೪. ಸಮಾಸಕಣ್ಡ
ಅಥ
೧. ಸ್ಯಾದಿ ಸ್ಯಾದಿನೇ+ಕತ್ಥನ್ತಿ
ಇದ+ಮಧಿಕತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತವಿಧಿಗ್ಗಹಣಞಾಯೇನ ಸ್ಯಾದೀತಿ ತದನ್ತಸ್ಸ ಗಹಣಂ। ಸೋ ಚ ಭಿನ್ನತ್ಥಾನಂ ನಾಮಾನ+ಮೇಕತ್ಥೀಭಾವೋ ಸಮಾಸೋತಿ ವುಚ್ಚತೇ।
೨. ಅಸಙ್ಖ್ಯಂ ವಿಭತ್ತಿ+ಸಮ್ಪತ್ತಿ+ಸಮೀಪ+ಸಾಕಲ್ಯಾ+ಭಾವ+ಯಥಾ+ ಪಚ್ಛಾ+ಯುಗಪದತ್ಥೇ
ಪುಬ್ಬಸ್ಸ+ತ್ಥಪರಂ ಯಸ್ಸ, ಅಞ್ಞತ್ಥಪರಮಞ್ಚ ಯಂ।
ನಪುಂಸಕಂ ಭವೇ ಯಞ್ಚ, ತ+ದಾಸಂಖ್ಯ+ಮಿಹೇ+ಸ್ಸತೇ॥
ಸತ್ಥನ್ತರೇ ಪಸಿದ್ಧಂ ಯಂ, ಅಬ್ಯಯೀಭಾವನಾಮತೋ।
ಉಪಕುಮ್ಭಂ ತಿಟ್ಠಗು ಚ, ಪಾತಮೇಘಂತಿ ತಂ ಯಥಾ॥
ಅಸಙ್ಖ್ಯಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಂ ವಿಭತ್ಯಾದೀನ+ಮತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತೇನ ಸಹೇ+ಕತ್ಥಂ ಭವತಿ। ‘‘ಅವಿಗ್ಗಹೋ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸೋ, ಪದನ್ತರವಿಗ್ಗಹೋ ಚೇ’’ತಿ ಪದನ್ತರವಿಗ್ಗಹೋ। ಇತ್ಥೀಸು ತಥಾ ಪವತ್ತಾತಿ ವಿಗ್ಗಯ್ಹ ವಿಭತ್ಯತ್ಥೇ ಸಮಾಸೇ ಕತೇ –
೨,೧೧೯. ಏಕತ್ಥತಾಯಂ
ಏಕೋ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ಪಕತಿಪಚ್ಚಯಾದಿಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಸೋ ಏಕತ್ಥೋ। ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಏಕತ್ಥತಾ, ಈಯಾದಿ+ಣಾದಿ+ಸಮಾಸವಿಧಾನಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಸ್ಯಾದಿಲೋಪೋ ಹೋತಿ।
೯. ತಂ ನಪುಂಸಕನ್ತಿ
ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇ
ಸಹ=ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಬ್ರಹ್ಮಂ ಸಬ್ರಹ್ಮಂ। ವುತ್ತನಯೇನ ಏತ್ಥ ಚ ಉಪರಿ ಚ ಸಮಾಸಾದಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ಏತ್ಥ ‘‘ಅಕಾಲೇ ಸತತ್ಥೇ’’ತಿ ಸಹಸ್ಸ ಸಾದೇಸೋ। ಸ್ಯಾದಿಮ್ಹಿ ಕತೇ ‘‘ಪುಬ್ಬಸ್ಮಾ+ಮಾದಿತೋ’’ತಿ ಸ್ಯಾದೀನಂ ಲೋಪೇ ಚ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ‘‘ನಾ+ತೋ+ಮಪಞ್ಚಮಿಯಾ’’ತಿ ಅಪಞ್ಚಮಿಯಾ ಪಟಿಸೇಧೋ ಚ ಅಕಾರನ್ತಅಸಂಖ್ಯಸಮಾಸತೋ ಪರಾಸಂ ಸಬ್ಬವಿಭತ್ತೀನಂ ಅಂಆದೇಸೋ ಚ ಹೋತಿ। ಏವ+ಮುಪರಿಪಿ।
ಭಿಕ್ಖಾನಂ ಸಮಿದ್ಧಿ ಸುಭಿಕ್ಖಂ, ಏತ್ಥ ಘಸ್ಸ ರಸ್ಸೋ। ಸುಭಿಕ್ಖಂ ತಿಟ್ಠತಿ ಭೋ ಸುಭಿಕ್ಖಂ, ಸುಭಿಕ್ಖಂ ಪಸ್ಸ। ನಾ+ಸ್ಮಿಂಸು ‘‘ವಾ ತತಿಯಾ ಸತ್ತಮೀನಂ’’ತಿ ವಿಕಪ್ಪೇನ ಅಂ, ಸುಭಿಕ್ಖಂ ಸುಭಿಕ್ಖೇನ ವಾ ಕತಂ, ಸುಭಿಕ್ಖಂ ಸುಭಿಕ್ಖೇನ ವಾ ಚರತಿ, ಸುಭಿಕ್ಖಂ ದೇಹಿ। ಪಞ್ಚಮಿಯಂ ಅ+ಮಬ್ಭಾವಾ ಸುಭಿಕ್ಖಾ ಅಪಗಚ್ಛ, ಸುಭಿಕ್ಖ+ಮಾಯತ್ತಂ, ಸುಭಿಕ್ಖಂ ಸುಭಿಕ್ಖೇ ವಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ।
ಸಮೀಪತ್ಥೇ-ಕುಮ್ಭಸ್ಸ ಸಮೀಪಂ ಉಪಕುಮ್ಭಂ, ಏವಂ ಉಪನಗರಂ, ಭೋ ಉಪಕುಮ್ಭಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಸಾಕಲ್ಯೇ-ತಿಣಮ್ಪಿ ಅಸೇಸೇತ್ವಾತಿ ಸತಿಣಂ, ತಿಣಮ್ಪಿ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ಅಜ್ಝೋಹರಣೀಯ+ಮಜ್ಝೋಹರತೀತ್ಯತ್ಥೋ। ಸೇಸಂ ಸಬ್ರಹ್ಮಸಮಂ
ಅಭಾವೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಭೇದಾ ಬಹುವಿಧೋ, ತತ್ರ ಇದ್ಧಾಭಾವೇವಿಗತಾ ಇದ್ಧಿ=ವಿಭೂತಿ ಸದ್ದಿಕಾನನ್ತಿ ದುಸ್ಸದ್ದಿಕಂ। ಅತ್ಥಾಭಾವೇಮಕ್ಖಿಕಾನಂ ಅಭಾವೋ ನಿಮ್ಮಕ್ಖಿಕಂ, ನಿದ್ದರಥಂ, ನಿಮ್ಮಸಕಂ। ಅತಿಕ್ಕಮಾಭಾವೇ-ಅತಿಗತಾನಿ ತಿಣಾನಿ ನಿತ್ತಿಣಂ। ಉಪಭೋಗಸಮ್ಬನ್ಧೀವತ್ತಮಾನಕಾಲಸ್ಸ ಅಭಾವೇ-ಅತಿಗತಂ ಲಹುಪಾವುರಣಂ ಅತಿಲಹುಪಾವುರಣಂ, ಲಹುಪಾವುರಣಸ್ಸ ನಾ+ಯಂ ಉಪಭೋಗತಾ ಲೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಯಥಾತ್ಥೋ+ನೇಕವಿಧೋ, ತತ್ರ ಯೋಗ್ಗತಾಯಂ-ಯೋಗ್ಗಂ ರೂಪ+ಮನುರೂಪಂ। ವಿಚ್ಛಾಯಂ-ಅದ್ಧಮಾಸಂ ಅದ್ಧಮಾಸಂ ಅನು ಅನ್ವದ್ಧಮಾಸಂ, ಏವಂ ಪಚ್ಚತ್ತಂ। ಅತ್ಥಾನತಿವತ್ತಿಯಂ-ಸತ್ತಿಂ ಅನತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಯಥಾಸತ್ತಿ। ಏವಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ, ಯಥಾಬಲಂ। ಬಹುಲಾಧಿಕಾರಾ ಯಾ ಯಾ ಪರಿಸಾ ಯಥಾಪರಿಸಾ। ಸದಿಸತ್ಥೇ-ಕಿಖಿಯಾ ಕಣ್ಹವಿಚ್ಛಿತಧೇನುಯಾ ಸದಿಸೋ ಸಕಿಖಿ, ಸಹಸ್ಸ ಸಾದೇಸೋ। ಆನುಪುಬ್ಬಿಯಂ-ಜೇಟ್ಠಾನುಕ್ಕಮೇನ ಅನುಜೇಟ್ಠಂ।
ಪಚ್ಛಾಅತ್ಥೇ-ರಥಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ಅನುರಥಂ।
ಯುಗಪದತ್ಥೇ-ಚಕ್ಕೇನ ಸಹ=ಏಕಕಾಲಂ ಸಚಕ್ಕಂ, ಚಕ್ಕೇನ ಏಕಕ್ಖಣೇ ನಿಧೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೩. ಯಥಾ ನ ತುಲ್ಯೇ
ಯಥಾಸದ್ದೋ ತುಲ್ಯತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನೋ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತೇನ ಸಹೇ+ಕತ್ಥೋ ನ ಭವತಿ। ಯಥಾ ದೇವದತ್ತೋ, ತಥಾ ಯಞ್ಞದತ್ತೋ। ಏತ್ಥ ಉಪಮಾನಭೂತೋ ಯಥಾಸದ್ದೋ ‘ತಥಾ ಯಞ್ಞದತ್ತೋ’ತಿ ಉಪಮೇಯ್ಯ+ಮಪೇಕ್ಖತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಾಪೇಕ್ಖ+ಮಸಮತ್ಥಂ ಭವತೀ’’ತಿ ಞಾಯಾ ಅಸಮಾಸೇ
ಯಥಾಕಥಞ್ಚಿ ಸಾದಿಸ್ಸಂ, ಞಾಯತೇ ಯತ್ಥ ಸಮ್ಭವಂ।
ಉಪಮಾ ನಾಮ ಸಾ ತಸ್ಸಾ, ಪಪಞ್ಚೋ ಬಹುಧಾ ಭವೇ॥
೪. ಯಾವಾ+ವಧಾರಣೇ
ಯಾವಸದ್ದೋ ಅವಧಾರಣೇ ವತ್ತಮಾನೋ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತೇನ ಸಹೇ+ಕತ್ಥೋ ಭವತಿ। ಅವಧಾರಣಂ=ಏತ್ತಕತಾಪರಿಚ್ಛೇದೋ। ಯಾವನ್ತಾನಿ ಅಮತ್ತಾನಿ=ಭಾಜನಾನಿ ಯಾವಾಮತ್ತಂ, ಇಮಿನಾ ಸಮಾಸೇ ಕತೇ ಸೇಸಂ ಪುಬ್ಬಸಮಂ। ಜೀವಸ್ಸ ಯತ್ತಕೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಯಾವಜೀವಂ। ಯಾವತಾಯುಕಂ, ‘‘ಸಕತ್ಥೇ’’ತಿ ಕಪಚ್ಚಯೋ। ಯತ್ತಕೇನ ಅತ್ಥೋ ಯಾವದತ್ಥಂ।
೫. ಪಯ್ಯಪಾ ಬಹಿ ತಿರೋ ಪುರೇ ಪಚ್ಛಾ ವಾ ಪಞ್ಚಮ್ಯಾ
ಪರಿಆದಯೋ ಪಞ್ಚಮ್ಯನ್ತೇನ ಸಹೇ+ಕತ್ಥಾ ಹೋನ್ತಿ ವಾ। ಪರಿ ಪಬ್ಬತಾ ಪರಿಪಬ್ಬತಂ। ವಾಸ್ಸ ವಾಕ್ಯವಿಕಪ್ಪತ್ಥತ್ತಾ ಪರಿ ಪಬ್ಬತಾ ಇಚ್ಚಾದಯೋಪಿ ಹೋನ್ತಿ। ಅಪ ಪಬ್ಬತಾ ಅಪಪಬ್ಬತಂ, ಆ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಾ ಆಪಾಟಲಿಪುತ್ತಂ, ಬಹಿ ಗಾಮಾ ಬಹಿಗಾಮಂ, ತಿರೋ ಪಬ್ಬತಾ ತಿರೋಪಬ್ಬತಂ, ಪುರೇ ಭತ್ತಾ ಪುರೇಭತ್ತಂ, ಪಚ್ಛಾ ಭತ್ತಾ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ, ಸಬ್ಬಂ ಉಪಕುಮ್ಭಸಮಂ, ಇಮಿನಾ ಸಮಾಸೋ ವಿಸೇಸೋ। ಏವ+ಮುಪರಿಸುತ್ತೇಪಿ।
ವಾತ್ಯ+ಧಿಕಾರೋ
೬. ಸಮೀಪಾ+ಯಾಮೇಸ್ವ+ನು
‘‘ಅಸಂಖ್ಯ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸಸ್ಸ ವಿಕಪ್ಪತ್ಥಂ ಸಮೀಪಗ್ಗಹಣಂ। ಅನುಸದ್ದೋ ಸಾಮೀಪ್ಯೇ ಆಯಾಮೇ ಚ ವತ್ತಮಾನೋ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತೇನ ಸಹೇ+ಕತ್ಥೋ ವಾ ಹೋತಿ। ಏತ್ಥ ಸಮೀಪಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಭಾವಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಸಾಮೀಪ್ಯಮೇವ ಗಮ್ಯತೇತಿ ಸಾಮೀಪ್ಯೇತಿ ವುತ್ತಂ। ವನಸ್ಸ ಅನು=ಸಮೀಪಂ ಅನುವನಂ, ಗಙ್ಗಾಯ ಅನು=ಆಯಾಮೋ ಅನುಗಙ್ಗಂ, ಗಙ್ಗಾಯ ಅನು ವಾ ಬಾರಾಣಸೀ।
೭. ತಿಟ್ಠಗ್ವಾದೀನಿ
ತಿಟ್ಠಗುಆದೀನಿ ಅಞ್ಞತ್ಥೇನ ಸಿದ್ಧಾಪಿ ಅಸ್ಮಿಂ ಅಸಂಖ್ಯಸಮಾಸೇ ನಿಪಾತಿಯನ್ತಿ। ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಗಾವೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇತಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಸದ್ದ+ಗೋಸದ್ದೇಹಿ ಪಠಮಾಯೋಮ್ಹಿ ಕತೇ ‘‘ವಾ+ನೇಕಞ್ಞತ್ಥೇ’’ತಿ ಸಮಾಸೋ, ಇಮಿನಾ ನಿಪಾತನಾ ಲೋಪೇ ನಪುಂಸಕತ್ಥೇ ಚ ಕತೇ ಸಿಮ್ಹಿ ಗೋಸ್ಸ ‘‘ಗೋಸ್ಸು’’ತಿ ಉಕಾರೇ ‘‘ಪುಬ್ಬಸ್ಮಾ+ಮಾದಿತೋ’’ತಿ ವಿಭತ್ತಿಲೋಪೋ। ಏವಂ ವಹನ್ತೀ ಗಾವೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇತಿ ವಹಗ್ಗು ಇಚ್ಚಾದಿ। ವೇಲಾಪ್ಪಕಾಸಕಪಾತೋಆದೀನಮ್ಪಿ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹೋ, ಪಾತೋ ನಹಾನನ್ತಿ ಸತ್ತಮೀಅಮಾದಿಸಮಾಸೇ ಪಾತನಹಾನಂ, ಏವಂ ಸಾಯನಹಾನಂ, ಪಾತಕಾಲಂ, ಸಾಯಕಾಲಂ, ಪಾತಮೇಘಂ, ಸಾಯಮೇಘಂ, ಪಾತಮಗ್ಗಂ, ಸಾಯಮಗ್ಗಂ, ಏತ್ಥ ‘‘ಏಓನ+ಮ ವಣ್ಣೇ’’ತಿ ಅಕಾರೋ, ನಿಗ್ಗಹೀತಸ್ಸ ಲೋಪೋ ಚ ಹೋತಿ।
೮. ಓರೇ+ಪರಿ+ಪಟಿ+ಪಾರೇ+ಮಜ್ಝೇ+ಹೇಟ್ಠು+ದ್ಧಾ+ಧೋ+ನ್ತೋ ವಾ ಛಟ್ಠಿಯಾ।
ಓರಾದಯೋ ಸದ್ದಾ ಛಟ್ಠಿಯನ್ತೇನ ಸಹೇ+ಕತ್ಥಾ ವಾ ಹೋನ್ತಿ। ಓರಂ ಗಙ್ಗಾಯ ಓರೇಗಙ್ಗಾ, ಉಪರಿ ಸಿಖರಸ್ಸ ಉಪರಿಸಿಖರಂ, ಪಟಿ=ಮುಖಂ ಸೋತಸ್ಸ
೧೦. ಅ+ಮಾದಿ
ಅ+ಮಾದಿಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತೇನ ಸಹ ಬಹುಲ+ಮೇಕತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಉತ್ತರಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ+ತ್ಥೋ, ಪಧಾನಂ ಲಿಙ್ಗ+ಮಸ್ಸ ಚ।
ದುತಿಯನ್ತಾದಿಪದೇಕತ್ಥೋ, ಬಹುಧಾ ತಂ ವಿಭಜ್ಜತೇ॥
ಪರೇಸ+ಮಿಸ್ಸತೇ ತಞ್ಚ, ಭಿಯ್ಯೋ ತಪ್ಪುರಿಸಾ+ಖ್ಯಯಾ।
ತಂ ಯಥಾ+ತ್ರ ರಾಜಾಪಚ್ಚಂ, ಕತ್ಥಚೀತಿ+ಮಿತೀದಿಸಂ॥
ಅ+ಮಾದ್ಯನ್ತಾನಂ ಕಾರಕಾನಂ ಅಕಾರಕಾನಞ್ಚ ಸಮಾಸೋ ಕತ್ಥಚಿಮೇವ ವಾ ಹೋತಿ। ತಞ್ಚ ಬಹುಲಂವಿಧಾನೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ತತ್ಥ ದುತಿಯಾತಪ್ಪುರಿಸೋ ಅಮಾದಿ ಗತ+ನಿಸ್ಸಿತಾ+ತೀತಾ+ತಿಕ್ಕನ್ತ+ಪತ್ತಾ+ಪನ್ನಾದೀಹಿ ಭವತಿ। ಸರಣಂ ಗತೋತಿ ಸಮಾಸೇ ಕತೇ ‘‘ಏಕತ್ಥತಾಯಂ’’ತಿ ವಿಭತ್ತಿಲೋಪಾದಿ ಉಪರಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪುಬ್ಬಸಮಂ। ಸರಣಗತೋ, ಸರಣಗತಾ। ಸರಣಗತಾ, ಸರಣಗತಾಯೋ। ಸರಣಗತಂ ಕುಲಂ, ಸರಣಗತಾನಿ ಕುಲಾನಿ ಇಚ್ಚಾದಿ। ಅರಞ್ಞಗತೋ, ಭೂಮಿಗತೋ। ಧಮ್ಮಂ ನಿಸ್ಸಿತೋ ಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತೋ, ಅತ್ಥನಿಸ್ಸಿತೋ। ಭವಂ ಅತೀತೋ ಭವಾತೀತೋ, ಕಾಲಾತೀತೋ। ಪಮಾಣಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಪಮಾಣಾತಿಕ್ಕನ್ತಂ, ಲೋಕಾತಿಕ್ಕನ್ತಂ। ಸುಖಂ ಪತ್ತೋ ಸುಖಪ್ಪತ್ತೋ, ದುಕ್ಖಪ್ಪತ್ತೋ। ಸೋತಂ ಆಪನ್ನೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋ, ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನೋ, ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ। ರಥಂ ಆರುಳ್ಹೋ ರಥಾರುಳ್ಹೋ
ತತಿಯಾತಪ್ಪುರಿಸೋ ಕಿತಕ+ಪುಬ್ಬ+ಸದಿಸ+ಸಮೋ+ನತ್ಥ+ಕಲಹ+ನಿಪುಣ+ಮಿಸ್ಸ+ಸಖಿಲಾದೀಹಿ। ಬುದ್ಧೇನ ಭಾಸಿತೋ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತೋ ಧಮ್ಮೋ, ಏವಂ ಜಿನದೇಸಿತೋ। ಸತ್ಥಾರಾ ವಣ್ಣಿತೋ ಸತ್ಥುವಣ್ಣಿತೋ। ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಗರಹಿತೋ ವಿಞ್ಞುಗರಹಿತೋ, ವಿಞ್ಞುಪ್ಪಸತ್ಥೋ, ಇಸ್ಸರಕತಂ, ಸಯಂ ಕತಂ, ಸುಕೇಹಿ ಆಹಟಂ ಸುಕಾಹಟಂ, ರಞ್ಞಾ ಹತೋ ರಾಜಹತೋ, ರಾಜಪೀಳಿತೋ। ಅಗ್ಗಿನಾ ದಡ್ಢೋ ಅಗ್ಗಿದಡ್ಢೋ, ಸಪ್ಪೇನ ದಟ್ಠೋ ಸಪ್ಪದಟ್ಠೋ, ಸಲ್ಲೇಹಿ ವಿದ್ಧೋ ಸಲ್ಲವಿದ್ಧೋ, ಇಚ್ಛಾಯ ಪಕತೋ ಇಚ್ಛಾಪಕತೋ, ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ। ಏವಂ ಸುಖಸಹಗತಂ, ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ಮಿತ್ತಸಂಸಗ್ಗೋ, ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗೋ, ಜಾತಿಥದ್ಧೋ, ಗುಣಹೀನೋ, ಗುಣವುದ್ಧೋ, ಚತುವಗ್ಗಕರಣೀಯಂ, ಚತುವಗ್ಗಾದಿಕತ್ತಬ್ಬಂ। ಕಾಕೇಹಿ ಪೇಯ್ಯಾ ಕಾಕಪೇಯ್ಯಾ, ನದೀ। ಕ್ವಚಿ ವುತ್ತಿಯೇವ, ಉರಸಾ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಉರಗೋ, ಪಾದೇನ ಪಿವತೀತಿ ಪಾದಪೋ। ಕ್ವಚಿ ವಾಕ್ಯಮೇವ, ಫರಸುನಾ ಛಿನ್ನವಾ, ಕಾಕೇಹಿ ಪಾತಬ್ಬಾ, ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ। ಪುಬ್ಬಾದಿಯೋಗೇ-ಮಾಸೇನ ಪುಬ್ಬೋ ಮಾಸಪುಬ್ಬೋ। ಏವಂ ಮಾತುಸದಿಸೋ, ಮಾತುಸಮೋ। ಏಕೂನವೀಸತಿ, ಸೀಲವಿಕಲೋ, ಅಸಿಕಲಹೋ, ವಾಚಾನಿಪುಣೋ, ಯಾವಕಾಲಿಕಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ, ವಾಚಾಸಖಿಲೋ
ಚತುತ್ಥೀತಪ್ಪುರಿಸೋ ತದತ್ಥ+ಅತ್ಥ+ಹಿತ+ದೇಯ್ಯಾದೀಹಿ। ತದತ್ಥೇ-ಕಥಿನಸ್ಸ ದುಸ್ಸಂ ಕಥಿನದುಸ್ಸಂ, ಕಥಿನಚೀವರಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಚೀವರದುಸ್ಸಂ, ಚೀವರಮೂಲಂ, ಯಾಗುಯಾ ಅತ್ಥಾಯ ತಣ್ಡುಲಾ ಯಾಗುತಣ್ಡುಲಾ, ಭತ್ತತಣ್ಡುಲಾ, ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಭತ್ತಂ ಸಙ್ಘಭತ್ತಂ, ಆಗನ್ತುಕಭತ್ತಂ, ಏವಂ ಗಮಿಕಭತ್ತಂ, ಪಾಸಾದಾಯ ದಬ್ಬಂ ಪಾಸಾದದಬ್ಬಂ। ಏತ್ಥ ಚಾ+ಯಂ ನಿಚ್ಚಸಮಾಸೋ, ತಸ್ಸ ತಿಲಿಙ್ಗತಾ ಚ-ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವಿಹಾರೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘತ್ಥೋ ವಿಹಾರೋ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘತ್ಥಾ ಯಾಗು, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘತ್ಥಂ ಚೀವರಂ। ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಯದತ್ಥೋ, ಯದತ್ಥಾ, ಯದತ್ಥಂ। ಏವಂ ತದತ್ಥೋ, ತದತ್ಥಾ, ತದತ್ಥಂ। ತಥಾ ಲೋಕಹಿತೋ। ಬುದ್ಧಸ್ಸ ದೇಯ್ಯಂ ಬುದ್ಧದೇಯ್ಯಂ ಪುಪ್ಫಂ। ಸಙ್ಘದೇಯ್ಯಂ ಚೀವರಂ। ಇಧ ನ ಹೋತಿ ‘‘ಸಙ್ಘಸ್ಸ ದಾತಬ್ಬಂ’’।
ಪಞ್ಚಮೀತಪ್ಪುರಿಸೋ ಅಪಗಮನ+ಭಯ+ವಿರತಿ+ಮೋಚನತ್ಥಾದೀಹಿ। ಮೇಥುನಸ್ಮಾ ಅಪೇತೋ ಮೇಥುನಾಪೇತೋ, ಏವಂ ಪಲಾಪಗತೋ, ನಗರನಿಗ್ಗತೋ, ಪಿಣ್ಡಪಾತಪಟಿಕ್ಕನ್ತೋ, ಕಾಮತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಂ ಕಾಮನಿಕ್ಖನ್ತಂ, ರುಕ್ಖಗ್ಗಾ ಪತಿತೋ ರುಕ್ಖಗ್ಗಪತಿತೋ, ಸಾಸನಚ್ಚುತೋ, ಆಪತ್ತಿ- ವುಟ್ಠಾನಂ
ಛಟ್ಠೀತಪ್ಪುರಿಸೋ ರಞ್ಞೋ ಪುತ್ತೋ ರಾಜಪುತ್ತೋ, ಏವಂ ರಾಜಪುರಿಸೋ, ಆಚರಿಯಪೂಜಕೋ, ಬುದ್ಧಸಾವಕೋ, ಬುದ್ಧರೂಪಂ, ಜಿನವಚನಂ, ಸಮುದ್ದಘೋಸೋ, ಧಞ್ಞಾನಂ ರಾಸಿ ಧಞ್ಞರಾಸಿ, ಪುಪ್ಫಗನ್ಧೋ, ಫಲರಸೋ, ಕಾಯಸ್ಸ ಲಹುತಾ ಕಾಯಲಹುತಾ। ಮರಣಸ್ಸತಿ, ರುಕ್ಖಮೂಲಂ, ಅಯಸ್ಸ ಪತ್ತೋ ಅಯೋಪತ್ತೋ, ಏತ್ಥ ‘‘ಮನಾದ್ಯಾಪಾದೀನ+ಮೋ ಮಯೇ ಚೇ’’ತಿ ಓ। ಏವಂ ಸುವಣ್ಣಕಟಾಹಂ, ಪಾನೀಯಥಾಲಕಂ, ಸಪ್ಪಿಕುಮ್ಭೋ, ದೇವಾನಂ ರಾಜಾ ದೇವರಾಜಾ। ಪುಮಸ್ಸ ಲಿಙ್ಗಂ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ, ‘‘ಪುಂ ಪುಮಸ್ಸವಾ’’ತಿ ಪುಮಸ್ಸ ಪುಂ, ನಿಗ್ಗಹೀತಲೋಪೋ, ಲಸ್ಸ ದ್ವಿಭಾವೋ ಚ। ಹತ್ಥಿಪದಂ, ಇತ್ಥಿರೂಪಂ, ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘೋ, ಜಮ್ಬುಸಾಖಾ, ಏತ್ಥ ಈಕಾರೂಕಾರಾನಂ ರಸ್ಸೋ। ಬಹುಲಾಧಿಕಾರಾ ನ್ತ+ಮಾನ+ನಿದ್ಧಾರಿಯ+ಪೂರಣ+ಭಾವ+ತಿತ್ತತ್ಥೇಹಿ ನ ಹೋತಿ। ಮಮಾ+ನುಕುಬ್ಬಂ, ಮಮಾ+ನುಕುರುಮಾನೋ, ಗುನ್ನಂ ಕಣ್ಹಾ ಸಮ್ಪನ್ನಖೀರತಮಾ, ಸಿಸ್ಸಾನಂ ಪಞ್ಚಮೋ, ಪಟಸ್ಸ ಸುತ್ತತಾ। ಕ್ವಚಿ ಹೋತೇವ ‘ವತ್ತಮಾನಸಾಮೀಪ್ಯಂ’। ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಸುಕ್ಕಾ ದನ್ತಾತಿ ಸಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ನ ಹೋತಿ। ಫಲಾನಂ ತಿತ್ತೋ, ಫಲಾನ+ಮಾಸಿತೋ, ಫಲಾನಂ ಸುಹಿತೋ। ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಉಚ್ಚಂ ಗೇಹಂ’’ತಿ ಸಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ನ ಹೋತಿ। ‘‘ರಞ್ಞೋ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಕಸ್ಸ ಧನಂ’’ತಿ ಧನಸಮ್ಬನ್ಧೇ
ಸತ್ತಮೀತಪ್ಪುರಿಸೋ ರೂಪೇ ಸಞ್ಞಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾ, ಏವಂ ರೂಪಸಞ್ಚೇತನಾ, ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ। ಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ। ಧಮ್ಮೇ ರತೋ ಧಮ್ಮರತೋ, ಧಮ್ಮಾಭಿರತಿ, ಧಮ್ಮರುಚಿ, ಧಮ್ಮಗಾರವೋ, ಧಮ್ಮೇಸು ನಿರುತ್ತಿ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿ, ದಾನಾಧಿಮುತ್ತಿ, ಭವನ್ತರಕತಂ। ದಸ್ಸನೇ ಅಸ್ಸಾದೋ ದಸ್ಸನಸ್ಸಾದೋ। ಅರಞ್ಞೇ ವಾಸೋ ಅರಞ್ಞವಾಸೋ, ವಿಕಾಲಭೋಜನಂ, ಕಾಲವಸ್ಸಂ, ವನಪುಪ್ಫಂ, ವನಮಹಿಸೋ, ಗಾಮಸೂಕರೋ, ಸಮುದ್ದಮಚ್ಛಾ, ಆವಾಟಕಚ್ಛಪೋ, ಆವಾಟಮಣ್ಡೂಕೋ, ಕೂಪಮಣ್ಡೂಕೋ, ತಿತ್ಥನಾವಾ। ಇತ್ಥೀಸು ಧುತ್ತೋ ಇತ್ಥಿಧುತ್ತೋ, ಅಕ್ಖಧುತ್ತೋ। ಛಾಯಾಯಂ ಸುಕ್ಖೋ ಛಾಯಾಸುಕ್ಖೋ, ಅಙ್ಗಾರಪಕ್ಕಂ, ಚಾರಕವನೋ। ಕ್ವಚಿ ವುತ್ತಿಯೇವ, ವನೇ ಚರತೀತಿ ವನಚರಕೋ, ಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ಸಯನ್ತೀತಿ ಕುಚ್ಛಿಸಯಾ, ಥಲೇ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಥಲಟ್ಠೋ, ಜಲಟ್ಠೋ, ಪಬ್ಬತಟ್ಠೋ, ಮಗ್ಗಟ್ಠೋ। ಪಙ್ಕೇ ಜಾತಂ ಪಙ್ಕಜಂ, ಸರೋರುಹ+ಮಿಚ್ಚಾದಿ। ಇಧ ನ ಹೋತಿ, ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ, ಆಸನೇ ನಿಸಿನ್ನೋ, ಆಸನೇ ನಿಸೀದಿತಬ್ಬಂ।
೧೧. ವಿಸೇಸನ+ಮೇಕತ್ಥೇನ
ವಿಸೇಸನಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಂ ವಿಸೇಸ್ಸೇನ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇನಸಹೇ+ಕತ್ಥಂ ಹೋತಿ।
ಸಮಾನತ್ಥೇ
ವಿಸೇಸನಸಮಾಸೋ+ಯಂ, ವಿಸೇಸ್ಸತ್ಥಪಧಾನತೋ॥
ವಿಸೇಸ್ಸಗತ+ಮೇವ+ತ್ರ, ಲಿಙ್ಗ+ಮೇತಂ ಪರಂ ತತೋ।
ಕಮ್ಮಧಾರಯ+ಮಿಚ್ಚೇ+ಸ, ಸಮಾಸೋ+ಞ್ಞೇಹಿ ಸಞ್ಞಿತೋ॥
ಸುತ್ತೇ ವಿಸೇಸ್ಸೇನಾತಿ ಅವುತ್ತೇಪಿ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಸದ್ದತ್ತಾ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಲಬ್ಭಮಾನಆಕಡ್ಢಿತಸದ್ದಂ ಪತಿ ‘‘ವಿಸೇಸ್ಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ವುತ್ತಞ್ಚ –
ಸಾಮಞ್ಞವತ್ಥು ಯಾ ವತ್ಥ+ನ್ತರತೋ ತು ವಿಸೇಸಿಯ।
ಏಕಪ್ಪಕಾರೇ ಠಪನಾ, ವಿಸೇಸನ+ಮಿತೀ+ರಿತಂ॥
ಏಕಪ್ಪಕಾರಗಂ ವತ್ಥು, ವಿಸೇಸ್ಸನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ।
ಪದಾನಿ ಯಾನಿ ಯಾನೇವ, ಸಮ್ಬನ್ಧ+ಮುಪಯನ್ತಿ+ಹ।
ಗಮ್ಯತೇ ಕಾಮಚಾರೇನ, ವಿಸೇಸನ+ವಿಸೇಸ್ಸತಾತಿ॥
ಏತ್ಥ ಚ ಉಪ್ಪಲದಬ್ಬಂ ರತ್ತುಪ್ಪಲಾದಿತೋ ವಿಸೇಸಯತೀತಿ ನೀಲಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸನಂ। ತೇನ ವಿಸೇಸಿಯತೀತಿ ಉಪ್ಪಲಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸ್ಸಂ। ಅಪಿ ಚ ಭಮರ+ಙ್ಗಾರಾದಿಸಾಮಞ್ಞ ನೀಲತ್ಥತೋ ವಿಸೇಸಿಯತೀತಿ ನೀಲಂ ವಿಸೇಸ್ಸಂ। ನ ವತ್ಥಾದೀನಂ, ಉಪ್ಪಲಸ್ಸೇವಾತಿ ವಿಸೇಸನತೋ ಉಪ್ಪಲಂ ವಿಸೇಸನಂತಿ ಕಾಮಚಾರೇನೇತಿ ವುತ್ತಂ। ಅಪಿ ಚ –
ಪರಿತೋ ಅಯನ್ತ್ಯ+ನೇನ+ತ್ಥಾ, ಪರಿಯಾಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಗೋವಾಚಾತಿ ಪವುತ್ತೇ ತು, ವಾಚತ್ಥೋ ತು ವಿಸೇಸನಂ॥
ವಿಸೇಸ್ಸೇ ದಿಸ್ಸಮಾನಾ ಯಾ, ಲಿಙ್ಗ+ಸಂಖ್ಯಾ+ವಿಭತ್ತಿಯೋ।
ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ ಭಿಯ್ಯೋ, ಕತ್ತಬ್ಬಾ ತಾ ವಿಸೇಸನೇತಿ –
ವುತ್ತತ್ತಾ ಮಹನ್ತೋ+ಚ್ಚಾದೀಸು ಸಮಾನಲಿಙ್ಗಾದಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಭಿಯ್ಯೋತಿ ಕಿಂ, ದೇವಾ ಪಮಾಣಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಸೋ
ತತ್ಥ ವಿಸೇಸನಪುಬ್ಬಪದೇ ತಾವ-ಮಹನ್ತೋ ಚ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಚಾತಿ ವಾಕ್ಯೇ ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತೇನ ಸಮಾಸೋ। ‘‘ಟ ನ್ತ+ನ್ತೂನಂ’’ತಿ ನ್ತಸ್ಸ ಟಾದೇಸೇ ದೀಘೋ ಹೋತಿ, ಮಹಾಪುರಿಸೋ, ಮಹಾಪುರಿಸಾ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ವಾಕ್ಯೇ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಭಾವ ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ಚ+ತ-ಸದ್ದಪಯೋಗೋ। ವುತ್ತಿಯನ್ತು ಸಮಾಸೇನೇವ ತಪ್ಪಕಾಸನತೋ ನ ತಪ್ಪಯೋಗೋ। ಏವ+ಮಞ್ಞತ್ರಾಪಿ ವುತ್ತತ್ಥಾನ+ಮಪ್ಪಯೋಗೋ। ಏವಂ ಮಹಾವೀರೋ, ಮಹಾಮುನಿ। ಮಹನ್ತಞ್ಚ ತಂ ಬಲಞ್ಚಾತಿ ಮಹಾಬಲಂ, ಮಹಬ್ಭಯಂ। ಸನ್ತೋ ಚ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಚಾತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸೋ। ತಥಾ ಪುಬ್ಬಪುರಿಸೋ, ಅಪರಪುರಿಸೋ, ಪಠಮಪುರಿಸೋ, ಮಜ್ಝಿಮಪುರಿಸೋ, ಉತ್ತಮಪುರಿಸೋ, ಪರಪುರಿಸೋ, ಸೇತಹತ್ಥೀ, ಕಣ್ಹಸಪ್ಪೋ, ನೀಲುಪ್ಪಲಂ, ರತ್ತುಪ್ಪಲಂ, ಲೋಹಿತಚನ್ದನಂ। ಕ್ವಚಿ ನ ಹೋತಿ, ಪುಣ್ಣೋ ಮನ್ತಾನೀಪುತ್ತೋ, ಚಿತ್ತೋ ಗಹಪತಿ। ಪುಮಾ ಚ ಸೋ ಕೋಕಿಲೋ ಚಾತಿ ಪುಙ್ಕೋಕಿಲೋ, ಉತ್ತರಪದೇ ಪುಮಸ್ಸ ಪುಂ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಪುನ್ನಾಗೋ।
ಖತ್ತಿಯಾ ಚ ಸಾ ಕಞ್ಞಾ ಚಾತಿ ಖತ್ತಿಯಕಞ್ಞಾ।
೬೭. ಇತ್ಥಿಯಂ ಭಾಸಿತಪುಮಿ+ತ್ಥೀ ಪುಮೇವೇ+ಕತ್ಥೇತಿ
ಭಾಸಿತಪುಮಾ ಇತ್ಥೀ ಪುಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಪುಮ್ಭಾವಾ ಇತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಾನಂ ನಿವತ್ತಿ ಹೋತಿ। ಏವಂ ರತ್ತಲತಾ, ದುತಿಯಭಿಕ್ಖಾ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ಚ ಸಾ ದಾರಿಕಾ ಚಾತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಾರಿಕಾ, ನಾಗಮಾಣವಿಕಾ। ಇತ್ಥಿಯನ್ತಿ ಕಿಂ, ಕುಮಾರಿರತನಂ, ಸಮಣಿಪದುಮಂ। ಭಾಸಿತಪುಮಾತಿ ಕಿಂ, ಗಙ್ಗಾನದೀ, ತಣ್ಹಾನದೀ
ವಿಸೇಸನುತ್ತರಪದೇ ಥೇರಾ+ಚರಿಯ+ಪಣ್ಡಿತಾ ವಿಸೇಸನಂ ಪರಞ್ಚ ಭವತಿ। ಯಥಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಚ ಸೋ ಥೇರೋ ಚಾತಿ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ, ಏವಂ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರೋ, ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರೋ, ಬುದ್ಧಘೋಸಾಚರಿಯೋ, ಧಮ್ಮಪಾಲಾಚರಿಯೋ, ಆಚರಿಯಗುತ್ತಿಲೋ ವಾ। ಮಹೋಸಧೋ ಚ ಸೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ಚಾತಿ ಮಹೋಸಧಪಣ್ಡಿತೋ, ಏವಂ ವಿಧುರಪಣ್ಡಿತೋ।
ವಿಸೇಸನೋಭಯಪದೇ ಯಥಾ-ಸೀತಞ್ಚ ತಂ ಉಣ್ಹಞ್ಚಾತಿ ಸೀತುಣ್ಹಂ, ಸಿನಿದ್ಧೋ ಚ ಸೋ ಉಣ್ಹೋ ಚಾತಿ ಸಿನಿದ್ಧುಣ್ಹೋ ಮಾಸೋ। ಖಞ್ಜೋ ಚ ಸೋ ಖುಜ್ಜೋ ಚಾತಿ ಖಞ್ಜಖುಜ್ಜೋ, ಏವಂ ಅನ್ಧಬಧಿರೋ, ಕತಾಕತಂ, ಛಿದ್ದಾವಛಿದ್ದಂ, ಉಚ್ಚಾವಚಂ, ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಂ, ಗತಪಚ್ಚಾಗತಂ। ಕ್ವಚಿ ಪುಬ್ಬಕಾಲಸ್ಸಾಪಿ ಪರನಿಪಾತೋ, ವಾಸಿತೋ ಚ ಸೋ ಲಿತ್ತೋ ಚಾತಿ ಲಿತ್ತವಾಸಿತೋ, ಏವಂ ನಗ್ಗಮೂಸಿತೋ, ಸಿತ್ತಸಮ್ಮಟ್ಠೋ, ಭಟ್ಠಲುಞ್ಜಿತೋ।
ಉಪಮನುತ್ತರಪದೇ ಉಪಮಾನಭೂತಂ ವಿಸೇಸನಂ ಪರಂ ಭವತಿ, ಯಥಾ ಸೀಹೋತಿ ವುತ್ತೇ ಉಪಚರಿತಾ+ನುಪಚರಿತಸೀಹಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞಪ್ಪತೀತಿಯಂ ಮುನಿಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸೇತಿ। ಏತ್ಥ ಚ –
ಉಪಮಾನೋ+ಪಮೇಯ್ಯಾನಂ, ಸಧಮ್ಮತ್ತಂ ಸಿಯೋ+ಪಮಾ।
ಸಾ ಚ ವತ್ಥು+ವಣ್ಣ+ಆಕಾರಾನಂ ಸಾಮ್ಯೇನ ಹೋತಿ। ಸೀಹೋವ ಸೀಹೋ, ಮುನಿ ಚ ಸೋ ಸೀಹೋ ಚಾತಿ ಮುನಿಸೀಹೋ, ಮುನಿವಸಭೋ, ಮುನಿಪುಙ್ಗವೋ
ಸಮ್ಭಾವನಾಪುಬ್ಬಪದೇ ಯಥಾ-ಧಮ್ಮೋತಿ ಬುದ್ಧಿ ಧಮ್ಮಬುದ್ಧಿ, ಏವಂ ಧಮ್ಮಸಞ್ಞಾ, ಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೋ, ಧಮ್ಮಸಮ್ಮತೋ, ಪಾಣಸಞ್ಞಿತಾ, ಅಸುಭಸಞ್ಞಾ, ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾ, ಧಾತುಸಞ್ಞಾ, ಅತ್ತಸಞ್ಞಾ, ಅತ್ತದಿಟ್ಠಿ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಅವಧಾರಣಪುಬ್ಬಪದೇ ಯಥಾ-ಗುಣೋ ಏವ ಧನಂ ಗುಣಧನಂ, ಏವಂ ಸದ್ಧಾಧನಂ, ಸೀಲಧನಂ, ಪಞ್ಞಾರತನಂ, ಚಕ್ಖು ಏವ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ, ಏವಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ, ಚಕ್ಖುಧಾತು, ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಂ, ರೂಪಾರಮ್ಮಣ+ಮಿಚ್ಚಾದಿ।
ವಿಸೇಸನ+ವಿಸೇಸ್ಸೇಹಿ, ಕ್ರಿಯಾಯ ಚ ಸಹೇ+ರಿತೋ।
ತೇಸಂ ಭಾವಂ ವಿವೇಚೇತಾ, ನಿಪಾತೋ ಬ್ಯವಚ್ಛಿನ್ದತಿ॥
ಅಯೋಗ+ಮಞ್ಞಯೋಗಞ್ಚ, ಅಚ್ಚನ್ತಾಯೋಗ+ಮೇವಿ+ತಿ।
ವಿವಕ್ಖಾತೋ ಪಯುತ್ತೋಪಿ, ಏವತ್ಥೋ ಞಾಯತೇ ಯತೋ॥
ಬ್ಯವಚ್ಛೇದಫಲಂ ವಾಕ್ಯಂ, ತತೋ ಚಿತ್ತೋ ಧನುದ್ಧರೋ।
ಪಾತ್ಥೋ ಧನುದ್ಧರೋ ನೀಲು+ಪ್ಪಲ+ಮತ್ಥೀತಿ ತಂ ಯಥಾ॥
ಏತ್ಥ ನಿಪಾತೋತಿ ಏವ-ಇತಿನಿಪಾತೋ, ಅಪ್ಪಯುತ್ತೋಪಿ ಏವಸದ್ದೋ ಏವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ – ‘‘ಚಿತ್ತೋ ಧನುದ್ಧರೋ ಏವಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸನೇನ ಯುತ್ತೋ ಅಯೋಗವಿವಚ್ಛೇದಕೋ, ಧನುನಾ ಯೋಗೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪನತೋ ‘‘ಪಾತ್ಥೋ ಏವ ಧನುದ್ಧರೋ’’ತಿ ವಿಸೇಸ್ಸೇನ ಯುತ್ತೋ ಅಞ್ಞಯೋಗವಿವಚ್ಛೇದಕೋ, ಧನುದ್ಧರತ್ತಸ್ಸ ಪಾತ್ಥಸಂಖಾತಅಜ್ಜುನೇ ಏವ ಪತಿಟ್ಠಾಪನತೋ। ‘‘ನೀಲುಪ್ಪಲ+ಮತ್ಥೇವಾ’’ತಿ
೨೧. ಸಂಖ್ಯಾದಿ
ಏಕತ್ಥೇ ಸಮಾಹಾರೇ ಸಂಖ್ಯಾದಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ ಭವತಿ। ತಯೋ ಲೋಕಾ ಸಮಾಹಟಾ=ಚಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಾ, ತಿಣ್ಣಂ ಲೋಕಾನಂ ಸಮಾಹಾರೋತಿ ವಾ ವಾಕ್ಯೇ ವಿಸೇಸನಸಮಾಸೇ ಕತೇ ಇಮಿನಾ ನಪುಂಸಕತ್ತಂ ಭವತಿ। ಸಮಾಹಾರಸ್ಸೇ+ಕತ್ತಾ ಏಕವಚನಮೇವ, ತಿಲೋಕಂ, ಭೋ ತಿಲೋಕ, ತಿಲೋಕಂ, ತಿಲೋಕೇನ ಇಚ್ಚಾದಿ। ಏವಂ ತಯೋ ದಣ್ಡಾ ತಿದಣ್ಡಂ, ತೀಣಿ ಮಲಾನಿ ಸಮಾಹಟಾನಿ, ತಿಣ್ಣಂ ಮಲಾನಂ ಸಮಾಹಾರೋತಿ ವಾ ತಿಮಲಂ, ತಿಲಕ್ಖಣಂ, ಚತುಸಚ್ಚಂ, ಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದಂ, ಛಟ್ಠಾಯತನಂ, ಸತ್ತಾಹಂ, ಅಟ್ಠಸೀಲಂ, ನವಲೋಕುತ್ತರಂ, ದಸಸೀಲಂ, ಸತಯೋಜನಂ। ದ್ವೇ ರತ್ತಿಯೋ ಸಮಾಹಟಾ ದ್ವಿರತ್ತಂ।
೧೨. ನಞ
ನಊಚ್ಚೇತಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತೇನ ಸಹೇ+ಕತ್ಥಂ ಹೋತಿ। ಞ್ಞಕಾರೋ ‘‘ಟ ನಞಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸನತ್ಥೋ ‘ಪಾಮನಪುತ್ತಾದೀಸು ನಸ್ಸ ಟೋ ಮಾ ಹೋತೂ’ತಿ। ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ‘‘ಟ ನಞಸ್ಸಾ’’ತಿ ನಸ್ಸ ಟಾದೇಸೋ। ಞ್ಞ-ಕಾರೋ ಏತ್ಥೇವ ವಿಸೇಸನತ್ಥೋ।
ನ-ನಿಸೇಧೋ ಸತೋ ಯುತ್ತೋ, ದೇಸಾದಿನಿಯಮಂ ವಿನಾ।
ಅಸತೋ ವಾ+ಫಲೋ ತಸ್ಮಾ, ಕಥ+ಮಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿಚೇ॥
ನಿಸೇಧತ್ಥಾನುವಾದೇನ, ಪಟಿಸೇಧವಿಧಿ ಕ್ವಚಿ।
ಪರಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಞಾಣತ್ತಾ+ಖ್ಯಾಪನಾಯೋ+ಪಪಜ್ಜತೇ॥
ದುವಿಧೋ
ಪಸಜ್ಜಪಟಿಸೇಧಸ್ಸ, ಲಕ್ಖಣಂ ವತ್ಥುನತ್ಥಿತಾ।
ವತ್ಥುತೋ+ಞ್ಞತ್ರ ಯಾ ವುತ್ತಿ, ಪರಿಯುದಾಸಲಕ್ಖಣಂ॥
ಯತ್ರ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದೀಸು, ವತ್ಥುಂ ಪರಿಯುದಸ್ಸತಿ।
ತಕ್ರಿಯಾಯುತ್ತರಾಜಾದಿಂ, ವದೇ ಸೋ ಪರಿಯುದಾಸಕೋ॥
ಪಸಜ್ಜಪಟಿಸೇಧೋ ತು, ವತ್ಥನ್ತರ+ಮನಾದಿಯ।
ಕಿಞ್ಚಿವತ್ಥುನಿಸೇಧಸ್ಸ, ಪಸಙ್ಗೋ ನ ಭವೇಯ್ಯ ಸೋ॥
ತದಞ್ಞೋ ಚ ತಂವಿರುದ್ಧೋ,
ತದಭಾವೋ ಚ ನಞ್ಞತ್ಥೋ॥
ತದಞ್ಞತ್ಥೇ – ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣತೋ ಅಞ್ಞೋ ತಂಸದಿಸೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಏವಂ ಅಮನುಸ್ಸೋ, ಅಸ್ಸಮಣೋ, ನ ಬ್ಯಾಕತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ। ತಬ್ಬಿರುದ್ಧತ್ಥೇ-ನ ಕುಸಲಾ ಅಕುಸಲಾ, ಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂ ಅಲೋಭೋ, ಅಮಿತ್ತೋ, ಅಯಂ ಪರಿಯುದಾಸನಯೋ। ತದಭಾವೇ-ನ ಕತ್ವಾ ಅಕತ್ವಾ, ಅಕಾತುನ ಪುಞ್ಞಂ, ಅಕರೋನ್ತೋ, ಅಭಾವೋ ಭವತಿ। ಅಯಂ ಪಸಜ್ಜಪಟಿಸೇಧನಯೋ।
ಏತ್ಥ
೭೫. ಅನ ಸರೇತಿ
ನಞಸದ್ದಸ್ಸ ಸರೇ ಅನ, ನ ಅಸ್ಸೋ ಅನಸ್ಸೋ, ನ ಅರಿಯೋ ಅನರಿಯೋ। ಏವಂ ಅನಿಸ್ಸರೋ, ಅನಿಟ್ಠೋ, ಅನಾಸವೋ। ನ ಆದಾಯ ಅನಾದಾಯ, ಅನೋಲೋಕೇತ್ವಾ ಇಚ್ಛಾದಿ। ಬಹುಲಾಧಿಕಾರಾ ಅಯುತ್ತತ್ಥೇಹಿ ಕೇಹಿಚಿ ಹೋತಿ। ಪುನ ನ ಗೀಯನ್ತೀತಿ ಅಪುನಗೇಯ್ಯಾ ಗಾಥಾ, ಅನೋಕಾಸಂ ಕಾರೇತ್ವಾ, ಅಮೂಲಾಮೂಲಂ ಗನ್ತ್ವಾ, ಅಚನ್ದಮುಲ್ಲೋಕಿಕಾನಿ ಮುಖಾನಿ, ಅಸದ್ಧಭೋಜೀ, ಅಲವಣಭೋಜೀ।
೧೩. ಕುಪಾದಯೋ ನಿಚ್ಚ+ಮಸ್ಯಾದಿವಿಧಿಮ್ಹಿ
ಕುಸದ್ದೋ ಪಾದಯೋ ಚ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತೇನ ಸಹೇ+ಕತ್ಥಾ ಹೋನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಂ ಸ್ಯಾದಿವಿಧಿವಿಸಯತೋ+ಞ್ಞತ್ಥ। ಏತ್ಥ ಅಬ್ಯಭಿಚಾರಿಪಾದಿಸಹಚರಣತ್ಥೇನ ಕುಇತಿ ನಿಪಾತೋವ, ನ ಪಥವೀವಾಚಕೋ ಕುಸದ್ದೋ। ಸ್ಯಾದಿವಿಧಿವಿಸಯೋ ನಾಮ ‘‘ಲಕ್ಖಣಿತ್ಥಮ್ಭೂತಾ’’ ದಿನಾ ಪತಿಆದೀನಂ ವಿಸಯೇ ಕತದುತಿಯಾ, ತಞ್ಚ ಅನ್ವದ್ಧಮಾಸನ್ತಿ ಅಸಂಖ್ಯಸಮಾಸ+ಮಿವ ಮಾ ಹೋತೂತಿ ‘‘ಅಸ್ಯಾದಿವಿಧಿಮ್ಹೀ’’ತಿ ನಿಸೇಧೋ। ಕುಚ್ಛಿತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಕುಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ನಿಚ್ಚಸಮಾಸತ್ತಾ ಅಸಪದೇನ ವಿಗ್ಗಹೋ।
೧೦೭. ಸರೇ ಕದ ಕುಸ್ಸು+ತ್ತರತ್ಥೇ
ಕುಸ್ಸು+ತ್ತರತ್ಥೇ
೧೦೮. ಕಾ+ಪ್ಪತ್ಥೇ
ಅಪ್ಪತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಕುಸ್ಸ ಕಾ ಹೋತು+ತ್ತರಪದೇ। ಅಪ್ಪಕಂ ಲವಣಂ ಕಾಲವಣಂ। ಏವಂ ಕಾಪುಪ್ಫಂ।
೧೦೯. ಪುರಿಸೇ ವಾತಿ
ಕುಸ್ಸ ಕಾ ವಾ। ಕುಚ್ಛಿತೋ ಪುರಿಸೋ ಕಾಪುರಿಸೋ, ಕುಪುರಿಸೋ ವಾ। ಪಕಟ್ಠೋ ನಾಯಕೋ ಪನಾಯಕೋ, ಪಧಾನಂ ವಚನಂ ಪಾವಚನಂ ಭುಸಂ ವದ್ಧಂ ಪವದ್ಧಂ ಸರೀರಂ, ಸಮಂ ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಆಧಾನಂ ಸಮಾಧಾನಂ, ವಿವಿಧಾ ಮತಿ ವಿಮತಿ, ವಿವಿಧೋ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ವಾ ಕಪ್ಪೋ ವಿಕಪ್ಪೋ, ಅಧಿಕೋ ದೇವೋ ಅತಿದೇವೋ, ಏವಂ ಅಧಿದೇವೋ, ಅಧಿಸೀಲಂ। ಸುನ್ದರೋ ಗನ್ಧೋ ಸುಗನ್ಧೋ, ಕಚ್ಛಿತೋ ಗನ್ಧೋ ದುಗ್ಗನ್ಧೋ, ಸುಟ್ಠು ಕತಂ ಸುಕತಂ, ದುಟ್ಠು ಕತಂ ದುಕ್ಕತಂ ಅಭಿ ಸಿಞ್ಚನಂ ಅಭಿಸೇಕೋತಿ ಸನನ್ತೋ, ಅತಿಸಯೇನ ಕತ್ವಾ, ಕತಂ ಪಕರಿತ್ವಾ, ಪಕತಂ, ಅತಿಸಯೇನ ಥುತಂ ಅತಿತ್ಥುತಂ, ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಥುತಂ ಅತಿತ್ಥುತಂ, ಈಸಂ ಕಳಾರೋ ಆಕಳಾರೋ, ಸುಟ್ಠು ಬದ್ಧೋ ಆಬದ್ಧೋ।
ಪಾದಯೋ ಗತಾದ್ಯತ್ಥೇ ಪಠಮಾಯ
ಪಗತೋ ಆಚರಿಯೋ ಪಾಚರಿಯೋ, ಏವಂ ಪನ್ತೇವಾಸೀ।
ಅಚ್ಚಾದಯೋ
ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ ಮಞ್ಚಂ ಅತಿಮಞ್ಚೋ। ಅತಿಮಾಲೋ, ‘‘ಘಪಸ್ಸ+ನ್ತಸ್ಸಾ+ಪ್ಪಧಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಮಾಲಾಸದ್ದೇ ಘಸ್ಸ ರಸ್ಸೋ। ಏವ+ಮುಪರಿಪಿ ಘಪಾನಂ ರಸ್ಸೋ।
ಅವಾದಯೋ ಕುಟ್ಠಾದ್ಯತ್ಥೇ ತತಿಯಾಯ
ಅವಕುಟ್ಠಂ ಕೋಕಿಲಾಯ ವನಂ ಅವಕೋಕಿಲಂ, ಅವಮಯೂರಂ। ಅವಕುಟ್ಠನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಂ।
ಪರಿಯಾದಯೋ ಗಿಲಾನಾದ್ಯತ್ಥೇ ಚತುತ್ಥಿಯಾ
ಪರಿಗಿಲಾನೋ+ಜ್ಝೇನಾಯ ಪರಿಯಜ್ಝೇನೋ।
ನ್ಯಾದಯೋ ಕನ್ತಾದ್ಯತ್ಥೇ ಪಞ್ಚಮಿಯಾ
ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ಕೋಸಮ್ಬಿಯಾ ನಿಕ್ಕೋಸಮ್ಬಿ। ಅಸ್ಯಾದಿವಿಧಿಮ್ಹೀತಿ ಕಿಂ, ರುಕ್ಖಂ ಪತಿ ವಿಜ್ಜೋತತೇ।
೧೪. ಚೀ ಕ್ರಿಯತ್ಥೇಹಿ
ಚೀಪಚ್ಚಯನ್ತೋ ಕ್ರಿಯತ್ಥೇಹಿ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತೇಹಿ ಸಹೇ+ಕತ್ಥೋ ಹೋತಿ। ಅಮಲೀನಂ ಮಲೀನಂ ಕರಿತ್ವಾತಿ ವಿಗ್ಗಯ್ಹ ‘‘ಅಭೂತತಬ್ಭಾವೇ ಕರಾ+ಸ+ಭೂಯೋಗೇ ವಿಕಾರಾಚೀ’’ತಿ ಚೀಪಚ್ಚಯೇಕತೇ ಇಮಿನಾ ಸಮಾಸೋ। ಏತ್ಥ ಚ-ಕಾರೋ ‘‘ಚೀ ಕ್ರಿಯತ್ಥೇಹೀ’’ತಿ ವಿಸೇಸನತ್ಥೋ। ‘‘ಪ್ಯೋ ವಾ ತ್ವಾಸ್ಸ ಸಮಾಸೇ’’ತಿ ಪ್ಯ ಹೋತಿ, ಪ-ಕಾರೋ ‘‘ಪ್ಯೇ ಸಿಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸನತ್ಥೋ। ಮಲಿನೀಕರಿಯ।
೧೫. ಭೂಸನಾ+ದರಾ+ನಾದರೇಸ್ವ+ಲಂ+ಸಾ+ಸಾತಿ
ಭೂಸನಾದೀಸ್ವ+ತ್ಥೇಸ್ವ+ಲ+ಮಾದಯೋ ಸದ್ದಾ ಏಕತ್ಥಾ ಹೋನ್ತಿ। ಅಲಂ ಕರಿತ್ವಾ ಸಕ್ಕರಿತ್ವಾ ಅಸಕ್ಕರಿತ್ವಾತಿ ವಿಗ್ಗಯ್ಹ ಸಮಾಸೇ
೧೬. ಅಞ್ಞೇಚಾ+ತಿ ಸುತ್ತೇನ ಸಮಾಸೇ ಕತೇ… ಏತ್ಥ ಯಥಾ ದ್ವಾರಂ ವಿವರಾತಿ ವುತ್ತೇ ಪಕರಣತೋ ಅಗ್ಗಲ+ಮಿತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವ+ಮಿಧಾಪಿ ನಿಪಾತಪಭಾವೇ ಅಞ್ಞೇ ಚಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಚೇ+ತಿ ಆಗಮಾನುಸಾರೇನ ಲಬ್ಭಮಾನವಿಭತ್ಯನ್ತಪಟಿರೂಪನಿಪಾತಾವ ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತಿ। ಅಗ್ಗತೋ ಭವಿತ್ವಾ ಪುರೋಭುಯ್ಯ, ಅನ್ತರಹಿತೋ ಹುತ್ವಾ ತಿರೋಭೂಯ, ಅನ್ತರಧಾನಂ ಕತ್ವಾ ತಿರೋಕರಿಯ, ಉರಸಿ ಕತ್ವಾ ಉರಸಿಕರಿಯ, ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಮನಸಿಕರಿಯ, ಮಜ್ಝೇ ಕತ್ವಾ ಮಜ್ಝೇಕರಿಯ, ತುಣ್ಹೀ ಭವಿತ್ವಾ ತುಣ್ಹೀ ಭೂಯ।
೧೭. ವಾ+ನೇಕ+ಞ್ಞತ್ಥೇ
ಅನೇಕಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೇ ಏಕತ್ಥಂ ವಾ ಹೋತಿ।
ಪದನ್ತರಸ್ಸ ಯಸ್ಸ+ತ್ಥೋ, ಪಧಾನಂ ಲಿಙ್ಗ+ಮಸ್ಸ ಚ।
ಸಮಾಸೋ ಸೋ+ಯ+ಮಞ್ಞತ್ಥೋ, ಬಹುಬ್ಬೀಹಿಪರವ್ಹಯೋ॥
ಸೋ ಚ ನವವಿಧೋ ದ್ವಿಪದೋ, ಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣೋ, ತಿಪದೋ, ನ-ನಿಪಾತಪುಬ್ಬಪದೋ, ಸಹಪುಬ್ಬಪದೋ, ಉಪಮಾನಪುಬ್ಬಪದೋ, ಸಙ್ಖ್ಯೋಭಯಪದೋ, ದಿಸನ್ತರಾಲತ್ಥೋ, ಬ್ಯತಿಹಾರಲಕ್ಖಣೋ ಚಾತಿ।
೧. ತತ್ಥ ದ್ವಿಪದೋ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೋ ಕಮ್ಮಾದೀಸು ಛಸು ವಿಭತ್ಯತ್ಥೇಸು ಭವತಿ।
(ಕ) ತತ್ಥ ದುತಿಯತ್ಥೇ ತಾವ-ಆಗತಾ ಸಮಣಾ ಇಮಂ ಸಙ್ಘಾರಾಮನ್ತಿ ಆಗತಸಮಣೋ ಸಙ್ಘಾರಾಮೋ। ಸೋ ಚ ದುವಿಧೋ ತಗ್ಗುಣಾ+ತಗ್ಗುಣವಸೇನ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ –
ತಗ್ಗುಣೋ+ತಗ್ಗುಣೋ
ಸೋ ಸಮಾಸೋ ದ್ವಿಧಾ ಮತೋ॥
ತಂ ಯಥಾ ‘ನೀಯತಂ ಲಮ್ಬ-
ಕಣ್ಣೋ+’ ‘ಯಂ ದಿಟ್ಠಸಾಗರೋ’॥
ತೇಸು ಯತ್ಥ ವಿಸೇಸನಭೂತೋ ಅತ್ಥೋ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಗ್ಗಹಣೇನ ಗಯ್ಹತಿ, ಸೋ ತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣೋ, ಯಥಾ ‘ಲಮ್ಬಕಣ್ಣ+ಮಾನಯಾ’ತಿ। ಯತ್ಥ ಪನ ನ ಗಯ್ಹತಿ, ಸೋ ಅತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣೋ, ಯಥಾ ‘ಬಹುಧನ+ಮಾನಯಾ’ತಿ।
ಇಧ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಪಾತೋ। ಏತ್ಥ ಚ ಆಗತಸದ್ದೋ ಚ ಸಮಣಸದ್ದೋ ಚ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ದುತಿಯಾವಿಭತ್ಯತ್ಥಭೂತೇ ಸಙ್ಘಾರಾಮಸಙ್ಖಾತೇ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೇ ವತ್ತನ್ತಿ, ತತೋ ಸಮಾಸೇನೇವ ಕಮ್ಮತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಿಹಿತತ್ತಾ ಪುನ ದುತಿಯಾ ನ ಹೋತಿ। ತಥಾ ಆಗತಸಮಣಾ ಸಾವತ್ಥಿ, ಆಗತಸಮಣಂ ಜೇತವನಂ। ಪಟಿಪನ್ನಾ ಅದ್ಧಿಕಾ ಯಂ ಪಟಿಪನ್ನದ್ಧಿಕೋ ಪಥೋ, ಅಭಿರೂಳ್ಹಾವ, ಣಿಜಾಯಂ ನಾವಂ ಸಾ ಅಭಿರೂಳ್ಹವಾಣಿಜಾ ನಾವಾ।
(ಖ) ತತಿಯತ್ಥೇ-ಜಿತಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಯೇನ ಸೋ ಜಿತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಸಮಣೋ, ಏವಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋ, ಪತ್ತಧಮ್ಮೋ, ಕತಕಿಚ್ಚೋ। ವಿಜಿತಾ ಮಾರಾ ಅನೇನಾತಿ ವಿಜಿತಮಾರೋ ಭಗವಾ, ಪಟಿವಿದ್ಧಸಬ್ಬಧಮ್ಮೋ। ಕರಣತ್ಥೇ-ಛಿನ್ನೋ ರುಕ್ಖೋ ಯೇನ ಸೋ ಛಿನ್ನರುಕ್ಖೋ ಫರಸು।
(ಗ) ಚತುತ್ಥಿಯತ್ಥೇ-ದಿನ್ನೋ ಸುಙ್ಕೋ ಯಸ್ಸ ಸೋ ದಿನ್ನಸುಙ್ಕೋ ರಾಜಾ, ದಿನ್ನಂ ಭೋಜನಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ದಿನ್ನಭೋಜನೋ।
(ಘ) ಪಞ್ಚಮಿಯತ್ಥೇ-ನಿಗ್ಗತಾ ಜನಾ ಯಸ್ಮಾ ಸೋ ನಿಗ್ಗತಜನೋ ಗಾಮೋ, ನಿಗ್ಗತೋ ಅಯೋ=ಸುಖಂ ಯಸ್ಮಾತಿ ನಿರಯೋ, ನಿಕ್ಕಿಲೇ- ಸೋ
(ಙ) ಛಟ್ಠಿಯತ್ಥೇ-ಛಿನ್ನಾ ಹತ್ಥಾ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಛಿನ್ನಹತ್ಥೋ। ಏವಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಖೀಣಾಸವೋ, ವೀತೋ ರಾಗೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ವೀತರಾಗೋ। ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ದ್ವಿಪದೋ, ದ್ವಿಹತ್ಥೋ ಪಟೋ। ತೇವಿಜ್ಜೋತಿ ಏತ್ಥ ತಿವಿಜ್ಜೋ ಏವಾತಿ ಸಕತ್ಥೇ ಣೋ ವುದ್ಧಿ ಚ। ಚತುಪ್ಪದೋ, ಪಞ್ಚ ಚಕ್ಖೂನಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಚಚಕ್ಖು ಭಗವಾ, ಛಳಭಿಞ್ಞೋ, ‘‘ಘಪಸ್ಸಾ’’ದಿನಾ ರಸ್ಸತ್ತಂ। ನವಙ್ಗಂ ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ। ದಸಬಲೋ, ಅನನ್ತಞಾಣೋ। ತೀಣಿ ದಸ ಪರಿಮಾಣ+ಮೇಸಂತಿ ತಿದಸಾ ದೇವಾ, ಇಧ ಪರಿಮಾಣಸದ್ದಸನ್ನಿಮಾನತೋ ದಸಸದ್ದೋ ಸಙ್ಖ್ಯಾನೇ ವತ್ತತೇ। ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ, ಉತ್ತರಪದೇ ‘‘ಇಮಸ್ಸಿ+ದಂ ವಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಇದಂ। ಕೋ ಪಭವೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಕಿಂ ಪಭವೋ ಕಾಯೋ। ವಿಗತಂ ಮಲಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ವಿಮಲೋ, ಸುನ್ದರೋ ಗನ್ಧೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸುಗನ್ಧಂ ಚನ್ದನಂ, ಏವಂ ಸುಸೀಲೋ, ಸುಮುಖೋ, ಕುಚ್ಛಿತೋ ಗನ್ಧೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ದುಗ್ಗನ್ಧಂ ಕುಣಪಂ, ದುಮ್ಮುಖೋ, ದುಟ್ಠು ಮನೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ದುಮ್ಮನೋ, ಏವಂ ದುಸ್ಸೀಲೋ। ತಪೋ ಏವ ಧನಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ತಪೋಧನೋ। ಖನ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಬಲಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಖನ್ತಿಬಲೋ। ಇನ್ದೋತಿ ನಾಮಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಇನ್ದನಾಮೋ।
ಛನ್ದಜಾತಾದೀಸು ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಾನಂ ಯಥಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಉಭಯಂ ಪುಬ್ಬಂ ನಿಪತತಿ, ಕಮಾತಿಕ್ಕಮೇ ಪಯೋಜನಾಭಾವಾ। ಜಾತೋ ಛನ್ದೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಜಾತಛನ್ದೋ, ಏವಂ ಛನ್ದಜಾತೋ। ಸಞ್ಜಾತಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸೋ, ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಸಞ್ಜಾತೋ। ಮಾಸಜಾತೋ, ಜಾತಮಾಸೋ। ಛಿನ್ನಹತ್ಥೋ, ಹತ್ಥಛಿನ್ನೋ।
ದೀಘಾಜಙ್ಘಾ
ನಾನಾ=ಪ್ಪಕಾರಾ ದುಮಾ ನಾನಾದುಮಾ, ನಾನಾದುಮೇಹಿ ಪತಿತಾನಿ ನಾನಾದುಮಪತಿತಾನಿ, ನಾನಾದುಮಪತಿತಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಚೇತಿ ನಾನಾದುಮಪತಿತಪುಪ್ಫಾನಿ, ತೇಹಿ ವಾಸಿತಾ ನಾನಾದುಮಪತಿತಪುಪ್ಫವಾಸಿತಾ, ನಾನಾದುಮಪತಿತಪುಪ್ಫವಾಸಿತಾಸಾನುಯಸ್ಸಸೋ ನಾನಾದುಮಪತಿತಪುಪ್ಫವಾಸಿತಸಾನು ಪಬ್ಬತೋ, ಅಯಂ ವಿಸೇಸನ+ಅಮಾದಿಸಮಾಸಗಬ್ಭೋ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಅಞ್ಞಪದತ್ಥೋ।
(ಚ) ಸತ್ತಮ್ಯತ್ಥೇ-ಸಮ್ಪನ್ನಾನಿ ಸಸ್ಸಾನಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಸೋ ಸಮ್ಪನ್ನಸಸ್ಸೋ ಜನಪದೋ। ಸುಲಭೋ ಪಿಣ್ಡೋ ಇಮಸ್ಮಿನ್ತಿ ಸುಲಭಪಿಣ್ಡೋ ದೇಸೋ। ಆಕಿಣ್ಣಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಯಸ್ಸಂ ಸಾ ಆಕಿಣ್ಣಮನುಸ್ಸಾ ರಾಜಧಾನೀ। ಬಹವೋ ತಾಪಸಾ ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಬಹುತಾಪಸೋ ಅಸ್ಸಮೋ। ಉಪಚಿತಂ ಮಂಸಲೋಹಿತಂ ಅಸ್ಮಿನ್ತಿ ಉಪಚಿತಮಂಸಲೋಹಿತಂ ಸರೀರಂ। ಬಹವೋ ಸಾಮಿನೋ ಅಸ್ಮಿನ್ತಿ ಬಹುಸಾಮಿಕಂ ನಗರಂ, ಬಹೂ ನದಿಯೋ ಅಸ್ಮಿನ್ತಿ ಬಹುನದಿಕೋ, ಈಕಾರನ್ತತ್ತಾ ಕಪಚ್ಚಯೋ। ಏವಂ ಬಹುಜಮ್ಬುಕಂ ವನಂ, ಬಹವೋ ಕತ್ತಾರೋ ಅಸ್ಮಿಂ ಅಸ್ಸ ವಾತಿ ಬಹುಕತ್ತುಕೋ ದೇಸೋ, ಏವಂ ಬಹುಭತ್ತುಕೋ, ‘‘ಲ್ತ್ವಿತ್ಥಿಯೂಹಿ ಕೋ’’ತಿ ಕೋ।
೨. ಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣೋ
೩. ತಿಪದೋ ಯಥಾ-ಪರಕ್ಕಮೇನಾ+ಧಿಗತಾ ಸಮ್ಪದಾ ಯೇಹಿ ತೇ ಪರಕ್ಕಮಾಧಿಗತಸಮ್ಪದಾ ಮಹಾಪುರಿಸಾ। ಏವಂ ಧಮ್ಮಾಧಿಗತಭೋಗಾ। ಓನೀತೋ ಪತ್ತತೋ ಪಾಣಿ ಯೇನ ಸೋ ಓನೀತಪತ್ತಪಾಣಿ। ಸೀಹಸ್ಸ ಪುಬ್ಬದ್ಧಮಿವ ಕಾಯೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸೀಹಪುಬ್ಬದ್ಧಕಾಯೋ। ಮತ್ತಾ ಬಹವೋ ಮಾತಙ್ಗಾ ಅಸ್ಮಿನ್ತಿ ಮತ್ತಬಹುಮಾತಙ್ಗಂ ವನಂ।
೪. ನ-ನಿಪಾತಪುಬ್ಬಪದೋ ಯಥಾ-ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಸಮೋತಿ ಅಸ್ಸಮೋ, ‘‘ಟ ನಞಸ್ಸಾ’’ತಿ ನಸ್ಸ ಟೋ। ಏವಂ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ, ಅಪುತ್ತಕೋ, ಅಹೇತುಕೋ, ಕಪಚ್ಚಯೋ, ಏವ+ಮುಪರಿಪಿ ಞೇಯ್ಯಂ। ನತ್ಥಿ ಸಂವಾಸೋ ಏತೇನಾತಿ ಅಸಂವಾಸೋ, ನ ವಿಜ್ಜತೇ ವುಟ್ಠಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಅವುಟ್ಠಿಕೋ ಜನಪದೋ, ಅಭಿಕ್ಖುಕೋ ವಿಹಾರೋ। ಏವಂ ಅನುತ್ತರೋ ‘‘ಅನ ಸರೇ’’ತಿ ಅನ, ಏವಂ ಅನನ್ತಂ, ಅನಾಸವೋ।
೫. ಪಠಮಾತ್ಥೇ ಸಹಪುಬ್ಬಪದೋ ಯಥಾ-ಸಹ ಹೇತುನಾ ವತ್ತತಿ ಸೋ ಸಹೇತುಕೋ ಸಹೇತು ವಾ, ‘‘ಸಹಸ್ಸ ಸೋ+ಞ್ಞತ್ಥೇ’’ತಿ ಸಹಸ್ಸ ಸೋ, ಏವಂ ಸಪ್ಪೀತಿಕಾ, ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಾ, ಸಕಿಲೇಸೋ, ಸಉಪಾದಾನೋ, ಸಪರಿವಾರೋ ಸಹಪರಿವಾರೋ ವಾ, ಸಹ ಮೂಲೇನ ಉದ್ಧಟೋ ಸಮೂಲುದ್ಧಟೋ ರುಕ್ಖೋ।
೬. ಉಪಮಾನೋಪಮೇಯ್ಯಜೋತಕಇವಯುತ್ತೋ
ಛಟ್ಠ್ಯತ್ಥೇ-ಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ವಣ್ಣೋ ವಿಯ ವಣ್ಣೋ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋ ಭಗವಾ, ಮಜ್ಝಪದಲೋಪೋ। ನಾಗಸ್ಸ ಗತಿ ವಿಯ ಗತಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ನಾಗಗತಿ। ಏವಂ ಸೀಹಗತಿ, ನಾಗವಿಕ್ಕಮೋ, ಸೀಹವಿಕ್ಕಮೋ, ಸೀಹಹನು। ಏಣಿಸ್ಸ ವಿಯ ಜಙ್ಘಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಏಣಿಜಙ್ಘೋ। ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ವಿಯ ಸರೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರೋ।
೭. ವಾಸದ್ದತ್ಥೇ ಸಙ್ಖ್ಯಾಉಭಯಪದೋ ಯಥಾ-ದ್ವೇ ವಾ ತಯೋ ವಾ ದ್ವತ್ತಿ, ದ್ವತ್ತಯೋ ಚ ತೇ ಪತ್ತಾ ಚೇತಿ ದ್ವತ್ತಿಪತ್ತಾ, ‘‘ತಿಸ್ವ’’ಇತಿ ತಿಸದ್ದೇ ಪರೇ ದ್ವಿಸ್ಸ ಅತ್ತಂ। ದ್ವೀಹಂ ವಾ ತೀಹಂ ವಾ ದ್ವೀಹತೀಹಂ, ಛ ವಾ ಪಞ್ಚ ವಾ ವಾಚಾ ಛಪ್ಪಞ್ಚವಾಚಾ, ಏವಂ ಸತ್ತಟ್ಠಮಾಸಾ, ಏಕಯೋಜನದ್ವಿಯೋಜನಾನಿ।
೮. ದಿಸನ್ತರಾಲತ್ಥೋ ಯಥಾ-ಪುಬ್ಬಸ್ಸಾ ಚ ದಕ್ಖಿಣಸ್ಸಾ ಚ ದಿಸಾಯ ಯದನ್ತರಾಲಂ ಸಾ ಪುಬ್ಬದಕ್ಖಿಣಾ ವಿದಿಸಾ। ಏತ್ಥ –
೬೯. ಸಬ್ಬಾದಯೋ ವುತ್ತಿಮತ್ತೇತಿ
ಇತ್ಥಿವಾಚಕಾ ಸಬ್ಬಾದಯೋ ವುತ್ತಿಮತ್ತೇ ಪುಮೇವ ಹೋನ್ತಿ। ಏವಂ ಪುಬ್ಬುತ್ತರಾ, ಅಪರದಕ್ಖಿಣಾ, ಪಚ್ಛಿಮುತ್ತರಾ। ಪುಬ್ಬಾ ಚ ಸಾ ದಕ್ಖಿಣಾ ಚೇತಿ ವಾ।
೯. ಬ್ಯತಿಹಾರಲಕ್ಖಣೋ
ಸೋಭಣೋ ಗನ್ಧೋ ಸುಗನ್ಧೋ, ಸೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸುಗನ್ಧೀಹಿ ಅತ್ಥಿಅತ್ಥೇ ಈಪಚ್ಚಯೇನ ಸಿದ್ಧಂ। ಯಸ್ಮಾ ಚ ಭದ್ದಾಯ ಕಾಪಿಲಾನಿಯಾ ಅಪದಾನೇ ‘‘ಪುನೋ ಪತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾನ, ಸೋಧಯಿತ್ವಾ ಸುಗನ್ಧಿನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಿಯಂ ಇಕಾರನ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ ‘‘ಸುಗನ್ಧಿ ದುಗ್ಗನ್ಧೀತಿ ಪಯೋಗಾ ನ ದಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಸುಗನ್ಧಿನಾತಿ ಏಕವಚನೇ ರಸ್ಸೋ।
೧೯. ಚತ್ಥೇ
ಅನೇಕಂಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಂ ಚತ್ಥೇ ಏಕತ್ಥಂ ವಾ ಹೋತಿ। ಸಮುಚ್ಚಯೋ ಅನ್ವಾಚಯೋ ಇತರೀತರಯೋಗೋ ಸಮಾಹಾರೋತಿ ಚಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ।
ತತ್ಥ ಸಮುಚ್ಚಯಾ+ನ್ವಾಚಯೇಸು ಸಮಾಸೋ ನ ಹೋತಿ, ಕ್ರಿಯಾಸಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ನಾಮಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಯುತ್ತತ್ಥತ್ತಾ, ಯಥಾ-ಚೀವರಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯಂ ಸಯನಾಸನಂ ಅದಾಸಿ, ದಾನಞ್ಚ ದೇಹಿ, ಸೀಲಞ್ಚರಕ್ಖಾಹಿ। ಇತರೀತರಯೋಗೇ ಸಮಾಹಾರೇ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ಸಮಾಸೋ।
ಉಭಯತ್ಥಪಧಾನೇ ಚತ್ಥೇ ಕಥ+ಮೇಕತ್ಥೀಭಾವೋ ಸಮ್ಭವೇ+ತಿ ಚೇ, ವುತ್ತಞ್ಹಿ –
ಸಪ್ಪಧಾನಾಪಿ ಯತ್ಥ+ತ್ಥಾ, ಮಿಥೋ ಸಾಪೇಕ್ಖತಾ ಇವ।
ಕ್ರಿಯಾಸಮ್ಬನ್ಧಸಾಮಞ್ಞಾ, ಚತ್ಥೇ+ಕತ್ಥಂ ತ+ದುಚ್ಚತೇತಿ॥
ಯಸ್ಮಾ
ನ+ಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸೇಸೇನ್ತಿ, ಚತ್ಥೇ ಅತ್ಥಾ ಪದಾನಿವ।
ಸತ್ಥವುತ್ಯೀ ಅತೋ ತೇಸಂ, ಪಧಾನತ್ಥಂ+ಭಿಯುಜ್ಜತೇ॥
ಇತರೀತರಯೋಗೋ ಚ, ಸಮಾಹಾರೋತ್ಯ+ಯಂ ದ್ವಿಧಾ।
ಸಮಾಸೋ ತು ಇಮಂ ಅಞ್ಞೇ, ಜಾನನ್ತೇ ದ್ವನ್ದನಾಮತೋ॥
ಇತರೀತರಯೋಗಸ್ಮಿಂ+ವಯವತ್ಥಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ।
ಸಮುದಾಯತಿರೋಭಾವೋ, ಪರಂವ ಲಿಙ್ಗ+ಮಸ್ಸ ಚ॥
ಸಮುದಾಯಬ್ಭವೋ ಯಸ್ಮಿಂ+ವಯವಾ ಚ ತಿರೋಹಿತಾ।
ಸಮಾಹಾರೋತ್ಯ+ಯಂ ಚತ್ಥೋ, ಸೋ ಚ ಹೋತಿ ನಪುಂಸಕೇ॥
ಇತರೀತರಯೋಗೋ ಯಥಾ-ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಚ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ ಚ ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಾ, ಭೋ ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಾ ಇಚ್ಚಾದಿ। ಅವಯವಪಧಾನತ್ತಾ ಬಹುವಚನಮೇವ। ಸಮಣಾ ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಚ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ, ಏವಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಕಾ, ಖತ್ತಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ, ದೇವಮನುಸ್ಸಾ, ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ।
೬೪. ವಿಜ್ಜಾಯೋನಿಸಮ್ಬನ್ಧೀನ+ಮಾ ತತ್ರ ಚತ್ಥೇತಿ
ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಬನ್ಧೀನಂ ಯೋನಿಸಮ್ಬನ್ಧೀನಞ್ಚ ಚತ್ಥೇ ಆ ಹೋತೀತಿ ಉಕಾರಸ್ಸ ಆ, ಹೋತಾ ಚ ಪೋತಾ ಚ ಹೋತಾಪೋತಾರೋ। ಏವಂ ಮಾತಾಪಿತರೋ।
೬೫. ಪುತ್ತೇತಿ
ಪುತ್ತೇ ಉತ್ತರಪದೇ ಪಿತಾದೀನ+ಮಾ ಹೋತಿ ಚತ್ಥೇ। ಪಿತಾ ಚ ಪುತ್ತೋ ಚ ಪಿತಾಪುತ್ತಾ, ಏವಂ ಮಾತಾಪುತ್ತಾ।
೭೮. ಜಾಯಾಯ ಜಯಂ ಪತಿಮ್ಹಿ
ಪತಿಮ್ಹಿ
ಕ್ವಚಿ ಅಪ್ಪಸರಂ ಪುಬ್ಬಂ ನಿಪತತಿ, ಯಥಾ-ಚನ್ದೋ ಚ ಸೂರಿಯೋ ಚ ಚನ್ದಸೂರಿಯಾ, ನಿಗಮಾ ಚ ಜನಪದಾ ಚ ನಿಗಮಜನಪದಾ। ಏವಂ ಸುರಾಸುರಗರುಡಮನುಜಭುಜಗಗನ್ಧಬ್ಬಾ।
ಕ್ವಚಿ ಇವಣ್ಣು+ವಣ್ಣನ್ತಾನಂ ಪುಬ್ಬನಿಪಾತೋ, ಯಥಾ-ಅಗ್ಗಿಧುಮಾ, ಗತಿಬುದ್ಧಿಭುಜಪಠಹರಕರಸಯಾ, ಧಾತುಲಿಙ್ಗಾನಿ।
ಕ್ವಚಿ ಸರಾದಿಅಕಾರನ್ತಂ ಪುಬ್ಬಂ ನಿಪತತಿ, ಯಥಾ-ಅತ್ಥಧಮ್ಮಾ, ಅತ್ಥಸದ್ದಾ, ಸದ್ದತ್ಥಾ ವಾ।
ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಾಪೇಕ್ಖಾನಮೇವ ತಿರೋಹಿತಾವಯವಭೇದೋ ಸಮುದಾಯಪಧಾನೋ ಸಮಾಹಾರೋ, ಯಥಾ-ಛತ್ತಞ್ಚ ಉಪಾಹನಾ ಚ ಛತ್ತುಪಾಹನಂ।
೨೦. ಸಮಾಹಾರೇ ನಪುಂಸಕನ್ತಿ
ಸಮಾಹಾರೇ ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ ಭವತಿ, ಸಮಾಹಾರಸ್ಸೇ+ಕತ್ತಾ ಏಕವಚನಮೇವ।
೨೩. ಸ್ಯಾದೀಸು ರಸ್ಸೋತಿ
ನಪುಂಸಕೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಸ್ಯಾದೀಸು ರಸ್ಸೋ। ಭೋ ಛತ್ತುಪಾಹನ, ಛತ್ತುಪಾಹನಂ, ಛತ್ತುಪಾಹನೇನ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ತೇ
ಪಾಣಙ್ಗಾನಂ-ಚಕ್ಖು ಚ ಸೋತಞ್ಚ ಚಕ್ಖುಸೋತಂ, ಮುಖಞ್ಚ ನಾಸಿಕಾ ಚ ಮುಖನಾಸಿಕಂ, ‘‘ಸ್ಯಾದೀಸು ರಸ್ಸೋ’’ತಿ ನಪುಂಸಕೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ರಸ್ಸೋ। ಹನು ಚ ಗೀವಾ ಚ ಹನುಗೀವಂ, ಕಣ್ಣಾ ಚ ನಾಸಾ ಚ ಕಣ್ಣನಾಸಂ, ಪಾಣಿ ಚ ಪಾದೋ ಚ ಪಾಣಿಪಾದಂ, ಛವಿ ಚ ಮಂಸಞ್ಚ ಲೋಹಿತಞ್ಚ ಛವಿಮಂಸಲೋಹಿತಂ, ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ನಾಮರೂಪಂ, ಜರಾ ಚ ಮರಣಞ್ಚ ಜರಾಮರಣಂ।
ತೂರಿಯಙ್ಗಾನಂ-ಅಲಸೋ ಚ ತಾಲಮ್ಬರೋ ಚ ಅಲಸತಾಲಮ್ಬರಂ, ಮುರಜೋ ಚ ಗೋಮುಖೋ ಚ ಮುರಜಗೋಮುಖಂ, ಸಂಖೋ ಚ ಪಣವೋ ಚ ದೇಣ್ಡಿಮೋ ಚ, ಸಂಖಾ ಚ ಪಣವಾ ಚ ದೇಣ್ಡಿಮಾ ಚಾತಿ ವಾ ಸಂಖಪಣವದೇಣ್ಡಿಮಂ, ಪಣವಾದಯೋ ದ್ವೇಪಿ ಭೇರಿವಿಸೇಸಾ, ಮದ್ದವಿಕೋ ಚ ಪಾಣವಿಕೋ ಚ ಮದ್ದವಿಕಪಾಣವಿಕಂ, ಗೀತಞ್ಚ ವಾದಿತಞ್ಚ ಗೀತವಾದಿತಂ, ಸಮ್ಮಞ್ಚ ತಾಳಞ್ಚ ಸಮ್ಮತಾಳಂ, ಸಮ್ಮಂತಿ ಕಂಸತಾಲಂ, ತಾಳಂತಿ ಹತ್ಥತಾಳಂ।
ಯೋಗ್ಗಙ್ಗಾನಂ-ಫಾಲೋ ಚ ಪಾಚನಞ್ಚ ಫಾಲಪಾಚನಂ, ಯುಗಞ್ಚ ನಙ್ಗಲಞ್ಚ ಯುಗನಙ್ಗಲಂ।
ಸೇನಙ್ಗಾನಂ-ಹತ್ಥಿನೋ ಚ ಅಸ್ಸಾ ಚ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಂ, ರಥಾ ಚ ಪತ್ತಿಕಾ ಚ ರಥಪತ್ತಿಕಂ, ಅಸಿ ಚ ಸತ್ತಿ ಚ ತೋಮರಞ್ಚ ಪಿಣ್ಡಞ್ಚ ಅಸಿಸತ್ತಿತೋಮರಪಿಣ್ಡಂ, ಅಸಿ ಚ ಚಮ್ಮಞ್ಚ ಅಸಿಚಮ್ಮಂ, ಚಮ್ಮನ್ತಿ ಸರವಾರಣ-ಫಲಕಂ
ನಿಚ್ಚವೇರೀನಂ-ಅಹಿ ಚ ನಕುಲೋ ಚ, ಅಹೀ ಚ ನಕುಲಾ ಚಾತಿ ವಾ ಅಹಿನಕುಲಂ। ಏವಂ ಬಿಳಾರಮೂಸಿಕಂ, ಅನ್ತಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ। ಕಾಕೋಲುಕಂ, ಸಪ್ಪಮಣ್ಡೂಕಂ, ಗರುಳಸಪ್ಪಂ, ನಾಗಸುಪಣ್ಣಂ।
ಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಮಾಣಸಞ್ಞಾನಂ-ಏಕಕಞ್ಚ ದುಕಞ್ಚ ಏಕಕದುಕಂ। ಏವಂ, ದುಕತಿಕಂ, ತಿಕಚತುಕ್ಕಂ, ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಂ। ದಸಕಞ್ಚ ಏಕಾದಸಕಞ್ಚ ದಸೇಕಾದಸಕಂ, ‘‘ತಿತಾಲೀಸ’’ ಇತಿ ಚಕ-ಭಾಗಲೋಪನಿದ್ದೇಸೇನ ಕಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪೋ।
ಖುದ್ದಜನ್ತುಕಾನಂ-ಕೀಟಾ ಚ ಪಟಙ್ಗಾ ಚ ಕೀಟಪಟಙ್ಗಂ, ಕೀಟಾ=ಕಪಾಲಪಿಟ್ಠಿಕಪಾಣಾ। ಏವಂ ಕುನ್ಥಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಂ, ಡಂಸಾ ಚ ಮಕಸಾ ಚ ಡಂಸಮಕಸಂ, ಮಕ್ಖಿಕಾ ಚ ಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಾ ಚ ಮಕ್ಖಿಕಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಂ, ಕೀಟಾ ಚ ಸರಿಂಸಪಾ ಚ ಕೀಟಸರಿಂಸಪಂ। ತತ್ಥ ಕುನ್ಥಾ=ಸುಖುಮಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಾ।
ಖುದ್ದಜನ್ತು ಅನಟ್ಠೀ ವಾ, ಅಥ ಖೋ ಖುದ್ದಕೋಪಿ ವಾ।
ಸತಂ ವಾ ಪಸತೋ ಯೇಸಂ, ಕೇಚಿ ಆನತುಲಾ ಇತಿ॥
ಪಚನಚಣ್ಡಾಲಾನಂ-ಓರಬ್ಭಿಕಾ ಚ ಸೂಕರಿಕಾ ಚ ಓರಬ್ಭಿಕಸೂಕರಿಕಂ, ಏವಂ ಸಾಕುನ್ತಿಕಮಾಗವಿಕಂ। ಸಪಾಕೋ ಚ ಚಣ್ಡಾಲೋ ಚ ಸಪಾಕಚಣ್ಡಾಲಂ, ಪುಕ್ಕುಸಛವಡಾಹಕಂ, ವೇನರಥಕಾರಂ, ತತ್ಥ ವೇನಾ=ತಚ್ಛಕಾ, ರಥಕಾರಾ=ಚಮ್ಮಕಾರಾ।
ಚರಣಸಾಧಾರಣಾನಂ-ಅತಿಸೋ ಚ ಭಾರದ್ವಾಜೋ ಚ ಅತಿಸಭಾರದ್ವಾಜಂ, ಕಟ್ಠೋ ಚ ಕಪಾಲೋ ಚ ಕಟ್ಠಕಪಾಲಂ, ಸೀಲಞ್ಚ ಪಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಸೀಲಪಞ್ಞಾಣಂ, ಸಮಥೋ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ, ವಿಜ್ಜಾ ಚ ಚರಣಞ್ಚ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಂ, ಏವಂ ನಾಮರೂಪಂ, ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಂ, ಸತಿಸಮ್ಪ-ಜಞ್ಞಂ
ಏಕಜ್ಝಾಯನಪಾವಚನಾನಂ-ದೀಘೋ ಚ ಮಜ್ಝಿಮೋ ಚ ದೀಘಮಜ್ಝಿಮಂ, ಏವಂ ಏಕುತ್ತರ ಸಂಯುತ್ತಕಂ, ಖನ್ಧಕವಿಭಙ್ಗಂ।
ಲಿಙ್ಗವಿಸೇಸಾನಂ-ಇತ್ಥೀ ಚ ಪುಮಾ ಚ ಇತ್ಥಿಪುಮಂ, ದಾಸೀ ಚ ದಾಸೋ ಚ ದಾಸಿದಾಸಂ, ಚೀವರಞ್ಚ ಪಿಣ್ಡಪಾತೋ ಚ ಸೇನಾಸನಞ್ಚ ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಚ ಚೀವರಪಿಣ್ಡಪಾತಸೇನಾಸನಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರಂ, ತಿಣಞ್ಚ ಕಟ್ಠೋ ಚ ಸಾಖಾ ಚ ಪಲಾಸಞ್ಚ ತಿಣಕಟ್ಠಸಾಖಾಪಲಾಸಂ। ‘‘ಲಾಭೀ ಹೋತಿ ಚೀವರಪಿಣ್ಡಪಾತಸೇನಾಸನಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಭೇಸಜ್ಜಪರಿಕ್ಖಾರಾನಂ’’ತಿಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ।
ವಿವಿಧವಿರುದ್ಧಾನಂ-ಕುಸಲಞ್ಚ ಅಕುಸಲಞ್ಚ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ, ಏವಂ ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜಂ, ಹೀನಪಣೀತಂ, ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಂ, ಛೇಕಪಾಪಕಂ, ಸುಖದುಕ್ಖಂ, ಅಧಮುತ್ತಮಂ, ಪಟಿಘಾನುನಯಂ, ಛಾಯಾತಪಂ, ಆಲೋಕನ್ಧಕಾರಂ। ರತ್ತಿಞ್ಚ ದಿವಾ ಚ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ, ‘‘ರತ್ತಿನ್ದಿವದಾರಗವಚತುರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅಪಚ್ಚಯೇ ಕತೇ ನುಮಆಗಮೋ। ಅಹೋ ಚ ರತ್ತಿ ಚ ಅಹೋರತ್ತಂ, ‘‘ದೀಘಾ+ಹೋವಸ್ಸೇಕದೇಸೇಹಿ ಚ ರತ್ಯಾ’’ತಿ ಅಪಚ್ಚಯೇ ಕತೇ ‘‘ಮನಾದ್ಯಾಪಾದೀನ+ಮೋ ಮಯೇ ಚೇ’’ತಿ ಓಕಾರೋ।
ದಿಸಾನಂ-ಪುಬ್ಬಾ ಚ ಅಪರಾ ಚ ಪುಬ್ಬಾಪರಂ, ಏವಂ ಪುರತ್ಥಿಮಪಚ್ಛಿಮಂ, ದಕ್ಖಿಣುತ್ತರಂ, ಪುಬ್ಬದಕ್ಖಿಣಂ, ಪುಬ್ಬುತ್ತರಂ, ಅಪರದಕ್ಖಿಣಂ, ಅಪರುತ್ತರಂ।
ನದೀನಂ-ಗಙ್ಗಾ ಚ ಯಮುನಾ ಚ ಗಙ್ಗಾಯಮುನಂ, ಏವಂ ಮಹೀಸರಭೂ।
ತಿಣ+ರುಕ್ಖ+ಪಸು+ಸಕುಣ+ಧನ+ಖಞ್ಞ+ಬ್ಯಞ್ಜನ+ಜನಪದಾನಂ ವಾ। ತಿಣವಿಸೇಸಾನಂ-ಉಸೀರಾನಿ ಚ ಬೀರಣಾನಿ ಚ ಉಸೀರಬೀರಣಂ ಉಸೀರಬೀರಣಾನಿ ವಾ। ಏವಂ ಮುಞ್ಜಪಬ್ಬಜಂ ಮುಞ್ಜಪಬ್ಬಜಾನಿ ವಾ, ಕಾಸಕುಸಂ ಕಾಸಕುಸಾ ವಾ।
ರುಕ್ಖವಿಸೇಸಾನಂ-ಅಸ್ಸತ್ಥಾ
ಪಸುವಿಸೇಸಾನಂ-ಗಜಾ ಚ ಗವಜಾ ಚ ಗಜಗವಜಂ ಗಜಗವಜಾ ವಾ, ಅಜಾ ಚ ಏಳಕಾ ಚ ಅಜೇಳಕಂ ಅಜೇಳಕಾ, ಹತ್ಥೀ ಚ ಗಾವೋ ಚ ಅಸ್ಸಾ ಚ ವಳವಾ ಚ ಹತ್ಥೀಗವಸ್ಸವಳವಂ ಹತ್ಥೀಗವಸ್ಸವಳವಾ, ರಸ್ಸತ್ತಂ। ಏವಂ ಗೋಮಹಿಸಂ ಗೋಮಹಿಸಾ, ಏಣೇಯ್ಯವರಾಹಂ ಏಣೇಯ್ಯವರಾಹಾ, ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘತರಚ್ಛಂ ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘತರಚ್ಛಾ, ಕುಕ್ಕುಟಸೂಕರಂ ಕುಕ್ಕುಟಸೂಕರಾ, ಏಣೇಯ್ಯಗೋಮಹಿಸಂ ಏಣೇಯ್ಯಗೋಮಹಿಸಾ।
ಸಕುಣವಿಸೇಸಾನಂ-ಹಂಸಾ ಚ ಬಕಾ ಚ ಹಂಸಬಕಂ ಹಂಸಬಕಾ। ಏವಂ ಕಾರಣ್ಡವಚಕ್ಕವಾಕಂ ಕಾರಣ್ಡವಚಕ್ಕವಾಕಾ, ಮಯೂರಕೋಞ್ಚಂ ಮಯೂರಕೋಞ್ಚಾ, ಸುಕಸಾಲಿಕಂ ಸುಕಸಾಲಿಕಾ, ಬಕಬಲಾಕಂ ಬಕಬಲಾಕಾ।
ಧನಾನಂ-ಹಿರಞ್ಞಞ್ಚ ಸುವಣ್ಣಞ್ಚ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಂ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಾನಿ। ಏವಂ ಜಾತರೂಪರಜತಂ ಜಾತರೂಪರಜತಾನಿ, ಮಣಿಸಙ್ಖಮುತ್ತವೇಳುರಿಯಂ ಮಣಿಸಙ್ಖಮುತ್ತವೇಳುರಿಯಾ।
ಧಞ್ಞಾನಂ-ಸಾಲೀ ಚ ಯವಾ ಚ ಸಾಲಿಯವಂ ಸಾಲಿಯವಾ ವಾ। ಏವಂ ತಿಲಮುಗ್ಗಮಾಸಂ ತಿಲಮುಗ್ಗಮಾಸಾನಿ, ನಿಪ್ಪಾವಕುಲತ್ಥಂ ನಿಪ್ಪಾವಕುಲತ್ಥಾ।
ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ-ಸಾಕೋ ಚ ಸುವಾ ಚ ಸಾಕಸುವಂ ಸಾಕಸುವಾ। ಏವಂ ಗಬ್ಯಮಾಹಿಸಂ ಗಬ್ಯಮಾಹಿಸಾ, ಏಣೇಯ್ಯವರಾಹಂ ಏಣೇಯ, ವರಾಹಾ। ಮಿಗಮಯೂರಂ ಮಿಗಮಯೂರಾ।
ಜನಪದಾನಂ-ಕಾಸಿ
ಏತಸ್ಮಿಂ ಏಕತ್ಥೀಭಾವಕಣ್ಡೇ ಯಂ ವುತ್ತಂ ಪುಬ್ಬಂ, ತದೇವ ಪುಬ್ಬಂ ನಿಪತತಿ, ಕಮಾತಿಕ್ಕಮೇ ಪಯೋಜನಸ್ಸಾ+ಭಾವಾ। ಕ್ವಚಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋಪಿ ಹೋತಿ, ಬಹುಲಾಧಿಕಾರತೋ, ದನ್ತಾನಂ ರಾಜಾ ರಾಜದನ್ತೋ। ಚತ್ಥೇ ಸಮಾಹಾರೇ ‘‘ಸಭಾಪರಿಸಾಯಾ’’ತಿ ಞಾಪಕಾ ಕ್ವಚಿ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಂ ನ ಭವತಿ, ಆಧಿಪಚ್ಚಞ್ಚ ಪರಿವಾರೋ ಚ ಆಧಿಪಚ್ಚಪರಿವಾರೋ। ಏವಂ ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತಿಯಂ।
೪೦. ಸಮಾಸನ್ತ್ವ
ಉಪರಿ ಅಯ+ಮಧಿಕರೀಯತಿ।
೪೧. ಪಾಪಾದೀಹಿ ಭೂಮಿಯಾ
ಪಾಪಾದೀಹಿ ಪರಾ ಯಾ ಭೂಮಿ, ತಸ್ಸಾ ಸಮಾಸನ್ತೋ ಅ ಹೋತಿ। ಪಾಪಾ ಭೂಮಿ ಯಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪಾಪಭೂಮಂ, ಜಾತಿಯಾ ಉಪಲಕ್ಖಿತಾ ಭೂಮಿ ಜಾತಿಭೂಮಂ।
೪೨. ಸಂಖ್ಯಾಹಿತಿ
ಸಂಖ್ಯಾಹಿ ಪರಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಅ ಹೋತಿ। ದ್ವೇ ಭೂಮಿಯೋ ಅಸ್ಸ ದ್ವಿಭೂಮಂ। ಏವಂ ತಿಭೂಮಂ।
೪೩. ನದೀಗೋಧಾವರೀನಂ
ಸಂಖ್ಯಾಹಿ ಪರಾಸಂ ನದೀಗೋಧಾವರೀನಂ ಸಮಾಸನ್ತೋ ಅ ಹೋತಿ। ಪಞ್ಚನ್ನಂ ನದೀನಂ ಸಮಾಹಾರೋ ಪಞ್ಚನದಂ। ಏವಂ ಸತ್ತಗೋಧಾವರಂ।
೪೪. ಅಸಂಖ್ಯೇಹಿ ಚಾ+ಙ್ಗುಲ್ಯಾ+ನಾಞ್ಞಾಸಂಖ್ಯತ್ಥೇಸುತಿ
ಅಸಂಖ್ಯೇಹಿ
೪೫. ದೀಘಾಹೋವಸ್ಸೇಕದೇಸೇಹಿ ಚ ರತ್ತ್ಯಾತಿ
ದೀಘಾದೀಹಿ ಪರಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ಅ ಹೋತಿ। ದೀಘಾ ಚ ಸಾ ರತ್ತಿ ಚಾತಿ ದೀಘರತ್ತಂ। ಅಹೋ ಚ ರತ್ತಿ ಚ ಅಹೋರತ್ತಂ, ಆಪಾದಿತ್ತಾ ಓ। ವಸ್ಸಾಸು ರತ್ತಿ ವಸ್ಸಾರತ್ತಂ। ಪುಬ್ಬಾ ಚ ಸಾ ರತ್ತಿ ಚಾತಿ ಪುಬ್ಬರತ್ತಂ। ಏವಂ ಅಪರರತ್ತಂ, ಅಡ್ಢರತ್ತಂ, ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ ರತ್ತಿಂ ಅತಿರತ್ತೋ। ದ್ವೇ ರತ್ತಿಯೋ ಸಮಾಹಟಾ ದ್ವಿರತ್ತಂ। ಅನಞ್ಞಾಸಂಖ್ಯತ್ಥೇಸು ತ್ವೇವ, ದೀಘಾ ರತ್ತಿ ಅಸ್ಮಿನ್ತಿ ದೀಘರತ್ತಿ, ಹೇಮನ್ತೋ। ರತ್ತಿಯಾ ಸಮೀಪಂ ಉಪರತ್ತಿ। ಬಹುಲಂವಿಧಾನಾ ಕ್ವಚಿ ಹೋತೇವ, ರತ್ತಿಪರಿಮಾಣಾನುರೂಪಂ ಯಥಾರತ್ತಂ।
೪೬. ಗೋತ್ವ+ಚತ್ಥೇ ಚಾ+ಲೋಪೇ
ಗೋಸದ್ದಾ ಅಲೋಪವಿಸಯೇ ಸಮಾಸನ್ತೋ ಅ ಹೋತಿ ನ ಚೇ ಚತ್ಥಾದೀಸು ಸಮಾಸೋ। ರಞ್ಞೋ ಗೋ ರಾಜಗವೋ। ಪರಮೋ ಚ ಸೋ ಗೋ ಚಾತಿ ಪರಮಗವೋ। ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಗುನ್ನಂ ಸಮಾಹಾರೋ ಪಞ್ಚಗವಂ, ‘‘ಗೋಸ್ಸಾ+ವಙ’’ತಿ ಅವಙ। ತಂ ಧನ+ಮಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಚಗವಧನೋ। ದಸಗವಂ।
೪೭. ರತ್ತಿನ್ದಿವ+ದಾರಗವ+ಚತುರಸ್ಸಾ
ಏತೇ ಸದ್ದಾ ಅ-ಅನ್ತಾ ನಿಪಚ್ಚನ್ತೇ। ರತ್ತಿ ಚ ದಿವಾ ಚ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ, ಇಮಿನಾವ ನುಮಾಗ ಮಾ। ದಾರಾ ಚ ಗವೋ ಚ ದಾರಗವಂ। ಚತಸ್ಸೋ ಅಸ್ಸಿಯೋ ಅಸ್ಸ ಚತುರಸ್ಸೋ।
೪೮. ಆಯಾಮೇ+ನುಗವಂ
ಅನುಗವಂತಿ
೪೯. ಅಕ್ಖಿಸ್ಮಾ+ಞ್ಞತ್ಥೇ
ಅಕ್ಖಿಸ್ಮಾ ಸಮಾಸನ್ತೋ ಅ ಹೋತಿ ಅಞ್ಞತ್ಥೇ। ವಿಸಾಲಾನಿ ಅಕ್ಖೀನಿ ಯಸ್ಸ ಸೋ ವಿಸಾಲಕ್ಖೋ।
೫೦. ದಾರುಮ್ಯ+ಙ್ಗುಲ್ಯಾ
ಅಙ್ಗುಲನ್ತಾ ಅಞ್ಞತ್ಥೇ ದಾರುಮ್ಹಿ ಸಮಾಸನ್ತೋ ಅ ಹೋತಿ। ದ್ವೇ ಅಙ್ಗುಲಿಯೋ ಅವಯವಾ ಅಸ್ಸೇತಿ ದ್ವಙ್ಗುಲಂ ದಾರು, ಏವಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗುಲಂ। ಅಙ್ಗುಲಿಸದಿಸಾವಯವಂ ಧಞ್ಞಾದೀನಂ ವಿಕ್ಖೇಪಕಂ ದಾರೂತಿ ವುಚ್ಚತೇ।
೫೪. ಉತ್ತರಪದೇ
ಇದಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಧಿಕಾತಬ್ಬಂ।
೫೫. ಇಮಸ್ಸಿ+ದನ್ತಿ
ಉತ್ತರಪದೇ ಇಮಸ್ಸ ಇದಂ, ಇಮಾಯ ಅತ್ಥೋ ಇದಮಟ್ಠೋ, ಥಸ್ಸ ಠೋ, ಇದಮಟ್ಠೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಇದಮಟ್ಠೀ, ಇದಮಟ್ಠಿನೋ ಭಾವೋ ಇದಮಟ್ಠಿತಾ। ಇಮೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ, ನಿಗ್ಗಹೀತಲೋಪೋ ಪಸ್ಸ ಚ ದ್ವಿಭಾವೋ।
೫೭. ಟ ನ್ತನ್ತೂನನ್ತಿ
ನ್ತನ್ತೂನಂ ಉತ್ತರಪದೇ ಟ ಹೋತಿ। ಭವನ್ತೋ ಪತಿಟ್ಠಾ ಅಮ್ಹನ್ತಿ ಭವಂಪತಿಟ್ಠಾ ಮಯಂ, ನಿಗ್ಗಹೀತಾಗಮೋ, ವಗ್ಗನ್ತೋ, ಯೋಸ್ಸ ಟಾ ಚ। ಭಗವಾ ಮೂಲಂ ಏತೇಸಂತಿ ಭಗವಂಮೂಲಕಾ ನೋ ಧಮ್ಮಾ।
೫೮. ಅ
ಇತಿ
೬೦. ಪರಸ್ಸ ಸಂಖ್ಯಾಸುತಿ
ಸಂಖ್ಯಾಸು ಪರಸ್ಸ ಓ, ಪರೋ ಸತಸ್ಮಾ ಅಧಿಕಾ ಪರೋಸತಂ।
೬೧. ಜನೇ ಪುಥಸ್ಸುತಿ
ಪುಥಸ್ಸ ಜನೇ ಉ ಹೋತಿ। ಪುಥಗೇವಾ+ಯಂ ಜನೋತಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ, ಜಸ್ಸ ದ್ವಿತ್ತಂ।
೬೨. ಸೋ ಛಸ್ಸಾ+ಹಾ+ಯತನೇ ವಾ
ಅಹೇ ಆಯತನೇ ಚ ಉತ್ತರಪದೇ ಛಸ್ಸ ಸೋ ಹೋತಿ ವಾ। ಸಾಹಂ ಛಾಹಂ, ಸಳಾಯತನಂ ಛಳಾಯತನಂ। (ಸಮ್ಬರಂ)
೬೩. ಲ್ತು+ಪಿತಾದೀನ+ಮಾರವರಙ
ಲ್ತುಪಚ್ಚಯನ್ತಾನಂ ಪಿತಾದೀನಞ್ಚ ಯಥಾಕ್ಕಮ+ಮಾರವರಙ ವಾ ಹೋನ್ತು+ತ್ತರಪದೇ। ಸತ್ಥುನೋ ದಸ್ಸನಂ ಸತ್ಥಾರದಸ್ಸನಂ, ಕತ್ತಾರನಿದ್ದೇಸೋ। ಮಾತರಪಿತರೋ। ವಾತ್ವೇವ, ಸತ್ಥುದಸ್ಸನಂ, ಮಾತುಜಾಯೋ।
೬೮. ಕ್ವಚಿ ಪಚ್ಚಯೇತಿ
ಪಚ್ಚಯೇ ಪುಮಭಾವೇ ಅತಿಸಯೇನ ಬ್ಯತ್ತಾ ಬ್ಯತ್ತತರಾ, ಬ್ಯತ್ತತಮಾ। ‘‘ತಸ್ಸಂ ತತ್ರ, ತಾಯ ತತೋ, ತಸ್ಸಂ ವೇಲಾಯಂ ತದಾ’’
೭೧. ಸಞ್ಞಾಯ+ಮುದೋ+ದಕಸ್ಸ
ಸಞ್ಞಾಯ+ಮುದಕಸ್ಸು+ತ್ತರಪದೇ
೭೨. ಕುಮ್ಭಾದೀಸು ವಾ
ಕುಮ್ಭಾದೀಸು+ತ್ತರಪದೇಸು ಉದಕಸ್ಸ ಉದಾದೇಸೋ ವಾ ಹೋತಿ। ಉದಕುಮ್ಭೋ, ಉದಕಕುಮ್ಭೋ। ಉದಪತ್ತೋ ಉದಕಪತ್ತೋ। ಉದಬಿನ್ದು ಉದಕಬಿನ್ದು। ಆಕತಿಗಣೋ+ಯಂ।
೭೩. ಸೋತಾದೀಸೂ+ಲೋಪೋ
ಸೋತಾದೀಸು+ತ್ತರಪದೇಸು ಉದಕಸ್ಸ ಉಸ್ಸ ಲೋಪೋ ಹೋತಿ। ದಕಸೋತಂ, ದಕರಕ್ಖಸೋ।
೨೬. ಇತ್ಥಿಯ+ಮತ್ವಾ
ಇತ್ಥಿಯಂ ವತ್ತಮಾನತೋ ಅಕಾರನ್ತತೋ ನಾಮಸ್ಮಾ ಆಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾ।
೨೭. ನದಾದಿತೋ ಙೀ
ನದಾದೀಹಿ ಇತ್ಥಿಯಂ ವೀಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ। ನದೀ ಮಹೀ ಕುಮಾರೀ ತರುಣೀ ವಾರುಣೀ ಗೋತಮೀ।
ಗೋತೋ ವಾ
ಗಾವೀ ಗೋ। ಆಕತಿಗಣೋ+ಯಂ। ವ-ಕಾರೋ ‘‘ನ್ತನ್ತೂನಂ ವೀಮ್ಹಿ ತೋ ವಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸನತ್ಥೋ।
೨೮. ಯಕ್ಖಾದಿತ್ವಿ+ನೀ ಚ
ಯಕ್ಖಾದಿತೋ
೨೯. ಆರಾಮಿಕಾದೀಹಿ
ಆರಾಮಿಕಾದಿತೋ ಇನೀ ಹೋತಿ+ತ್ಥಿಯಂ। ಆರಾಮಿಕಿನೀ, ಅನನ್ತರಾಯಿಕಿನೀ।
ಸಞ್ಞಾಯಂ ಮಾನುಸೋ ಮಾನುಸಿನೀ, ಅಞ್ಞತ್ರ ಮಾನುಸೀ।
೩೦. ಯುವಣ್ಣೇಹಿ ನೀ
ಇತ್ಥಿಯ+ಮಿವಣ್ಣುವಣ್ಣನ್ತೇಹಿ ನೀ ಹೋತಿ ಬಹುಲಂ। ಸದಾಪಯತಪಾಣಿನೀ, ದಣ್ಡಿನೀ, ಭಿಕ್ಖುನೀ, ಖತ್ತಬನ್ಧುನೀ, ಪರಚಿತ್ತವಿದುನೀ। ಮಾತುಆದಿತೋ ಕಸ್ಮಾ ನ ಹೋತಿ, ಇತ್ಥಿಪಚ್ಚಯಂ ವಿನಾಪಿ ಇತ್ಥತ್ತಾಭಿಧಾನತೋ।
೩೧. ತ್ತಿಮ್ಹಾ+ಞ್ಞತ್ಥೇ
ತ್ತಿಮ್ಹಾ+ಞ್ಞತ್ಥೇಯೇವ ಇತ್ಥಿಯಂ ನೀ ಹೋತಿ ಬಹುಲಂ। ಸಾ+ಹಂ ಅಹಿಂಸಾರತಿನೀ, ತಸ್ಸಾ ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿನಿಯಾ, ಸಾ ಗಾವೀ ವಚ್ಛಗಿದ್ಧಿನೀ। ಅಞ್ಞತ್ಥೇತಿ ಕಿಂ, ಧಮ್ಮರತಿ।
೩೨. ಘರಣ್ಯಾದಯೋತಿ
ಘರಣಿಪಭುತಯೋ ನೀಪಚ್ಚಯನ್ತಾ ಸಾಧವೋ ಹೋನ್ತಿ। ಘರ+ಮಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಈಮ್ಹಿ ‘‘ಯುವಣ್ಣೇಹಿ ನೀ’’ತಿ ನೀ, ಘರಣೀ। ಇಮಿನಾ ನಸ್ಸ ಣೋ, ಈಸ್ಸ ಅತ್ತಞ್ಚ।
ಆಚರಿಯಾ
೩೩. ಮಾತುಲಾದಿತ್ವಾ+ನೀ ಭರಿಯಾಯನ್ತಿ
ಮಾತುಲಾದಿತೋ ಭರಿಯಾಯ+ಮಾನೀ ಹೋತಿ। ಮಾತುಲಾನೀ, ವರುಣಾನೀ, ಗಹಪತಾನೀ, ಆಚರಿಯಾನೀ।
ಅಭರಿಯಾಯಂ ಖತ್ತಿಯಾ ವಾ ಇತಿ ಗಣಸುತ್ತೇನ ನಿಯಮಿತತ್ತಾ ಇಮಿನಾ ವಾ ಆನೀ, ಖತ್ತಿಯಾನೀ। ನದಾದಿಪಾಠಾ ಭರಿಯಾಯನ್ತು ಈ, ಖತ್ತಿಯೀ।
೩೪. ಉಪಮಾ+ಸಂಹಿತ+ಸಹಿತ+ಸಞ್ಞತ+ಸಹ+ಸಫ+ವಾಮ+ಲಕ್ಖಣಾದಿತೂ+ರುತೂತಿ
ಊರುಸದ್ದತೋ ಇತ್ಥಿಯ+ಮೂ ಹೋತಿ। ಕರಭೋ ವಿಯ ಊರು ಯಸ್ಸಾ ಸಾ ಕರಭೋರೂ, ಸಂಹಿತೋ ಊರು ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಂಹಿತೋರೂ, ಏವಂ ಸಹಿತೋರೂ, ಸಞ್ಞತೋರೂ, ಸಹೋರೂ, ಸಫೋರೂ, ವಾಮೋರೂ, ಲಕ್ಖಣೋರೂ। ಊತಿ ಯೋಗವಿಭಾಗಾ ಬ್ರಹ್ಮಬನ್ಧೂ।
೩೫. ಯುವಾತಿ
ಯುವಸದ್ದತೋತಿ ಹೋತಿ+ತ್ಥಿಯಂ। ಯುವತಿ।
೩೬. ನ್ತನ್ತೂನಂ ವೀಮ್ಹಿ ತೋ ವಾತಿ
ವೀಮ್ಹಿ ನ್ತನ್ತೂನಂ ತೋ ವಾ ಹೋತಿ। ಗಚ್ಛತೀ ಗಚ್ಛನ್ತೀ, ಸೀಲವತ ಸೀಲವನ್ತೀ।
೩೭. ಭವತೋ ಭೋತೋತಿ
ವೀಮ್ಹಿ
೩೯. ಪುಥುಸ್ಸ ಪಥವಪುಥವಾತಿ
ವೀಮ್ಹಿ ಪುಥುಸ್ಸ ಪಥವಪುಥವಾ ಹೋನ್ತಿ। ಪಥವೀ ಪುಥವೀ, ಠೇ ಪಥವೀ।
ಇತಿ ಪಯೋಗಸಿದ್ಧಿಯಂ ಸಮಾಸಕಣ್ಡೋ ಚತುತ್ಥೋ।