಾ ಪನ ಪಠಮಾದಿಭೇದೇನ ಸತ್ತವಿಧಾ। ತಾ ಯಥಾ ‘‘ಪಠಮಾ+ತ್ಥಮತ್ತೇ’’ತಿ ಪಠಮಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ। ಸಿಸ್ಸ ಓಕಾರ+ಲೋಪ+ಅ-ಮಾದೇಸೇಸು ನರೋ ಇತ್ಥೀ ನಪುಂಸಕಂ।
ಸಕತ್ಥ+ದಬ್ಬ+ಲಿಙ್ಗಾನಿ, ಸಂಖ್ಯಾ+ಕಮ್ಮಾದಿಪಞ್ಚಕಂ।
ನಾಮತ್ಥೋ ತಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞ-ಮತ್ಥಮತ್ಥಂ ಪವುಚ್ಚತೇ॥
ಸೋ ನಾಮತ್ಥೋ ಚ –
ಜಾತಿ ಕ್ರಿಯಾ ಗುಣೋ ದಬ್ಬಂ, ತಥಾ ನಾಮನ್ತಿ ಪಞ್ಚಧಾ।
ಸದ್ದಸ್ಸ+ತ್ಥೋ ಸ ಸದ್ದೋಪಿ, ಪಞ್ಚಧಾವ+ತ್ರ ಭಿಜ್ಜತೇ॥
ಕಥಂ ಜಾತಿಸದ್ದೋ ಗುಣಸದ್ದೋತ್ಯಾದಿನಾ।
ಭಿನ್ನೇಸ್ವ+ಭಿನ್ನಧೀ+ಸದ್ದಾ, ಸಬಲಾದೀಸು ಯಬ್ಬಲಾ।
ವತ್ತನ್ತೇ ಜಾತಿ ಏಸಾ+ಸ್ಸ, ಮಾಲಾ ಸುತ್ತ+ಮಿವಾ+ನ್ವಿತಾ॥
ಅದಬ್ಬಭೂತಂ ಕತ್ತಾದಿ-ಕಾರಕಗ್ಗಾಮಸಾಧಿಯಂ।
ಪದತ್ಥಂ ಕತ್ತುಕಮ್ಮಟ್ಠಂ, ಕ್ರಿಯ+ಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ತಬ್ಬಿದೂ॥
ದಬ್ಬಸ್ಸಿತೋ ತತೋ ಭಿನ್ನೋ, ನಿಮಿತ್ತೋ ತಪ್ಪತೀತಿಯಾ।
ವಿನಸ್ಸನಸಭಾವೋ ಚ, ನಿಗ್ಗುಣೋವ ಗುಣೋ+ಚ್ಚತೇ॥
ಏತ್ಥ
ಯಂ ಯಂ ವಿಸೇಸ್ಸತೇ ಕಿಞ್ಚಿ, ತಂ ತಂ ದಬ್ಬ+ಮಿಹೋ+ಚ್ಚತೇ।
ಜಾತ್ಯಾದಿನೋಪ್ಯ+ತೋ ತಾದಿ, ದಬ್ಬತ್ತಂ ಪರಿಕಪ್ಪತೇ॥
ಏತ್ಥ ಗೋಜಾತಿ ಅಸ್ಸಜಾತೀತಿ ವುತ್ತೇ ಜಾತಿ ದಬ್ಬಂ। ನೀಲೋ ಗುಣೋತಿ ಚ ಗುಣೋ ದಬ್ಬಂ। ಪಚನಕ್ರಿಯಾತಿ ಚ ಗಮನಾದಿಕ್ರಿಯಾತೋ ವಿಸೇಸಿಯತೀತಿ ಕ್ರಿಯಾವ ದಬ್ಬಂ।
ನಾಮರೂಪೇನ ಸದಬ್ಬೇ, ಕ್ವಚಿ ಸಞ್ಞೀ ಕಥೀಯತೇ।
ನಾಮನ್ತಿ ತಂ ಯಥಾ ಚಿತ್ತೋ, ಸಞ್ಞಾ ಸದ್ದೋ ತು ತದ್ಧನೀ॥
ನಾಮಸ್ಸ ದಬ್ಬತ್ತೇಪಿ ಚಿತ್ತೋತ್ಯಾದಿ ನಾಮೇನೇವ ಪಸಿಜ್ಝತಿ, ನೋ ಘಟ+ಪಟಾದಯೋವ ದಬ್ಬತ್ತೇನ, ತಸ್ಮಾ ನಾಮ+ಮಿತಿ ಸಞ್ಞೀ ಕಥೀಯತೇ, ತಂವಾಚಕತ್ತಾ ತಬ್ಬತೀ ಚಿತ್ತಾದಿ ಸಞ್ಞಾಸದ್ದೋತಿ ನಿಚ್ಛಿಯತೇಯ್ಯ+ಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಅಯಂ ಪಞ್ಚವಿಧೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸದ್ದತ್ಥೋ ಚೇವ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಗಮ್ಯಮಾನತ್ಥೋ ಚಾತಿ ದುಬ್ಬಿಧೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಪೀನೋ ದಿವಾ ನ ಭುಞ್ಜೇಯ್ಯ’’ಮಿತಿ ಭುತ್ತಿನಿರಾಕತಿ ಸದ್ದತ್ಥೋ। ರತ್ತಿಭುತ್ತಿ ತು ಸಾಮತ್ಥಿಯಾ+ವಗಮ್ಯತೇ। ತೇನೇ+ತಂ ವುಚ್ಚತಿ –
ಅತ್ಥಪ್ಪತೀತಿಯಂ ಸದ್ದ-ಬ್ಯಾಪಾರೋ ತಿವಿಧೋ ಭವೇ।
ಮುಖ್ಯೋ ಲಕ್ಖಣ+ಬ್ಯಞ್ಜನ-ಸಭಾವೋ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ತು॥
ಮುಖ್ಯೋ ತು ನಿರನ್ತರತ್ಥೇ, ಲಕ್ಖಣೋ ತು ತಿರೋಹಿತೇ।
ಅತ್ಥೇ+ತರೋ ತು ವಾಕ್ಯಸ್ಸ, ಅತ್ಥೇಯೇವ ಪವತ್ತತಿ॥
‘‘ಮಞ್ಚೇ’’ತಿ
ಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸ ಪಭೇದೇನ, ತಿಧಾ ಸದ್ದೋಪಿ ವಾಚಕೋ।
ಲಕ್ಖಣಿಕೋ ಬ್ಯಞ್ಜಕೋತಿ, ತದತ್ಥೋಪಿ ತಿಧಾ ಮತೋ॥
ವಚ್ಚೋ ಲಕ್ಖಣಿಕೋ ಬ್ಯಙ್ಗ್ಯೋ, ಚೇವಂ ಸದ್ದೋ ಸುವಾಚಕೋ।
ವುತ್ತಕಮೇನ ಜಾತ್ಯಾದಿ-ಭೇದೇನ ಪಞ್ಚಧಾ ಭವೇತಿ॥
೩೮. ಆಮನ್ತಣೇ –
ತಿ ಆಮನ್ತಣಾಧಿಕೇ ಅತ್ಥಮತ್ತೇ ಪಠಮಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ। ಭೋ ನರ, ಭೋ ಇತ್ಥಿ, ಭೋ ನಪುಂಸಕ।
ಸದ್ದೇನಾ+ಭಿಮುಖೀಕಾರೋ, ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ।
ಆಮನ್ತಣಂ ವಿಧಾತಬ್ಬೇ, ನತ್ಥಿ ‘‘ರಾಜಾ ಭವೇ’’ತಿ+ದಂ॥
ಕ್ರಿಯಾ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕಾರಕನ್ತು ಕಮ್ಮ, ಕತ್ತು, ಕರಣ, ಸಮ್ಪದಾನ, ಅವಧಿ, ಆಧಾರಭೇದೇನ ಛಬ್ಬಿಧಂ, ತಂ ಯಥಾ –
೨,೨. ಕಮ್ಮೇ ದುತಿಯಾ
ಕರೀಯತಿ ಕತ್ತುಕಿರಿಯಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಯತೀತಿ ಕಮ್ಮಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಕಮ್ಮಕಾರಕೇ ದುತಿಯಾವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ। ತಂ ತಿವಿಧಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ, ವಿಕತಿ, ಪತ್ತಿ ಭೇದೇನ, ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಮ್ಮೇ ಮಾತಾ ಪುತ್ತಂ ವಿಜಾಯತಿ, ಆಹಾರೋ ಸುಖಂ ಜನಯತಿ, ಕಟಂ ಕರೋತಿ ದತ್ತೋ। ವಿಕತಿಯಂ ಕಟ್ಠ+ಮಙ್ಗಾರಂ ಕರೋತಿ, ಸುವಣ್ಣಂ ಕಟಕಂ ಕರೋತಿ, ವೀಹಯೋ ಲುನಾತಿ। ಪತ್ತಿಯಂ ದತ್ತೋ ಘರಂ ಪವಿಸತಿ, ಆದಿಚ್ಚಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ, ಪಣ್ಡಿತೇ ಪಯಿರುಪಾಸತಿ।
ವುತ್ತಞ್ಚ
ನಿಬ್ಬತ್ತಿ+ವಿಕತಿ+ಪತ್ತಿ-ಭೇದಾ ಕಮ್ಮಂ ತಿಧಾ ಮತಂ।
ಕತ್ತುಕ್ರಿಯಾಭಿಗಮ್ಮನ್ತಂ, ಸುಖ+ಮಙ್ಗಾರಂ+ಘರಂ ಯಥಾತಿ॥
ಕಟಂ ಕರೋತಿ ವಿಪುಲಂ ದಸ್ಸನೀಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೇವ ಗುಣಯುತ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮತಾ, ವಿಪುಲಂ ಕರೋತಿ, ದಸ್ಸನೀಯಂ ಕರೋತೀತಿ ಕ್ರಿಯಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಯಮಾನತ್ತಾ। ಓದನೋ ಪಚ್ಚತೇತಿ ಓದನಸದ್ದತೋ ಕಮ್ಮತಾ ನಪ್ಪತೀಯತೇ, ಕಿಞ್ಚರಹಿ ಆಖ್ಯಾತತೋ।
ಇಚ್ಛಿತಕಮ್ಮಂ ಯಥಾ-ಗಾವುಂ ಪಯೋ ದೋಹತಿ, ಗೋಮನ್ತಂ ಗಾವಂ ಯಾಚತಿ, ಗಾವ+ಮವ ರುನ್ಧತಿ ವಜಂ, ಮಾಣವಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ಗೋಮನ್ತಂ ಗಾವಂ ಭಿಕ್ಖತೇ, ರುಕ್ಖ+ಮವಚಿನಾತಿ ಫಲಾನಿ, ರುಕ್ಖಾತ್ಯತ್ಥೋ। ಸಿಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮಂ ಬ್ರೂತೇ। ಏತ್ಥ ಪಯೋ, ಗಾವಂ ಇಚ್ಚಾದಿ ಇಚ್ಛಿತಂ, ಗಾವುಂ, ಗೋಮನ್ತ+ಮಿಚ್ಚಾದಿ ಅನಿಚ್ಛಿತಂ। ಏವ+ಮನಿಚ್ಛಿತೇಪಿ ಕಣ್ಟಕಂ ಮದ್ದತಿ, ವಿಸಂ ಗಿಲತಿ। ಯಂ ನೇವಿ+ಚ್ಛಿತಂ, ನಾಪಿ ಅನಿಚ್ಛಿತಂ, ತತ್ರಾಪಿ ಗಾಮಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ರುಕ್ಖಮೂಲ+ಮುಪಸಪ್ಪತಿ।
ಆಧಾರೇ ಅಧಿಸಿ+ಠಾ+ಸಾನಂ ಪಯೋಗೇ ಚ, ಪಥವಿಂ ಅಧಿಸೇಸ್ಸತಿ, ಗಾಮ+ಮಧಿತಿಟ್ಠತಿ, ರುಕ್ಖ+ಮಜ್ಝಾಸತೇತಿ। ಏತ್ಥ ಪಥವಿನ್ತಿ ಪಥವಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವ+ಮಭಿ, ನಿಪುಬ್ಬವಿಸಸ್ಸಾಪಿ, ಧಮ್ಮ+ಮಭಿನಿವಿಸತೇ, ಧಮ್ಮೇ ವಾ। ತಥಾ ಉಪ, ನ್ವ+ಜ್ಝಾ+ಪುಬ್ಬವಸತಿಸ್ಸ, ಗಾಮ+ಮುಪವಸತಿ, ಗಾಮ+ಮನುವಸತಿ, ವಿಹಾರ+ಮಧಿವಸತಿ, ಗಾಮ+ಮಾವಸತಿ, ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝವಸತಿ, ಏತ್ಥ ಗಾಮನ್ತಿ ಗಾಮೇತ್ಯತ್ಥೋ। ತಥಾ ತಪ್ಪಾನಾ+ಚಾರೇಪಿ, ನದಿಂ ಪಿಬತಿ, ಗಾಮಂ ಚರತಿ, ನದಿಯಂತ್ಯತ್ಥೋ। ಸಚೇ ಮಂ ನಾಲಪಿಸ್ಸತೀತಿ ಮಯಾ ಸದ್ಧಿಂತ್ಯತ್ಥೋ। ವಿಹಿತಾವ ಪಟಿ-ಯೋಗೇಪಿ ದುತಿಯಾ, ಪಟಿಭನ್ತು ತಂ ಚುನ್ದ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ತಮ್ಪಟಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಭಾಸನ್ತೂತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಪಮಾ ಮಂ ಪತಿಭಾತಿ
೩. ಕಾಲದ್ಧಾನ+ಮಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ
ಕಾಲದ್ಧಾನಂ ದಬ್ಬ+ಗುಣ+ಕ್ರಿಯಾಹಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ತೇಹಿ ಕಾಲದ್ಧಾನವಾಚೀಹಿ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ। ಕಾಲೇ-ಸತ್ತಾಹಂ ಗವಪಾನಂ, ಮಾಸಂ ಮಂಸೋದನಂ, ಸರದಂ ರಮಣೀಯಾ ನದೀ, ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ರಮಣೀಯಂ ನನ್ದನಂ, ತಯೋ ಮಾಸೇ ಅಭಿಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ। ಅದ್ಧನಿ-ಯೋಜನಂ ವನರಾಜಿ, ಯೋಜನಂ ದೀಘೋ ಪಬ್ಬತೋ, ಕೋಸಂ ಸಜ್ಝಾಯತಿ।
ಪುಬ್ಬನ್ಹಸಮಯಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ, ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ, ಇಮಂ ರತ್ತಿಂ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾರಾಜಾನೋತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಕಾಲವಾಚೀಹಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ದುತಿಯಾ, ಬಹುಲಂವಿಧಾನಾ ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ವಾ। ಮಾಸೇನಾ+ನುವಾಕೋ+ಧೀತೋ, ಕೋಸೇನಾ+ನುವಾಕೋ+ಧೀತೋತಿ ಕರಣತ್ಥೇ ತತಿಯಾ।
೪. ಗತಿಬೋಧಾಹಾರಸದ್ದತ್ಥಾಕಮ್ಮಕಭಜ್ಜಾದೀನಂ ಪಯೋಜ್ಜೇ
ಗತ್ಯತ್ಥಾನಂ ಬೋಧತ್ಥಾನಂ ಆಹಾರತ್ಥಾನಂ ಸದ್ದತ್ಥಾನ+ಮಕಮ್ಮಕಾನಂ ಭಜ್ಜಾದೀನಞ್ಚ ಪಯೋಜ್ಜೇ ಕತ್ತರಿ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ। ದತ್ತೋ ಗಮಯತಿ ಮಾಣವಕಂ ಗಾಮಂ, ಯಾಪಯತಿ ವಾ। ಗುರು ಬೋಧಯತಿ ಮಾಣವಕಂ ಧಮ್ಮಂ, ವೇದಯತಿ ವಾ। ಮಾತಾ ಭೋಜಯತಿ ಪುತ್ತ+ಮೋದನಂ, ಆಸಯತಿ ವಾ। ಗುರು ಅಜ್ಝಾಪಯತಿ ಸಿಸ್ಸಂ ವೇದಂ, ಪಾಠಯತಿ ವಾ। ಪಯೋಜ್ಜತೋ+ಞ್ಞತ್ರ ಕಮ್ಮೇ ದುತಿಯಾ। ಪೋಸೋ ಆಸಯತಿ ದತ್ತಂ, ಸಾಯಯತಿ ವಾ। ಪೋಸೋ ಅಞ್ಞಂ ಭಜ್ಜಾಪೇತಿ, ಅಞ್ಞಂ ಕೋಟ್ಟಾಪೇತಿ, ಅಞ್ಞಂ ಸನ್ಥರಾಪೇತಿ।
೫. ಹರಾದೀನಂ ವಾ
ಹರಾದೀನಂ
೬. ನ ಖಾದಾದೀನಂ
ಖಾದಾದೀನಂ ಪಯೋಜ್ಜೇ ಕತ್ತರಿ ದುತಿಯಾ ನ ಹೋತಿ। ಗತ್ಯತ್ಥಾದೀಸು ಕ್ವಚಿ ಪಟಿಸೇಧತ್ಥ+ಮಿದಂ। ಖಾದಯತಿ ದತ್ತೋ ದತ್ತೇನ, ಆದಯತಿ ದತ್ತೇನ, ಅವ್ಹಾಪಯತಿ ದತ್ಥೇನ, ಸದ್ದಾಯಯತಿ ದತ್ತೇನ, ನಾಯಯತಿ ದತ್ತೇನ, ಕನ್ದಯತಿ ದತ್ತೇನ।
೭. ಝಾದೀಹಿ ಯುತ್ತಾ
ಧಿಆದೀಹಿ ಯುತ್ತತೋ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ। ಧಿ+ರತ್ಥು+ಮಂ ಪುತಿಕಾಯಂ, ಅನ್ತರಾ ಚ ರಾಜಗಹಂ ಅನ್ತರಾ ಚ ನಾಲನ್ದಂ, ರಾಜಗಹಸ್ಸ ಚ ನಾಲನ್ದಸ್ಸ ಚ ವಿವರಭೂತೇ ಮಜ್ಝೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮಾಧಾನ+ಮನ್ತರೇನ, ಮುಚಲಿನ್ದ+ಮಭಿತೋ ಸರಂ। ಛಟ್ಠ್ಯತ್ಥೇ+ಯಂ ದುತಿಯಾ।
೮. ಲಕ್ಖಣಿತ್ಥಮ್ಭೂತವಿಚ್ಛಾಸ್ವ+ಭಿನಾ
ಲಕ್ಖಣಾದೀಸ್ವ+ತ್ಥೇಸು ಅಭಿನಾ ಯುತ್ತಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ। ರುಕ್ಖ+ಮಭಿವಿಜ್ಜೋತತೇ ಚನ್ದೋ, ಏತ್ಥ ರುಕ್ಖೋ ಲಕ್ಖಣಂ, ಚನ್ದೋ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ, ತತ್ರ ಅಭಿನಾ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣವುತ್ತಿತಾ ಪಕಾಸೀಯತೀತಿ ರುಕ್ಖೋ ಅಭಿನಾ ಯುತ್ತೋ ನಾಮ। ಸಾಧು ದೇವದತ್ತೋ ಮಾತರ+ಮಭಿ, ಮಾತರಿ ಸಾಧುತ್ತಂ ಪತ್ತೋತ್ಯತ್ಥೋ। ರುಕ್ಖಂ ರುಕ್ಖಂಅಭಿ ವಿಜ್ಜೋತತೇ ಚನ್ದೋ, ರುಕ್ಖೇ ರುಕ್ಖೇತ್ಯತ್ಥೋ।
೯. ಪತಿಪರೀಹಿ ಭಾಗೇ ಚ
ಪತಿಪರೀಹಿ
೧೦. ಅನುನಾತಿ
ಲಕ್ಖಣಾದೀಸು ದುತಿಯಾ। ರುಕ್ಖಮನು ವಿಜ್ಜೋತತೇ, ಸಚ್ಚಕಿರಿಯ+ಮನು ವಸ್ಸಿ, ಹೇತು ಚ ಲಕ್ಖಣಂ ಭವತಿ, ಸಾಧು ದೇವದತ್ತೋ ಮಾತರ+ಮನು, ರುಕ್ಖಂ ರುಕ್ಖ+ಮನು ವಿಜ್ಜೋತತೇ, ಯದೇತ್ಥ ಮಂಅನು ಸಿಯಾ।
೧೧. ಸಹತ್ಥೇ
ಸಹತ್ಥೇ ಅನುನಾ ಯುತ್ತಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾ। ಪಬ್ಬತ+ಮನು ತಿಟ್ಠತಿ, ಪಬ್ಬತೇನ ಸಹ ತ್ಯತ್ಥೋ।
೧೨. ಹೀನೇ
ಹೀನತ್ಥೇ ಅನುನಾ ಯುತ್ತಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾ। ಅನುಸಾರಿಪುತ್ತಂ ಪಞ್ಞವನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖೂ, ಸಾರಿಪುತ್ತತೋ ಪಞ್ಞಾಯ ಹೀನಾತ್ಯತ್ಥೋ।
೧೩. ಉಪೇನ
ಹೀನತ್ಥೇ ಉಪೇನ ಯುತ್ತಮ್ಹಾ ದುತಿಯಾ। ಉಪಸಾರಿಪುತ್ತಂ ಪಞ್ಞವನ್ತೋ।
೧೬. ಕತ್ತುಕರಣೇಸು ತತಿಯಾ
ಕತ್ತರಿ ಕರಣೇ ಚ ಕಾರಕೇ ತತಿಯಾ ಹೋತಿ। ಜಿನೇನ ದೇಸಿತೋ ಧಮ್ಮೋ, ಬುದ್ಧೇನ ಜಿತೋ ಮಾರೋ, ಅಹಿನಾ ದಟ್ಠೋ ನರೋ। ಯತ್ಥ
ಅತ್ತಪಧಾನೋ ಕಿರಿಯಂ, ಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ ಕಾರಕೋ।
ಅಪಯುತ್ತೋ ಪಯುತ್ತೋ ವಾ, ಸ ಕತ್ತಾತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ॥
ಕರಣೇ-ತಂ ಪನ ದುವಿಧಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರವಸೇನ, ಯಥಾ ಹತ್ಥೇನ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಮನಸಾ ಧಮ್ಮಂ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ದತ್ತೇನ ವಿಹಯೋ ಲುನಾತಿ, ಅಗ್ಗಿನಾ ಕುಟಿಂ ಝಾಪೇತಿ।
ಬಾಹಿರಞ್ಚ ತಥಾ+ಜ್ಝತ್ತಂ, ಕರಣಂ ದುವಿಧಂ ಯಥಾ।
ವೀಹಿಂ ಲುನಾತಿ ದತ್ತೇನ, ನೇತ್ತೇನ ಚನ್ದ+ಮಿಕ್ಖತೇ॥
ಪಕತಿಯಾ ಅಭಿರೂಪೋ, ಗೋತ್ತೇನ ಗೋತಮೋ ಇಚ್ಚಾದಿ ಭೂಧಾತುಸ್ಸ ಸಮ್ಭವಾ ಕರಣೇ ತತಿಯಾ। ತಥಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋತಿ ನಾಮೇನ ವಿಸ್ಸುತೋ, ಜಾತಿಯಾ ಖತ್ತಿಯೋ ಬುದ್ಧೋ, ಜಾತಿಯಾ ಸತ್ತವಸ್ಸಿಕೋ, ಸಿಪ್ಪೇನ ನಳಕಾರೋ ಸೋ, ಏಕೂನತಿಂಸೋ ವಯಸಾ, ಏವಂ ಸಮೇನ ಧಾವತಿ, ವಿಸಮೇನ ಧಾವತಿ, ದ್ವಿದೋಣೇನ ಧಞ್ಞಂ ಕಿಣಾತಿ।
೧೭. ಸಹತ್ಥೇನ
ಸಹತ್ಥೇನ ಯೋಗೇ ತತಿಯಾ ಸಿಯಾ। ತತಿಯಾಪಿ ಛಟ್ಠೀವ ಅಪ್ಪಧಾನೇ ಏವ ಭವತಿ। ಪುತ್ತೇನ ಸಹಾ+ಗತೋ, ಪುತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಆಗತೋ, ವಿತಕ್ಕೇನ ಸಹ ವತ್ತತಿ, ಪುತ್ತೇನ ಸಹ ಥೂಲೋ, ನಿಸೀದಿ ಭಗವಾ ಸದ್ಧಿಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ, ಸಹಸ್ಸೇನ ಸಮಂ ಮಿತಾ, ಸಬ್ಬೇಹಿ ಮೇ ಪಿಯೇಹಿ ಮನಾಪೇಹಿ ನಾನಾಭಾವೋ।
೧೮. ಲಕ್ಖಣೇ
ಲಕ್ಖಣೇ
೧೯. ಹೇತುಮ್ಹಿ
ವಾಸಾದಿಲಕ್ಖಣಕ್ರಿಯಾಯ ಹೇತುತೋ ತತಿಯಾ। ಅನ್ನೇನ ವಸತಿ, ವಿಜ್ಜಾಯ ವಸತಿ, ನ ಜಚ್ಚಾ ವಸಲೋ ಹೋತಿ, ಕಮ್ಮುನಾ ವಸಲೋ ಹೋತಿ, ದಾನೇನ ಭೋಗವಾ, ಆಚಾರೇನ ಕುಲಂ, ತೇನ ಪಾಣಿ ಕಾಮದದೋ।
೨೦. ಪಞ್ಚಮೀ+ಣೇ ವಾ
ಇಣೇ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಪಞ್ಚಮೀ ವಾ। ಸತಸ್ಮಾ ಬದ್ಧೋ, ಸತೇನ ವಾ।
೨೧. ಗುಣೇ
ಪರಙ್ಗಭೂತೇ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಪಞ್ಚಮೀ ಹೋತಿ ವಾ। ಜಳತ್ತಾ ಬದ್ಧೋ, ಜಳತ್ತೇನವಾ, ಪಞ್ಞಾಯ ಮುತ್ತೋ, ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವತೋ ಅನಿಚ್ಚಾ, ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧಾ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧೋ। ಬಹುಲಂವಿಧಾನಾ ಸತ್ತಮ್ಯತ್ಥೇಹಿಪಿ, ತೇನ ಸಮಯೇನ, ಕಾಲೇನ ಧಮ್ಮಸಾಕಚ್ಛಾ, ಪುರತ್ಥಿಮೇನ ಧತರಟ್ಠೋ, ದಕ್ಖಿಣೇನ ವಿರೂಳ್ಹಕೋ, ಉತ್ತರೇನ ಕಪಿಲವತ್ಥು, ಯೇನ ಭಗವಾ, ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ, ಸೋ ವೋ ಮಮ+ಚ್ಚಯೇನ ಸತ್ಥಾತಿ। ಮಾಸೇನ ಭುಞ್ಜತಿ, ಏಕಾಹೇನೇವ ಬಾರಾಣಸಿಂ ಪಾವಿಸಿ, ನವಹಿ ಮಾಸೇಹಿ ವಿಹಾರಂ ಕಾರಾಪೇಸಿ
೨೪. ಚತುತ್ಥೀ ಸಮ್ಪದಾನೇ
ಅಚೇತನಂ ಸಚೇತನಂ ವಾ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಭಾವೇನಾ+ಪೇಕ್ಖಿತಂ, ತಂ ಸಮ್ಪದಾನಂ, ತಞ್ಚ ದಾ-ದಾನೇತಿ ಧಾತುತೋ ಬ್ಯಪ್ಪೇನ ಯುತ್ತಮೇವ, ತತ್ಥ ಚತುತ್ಥೀ ಹೋತಿ। ತಞ್ಚ ದೀಯಮಾನಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ಅನಿವಾರಣ+ಜ್ಝೇಸನಾ+ನುಮತಿತೋ ತಿವಿಧೋ, ಯಥಾ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪುಪ್ಫಂ ದೇತಿ, ಬೋಧಿರುಕ್ಖಸ್ಸ ಜಲಂ ದೇತಿ, ಯಾಚಕಸ್ಸ ಧನಂ ದೇತಿ, ಭಿಕ್ಖೂನಂ ದಾನಂ ದೇತಿ।
ಅನಿರಾಕರಣಾ+ರಾಧ-ನ+ಬ್ಭನುಞ್ಞವಸೇನ ಹಿ।
ಸಮ್ಪದಾನಂ ತಿಧಾ ವುತ್ತಂ, ರುಕ್ಖ+ಯಾಚಕ+ಭಿಕ್ಖವೋ॥
ಆಧಾರವಿವಕ್ಖಾಯಂ ಸತ್ತಮೀಪಿ, ಸಙ್ಘೇ ಗೋತಮಿ ದೇಹಿ, ಸಙ್ಘೇ ದಿನ್ನೇ ಅಹಞ್ಚೇವ ಪೂಜಿತೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮಿ, ಯಾ ಪಲಾಲಮಯಂ ಮಾಲಂ, ನಾರೀ ದತ್ವಾನ ಚೇತಿಯೇತಿ।
೨೫. ತಾದತ್ಥ್ಯೇ
ತಾದತ್ಥ್ಯೇ ಚತುತ್ಥೀ ಸಿಯಾ। ತದತ್ಥಸ್ಸ ಭಾವೇ, ತಾದತ್ಥ್ಯಂ, ತಸ್ಮಿಂ ತದತ್ಥಭಾವೇ ಜೋತನೀಯೇವ ಚತುತ್ಥೀ ಸಿಯಾ। ತದತ್ಥಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ನಿಮಿತ್ತನಿಮಿತ್ತೀಸಮ್ಬನ್ಧೇ
ಇಚ್ಚಾಯಂ ಕಚ್ಚಾಯನೇ ಉಪರಿ ವಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ಚತುತ್ಥೀತಿ ಸಾಧಿತತ್ತಾ ಇಧ ಛಟ್ಠೀತಿ ದೀಪನತ್ಥಂ ವುಚ್ಚತೇ –
ಕಸ್ಸ ಸಾದು ನರುಚ್ಚತಿ, ಮಾ ಅಯಸ್ಮನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಘಭೇದೋ ರುಚ್ಚಿತ್ಥ, ಖಮತಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ, ಭತ್ತ+ಮಸ್ಸ ನಚ್ಛಾದೇತೀತಿ ಛಟ್ಠೀ ಸಮ್ಬನ್ಧವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ, ನ ಚೇ+ವಂ ವಿರೋಧೋ ಸಿಯಾ, ಸದಿಸರೂಪತ್ತಾ, ಏವಂವಿಧೇಸು ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಸದ್ದಿಕಾನುಮತತ್ತಾ। ತಥಾ ಹಿ ಭಾಗವುತ್ತಿಯಾ ‘‘ಉಪಪದವಿಭತ್ತಿ ಛಟ್ಠಿಯಾ+ಪವಾದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸದ್ದನ್ತರೇ ವಿಹಿತಾ ವಿಭತ್ತಿ ಉಪಪದವಿಭತ್ತಿ।
ಕಸ್ಸ ವಾ ತ್ವಂ ಧಮ್ಮಂ ರೋಚೇಸೀತಿ ಅತ್ಥಮತ್ತೇ ಪಠಮಾ, ಕಸ್ಸ ವಾ ತುಯ್ಹನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ಕಸ್ಸ ವಾ ತ್ವಂ ಧಮ್ಮಂ ರೋಚೇಸೀತಿ ಅತ್ಥಮತ್ತೇ ಪಠಮಾವಸೇನ ಬ್ಯಭಿಚಾರದಸ್ಸನಾ। ಏವ+ಮಞ್ಞಾಪಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ಪರತೋಪಿ ಯಥಾಗಮಂ।
ರಞ್ಞೋ ಸತಂ ಧಾರೇತಿ ರಞ್ಞೋ ಛತ್ತಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಛಟ್ಠೀವ। ಸಿಲಾಘ=ಕಥನೇ, ಏವಂ ರಞ್ಞೋ ಸಿಲಾಘತೇ ಇಚ್ಚಾದಿ, ಥುತಿಂ ಕರೋತೀತ್ಯತ್ಥೋ। ಹನು=ಅಪನಯನೇ, ರಞ್ಞೋ ಹನುತೇ, ವಞ್ಚೇತೀತ್ಯತ್ಥೋ। ಉಪತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ ಸಕ್ಯಪುತ್ತಾನಂ ವಡ್ಢಕೀ, ಉಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾತ್ಯತ್ಥೋ। ಸಪ=ಅಕ್ಕೋಸೇ, ಮಯ್ಹಂ ಸಪತೇ, ಸಚ್ಚಂ ಕುರುತೇತ್ಯತ್ಥೋ
ಏವಂ ಆಯು ಭೋತೋ ಹೋತು, ಚಿರಂ ಜೀವಿತಂ, ಭದ್ದಂ, ಕಲ್ಯಾಣಂ, ಅತ್ಥಂ, ಪಯೋಜನಂ, ಕುಸಲಂ, ಅನಾಮಯಂ, ಹಿತಂ, ಪತ್ಥಂ, ಸುಖಂ, ಸಾತಂ, ಭೋತೋ ಹೋತು, ಸಾಧು ಸಮ್ಮುತಿ ಮೇ ತಸ್ಸ, ಪುತ್ತಸ್ಸಾ+ವಿಕರೇಯ್ಯ ಗುಯ್ಹ+ಮತ್ಥಂ, ತಸ್ಸ ಮೇ ಸಕ್ಕೋ ಪಾತುರಹೋಸಿ, ತಸ್ಸ ಪಹಿಣೇಯ್ಯ, ಭಿಕ್ಖೂನಂ ದೂತಂ ಪಾಹೇಸಿ, ಕಪ್ಪತಿ ಸಮಣಾನಂ ಆಯೋಗೋ
೨೬. ಪಞ್ಚಮ್ಯ+ವಧಿಸ್ಮಾ
ಪದತ್ಥಾವಧಿಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚಮೀವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ।
ಸಮೇಪ್ಯ+ಪಗಮೇ ದ್ವಿನ್ನಂ, ಪುಬ್ಬರೂಪಾ ಯ+ದಚ್ಚುತಂ।
ವುಚ್ಚತೇ ತ+ದಪಾದಾನಂ, ತಂ ಚಲಾಚಲತೋ ದ್ವಿಧಾ।
ಯಥಾ+ಸ್ಸಾ ಧಾವತಾ ಪೋಸೋ, ಪತೋ, ರುಕ್ಖಾಫಲನ್ತಿ ಚ॥
ತತ್ಥ ಚಲಾವಧಿ ಧಾವತಾ ಅಸ್ಸಾ ಪುರಿಸೋ ಪತತಿ, ಅಚಲಾವಧಿ ಪಬ್ಬತಾ ಓತರನ್ತಿ ವನಚಾರಕಾತಿ।
ತಞ್ಚ ಅವಧಿ ವಿಸಯಕ್ರಿಯಾವಿಸೇಸಸ್ಸ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠವಿಸಯಂ, ಯತ್ಥ ಅಪ ಅಪಗಮನಕ್ರಿಯಂ ಉಪಾತ್ತಂ=ಅಜ್ಝಾಹಟಂ ವಿಸಯಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ, ತಂ ಉಪಾತ್ತಂ। ಯಂ ಕೇನಚಿ ಗುಣೇನ ಉಕ್ಕಂಸಿಯತಿ, ತಂ ಅನುಮೇಯ್ಯಂ। ಯಥಾ ಗಾಮಾ ಅಪೇನ್ತಿ ಮುನಯೋ, ನಗರಾ ನಿಗ್ಗತೋ ರಾಜಾ, ಪಾಪಾ ಚಿತ್ತಂ ನಿವಾರೇನ್ತಿ। ವಲಾಹಕಾ ವಿಜ್ಜೋತತೇ, ಕುಸುಲತೋ ಪಚತೀತಿ। ಏತ್ಥ ಚ ವಳಾಹಕಾ ನಿಕ್ಖಮ್ಮ, ಕುಸುಲತೋ ಅಪನೇತ್ವಾತಿ ಚ ಪುಬ್ಬಕ್ರಿಯಾ ಅಜ್ಝಾಹರೀಯತಿ। ಮಥುರಾ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಕೇಹಿ ಅಭಿರೂಪಾತಿ ಅನುಮೀಯತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ –
ನಿದ್ದಿಟ್ಠವಿಸಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ, ಉಪಾತ್ತವಿಸಯಂ ತಥಾ।
ಅನುಮೇಯ್ಯವಿಸಯಞ್ಚೇತಿ, ತಿಧಾ+ಹು ಅವಧಿಂ ಬುಧಾತಿ॥
ಭಯಹೇತುಮ್ಹಿ-ಚೋರಾ
ಕಥಂ ‘‘ಥೋಕಂ ಚಲತೀ’’ತಿ, ಕ್ರಿಯಾವಿಸೇಸನೇ ಕಮ್ಮನಿ ದುತಿಯಾ, ಥೋಕಂ ಚಲನಂ ಕರೋತೀತ್ಯತ್ಥೋ, ಥೋಕನ್ತಿ ಚಲನಕ್ರಿಯಾಯ ವಿಸೇಸನತ್ತಾ ಕ್ರಿಯಾವಿಸೇಸನಂ।
ಕ್ರಿಯಾವಿಸೇಸನಂ ನಾಮ, ಕಮ್ಮತ್ತೇ+ಕತ್ತಸಣ್ಠಿತಾ।
ನ್ಯಾಯಸಿದ್ಧಂ ಯತೋ ತಸ್ಮಾ, ತದತ್ಥಂ ನ ವಿಸುಂ ವಿಧಿ॥
ನ್ಯಾಯಸಿದ್ಧಂವ=ಚಲನನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ಭಾವೇ ಅನೋ, ತಸ್ಮಾ ಭಾವಸ್ಸೇ+ಕತ್ತಾ ಏಕವಚನನ್ತಿ ಞಾಯಾ ಏಕತ್ತಞ್ಚ, ಭಾವೇ ಅನತ್ತಾ ನಪುಂಸಕತ್ತಞ್ಚ, ಕರೋತಿಕ್ರಿಯಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಕಮ್ಮತ್ತಞ್ಚ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ। ಕರ+ಭೂಧಾತವೋ ಚ –
ಕಾರಿಯರೂಪಾಭಿಧಾತ್ವತ್ಥಾ
ತತೋ ಕ್ರಿಯಾ ಚ ಭಾವೋ ಚ, ಸಾಮಞ್ಞಂ ತೇಸು ಗಮ್ಯತೇ –
ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ।
ಥೋಕತ್ಥೇ-ಥೋಕಾ ಮುಚ್ಚತಿ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸವಿಸಯೇ ಪಞ್ಚಮೀ। ಏತ್ಥ ‘‘ವಿವಕ್ಖಾ ಲೋಕಿಕಾ ಸಾ ಚ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಅನಿವತ್ತಿತುಂ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ನ ಸಿಯಾ। ಮರಿಯಾದಾಯಂ-ಆಪಬ್ಬತಾ ಖೇತ್ತಂ। ಅಭಿವಿಧಿಮ್ಹಿ-ಆಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗಚ್ಛತಿ, ಪಬ್ಬತಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಮ್ಹಿ ಬ್ಯಾಪೇತ್ವಾತಿ ಚ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ವಜ್ಜಮಾನಸೀಮಾ ಮರಿಯಾದಾ, ಗಯ್ಹಮಾನಸೀಮಾ ಅಭಿವಿಧಿ।
೨೭. ಅಪಪರೀಹಿ ವಜ್ಜನೇ
ವಜ್ಜನೇ ವತ್ತಮಾನೇಹೀ ಅಪಪರೀಹಿ ಯೋಗೇ ಪಞ್ಚಮೀ ಹೋತಿ। ಅಪಸಾಲಾಯ ಆಯನ್ತಿ ವಾಣಿಜಾ, ಪರಿಸಾಲಾಯ ಆಯನ್ತಿ ವಾಣಿಜಾ, ಸಾಲಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೨೮. ಪಟಿನಿಧಿಪತಿದಾನೇಸು ಪತಿನಾ
ಪಟಿನಿಧಿಮ್ಹಿ ಪತಿದಾನೇ ಚ ವತ್ತಮಾನೇನ ಪತಿನಾ ಯೋಗೇ ನಾಮಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚಮೀ ಹೋತಿ। ಬುದ್ಧಸ್ಮಾ ಪತಿ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ, ಘತ+ಮಸ್ಸ ತೇಲಸ್ಮಾ ಪತಿ ದದಾತಿ।
೨೯. ರಿತೇ ದುತಿಯಾ ಚ
ರಿತೇಸದ್ದಯೋಗೇ ನಾಮಸ್ಮಾ ದುತಿಯಾ ಹೋತಿ ಪಞ್ಚಮೀ ಚ। ರಿತೇ ಸದ್ಧಮ್ಮಾ, ರಿತೇ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ।
೩೦. ವಿನಾ+ಞ್ಞತ್ರ ತತಿಯಾ ಚ
ವಿನಾ+ಞ್ಞತ್ರಯೋಗೇ
೩೧. ಪುಥನಾನಾಹಿ
ಏತೇಹಿ ಯೋಗೇ ತತಿಯಾ ಹೋತಿ ಪಞ್ಚಮೀ ಚ। ಭಿನ್ನಯೋಗಕರಣಂ ದುತಿಯಾನಿವತ್ತನತ್ಥಂ। ಪುಥಗೇವ ಜನೇನ, ಪುಥಗೇವ ಜನಸ್ಮಾ, ಜನೇನ ನಾನಾ, ಜನಸ್ಮಾ ನಾನಾ।
೩೯. ಛಟ್ಠೀ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ
ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಛಟ್ಠೀ ಹೋತಿ। ರಞ್ಞೋ ಪುರಿಸೋತಿ ವುತ್ತೇ ಯಸ್ಮಾ ರಾಜಾ ದದಾತಿ, ಪುರಿಸೋ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ರಾಜಪುರಿಸೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಏವಮೇವ ಯೋ ಯಸ್ಸ ಆಯತ್ತೋ ಸೇವಕಾದಿಭಾವೇನ ಭಣ್ಡಭಾವೇನ ವಾ ಸಮೀಪ+ಸಮೂಹಾ+ವಯವ+ವಿಕಾರ+ಕಾರಿಯ+ಅವತ್ಥಾ+ಜಾತಿ+ಗುಣ+ಕ್ರಿಯಾದಿವಸೇನ ವಾ, ಠಾನೀವಸೇನ ವಾ, ಆಗಮೀವಸೇನ ವಾ, ಸೋ ತಿವಿಧೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ –
ಕ್ರಿಯಾಕಾರಕಸಞ್ಜಾತೋ, ಅಸ್ಸೇ+ದಂಭಾವಹೇತುಕೋ।
ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ ಸೋ ಅತ್ಥೋ, ತತ್ಥ ಛಟ್ಠೀ ವಿಧೀಯತೇ॥
ಪಾರತನ್ತ್ಯಞ್ಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತತ್ಥ ಛಟ್ಠೀ ಭವೇ ತಿತೋ।
ಉಪಾಧಿ+ಠಾನ್ಯಾ+ಗಮಿತೋ, ನ ವಿಸೇಸ್ಸಾದಿತೋ ತಿತೋತಿ॥
ಉಪಾಧಿಸಙ್ಖಾತವಿಸೇಸನತೋ ತಾವ-ರಞ್ಞೋ ಪುರಿಸೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಸಾಮಿತೋ ನಿವತ್ತೇತೀತಿ ರಾಜಾ ವಿಸೇಸನಂ, ಪುರಿಸೋ ತೇನ
ಗಾವಸ್ಸ ಜಾತಿ, ಧವಲೋ, ಗತಿ, ಸಿಙ್ಗಂ, ನಾಮನ್ತಿ+ಧ।
ದಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ಚ ಜಾತ್ಯಾದಿ, ವಿಸೇಸ್ಸಾ ಹೋನ್ತಿ ಕಾಮತೋ॥
ಗೋತ್ತಞ್ಚ
ಪಟಸ್ಸ, ಸಿಙ್ಗಂಮೇಣ್ಡಸ್ಸ, ನಾ+ಞ್ಞೇಸಂತಿ ವಿಸೇಸ್ಸತೇ॥
ಠಾನಿತೋ-ಯುವಣ್ಣಾನ+ಮೇಓ ಲುತ್ತಾ। ಆಗಮಿತೋ-ಸುಞ ಸಸ್ಸ। ಸಾಮಿಯೋಗೇ-ದೇವಾನ+ಮಿನ್ದೋ, ಮಿಗಾನಂ ರಾಜಾ। ರುಜಾದಿಯೋಗೇ-ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ರುಜತಿ, ತಸ್ಸ ರೋಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ, ಮಹಾಸೇನಾಪತೀನಂ ಉಜ್ಝಾಪೇತಬ್ಬಂ, ರಜಕಸ್ಸ ವತ್ಥಂ ದದಾತಿ, ಮುಸಾವಾದಸ್ಸ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ಇಚ್ಚಾದಿ। ಯಜಸ್ಸ ಯೋಗೇ-ಪುಪ್ಫಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಯಜತಿ, ಪುಪ್ಫೇನಾತ್ಯತ್ಥೋ। ಏವಂ ಘತಸ್ಸ ಅಗ್ಗಿಂ ಜುಹತಿ। ಸುಹಿತತ್ಥೇ-ಪತ್ತಂ ಓದನಸ್ಸ ಪೂರೇತ್ವಾ, ಪೂರಂ ನಾನಾಪಕಾರಸ್ಸ ಅಸುಚಿನೋ, ಪೂರಂ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಸ್ಸ, ಪೂರತಿ ಬಾಲೋ ಪಾಪಸ್ಸ। ಕಿತಕಪ್ಪಯೋಗೇ-ಬಹುಲಂವಿಧಾನಾ ಛಟ್ಠೀ, ರಞ್ಞೋ ಸಮ್ಮತೋ, ಪೂಜಿತೋ, ಸಕ್ಕತೋ, ಅಪಚಿತೋ, ಮಾನಿತೋ ವಾ, ಅಮತಂ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ಅಪರಿಭುತ್ತಂ, ಯೇಸಂ ಕಾಯಗತಾ ಸತಿ ಅಪರಿಭುತ್ತಾ, ಸಾಧುಸಮ್ಮತೋ ಬಹುಜನಸ್ಸ, ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಾ ಬುದ್ಧಾನಂ ಧಮ್ಮಧಾತು, ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗುತ್ತೋ ಮೇಧಾವೀ। ಕಮ್ಮತ್ಥೇ-ತಸ್ಸ ಭವನ್ತಿ ವತ್ತಾರೋ, ಸಹಸಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತ್ತಾರೋ, ಅಮತಸ್ಸ ದಾತಾ, ಭಿನ್ನಾನಂ ಸನ್ಧಾತಾ, ಸಹಿತಾನಂ ಅನುಪ್ಪದಾತಾ, ಬೋಧೇತಾ ಪಜಾಯ, ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಕೋ ನತ್ಥಿ, ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ ವೇದಕೋ, ಅವಿಸಂವಾದಕೋ ಲೋಕಸ್ಸ, ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಸಾದೋ। ಸರತಿ+ಚ್ಛಾಯೋಗೇ-ಮಾತು ಸರತಿ, ನ ತೇಸಂ ಕೋಚಿ ಸರತಿ, ಸತ್ತಾನಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ, ಪುತ್ತಸ್ಸ ಇಚ್ಛತಿ। ಕರೋತಿಸ್ಸ (ಯೋಗೇ) – ಉದಕಸ್ಸ ಪತಿಕುರುತೇ, ಕಣ್ಡಸ್ಸ ಪತಿಕುರುತೇ, ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತೀತ್ಯತ್ಥೋ। ಪಞ್ಚಮಿಯತ್ಥೇ ಪರಿಹಾನಿಭಯತ್ಥಯೋಗೇಪಿ ಛಟ್ಠೀ, ಅಸ್ಸವನತಾಯ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯನ್ತಿ, ಕಿನ್ನು ಖೋ ಅಹಂ ತಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ ಭಾಯಾಮಿ, ಸಬ್ಬೇ ತಸನ್ತಿ ದಣ್ಡಸ್ಸ, ಸಬ್ಬೇ ಭಾಯನ್ತಿ
೪೦. ತುಲ್ಯತ್ಥೇನ ವಾ ತತಿಯಾ
ತುಲ್ಯತ್ಥೇನ ಯೋಗೇ ವಾ ಛಟ್ಠೀ ಹೋತಿ ತತಿಯಾ ಚ। ಪಿತು ತುಲ್ಯೋ, ಪಿತರಾ ವಾ, ಮಾತು ತುಲ್ಯೋ, ಮಾತರಾ ವಾ।
೩೨. ಸತ್ತಮ್ಯಾ+ಧಾರೇ
ಕತ್ತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನಿಸಜ್ಜ+ಪಚನಾದಿಕ್ರಿಯಾನಂ ಯೋ ಆಧಾರೋ, ತಂ ಆಧಾರಕಾರಕಂ ನಾಮ। ಕಥಂ ಕಟೇ ನಿಸೀದತಿ ದೇವದತ್ತೋ, ಥಾಲಿಯಂ ಓದನಂ ಪಚತಿ, ದೇವದತ್ತ+ತಣ್ಡುಲಾನಂ ಕತ್ತು+ಕಮ್ಮಾನಂ ಧಾರಣತೋ ತದಟ್ಠಆಸನ+ಪಚನಕ್ರಿಯಂ ಕಟ+ಥಾಲಿಯೋ ಧಾರೇನ್ತಿ ನಾಮ, ತಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಮೀವಿಭತ್ತಿ ಹೋತಿ।
ಸೋ ಬ್ಯಾಪಿಕೋ, ಓಪಸಿಲೇಸಿಕೋ, ವೇಸಯಿಕೋ, ಸಾಮೀಪಿಕೋತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ। ತತ್ಥ ಯೋ ಆಧೇಯ್ಯಸ್ಸ ನಿಸ್ಸೇಸಾಧಾರಭೂತೋ, ಸೋ ಬ್ಯಾಪಿಕೋ, ಯಥಾ ತಿಲೇಸು ತೇಲಂ ಅತ್ಥಿ, ಖೀರೇಸು ಜಲಂ, ದಧಿಮ್ಹಿ ಸಪ್ಪಿ। ಪಚ್ಚೇಕಸಿದ್ಧಾನಂ ಭಾವಾನಂ ಯಂ ಆಧೇಯ್ಯಭಾವೇನ ಉಪಸಿಲೇಸನಂ ಅಲ್ಲೀಯನಂ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಓಪಸಿಲೇಸಿಕೋ। ಯಥಾ ಆಸನೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಸಙ್ಘೋ, ಥಾಲಿಯಂ ಓದನಂ ಪಚತಿ, ಘಟೇ ಉದಕ+ಮತ್ಥಿ, ದೂರೇ ಠಿತೋ, ಸಮೀಪೇ ಠಿತೋ। ಯತ್ಥ ಸಮೀಪೇ ಸಮೀಪೀವೋಹಾರಂ ಕತ್ವಾ ತದಾಯತ್ತತಾದೀಪನತ್ಥಂ ಆಧಾರಭಾವೋ ಉಪಚರೀಯತಿ, ತಂ ಸಾಮೀಪಿಕಂ, ಯಥಾ ಗಙ್ಗಾಯಂ ಘೋಸೋ, ಗಙ್ಗಾಯ ಸಮೀಪೇ ವಜೋತ್ಯತ್ಥೋ। ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರತಿ ಜೇತವನೇ। ಯತ್ಥ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವವಸೇನ ದೇಸನ್ತರಾವಚ್ಛೇದವಸೇನ ವಾ ಆಧಾರಪರಿಕಪ್ಪೋ
ಕಿರಿಯಾ ಕತ್ತು+ಕಮ್ಮಟ್ಠಾ, ಆಧಾರೀಯತಿ ಯೇನ ಸೋ।
ಆಧಾರೋ ಚತುಧಾ ವುತ್ತೋ, ಬ್ಯಾಪಕಾದಿಪ್ಪಭೇದತೋ॥
ಬ್ಯಾಪಕೋ ತಿಲಖೀರಾದಿ, ಕಟೋ ಓಪಸಿಲೇಸಿಕೋ।
ಸಾಮೀಪಿಕೋ ತು ಗಙ್ಗಾದಿ, ಆಕಾಸೋ ವಿಸಯೋ ಮತೋ॥
೩೩. ನಿಮಿತ್ತೇ
ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಸತ್ತಮೀ ಹೋತಿ। ಅಜಿನಮ್ಹಿ ಹಞ್ಞತೇ ದೀಪಿ, ಕುಞ್ಜರೋ ದನ್ತೇಸು ಹಞ್ಞತೇ, ಅಣುಮತ್ತೇಸು ವಜ್ಜೇಸು ಭಯದಸ್ಸಾವೀ, ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಿಮಿತ್ಯತ್ಥೋ।
೩೪. ಯಬ್ಭಾವೋ ಭಾವಲಕ್ಖಣಂ
ಯಸ್ಸ ಭಾವೋ ಭಾವನ್ತರಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ ಭವತಿ, ತತೋ ಸತ್ತಮೀ। ಕಾಲೇ ಗಾವೀಸು ದುಯ್ಹಮಾನಾಸುಗತೋ, ದುದ್ಧಾಸು ಆಗತೋ। ಏತ್ಥಗಮನಕ್ರಿಯಾಯ ದೋಹನಕ್ರಿಯಾಚಿಹನಂ, ಆಗಮನಕ್ರಿಯಾಯ ದುದ್ಧಾಕ್ರಿಯಾಚಿಹನಂ, ಏವ+ಮುಪರಿಪಿ। ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯೇ ಗತೋ, ಸಾಯನ್ಹಸಮಯೇ ಆಗತೋ, ಜಾಯಮಾನೇ ಖೋ ಸಾರಿಪುತ್ತ ಬೋಧಿಸತ್ತೇ ಅಯಂ ದಸಸಹಸ್ಸೀ ಲೋಕಧಾತು ಸಮ್ಪಕಮ್ಪಿ।
ಪಾಸಾಣಾ ಸಕ್ಖರಾ ಚೇವ, ಕಠಲಾ ಖಾಣುಕಣ್ಟಕಾ।
ಸಬ್ಬೇ ಮಗ್ಗಾ ವಿವಜ್ಜನ್ತಿ, ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಲೋಕನಾಯಕೇ॥
ಇಮಸ್ಮಿಂ
೩೫. ಛಟ್ಠೀ ಚಾ+ನಾದರೇ
ಯಸ್ಸ ಭಾವೋ ಭಾವನ್ತರಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ ಭವತಿ, ತತೋ ಛಟ್ಠೀ ಹೋತಿ ಸತ್ತಮೀ ಚಾ+ನಾದರೇ ಗಮ್ಯಮಾನೇ। ಅಕಾಮಕಾನಂ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ರುದನ್ತಾನಂ ಪಬ್ಬಜಿ, ಮಾತಾಪಿತೂಸು ರುದನ್ತೇಸು ವಾ। ‘‘ಆಕೋಟಯನ್ತೋ ಸೋ ನೇತಿ, ಸಿವಿರಾಜಸ್ಸ ಪೇಕ್ಖತೇ’’, ‘‘ಮಚ್ಚು ಆದಾಯ ಗಚ್ಛತಿ, ಪೇಕ್ಖಮಾನೇ ಮಹಾಜನೇ’’।
ಗುನ್ನಂ ಸಾಮೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಛಟ್ಠೀ, ಗೋಸು ಸಾಮೀತಿ ವಿಸಯಸತ್ತಮೀ। ಏವಂ ಗುನ್ನಮಿಸ್ಸರೋ, ಗೋಸ್ವಿ+ಸ್ಸರೋ, ಗುನ್ನಂ ಅಧಿಪತಿ, ಗೋಸು ಅಧಿಪತಿ, ಗುನ್ನಂ ದಾಯಾದೋ, ಗೋಸು ದಾಯಾದೋ, ಗುನ್ನಂ ಸಕ್ಖೀ, ಗೋಸು ಸಕ್ಖೀ, ಗುನ್ನಂ ಪತಿಭೂ, ಗೋಸು ಪತಿಭೂ, ಗುನ್ನಂ ಪಸುತೋ, ಗೋಸು ಪಸುತೋ, ಕುಸಲಾ ನಚ್ಚಗೀತಸ್ಸ, ಕುಸಲಾ ನಚ್ಚಗೀತೇ, ಆಯುತ್ತೋ ಕಟಕರಣಸ್ಸ, ಆಯುತ್ತೋ ಕಟಕರಣೇ। ತಥಾ ಆಧಾರವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ ಸತ್ತಮೀ, ಭಿಕ್ಖೂಸು ಅಭಿವಾದೇನ್ತಿ, ಮುದ್ಧನಿ ಚುಮ್ಬಿತ್ವಾ, ಬಾಹಾಸು ಗಹೇತ್ವಾ, ಹತ್ಥೇಸು ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರನ್ತಿ, ಕದಲೀಸು ಗಜೇ ರಕ್ಖನ್ತಿ, ಞಾಣಸ್ಮಿಂ ಪಸನ್ನೋ, ಞಾಣಸ್ಮಿಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕೋತಿ ವಿಸಯಸತ್ತಮೀ।
೩೬. ಯತೋ ನಿದ್ಧಾರಣಂ
ಜಾತಿಗುಣಕ್ರಿಯಾಹಿ ಸಮುದಾಯತೇ+ಕದೇಸಸ್ಸ ಪುಥಕ್ಕರಣಂ ನಿದ್ಧಾರಣಂ, ಯತೋ ತಂ ಕರೀಯತಿ, ತತೋ ಛಟ್ಠೀಸತ್ತಮಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ। ಸಾಲಯೋ ಸೂಕಧಞ್ಞಾನಂ ಪಥ್ಯತಮಾ, ಸೂಕಧಞ್ಞೇಸು ಸಾಲಯೋ ಪಥ್ಯತಮಾ। ಕಣ್ಹಾ ಗಾವೀನಂ ಸಮ್ಪನ್ನಖೀರತಮಾ, ಕಣ್ಹಾ ಗಾವೀಸು
೧೪. ಸತ್ತಮ್ಯಾ+ಧಿಕ್ಯೇ
ಆಧಿಕ್ಯೇ ಅತ್ಥೇ ಉಪೇನ ಯುತ್ತಮ್ಹಾ ಸತ್ತಮೀ ಹೋತಿ। ಉಪಖಾರಿಯಂ ದೋಣೋ, ಖಾರಿಯಾ ದೋಣೋ ಅಧಿಕೋತ್ಯತ್ಥೋ। ತಥಾ ಉಪನಿಕ್ಖೇ ಕಹಾಪಣಂ।
೧೫. ಸಾಮಿತ್ಥೇ+ಧಿನಾ
ಸಾಮಿಭಾವತ್ಥೇ ಅಧಿನಾ ಯುತ್ತಮ್ಹಾ ಸತ್ತಮೀ ಹೋತಿ। ಅಧಿಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೇ ಪಞ್ಚಾಲಾ, ಅಧಿಪಞ್ಚಾಲೇಸು ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತೋ, ಬ್ರಹ್ಮದತ್ತಿಸ್ಸರಾ ಪಞ್ಚಾಲಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಧಿದೇವೇಸು ಬುದ್ಧೋ, ಸಮ್ಮುತಿದೇವಾದೀಹಿ ಬುದ್ಧೋ ಅಧಿಕೋತ್ಯತ್ಥೋ।
ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ಅಯಂ ಭೇದೋ –
ಕಾರಕಂ ಸಾಧಕಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ ಕ್ರಿಯಾನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಮೇವ, ತಞ್ಚ ದಣ್ಡೋ, ಧವಲೋ, ಪಚನಂ, ಚಿತ್ತೋ, ಗೋತಿ ದಬ್ಬ+ಗುಣ+ಕ್ರಿಯಾ+ನಾಮ+ಜಾತಿಭೇದೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮ+ಕತ್ತಾದಿವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧಂ, ತಂ ಸತ್ತಿಕಾರಕಂ, ತದಾಧಾರಭೂತದಬ್ಬಾದಯೋ ತತ್ರಟ್ಠಕಾರಕಂ, ನ ಮುಖ್ಯತೋ। ಮುಖ್ಯತೋ ಚೇ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸತ್ತಿದಬ್ಬಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಬ್ಯಾವಟರೂಪತ್ತಾ ಯೋ ಆಧಾರೋ, ಸೋ ಆಧಾರೋಯೇವ, ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿಕಾಲೇ ಕರಣಂ ವಾ ಕತ್ತುರೂಪಭೂತೋ ವಾ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಥಾಲಿ ಪಚತಿ, ಥಾಲಿಯಾ ಪಚತಿ, ಥಾಲಿಯಂ ಪಚತೀತ್ಯಾದಿನಾ ಏಕಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ಕತ್ತು+ಕರಣಾ+ಧಾರಭೇದೋ ನ ಸಿಯಾ। ಸತ್ತಿಪಕ್ಖೇ ಪನ ದಬ್ಬಾದೀನಂ ಅನೇಕಸತ್ತಿಯಾ ಆಧಾರತ್ತಾ ಸತ್ತಿಯಾ ದಬ್ಬಾದಯೋ ವಿವಕ್ಖಿತಾ ತಂ ತಂ ಕಾರಕಂ ಹೋತೀತಿ ದಬ್ಬಾದೀನಂ ಅಭೇದೇಪಿ ಕಾರಕಭೇದೋ ಯುಜ್ಜತೇ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ –
ವಿಚಿತ್ತಕತ್ತುಆದೀಹಿ
ನಾನಾತ್ತಂ ಯುಜ್ಜತೇ ನಾಟ್ಯ-ಭೇದೇನ ನಟಕಸ್ಸಿ+ವಾತಿ॥
ಥಾಲಿ ವತ್ಥುತೋ ಏಕಾ ಚೇದಪಿ ಸತ್ತಿಕಾರಕಭೂತಕತ್ತು+ಕರಣಾ+ಧಾರಾದೀನಂ ಭೇದೇನ ಭೇದ+ಮುಪಯಾತಿ, ಕಿಮಿವ ರಾಮ+ರಾವಣಾದಿವೇಸಧಾರೀನಟಕೋ ತೇಸಂ ನಾಮವಸೇನ ರಾಮೋ, ರಾವಣೋತಿ ಭೇದ+ಮುಪಯಾತಿ, ತ+ಮಿವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಪುನ+ರಪಿ –
ಯಥೇ+ಕೋಪಿ ಪಟೋ ಸುತ್ತ, ಪೀತಾದಿಗುಣಸಂಯುತೋ।
ಸುಕ್ಕೋ ಪಟೋತಿ ಪೀತೋತಿ, ಭೇದಂ ಯಾತ್ಯೇ+ವಮೇವ+ಯಂ॥
ಏತ್ಥ ಚ ಸತ್ತಿಭೂತಕತ್ತಾದಯೋ ಮುಖ್ಯಕಾರಕಂ, ತಂಯೋಗೇನ ದಬ್ಬಭೂತಥಾಲೀ ಗುಣಕಾರಕಂ, ತೇ ಚ ಕಥಂ ಕ್ರಿಯಾಯ ಕಾರಕಾ ಹೋನ್ತಿ। ಕತ್ತಾ ಅತ್ತನಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಾಯ ಹಸತಿ+ನಚ್ಚತಿಚ್ಚಾದಿಕ್ರಿಯಾಯ ನಿಮಿತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಅತ್ತನಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಕ್ರಿಯಾಯ ತದತ್ಥಭೂತಇನ್ಧನಾದೀನಿ ಪವತ್ತೇನ್ತಂ ‘‘ಓದನಂ ಪಚತೀ’’ತ್ಯಾದೋ ನಿಮಿತ್ತಂ। ‘ಕಟ್ಠೇಹಿ ಪಚ್ಚತೀ’ತ್ಯಾದೋ ಕಟ್ಠಾನಿ ಜಲನಕ್ರಿಯಾಯ ಸಾಧೇತಬ್ಬಪಾಕಸ್ಸ ಅಙ್ಗಭಾವೇನ ನಿಮಿತ್ತಂ। ‘ಫರಸುನಾ ಛಿನ್ದತೀ’ತ್ಯಾದೋ ಫರಸು ಚ ಕಟ್ಠಾನಂ ದ್ವಿಧಾಪವತ್ತಿಯಾ ನಿಮಿತ್ತಂ। ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಕ್ರಿಯಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಯಮಾನಬ್ಯಾಪ್ಯೇ ಸತಿ ನಿಮಿತ್ತಭಾವೇನ ಕ್ರಿಯಾಯ ನಿಮಿತ್ತಂ। ತಥಾ ಸಮ್ಪದಾನಾ+ವಧಿ+ಆಧಾರಾನಂ ‘ಗಾವೋ ದದಾತಿ’ ‘ಗಾಮಸ್ಮಾ ಅಪನಯತಿ’ ‘ಥಾಲಿಯಂ ಪಚತೀ’ತ್ಯಾದೀಸು ಗೋದಾನಾ+ಪನಯನ+ಪಚನಕ್ರಿಯಾನಂ ನಿಮಿತ್ತತ್ತಾ ಕ್ರಿಯಾಯ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತೇಸಂ ಯಥಾಸಕಂ ಕ್ರಿಯಾಯ ಪವತ್ತಕೋ ಕತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸ ಏವ ಪಧಾನೋ ಕತ್ತಾತಿ ವೋಹಾರಂ
ಚೋದಕೇನ ವುತ್ತಞ್ಹಿ –
ನನು ಸಾಮಗ್ಯಮೀನಾಯಂ, ಕ್ರಿಯಾಸಿದ್ಧಿ ಕಥಂ ವದ।
ಏಕಸ್ಸ ಕತ್ತುನೋ ಏವ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕತ್ತುತಂ ವಿನಾ॥
ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕರಣಾದೀನಂ, ಕತ್ತುತಾಯ ವಿಯೋಗತೋ।
ಕರಣಾದೀನಂ ಅಭಾವತ್ತಾ, ಕಾರಕಂ ನ ಹಿ ಛಬ್ಬಿಧನ್ತಿ॥
ವುಚ್ಚತೇ –
ಯದ್ಯಪ್ಯ+ತ್ಥಿ ಹಿ ಕತ್ತುತ್ತಂ, ಸಭಾವಾ ಕರಣಾದಿಸು।
ಕ್ರಿಯಾಸಿದ್ಧ್ಯಾ ತಥಾಪ್ಯೇ+ತ+ಮಪ್ಪಧಾನಂ ಪರಙ್ಗತೋ॥
ಏತಂ ಸಭಾವತೋ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಂ ಕರಣಾದೀಸು ಕತ್ತುತ್ತಂ ಪರೇಸಂ ಕರಣಾದೀನಂ ಜಲನ+ಧಾರಣಾದಿಕ್ರಿಯಾಯ ಅಙ್ಗಂ ಉಪಾಯತಿ ಅಪ್ಪಧಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಕಾರಕಂ ಛಬ್ಬಿಧಂ ಸಞ್ಞಾ-ವಸಾ ಛಬ್ಬೀಸತಿವಿಧಂ।
ಪಭೇದಾ ಸತ್ತಧಾ ಕಮ್ಮಂ, ಕತ್ತಾ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಭವೇ॥
ಕರಣಂ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಪದಾನಂ ತಿಧಾ ಮತಂ।
ಅಪಾದಾನಂ ಪಞ್ಚವಿಧಂ, ಆಧಾರೋ ತು ಚತುಬ್ಬಿಧೋ॥
ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಪನ –
ಪಚ್ಚತ್ತ+ಮುಪಯೋಗಞ್ಚ, ಕರಣಂ ಸಮ್ಪದಾನಿಯಂ।
ನಿಸ್ಸಕ್ಕಂ ಸಾಮಿವಚನಂ, ಭುಮ್ಮ+ಮಾಲಪನ+ಟ್ಠಮಂತಿ॥
ಇತಿ ಪಯೋಗಸಿದ್ಧಿಯಂ ಕಾರಕಕಣ್ಡೋ ತತಿಯೋ।