ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ।

ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರಟೀಕಾ

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ

ಯೋ ಪಾದನೀರಜವರೋದರರಾಧಿತೇನ …ರಾದಿಕೇನ (ಕ॰),

ಲೋಕತ್ತಯೇನ’ವಿಕಲೇನ ನಿರಾಕುಲೇನ।

ವಿಞ್ಞಾಪಯೀ ನಿರುಪಮೇಯ್ಯತಮತ್ತನೋ ತಂ,

ವನ್ದೇ ಮುನಿನ್ದಮಭಿವನ್ದಿಯ ವನ್ದನೀಯಂ॥

ಪತ್ತೋ ಸಪತ್ತವಿಜಯೋ ಜಯಬೋಧಿಮೂಲೇ,

ಸದ್ಧಮ್ಮರಾಜಪದವಿಂ ಯದನುಗ್ಗಹೇನ।

ಸತ್ತಾಪಸತ್ತ ಸತ್ತಪ್ಪಸತ್ಥ (ಕ॰) ವಿಪುಲಾಮಲಸಗ್ಗುಣಸ್ಸ,

ಸದ್ಧಮ್ಮಸಾರರತನಸ್ಸ ನಮತ್ಥು ತಸ್ಸ॥

ಯೋ ಭಾಜನತ್ತಮಭಿಸಮ್ಭುಣಿ ಸಗ್ಗುಣಸ್ಸ,

ತಸ್ಸಾಪಿ ಧಮ್ಮರತನಸ್ಸ ಮಹಾರಹಸ್ಸ।

ಸಮ್ಭಾವಿತಂ ಸಸಿರಸಾಹಿತಸನ್ನತೇಹಿ,

ಸಮ್ಭಾವಯಾಮಿ ಸಿರಸಾ ಗಣಮುತ್ತಮಂ ತಂ॥

ಯೇ’ನನ್ತತನ್ತರತನಾಕರಮನ್ಥನೇನ,

ಮನ್ಥಾ’ಚಲೋಲ್ಲಸಿತಞಾಣವರೇನ ಲದ್ಧಾ।

ಸಾರಾ ಮತಾತಿ ಸುಖಿತಾ ಸುಖಯನ್ತಿ ಚಞ್ಞೇ,

ತೇ ಮೇ ಜಯನ್ತಿ ಗುರವೋ ಗುರವೋ ಗುಣೇಹಿ॥

೧. ದೋಸಾವಬೋಧ ಪಠಮಪರಿಚ್ಛೇದ

ರತನತ್ತಯಪ್ಪಣಾಮವಣ್ಣನಾ

೧.

ಮುನಿನ್ದವದನಮ್ಭೋಜ-ಗಬ್ಭಸಮ್ಭವಸುನ್ದರೀ।

ಸರಣಂ ಪಾಣಿನಂ ವಾಣೀ, ಮಯ್ಹಂ ಪೀಣಯತಂ ಮನಂ॥

೧. ಅಥಾಯಂ ಗನ್ಥಕಾರೋ ಗನ್ಥಾರಮ್ಭೇ ಪುಬ್ಬಪಯೋಗಾನುಬನ್ಧಸಭಾವಸಿದ್ಧಿಕವಿಗುಣೋಪೇತಾನಂ ಯತಿಪೋತಾನಂ ತದುಪಾಯನ್ತರವಿರತಾ ಕಮನ್ತರಾಪೇತಪರಕ್ಕಮಸಮ್ಭವೇನಾಧಿಗತಬ್ಯಸನಸತಮುಪಲಬ್ಭ ದಯಾಸಞ್ಜಾತರಸರಸಹದಯತಾಯ ತದುಪಾಯಭೂತಂ ಬನ್ಧಲಕ್ಖಣಂ ವಿರಚಯಿತುಕಾಮೋಭಿಮತಸಿದ್ಧಿನಿಮಿತ್ತಮತ್ತನೋಧಿಗತಸದ್ಧಮ್ಮದೇವತಾನುಸ್ಸರಣಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಮುನಿನ್ದೇ’’ಚ್ಚಾದಿ। ನನು ‘‘ಬನ್ಧಲಕ್ಖಣಂ ವಿರಚಯಿತುಕಾಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಿಮೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಕರಣೇನ ಅದಿಟ್ಠಲಕ್ಖಣಾಪಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ಬನ್ಧನ್ತಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ತಥಾಪಿ ತೇ ಘುಣಕ್ಖರಪ್ಪಕಾಸಾ ತಬ್ಬಿದೂನಂ ಪಯೋಗಾನುಸಾರಿನೋ ವಾ ಸಿಯುಂ, ಪುಬ್ಬೇ ಕತಸತ್ಥಪರಿಚಯಾ ವಾ ಸಿಯುನ್ತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ। ವಾಣೀ ಮಯ್ಹಂ ಮನಂ ಪೀಣಯತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ವಾಣೀತಿ ವಾ ಸರಸ್ಸತ್ಯಪರನಾಮಧೇಯ್ಯಾ ಕಾಚಿ ದೇವತಾ, ಸಾ ಸಬ್ಬಾವದಾತಾ ಯಥಿಚ್ಛಿತತ್ಥಸಾಧನಪುಣ್ಡರೀಕಗಬ್ಭೇ ನಿಸೀದತೀತಿ ಲೋಕವಾದೋ। ವಾಣೀತಿ ಪನ ಪಚ್ಚುಹವಿರಹೇನಾಭಿಮತಸಿದ್ಧಿನಿಬನ್ಧನೇಕತಾಣೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾಸಿತೋ ಸದ್ಧಮ್ಮೋ, ತತೋಯೇವಾಯಂ ದೇವತಾ ರುಪ್ಪತೇ। ತತ್ಥ ಸರಸ್ಸತಿಯಾ ಯಥಾ’ಸತ್ತಾ ಜಾತಾಯ ಮನೋಸಮ್ಪೀಣನನ್ತಿ ಲೋಕೋ, ಸದ್ಧಮ್ಮದೇವತಾಯ ತು ಮನೋಪೀಣನಂ, ತಸ್ಸಾ ಸಬ್ಬವಜ್ಜರಹಿತಾಯಚ್ಚನ್ತನಿಮ್ಮಲಾಯ ನಿರನ್ತರತ್ಥನೇಕತಾಣಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಮನಸೋ ಸಮ್ಪೀಣನಂ। ತೇನ ಚ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ, ತಾಯ ಪನ ಸುಖಂ, ತೇನಾಪಿ ಸಮಾಧಿ, ಸಮಾಧಿಸಮ್ಭವೇನ ಯಥಾಭೂತಾವಬೋಧಸಮ್ಭವತೋ ವಿಚಿತ್ತಾನೇಕಸದ್ದತ್ಥವಿಸೇಸಾ ಪಟಿಭನ್ತ್ಯನಾಯಾಸೇನ, ತತೋ ಚ ಯಥಿಚ್ಛಿತಸಿದ್ಧಿನಿಪ್ಫತ್ತೀತಿ ವಙ್ಕವುತ್ತಿಯಾ ತಪ್ಪಸಾದಮಾಸೀಸತಿ।

ಕಿಂವಿಸಿಟ್ಠೋಚ್ಚಾಹ ‘‘ಮುನಿನ್ದೇ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಉಭೋ ಲೋಕೇ ಮುನಾತಿ ಜಾನಾತೀತಿ ಮುನಿ, ಇನ್ದತಿ ಪರಮಿಸ್ಸರಿಯಂ ಪವತ್ತೇತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಇನ್ದೋ, ಮುನಿ ಚ ಸೋ ಇನ್ದೋ ಚ, ಮುನೀನಂ ಇನ್ದೋತಿ ವಾ ಮುನಿನ್ದೋ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ। ತತೋಯಂ ತಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಕಸಞ್ಞಾ। ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸುಪಿ ಪರಿಯಾಯಸದ್ದೇಸ್ವಞ್ಞೇಸು ಕವಿಕಾಮಿತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸೇಕನ್ತವಾಚಕತ್ತೇನೋ’ ಚಿತ್ಯಸಮ್ಪೋಸಕೋಯಂ ಮುನಿನ್ದಸದ್ದೋ, ತಥಾ ಹಿ ಯೋ ಉಭಯಲೋಕಜಾನನೇನ ಮುನೀನಂ ಪರಮಿಸ್ಸರಿಯಪುಗ್ಗಲಾನಮ್ಪಿ ಪರಮಿಸ್ಸರಿಯಂ ವತ್ತೇತಿ, ಸೋ ಪರಂ ಪೀಣೇತಿ ಹೇತುಭಾವೇನ’ತ್ರೇ’ತ್ಯು’ಚಿತಮೇವ, ತಥಾ ಪದನ್ತರಾನಮ್ಪಿ ಓಚಿತ್ಯಂ ಪೋಸೇತಿ। ತಥಾ ಹಿ ತಾದಿಸಸ್ಸ ವದನಾರವಿನ್ದೋದರೇ ಸಮ್ಭವಾ ಸುನ್ದರೀ, ತತೋಯೇವ ಪಟಿಸರಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಚ ಮನೋ ಪೀಣೇತೀತಿ। ತಸ್ಸ ವದನಂ, ತಮಿವ ಮುನಿನ್ದವದನಂ, ಅಮ್ಭೋಜಂ। ತಮೇವ ವಾ ಲಕ್ಖಿಸಂಯೋಗಿತಾದಿಸಧಮ್ಮೇನ’ಮ್ಭೋಜಂ, ಪದುಮಂ। ತಸ್ಸ ಗಬ್ಭೋ। ತತ್ಥ ಸಮ್ಭವೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ, ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ಸುನ್ದರೀ ನಿರವಜ್ಜಾ ದೇವತಾ। ವಾಚಾ ಪನ ದೋಸಲೇಸೇನಾಪ’ಸಮ್ಫುಟ್ಠಾವ ನಿರವಜ್ಜಾ, ತಥಾ ಚ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಗುಣಾಲಙ್ಕಾರಸಂಯುತ್ತಾ’’ ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರ ೧೪ ಗಾಥಾ ಇಚ್ಚಾದಿ। ತತೋವಾಯಂ ಸರಣಂ ಪಾಣಿನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಪಟಿಭಾನಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಾವಹತ್ತಮತ್ತೇನ ಪಟಿಸರಣಭೂತಾ ದೇವತಾ। ವಾಚಾ ಪನ ಸಬ್ಬುಪದ್ದವನಿವಾರಣೇನ ಸಬ್ಬಹಿತಸುಖಸಮ್ಪದಾಸಮ್ಪಾದನೇನಚ್ಚನ್ತಪಟಿಸರಣಭೂತಾ। ಸಭಾವನಪುಂಸಕತ್ತಾ ಚೇತ್ಥ ನ ಲಿಙ್ಗಪರಿವತ್ತನಂ। ಮಯ್ಹನ್ತಿ ಏಕವಚನೇನತ್ತನೋ ನಿರಭಿಮಾನತ’ಮಾನೇತಿ ಸಜ್ಜನಮಾಚಾರಂ। ಅಭಿನ್ನಪದಸಿಲೇಸೋ ಚಾಯಂ, ಸಬ್ಬತ್ಥೇವಾವೀಕತಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗತೋ। ಸಿಲೇಸೋ ಚಾಯಂ ವಙ್ಕವುತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಿರಿಂ ಪೋಸೇತಿ। ತಥಾ ಚ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ವಙ್ಕವುತ್ತೀಸು ಪೋಸೇತಿ, ಸಿಲೇಸೋ ತು ಸಿರಿಂ ಪರ’’ನ್ತಿ ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರ ೧೭೨ ಗಾಥಾ। ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ನಯೇನ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ। ವಿತ್ಥಾರನಯೇನ ಪನ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನತ್ಥೋ ಸಂವಣ್ಣೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ। ತಥಾ ಸತಿ ಗನ್ಥಗಾರವೋಪಿ ಸಿಯಾತಿ ಪಕಾರೋಯಮೇವಬ್ಭುಪಗತೋ।

೧. ಸುಪರಿಸುದ್ಧಬುದ್ಧಿಗೋಚರಪರಮವಿಚಿತ್ತಗನ್ಥಕಾರಕೋಯಮಾಚರಿಯ- ಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತಮಹಾಸಾಮಿಪಾದೋ ಸಪಿಟಕತ್ತಯಸಬ್ಬಸತ್ಥಪಾರಾವತರಣೇನ ಸಞ್ಜಾತಾನಪ್ಪಕಪೀತಿಸುಖಮನುಭವಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಪಟಿವೇಧಸಾಸನದ್ವಯಸ್ಸ ಪರಿಯತ್ತಿಮೂಲಕತ್ತಾ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ತಸ್ಸಾ ಪರಿಯತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥಾವಬೋಧೇನ ‘‘ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ಸಾಧುಜನಂ ಪರಿತೋಸೇಯ್ಯ’’ಮಿತಿ ತದಧಿಗಮೋಪಾಯಭೂತಮಿದಂ ಪಕರಣಮಾರಭನ್ತೋ ಗನ್ಥಾರಮ್ಭೇ ಇಟ್ಠದೇವತಾಯ ಪಣಾಮಕರಣಂ ಸತಾಚಾರಾನುರಕ್ಖಣತ್ಥಂ ಸದಾಚಾರಾನುರಕ್ಖಣತ್ಥಂ (ಕ॰), ವಿಸೇಸತೋ ಅಭಿಮತಗನ್ಥಸ್ಸಾನನ್ತರಾಯೇನ ಪರಿಸಮತ್ತಿಯಾ ಚ ಕಾರಣಮಿತಿ ಇಟ್ಠದೇವತಾನುಸ್ಸರಣಂ, ಗನ್ಥನ್ತರಾರಮ್ಭಪಟಿಕ್ಖೇಪಕಜನಪಟಿಬಾಹನಪುಬ್ಬಕಾನಿ ಅಭಿಧಾನಾಭಿಧೇಯ್ಯಕರಣಪ್ಪಕಾರಪಯೋಜನಾನಿ ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮುನಿನ್ದವದನಮ್ಭೋಜ…ಪೇ॰… ಪರಿಸ್ಸಮೋ’’ತಿ ಗಾಥತ್ತಯಮಾಹ। ಏತ್ಥ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ಇಟ್ಠದೇವತಾಸಙ್ಖಾತರತನತ್ತಯಪ್ಪಣಾಮೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ಆರಮ್ಭಪಟಿಕ್ಖೇಪಕಜನಾ ನಿಸೇಧಿತಾ, ತತಿಯಗಾಥಾಯ ಅಭಿಧಾನಾದಿಕಂ ದಸ್ಸಿತಂ। ತಥಾ ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಪರಿಯತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾರತಿಯಾ ಮನೋಸಮ್ಪೀಣನಾಸೀಸನಾಪದೇಸೇನ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸೇಸಧಮ್ಮರತನೇ ಪಸಾದೋ ಪಕಾಸಿತೋ। ಸೋ ಪನ ಧಮ್ಮಪ್ಪಸಾದೋ ತದವಿನಾಭಾವತೋ ಬುದ್ಧಸಙ್ಘೇಸುಪಿ ಸಿದ್ಧೋತಿ ರತನತ್ತಯವಿಸಯಂ ಪಣಾಮಂ ವಙ್ಕವುತ್ತಿಯಾ ದಸ್ಸೇತಿ। ಸೋ ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ಪಣಾಮಕ್ರಿಯಾಭಿನಿಪ್ಫಾದಿಕಾ ಕುಸಲಚೇತನಾ। ಏತ್ಥ ಫಲಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ।

ಪುನ ಸನ್ತೇಸು ರಾಮಸಮ್ಮಾದ್ಯಲಙ್ಕಾರೇಸು ಪಿಟ್ಠಪಿಸನಂ ವಿಯ ಹೋತೀದಂ ಅಲಙ್ಕಾರಕರಣನ್ತಿ ವದನ್ತಾ ವಿರುದ್ಧವಾದಿನೋ ರಾಮಸಮ್ಮಾದೀನಮತ್ಥಿಭಾವಂ ಉಬ್ಭಾವೇತ್ವಾ ಅಭ್ಯುಪಗಮೇತ್ವಾ (ಕ॰) ತೇ ಸುದ್ಧಮಾಗಧಿಕಾ ನ ವಳಞ್ಜೇನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿಸಿದ್ಧಾ। ನಿರಾಕರಣಫಲಞ್ಹಿ ಗನ್ಥಸ್ಸ ನಿದ್ದೋಸಭಾವೋವ। ಅಪಿಚ ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಅತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರದೀಪಕೇನ ಅಲಙ್ಕಾರಸದ್ದೇನ ಗನ್ಥಸರೀರಸಙ್ಖಾತಸಞ್ಞಿನೋ ಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಅಭಿಧಾನಞ್ಚ ಅಲಙ್ಕಾರಸದ್ದಸ್ಸ ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಾದ್ಯಭಿಧೇಯ್ಯಞ್ಚ ಸುದ್ಧಮಾಗಧಿಕತ್ತಂ ವತ್ವಾ ಅಲಙ್ಕಾರಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಭೂತಅನುರೂಪಸದ್ದೋಪಾದಾನೇನ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಉಪಯೋಗತ್ತಂ ಮಾಗಧಿಕವೋಹಾರೇನ ಭವತೀತಿ ಗಮ್ಯಮಾನತ್ತಾ ಕರಣಪ್ಪಕಾರಞ್ಚ ಅಲಙ್ಕಾರಗನ್ಥಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಾದಿನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಇಮಿನಾ ಅಲಙ್ಕಾರಸದ್ದೇನೇವ ಅಲಙ್ಕಾರಸಙ್ಖರಣಸಙ್ಖಾತಪ್ಪಯೋಜನಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ।

ಸತ್ಥಪ್ಪಯೋಜನಾನಂ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಲಕ್ಖಣೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಪನ ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಸತ್ಥಪ್ಪಯೋಜನಾನಂ ದಸ್ಸನೇನೇವ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಸಯಮ್ಪಿ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ। ವುತ್ತಂ ಹಿ–

‘‘ಸತ್ಥಂ ಪಯೋಜನಞ್ಚೇವ, ಉಭೋ ಸಮ್ಬನ್ಧನಿಸ್ಸಯಾ।

ವುತ್ತಾ ತಂವುತ್ತಿಯಾಯೇವ, ವುತ್ತೋ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೋಪಿ ಸೋ’’ತಿ॥

ತಸ್ಸತ್ಥೋ– ಸಮ್ಬನ್ಧನಿಸ್ಸಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಆಧಾರಭೂತಾ ಸತ್ಥಂ, ಪಯೋಜನಞ್ಚ ಉಭೋ ವುತ್ತಾ, ತಂವುತ್ತಿಯಾಯೇವ ತೇಸಂ ಉಭಿನ್ನಂ ಕಥನೇನೇವ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ ತೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತೋ ಸೋಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವುತ್ತೋ ಭವತೀತಿ।

ಏತ್ಥ ಅಭಿಧಾನಕಥನಂ ವೋಹಾರಸುಖತ್ಥಂ, ಅಭಿಧೇಯ್ಯಾದಿಕಥನಂ ಪನ ತೇಹಿ ಯುತ್ತಾನಂಯೇವ ಗನ್ಥಾನಂ ಸುಬುದ್ಧಿಪುಬ್ಬಕಾದೀನಂ ಉಪಾದೇಯ್ಯತ್ತಞ್ಚ ತಬ್ಬಿಪರೀತಾನಂ ಉಮ್ಮತ್ತಕವಚನಾದೀನಮಿವಅನುಪಾದೇಯ್ಯತ್ತಞ್ಚ ಪಕಾಸನತ್ಥನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

‘‘ಸಮ್ಬನ್ಧಾನುಗುಣೋಪಾಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧ್ಯನುಗುಣೋಪಾಯಂ (ಕ॰), ಪುರಿಸತ್ಥಾಭಿಧಾಯಕಂ।

ವೀಮಂಸಾಧಿಗತಂ ವೀಮಂಸಾಧಿಕತಂ (ಸೀ॰) ವಾಕ್ಯ-ಮತೋನಧಿಗತಂ …ನಧಿಕತಂ (ಸೀ॰) ಪರ’’ನ್ತಿ॥

ತಸ್ಸತ್ಥೋ– ಸಮ್ಬನ್ಧಾನುಗುಣೋಪಾಯಂ ಸಾಧಿಯಸಾಧನಲಕ್ಖಣಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತವಾಚ್ಚವಾಚಕಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಭೂತಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನುರೂಪಗುಣಪರಿಜಾನನೇ ಕಾರಣಭೂತಂ ಪುರಿಸತ್ಥಾಭಿಧಾಯಕಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಧಮ್ಮಅತ್ಥಕಾಮಮೋಕ್ಖಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಪುರಿಸತ್ಥಾನಂ ವಾಚಕಭೂತಂ ವಾಕ್ಯಂ ‘‘ಏಕಾಖ್ಯಾತೋ ಪದಚ್ಚಯೋ, ಸಿಯಾ ವಾಕ್ಯಂ ಸಕಾರಕೋ’’ತಿ ಅಭಿಧಾನಪ್ಪದೀಪಿಕಾ ೧೦೬ ಗಾಥಾ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಮಜ್ಝಪತಿತವಾಕ್ಯಸಮುದಾಯೋಪೇತಂ ಮಹಾವಾಕ್ಯಸರೂಪಸತ್ಥಂ ವೀಮಂಸಾಧಿಗತಂ ಞಾಣಗತಿಲಕ್ಖಣಉಪಪರಿಕ್ಖಾಯ ಅಧಿಗತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಅತೋ ಪರಂ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಸತ್ಥತೋ ಅಞ್ಞಂ ಅನಧಿಗತಂ ನಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ। ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ಗಾಥಾನಂ ನಿಕ್ಖೇಪಪ್ಪಯೋಜನಂ।

ಲೋಕೇ ಪದುಮಗಬ್ಭೇ ವಸನ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬಙ್ಗಧವಲಾಯ ಯಥಿಚ್ಛಿತತ್ಥಸಾಧಿಕಾಯ ಸರಸ್ಸತೀನಾಮಿಕಾಯ ದೇವತಾಯ ‘‘ವಾಣೀ’’ತಿ ವೋಹಾರತೋ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅಭಿನ್ನಪದಸಿಲೇಸಾಲಙ್ಕಾರವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪದತ್ಥೋ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಮುನಿನ್ದಸ್ಸ ಸೋಭಾಸುಗನ್ಧಾದಿಗುಣಯೋಗತೋ ಮುಖಸದಿಸಸ್ಸ, ನೋ ಚೇ ಮುಖಸಙ್ಖಾತಅಮ್ಭೋಜಸ್ಸ ಗಬ್ಭೇ ಉದರೇ ಸಮ್ಭವೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ಸುನ್ದರೀ ನಿದ್ದೋಸಾ, ಸೋಭನಾ ವಾ ಪಾಣಿನಂ ಸರಣಂ ಅತೋಯೇವ ಅಹಿತಾಪನಯನಹಿತಾವಹತ್ಥೇನ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಪಟಿಸ್ಸರಣಭೂತಾ ವಾಣೀ ಯಥಾವುತ್ತಗುಣೋಪೇತಾ ಸರಸ್ಸತೀದೇವತಾ, ನೋ ಚೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾರತೀತಿ ವುತ್ತಸದ್ಧಮ್ಮರತನಂ ಮಯ್ಹಂ ಮನಂ ಗನ್ಥವಿರಚನೇ ಬ್ಯಾವಟಸ್ಸ ಮೇ ಚಿತ್ತಂ ಪೀಣಯತಂ ಅಭಿಮತತ್ಥಸಮ್ಪಾದನೇನ ಪೀಣಯತೂತಿ।

ಉಭಯಲೋಕಜಾನನತೋ ಮುನಿ ಚ ಸೋ ಇನ್ದಭಾವಪವತ್ತನತೋ ಇನ್ದೋ ಚೇತಿ ಕಮ್ಮಧಾರಯೇನ ವಾ, ಅಗಾರಿಯಮುನಿಅನಗಾರಿಯಮುನಿಸೇಖಮುನಿಅಸೇಖಮುನೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಪಞ್ಚಮೋ ಹುತ್ವಾ ಇನ್ದೋತಿ ಛಟ್ಠೀತಪ್ಪುರಿಸೇನ ವಾ ಮುನಿನ್ದೋ। ದೇವತಾಪಕ್ಖೇ ವದನಮಿವ ವದನನ್ತಿ ಅಮ್ಭೋಜೇ, ಸದ್ಧಮ್ಮಪಕ್ಖೇ ಅಮ್ಭೋಜಮಿವ ಅಮ್ಭೋಜನ್ತಿ ವದನೇ ಚ ಉಪಚಾರೇನ ಗಹಿತೇ ಕಮ್ಮಧಾರಯೋ। ಮುನಿನ್ದಸ್ಸ ವದನಮ್ಭೋಜಮಿತಿ ಚ, ತಸ್ಸ ಗಬ್ಭೋತಿ ಚ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮ್ಭವೋತಿ ಚ, ತೇನ ಸುನ್ದರೀತಿ ಚ ವಾಕ್ಯಂ। ವಾಣಿಯಾ ವಿಸೇಸನತ್ತೇಪಿ ಏಕನ್ತನಪುಂಸಕತ್ತಾ ಸರಣಸದ್ದಸ್ಸ ನ ಲಿಙ್ಗಪರಿವತ್ತನಭಾವೋ। ಪಾಣಿನನ್ತಿ ರಸ್ಸತ್ತಂ, ದೀಘಸ್ಸ ಬ್ಯಭಿಚಾರತ್ತಾ। ಮಯ್ಹನ್ತಿ ಏಕವಚನೇನ ಅತ್ತನೋ ಸಾಧುಗುಣೋದಯಕಾರಣಂ ನಿರತಿಮಾನತಂ ದೀಪೇತಿ। ಸನ್ತೇಸುಪಿ ಅಞ್ಞೇಸು ಜಿನಪರಿಯಾಯೇಸು ಮುನಿನ್ದಸದ್ದೋ ಇಟ್ಠಮನೋಸಮ್ಪೀಣನಅಮ್ಭೋಜತುಲ್ಯತಾಸುನ್ದರಿತ್ತಸರಣತ್ತಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಅತ್ಥನ್ತರಾನಂ ಓಚಿತ್ಯಂ ಪೋಸೇತೀತಿ ಪಯುತ್ತೋ। ತಥಾ ಹಿ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಮುಖಂ ಅಮ್ಭೋಜತುಲ್ಯಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಮುಖೋದರೇ ಸಮ್ಭವಾ ಸುನ್ದರೀ, ತತೋಯೇವ ಪಾಣಿನಂ ಸರಣಂ। ತಸ್ಮಾಯೇವ ಮನೋಸಮ್ಪೀಣನೇ ಪಟುತ್ತಂ ಸುಬ್ಯತ್ತಮಿತಿ ಓಚಿತ್ಯಂ ಹೋತಿ। ಲೋಕೇ ಪತ್ಥಟಮಿದಮೋಚಿತ್ಯಮಾದರಣೀಯಂ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಉತ್ತಮಕವಯೋಯೇವ ಉಪದೇಸಕಾತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

‘‘ಓಚಿತ್ಯಂ ನಾಮ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ, ಲೋಕೇ ವಿಖ್ಯಾತಮಾದರಾ।

ತತ್ಥೋಪದೇಸಪ್ಪಭವಾ, ಸುಜನಾ ಕವಿಪುಙ್ಗವಾ’’ತಿ ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರ ೧೦೪ ಗಾಥಾ॥

ನಿಮಿತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨.

ರಾಮಸಮ್ಮಾದ್ಯಲಙ್ಕಾರಾ, ಸನ್ತಿ ಸನ್ತೋ ಪುರಾತನಾ।

ತಥಾಪಿ ತು ವಳಞ್ಜೇನ್ತಿ, ಸುದ್ಧಮಾಗಧಿಕಾ ನ ತೇ॥

೨. ಅಥೇವಮಭಿಗತಾಮಿತಸಿದ್ಧಿಸಮ್ಪದಾಪಾದನೇಕಚತುರಪರಮಿಟ್ಠದೇವತಾ- ಭಾವರೂಪಿತಸದ್ಧಮ್ಮರತನಸ್ಸೋ’ ಪದಸ್ಸಿತನಿಪಚ್ಚಕಾರೇನ ಇಟ್ಠದೇವತಾಪೂಜಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ನನು ಬನ್ಧಲಕ್ಖಣಮತ್ಥಿಯೇವ ಪುಬ್ಬಕಂ, ತಸ್ಮಾ ಕಿಮನೇನ ಪಿಟ್ಠಪಿಸನೇನೇ’’ತಿ ಲಕ್ಖಣನ್ತರಾರಮ್ಭಪಟಿಕ್ಖೇಪಕಜನಪಟಿಬಾಹನಪುಬ್ಬಕಮಭಿಧೇಯ್ಯಪ್ಪಯೋಜನ- ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ರಾಮಸಮ್ಮೇ’’ಚ್ಚಾದಿ। ರಾಮಸಮ್ಮಾದೀನಂ ರಾಮಸಮ್ಮಪಭುತೀನಂ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾನಂ, ರಾಮಸಮ್ಮಾದಯೋ ವಾ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧತೋ। ಭವತಿ ಹಿ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧತೋ ತಬ್ಬೋಹಾರೋ ಯಥಾ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ವೇಜ್ಜಸತ್ಥಂ ‘‘ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋ’’ತಿ। ಅಲಙ್ಕಾರಾ ಭೂಸಾವಿಸೇಸಾ, ಬನ್ಧಾಲಙ್ಕಾರಪಟಿಪಾದಕತ್ಥೇನ ಅಲಙ್ಕಾರಖ್ಯಾ ಗನ್ಥವಿಸೇಸಾ ವಾ। ಸನ್ತೋ ಸೋಭನಾ। ದ್ವೇಪಿ ಪುರಾ ಪುಬ್ಬಕಾಲೇ ಭವಾ ಪುರಾತನಾ, ಪೋರಾಣಿಕಾ। ಉಭೋಪಿ ಸನ್ತಿ। ಯಜ್ಜಪಿ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ। ತಥಾಪಿ ತೂತಿ ನಿಪಾತಸಮುದಾಯೋಯಂ ವಿಸೇಸಾಭಿಧಾನಾರಮ್ಭೇ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುದ್ಧಮಾಗಧಿಕಾತಿ ಮಗಧೇಸು ಭವಾ, ತತ್ಥ ವಿದಿತಾ ವಾ ಮಗಧಾ, ಸದ್ದಾ। ತೇ ಏತೇಸಂ ಸನ್ತಿ, ತೇಸು ವಾ ನಿಯುತ್ತಾತಿ ಮಾಗಧಿಕಾ। ಸುದ್ಧಾ ಚ ಸಕ್ಕಟಾದಿಭಾಸಿತಕಾಲುಸಿಯಾಭಾವೇನ ವಿಸುದ್ಧಾ, ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾ ವಾ ಅಪರಿಚಿತತ್ತಾ ತೇ ಮಾಗಧಿಕಾ ಚಾತಿ ಸುದ್ಧಮಾಗಧಿಕಾ, ಯತಿಪೋತಾ। ತೇ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಅಲಙ್ಕಾರೇ ಆಭರಣವಿಸೇಸೇ ನ ವಳಞ್ಜೇನ್ತಿ, ಪಸಾಧನವಿಸೇಸೇ ನಾನುಭವನ್ತಿ। ಗನ್ಥವಿಸೇಸೇ ಪನ ಉಗ್ಗಹಣಧಾರಣಾದಿವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಸುದ್ಧಮಾಗಧಿಕತ್ತಾ, ರಾಮಸಮ್ಮಾದೀನಞ್ಚ ಸಕ್ಕಟಾದಿಭಾವತೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸದ್ದತ್ಥೋ। ಭಾವತ್ಥಲೇಸೋಪೇತ್ಥ ಪರಿಪೂರತಿ, ತಥಾವಿಧಪತೀತಿಯೋಗತೋ। ಸುದ್ಧಮಾಗಧಿಕಾ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಸುದ್ಧಭಾವೇನ ಪುಬ್ಬೇ ಸೋಭನಾಪಿ ತೇ ಅಲಙ್ಕಾರಾ ಇದಾನಿ ಮಲಗ್ಗಹಿತಭಾವಪ್ಪತ್ತಾ ‘‘ಕಿಂ ತೇಹಿ ಮಲಗ್ಗಹಿತೇಹಿ ಅಮ್ಹಾದಿಸಾನಂ ಸುದ್ಧಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ನ ವಳಞ್ಜೇನ್ತೀತಿ।

‘‘ಪತೀಯಮಾನಂ ಪನ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ಥು,

ಅತ್ಥೇವ ವಾಣೀಸು ಮಹಾಕವೀನಂ।

ಯಂ ತಂ ಪಸಿದ್ಧಾವಯವಾತಿರಿತ್ತ-

ಮಾಭಾತಿ ಲಾವಣ್ಯಮಿವಙ್ಗನಾಸೂ’’ತಿ॥

ಹಿ ವುತ್ತಂ।

೨. ಸನ್ತೋ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಪಸತ್ಥತ್ತಾ ಸೋಭನಾ ಪುರಾತನಾ ಪುಬ್ಬಕಾಲಸಮ್ಭೂತಾ ರಾಮಸಮ್ಮಾದ್ಯಲಙ್ಕಾರಾ ರಾಮಸಮ್ಮಾದೀಹಿ ಆಚರಿಯೇಹಿ ವಿರಚಿತತ್ತಾ, ತೇಸಂ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧತೋ ತಬ್ಬೋಹಾರಸದಿಸನಾಮತ್ತಾ ವಾ ರಾಮಸಮ್ಮಾದಯೋ ನಾಮ ಅಲಙ್ಕಾರಾ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ವೇಜ್ಜಸತ್ಥೇ ‘‘ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋ’’ತಿ ವೋಹಾರೋ ವಿಯ। ಅಲಙ್ಕಾರಾ ಭೂಸಾವಿಸೇಸಾ, ಅಲಙ್ಕಾರತ್ತಪಟಿಪಾದನತೋ ಅಲಙ್ಕಾರನಾಮಿಕಾ ಗನ್ಥವಿಸೇಸಾ ವಾ ಸನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ತು ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಸುದ್ಧಮಾಗಧಿಕಾ ಸಕ್ಕಟಪಾಕತಾದೀಸು ಅಞ್ಞಭಾಸಾಸು ಪರಿಚಯಾಭಾವತೋ ಕೇವಲಮಾಗಧಿಕಾ ತೇ ರಾಮಸಮ್ಮಾದಿಕೇ ಅಲಙ್ಕಾರೇ ನ ವಳಞ್ಜೇನ್ತಿ ಪಸಾಧನವಸೇನ, ಉಗ್ಗಹಣಧಾರಣಾದಿವಸೇನ ನ ಸೇವನ್ತಿ। ಮಗಧೇಸು ಭವಾ, ತೇಸು ವಾ ವಿದಿತಾ ಮಗಧಾ, ಸದ್ದಾ। ತೇ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥಿ, ತೇಸು ನಿಯುತ್ತಾತಿ ವಾ ಮಾಗಧಿಕಾ। ಸುದ್ಧಸದ್ದೋ ಮಗಧವಿಸೇಸನೋ, ಮಾಗಧಿಕವಿಸೇಸನೋ ವಾ ಹೋತಿ। ಸದ್ದಾನಂ ತಾದಿಸಪತೀತಿವಿಸೇಸಯೋಗತೋ ಭಾವತ್ಥಲೇಸೋಪಿ ಇಧ ದಿಪ್ಪತಿ। ತಥಾ ಹಿ ಸುದ್ಧಮಾಗಧಿಕಾ ಅತ್ತನೋ ಸುದ್ಧತ್ತಾ ತೇಸಂ ವಿನ್ಯಾಸೇನ ಸೋಭನತ್ತೇ ಸತಿಪಿ ಭಾಸಾಯ ಪುರಾತನತ್ತಾ ಅಪರಿಸುದ್ಧೋತಿ ಅವಮಞ್ಞಮಾನಾ ನ ವಳಞ್ಜೇನ್ತೀತಿ। ವತ್ತಿಚ್ಛಿತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಭೂತೋ ಭಾವತ್ಥಲೇಸೋಪಿ ಮಹಾಕವೀನಂ ವಚನೇಸುಯೇವ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ವುತ್ತಂ ಹಿ–

‘‘ಪತೀಯಮಾನಂ ಪನ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ಥು,

ಅತ್ಥೇವ ವಾಣೀಸು ಮಹಾಕವೀನಂ।

ಯಂ ತಂ ಪಸಿದ್ಧಾವಯವಾತಿರಿತ್ತ-

ಮಾಭಾತಿ ಲಾವಣ್ಯಮಿವಙ್ಗನಾಸೂ’’ತಿ॥

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಮಹಾಕವೀನಂ ಪೂಜಿತಕವೀನಂ ವಾಣೀಸು ವಚನವಿಸೇಸೇಸು ಪತೀಯಮಾನಂ ಗಮ್ಮಮಾನಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ಥು ಯೋ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥಲೇಸೋ ಅತ್ಥೇವ ಅತ್ಥಿ ಏವ, ತಂ ವತ್ಥು ಅಙ್ಗನಾಸು ವನಿತಾಸು ಪಸಿದ್ಧಾವಯವಾತಿರಿತ್ತಂ ಹತ್ಥಪಾದಾದಿಪಾಕಟಸರೀರಾವಯವತೋ ಅಧಿಕಂ ಲಾವಣ್ಯಮಿವ ಮನೋಗೋಚರೀಭೂತಸುನ್ದರತ್ತಂ ವಿಯ ಪಸಿದ್ಧಾವಯವಾತಿರಿತ್ತಂ ಪಕಾಸಸದ್ದಾವಯವತೋ ಅಧಿಕಂ ಹುತ್ವಾ ಆಭಾತಿ ದಿಪ್ಪತೀತಿ।

ಅಭಿಧಾನಾದಿವಣ್ಣನಾ

೩.

ತೇನಾಪಿ ನಾಮ ತೋಸೇಯ್ಯ-ಮೇತೇ’ಲಙ್ಕಾರವಜ್ಜಿತೇ।

ಅನುರೂಪೇನಾ’ಲಙ್ಕಾರೇ-ನೇ’ಸಮೇಸೋ ಪರಿಸ್ಸಮೋ॥

೩. ತೇನೇಚ್ಚಾದಿ। ಯೇನ ತೇ ಅಲಙ್ಕಾರೇ ನ ವಳಞ್ಜೇನ್ತಿ, ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಲಙ್ಕಾರವಜ್ಜಿತೇ ಆಭರಣೇಹಿ, ಗನ್ಥವಿಸೇಸೇಹಿ ವಾ ರಹಿತೇ, ಅಲಙ್ಕಾರಾ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತವಜ್ಜಿತಾ ಯೇಹಿ ತೇ, ಏತೇ ಯತಿಪೋತೇ ಏಸಂ ಯತಿಪೋತಾನಂ ಅನುರೂಪೇನ ಇದಾನಿ ವಿರಚಿಯಮಾನತ್ತಾಭಿನವಭಾವತೋ, ದಸಬಲವದನಕಮಲಮಜ್ಝವಾಸಿತಭಾಸಿತವಿರಚಿತಭಾವತೋ ಚ ಅನುಚ್ಛವಿಕೇನ ಅಲಙ್ಕಾರೇನ ಆಭರಣೇನ, ಅಲಙ್ಕಾರಸತ್ಥೇನ ವಾ ತೋಸೇಯ್ಯಂ ಅಪಿನಾಮ ಯಥಿಚ್ಛಿತಪಸಾಧನವಸೇನ, ಸವನಧಾರಣಾದಿವಸೇನ ವಾ ವಳಞ್ಜನೇನ ಸನ್ತುಟ್ಠೇ ಕರೇಯ್ಯಂ ಅಪ್ಪೇವ ನಾಮ ಯನ್ನೂನಾತಿ ಏಸೋ ಪರಿಸ್ಸಮೋ ಅಯಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ತಾದಿಸಸನ್ತುಟ್ಠಿಜನಕಾಲಙ್ಕಾರಪಕರಣಪ್ಪಯೋಗೋ।

ಅಲಙ್ಕರೋನ್ತಿ ಅತ್ತಭಾವಮನೇನಾತಿ ಅಲಙ್ಕಾರೋ, ಆಭರಣಂ ಹಾರಕೇಯೂರಾದಿ। ಅಲಙ್ಕರೋನ್ತಿ ಬನ್ಧಸರೀರಮನೇನಾತಿ ಅಲಙ್ಕಾರೋತಿಮಿನಾ ಪನ ಅಲಙ್ಕಾರಸದ್ದೇನ ಪಸಾದಾದಯೋ ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಾ, ಸಭಾವವುತ್ಯಾದಯೋ ಚ ಅತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ಯೇಹಿ ಸದ್ದತ್ಥಸಙ್ಖಾತಂ ಬನ್ಧಸರೀರಂ ಸೋಭತೇ, ಯಥಾ ಹಿ ಪುರಿಸಸರೀರೇ ಹಾರಕೇಯೂರಾದ್ಯಲಙ್ಕಾರೋ ನ್ಯಸ್ಯತೇ, ಯೇನ ಸೋಭತೇ, ತಥಾ ಬನ್ಧಸರೀರೇಪಿ ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಾ, ಅತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಾ ಚ ನಿಕ್ಖಿಪೀಯನ್ತಿ, ಯತೋ ಸೋಭತೇ। ತೇನೇವ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ತಂ ತು ಪಾಪೇನ್ತುಲಙ್ಕಾರಾ, ವಿನ್ದನೀಯತರತ್ತನ’’ನ್ತಿ ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರ ೯ ಗಾಥಾ ಚ, ‘‘ಅತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಸಹಿತೇ’’ಚ್ಚಾದಿಕಞ್ಚ ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರ ೧೬೪ ಗಾಥಾ।

ಅಲಙ್ಕಾರವಿಧಾನಭಾವೇನ ತು ಬನ್ಧಸರೀರಮ್ಪಿ ತದತ್ಥಿಯಾ ಅಲಙ್ಕಾರೋ, ತಥಾ ತಪ್ಪಟಿಪಾದಕಂ ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರನಾಮಧೇಯ್ಯಸತ್ಥಂ ಅಲಙ್ಕತಪಟಿಪಾದಕತ್ತೇನ ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತನ್ತಿ ವಿಯ। ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ಗನ್ಥೋಪಿ ಕವಿವಾಚಾನ-ಮಲಙ್ಕಾರಪ್ಪಕಾಸಕೋ’’ ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರ ೧೨ ಗಾಥಾ ಚ್ಚಾದಿ। ಅತ್ರ ಉಚ್ಚತೇ –

‘‘ಮುಖ್ಯೋಲಙ್ಕಾರಸದ್ದೋಯಂ, ಸದ್ದತ್ಥಾಲಙ್ಕತಿಸ್ಸಿತೋ।

ಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ತ್ವಧಿಟ್ಠಾನೇ, ತಥಾ ಸತ್ಥೇಪಿ ತಬ್ಬತೀ’’ತಿ॥

ಅನೇನಸ್ಸಾಭಿಧೇಯ್ಯಾದೀನಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಅಭಿಧೀಯತೇ ಇತಿ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಂ, ಸಮುದಿತೇನ ಸತ್ಥೇನ ವಚನೀಯತ್ಥೋ। ಸೋ ಚ ಸರೀರಾಲಙ್ಕಾರವಿಭಾಗಕಪ್ಪನಾಯ ತೇಸಂ ಪಟಿಪಾದನಂ। ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರೇನ ಹಿ ತೇ ಪಟಿಪಾದೀಯನ್ತಿ। ಯೇನ ಚ ಯೋ ಪಟಿಪಾದೀಯತಿ, ತಸ್ಸಾಯಮತ್ಥೋ ಭವತೀತಿ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಸತ್ಥೋಪಿ। ದಸ್ಸಿತಮೇವ ತು ಸರೀರಾಲಙ್ಕಾರಸಙ್ಖರಣಂ ಪಯೋಜನಂ, ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿತೋ। ಯಸ್ಸ ಹಿ ಯಮುದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ, ತಂ ತಸ್ಸ ಪಯೋಜನಂ, ತಂ ಪನ ಕವಿತ್ತಕಿತ್ತಿಪಸಿದ್ಧಾದಿಲಕ್ಖಣಂ, ಪರಮ್ಪರಾಯ ತದತ್ಥತಾಯ ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರಸಙ್ಖರಣಸ್ಸ। ಸತ್ಥಪಯೋಜನಾನಂ, ಸಾಧಿಯಸಾಧನಲಕ್ಖಣೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ತು ನಿಸ್ಸಯಪದಸ್ಸಿನಾ ದಸ್ಸಿತೋಯೇವ। ಯಥಾಹ –

‘‘ಸತ್ಥಂ ಪಯೋಜನಞ್ಚೇವ, ಉಭೋ ಸಮ್ಬನ್ಧನಿಸ್ಸಯಾ।

ವುತ್ತಾತಂವುತ್ತಿಯಾಯೇವ, ವುತ್ತೋ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೋಪಿ ಸೋ’’ತಿ॥

ಅಭಿಧೇಯ್ಯಾದಿಕಥನಞ್ಚ ತಂಸಮಙ್ಗಿಸ್ಸೇವ ಚ ವೀಮಂಸಾವಿಸೇಸಸಮಙ್ಗೀನಮುಪಾದೀಯಮಾನತ್ತಾ, ಅಞ್ಞಾದಿಸಸ್ಸ ಪನ ಉಮ್ಮತ್ತಕವಚನಾದಿನೋ ವಿಯ ಹೇಯ್ಯತ್ತಾ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಸಮ್ಬನ್ಧಾನುಗುಣೋಪಾಯಂ, ಪುರಿಸತ್ಥಾಭಿಧಾಯಕಂ।

ವೀಮಂಸಾಧಿಗತಂ ವಾಕ್ಯ-ಮತೋನಧಿಗತಂ ಪರ’’ನ್ತಿ॥

ವಾಕ್ಯನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ವಾಕ್ಯಲಕ್ಖಣೋಪೇತಮನ್ತರವಾಕ್ಯಸನ್ನಿಚಯಂ ಮಹಾವಾಕ್ಯಸರೂಪಂ ಸತ್ಥಮೇವಾಧಿಪ್ಪೇತಂ।

೩. ಯೇನ ತೇ ತೇ ಅಲಙ್ಕಾರೇನ ವಳಞ್ಜೇನ್ತಿ, ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಅಲಙ್ಕಾರವಜ್ಜಿತೇ ಆಭರಣವಿಸೇಸೇಹಿ, ಗನ್ಥವಿಸೇಸೇಹಿ ವಾ ವಜ್ಜಿತೇ, ತೇ ವಿರಹಿತೇ ಯೇಹಿ ಏತೇ ಸುದ್ಧಮಾಗಧಿಕೇ ಏಸಂ ಸುದ್ಧಮಾಗಧಿಕಾನಂ ಅನುರೂಪೇನ ಅಭಿನವಭಾವತೋ ಮಾಗಧಿಕಸರೂಪಂ ಅನುಗತರೂಪೇನ, ದಸಬಲಭಾಸಿತವಿರಚಿತತ್ತಾ ವಾ ಅನುಕೂಲೇನ ಅಲಙ್ಕಾರೇನ ಆಭರಣವಿಸೇಸೇನ, ಗನ್ಥವಿಸೇಸೇನ ವಾ ತೋಸೇಯ್ಯಂ ಅಲಙ್ಕಾರವಳಞ್ಜಾಪನೇನ, ಗನ್ಥವಿಸೇಸೇ ಗನ್ಥವಿಸಯೇ (ಕ॰) ಉಗ್ಗಹಣಧಾರಣಾದಿಕಾರಾಪನೇನ ವಾ ಸನ್ತುಟ್ಠೇ ಕರೇಯ್ಯಂ ಅಪಿನಾಮ ಯಂನೂನ ಸುನ್ದರಮಿತಿ, ಏಸೋ ಪರಿಸ್ಸಮೋ ಅಯಂ ಮಮ ಅಲಙ್ಕಾರಪಕರಣಪ್ಪಯೋಗೋ। ಅಪಿನಾಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿಸದ್ದೋ ಗಮ್ಯಮಾನೋ।

ಅಲಙ್ಕಾರೇಹಿ ವಜ್ಜಿತಾ, ಅಲಙ್ಕಾರಾ ವಜ್ಜಿತಾ ಯೇಹಿ ವಾತಿ ಚ। ರೂಪಸ್ಸ ಅನು ಅನುರೂಪಂ, ರೂಪಂ ಅನುಗತಂ ಅನುರೂಪಂ ವಾ, ತೇನ ಅನುರೂಪೇನ। ಅಲಙ್ಕರೋನ್ತಿ ಅತ್ತಭಾವಮನೇನೇತಿ ಅಲಙ್ಕಾರೋ, ಹಾರಕೇಯೂರಾದಿ ಆಭರಣಪಕ್ಖೇ, ಗನ್ಥಪಕ್ಖೇ ತು ಅಲಙ್ಕರೋನ್ತಿ ಬನ್ಧಸರೀರಮನೇನೇತಿ ಅಲಙ್ಕಾರೋ। ಇಮಿನಾ ಮುಖ್ಯಭಾವೇನ ಪಸಾದಾದಿಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಾ ಚ ಸಭಾವವುತ್ಯಾದಿಅತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಾ ಚ ಪವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಅಮುಖ್ಯತೋ ಪನ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಲಙ್ಕಾರಾನಮಧಿಟ್ಠಾನಭೂತಬನ್ಧಸರೀರಮ್ಪಿ, ತಥಾ ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತರತನಸುತ್ತಾದಿವೋಹಾರೋ ವಿಯ ಅಲಙ್ಕಾರಪಕಾಸಕಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾ ಬುಜ್ಝನ್ತಿ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾ ಅಲಙ್ಕಾರಾ ಅನೇನೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಲದ್ಧಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರವರನಾಮಧೇಯ್ಯಸತ್ಥಮ್ಪಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವುತ್ತಮಿದಮೇವ –

‘‘ಮುಖ್ಯೋಲಙ್ಕಾರಸದ್ದೋಯಂ, ಸದ್ದತ್ಥಾಲಙ್ಕತಿಸ್ಸಿತೋ।

ಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ತ್ವಧಿಟ್ಠಾನೇ, ತಥಾ ಸತ್ಥೇಪಿ ತಬ್ಬತೀ’’ತಿ॥

ಏತ್ಥ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ನಾಮ ತದಾಧಾರತಪ್ಪಟಿಪಾದಕತ್ತವೋಹಾರತೋ ತದಾಧೇಯ್ಯತಪ್ಪಟಿಪಾದನೀಯಂ ನ ಭವತಿ ಚೇ, ಅಞ್ಞಂ ಕಿಂ ಭವತೀತಿ ಅಞ್ಞಥಾನುಪಪತ್ತಿಲಕ್ಖಣಮೇವಾತಿ।

೪.

ಯೇಸಂ ನ ಸಞ್ಚಿತಾ ಪಞ್ಞಾ-ನೇಕಸತ್ಥನ್ತರೋಚಿತಾ।

ಸಮ್ಮೋಹಬ್ಭಾಹತಾವೇ’ತೇ, ನಾವಬುಜ್ಝನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ॥

೫.

ಕಿಂ ತೇಹಿ ಪಾದಸುಸ್ಸೂಸಾ, ಯೇಸಂ ನತ್ಥಿ ಗುರೂನೀ’ಹ ಗರೂನಿಹ (ಕ॰)।

ಯೇ ತಪ್ಪಾದರಜೋಕಿಣ್ಣಾ, ತೇ’ವ ಸಾಧೂವಿವೇಕಿನೋ॥

೪-೫. ಏವಂ ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಭಪಟಿಕ್ಖೇಪಕಜನಪಟಿಬಾಹನಪುಬ್ಬಕಮಭಿಧೇಯ್ಯಾದಿಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸತ್ಥತೋವ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಗುಣದೋಸವಿವೇಚನಂ। ಅತೋಯೇವ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸತ್ಥತೋಯೇವ, ಗುಣದೋಸವಿವೇಚನಂ।

ಯಂ ಕರೋತಿ ವಿನಾ ಸತ್ಥಂ, ಸಾಹಸಂ ಕಿಮತೋಧಿಕ’’ನ್ತಿ॥

ತಸ್ಮಾ ಗುಣದೋಸವಿಭಾಗವಿಚಾರಣಂ ನಾಮ ತಬ್ಬಿದೂನಂಯೇವ, ನಾಸತ್ಥಞ್ಞೂನಂ ಪುರಿಸಪಸೂನಂ। ತಥಾ ಚಾಹ –

‘‘ಗುಣದೋಸಮಸತ್ಥಞ್ಞೂ, ಜನೋ ವಿಭಜತೇ ಕಥಂ।

ಅಧಿಕಾರೋ ಕಿಮನ್ಧಸ್ಸ, ರೂಪಭೇದೋಪಲದ್ಧಿಯ’’ನ್ತಿ ಕಾಬ್ಯಾದಾಸ ೧.೮॥

ಯೇನೇವಂ, ತೇನೇತ್ಥ ಗುಣದೋಸದಸ್ಸನೇ ಪಸನ್ನಾನೇಕಸತ್ಥಚಕ್ಖುಯೇವಾಧಿಗತೋ, ನಞ್ಞೋ ತಬ್ಬಿಪರೀತೋತ್ಯನ್ವಯಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿಗಾಥಾದ್ವಯಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯೇಸನ್ತಿ ಅನಿಯಮುದ್ದೇಸೋ, ಯೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೇಹಿ ನ ಸಞ್ಚಿತಾ ನ ರಾಸಿಕತಾ, ನಾನಾಸನ್ತಾನವುತ್ತಿನೀಪಿ ಏಕತ್ತನಯೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ನ ವಾಸಿತಾ ನಪರಿಭಾವಿತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಕಾ ಸಾ? ಪಞ್ಞಾ ಹೇಯ್ಯೋಪಾದೇಯ್ಯವಿವೇಕರೂಪಾ। ಕೀದಿಸೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನೇಕಸತ್ಥನ್ತರೋಚಿತಾ’’ತಿ। ಅನೇಕಸ್ಮಿಂ ತಿಪಿಟಕತಕ್ಕಬ್ಯಾಕರಣಾಲಙ್ಕಾರಸತ್ಥಾದಿಕೇ ಸತ್ಥನ್ತರೇ ಉಚಿತಾ ಸವನಧಾರಣಾದಿವಸೇನ ಪರಿಚಿತಾ ಸಾಯಂ ಪಞ್ಞಾ ಯೇಸಂ ನ ಸಞ್ಚಿತಾತಿ ಪಕತಂ। ಏತೇತಿ ಯಥಾಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ನಿಯಮವಚನಂ। ಸಮ್ಮೋಹಬ್ಭಾಹತಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಯಾತಿಸಯವತಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯಾಭಾವತೋ ಬಲಪ್ಪತ್ತೇನ ಮೋಹೇನ ಅಬ್ಭಾಹತಾ ವಿಸೇಸೇನ ಪಹತಾ, ಏವಸದ್ದಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಯತೋ ಏವಂ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಹೇಯ್ಯೋಪಾದೇಯ್ಯರೂಪಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಅಟ್ಠಾನಾನಿಯೋಜಕತಾದಿಸಗುರುಪಾದಸುಸ್ಸೂಸಾನಿಸ್ಸಯಪಟಿಲದ್ಧವಿವೇಕಪಞ್ಞಾತಿ- ಸಯಾಲಾಭೇನ ನಾವಬುಜ್ಝನ್ತಿ, ನ ಜಾನನ್ತೀತ್ಯತ್ಥೋ। ಯತೋ ಆಲಸಿಯಾದಿದೋಸಲೇಸಪರಿಗ್ಗಹೋಪಿ ಸತತಾಚರಿಯಸೇವನವಸೇನ ಸಿರೋವಿಕಿಣ್ಣತಾದಿಸಗುರುಪಾದಪಙ್ಕಜಮ್ಬುಜಪರಾಯನೋ ಚಿರೇನಪಿ ಕಾಲೇನ ನಾನಾವಿಧಸತ್ಥನ್ತರಕತಪರಿಚಯಬಲೇನ ಪಪ್ಪೋತಿ ತಾದಿಸಂ ಪಞ್ಞಾವೇಯತ್ತಿಯಂ। ತೇನೇವಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ನಿಹೀಯತಿ ಪುರಿಸೋ ನಿಹೀನಸೇವೀ,

ನ ಚ ಹಾಯೇಥ ಕದಾಚಿ ತುಲ್ಯಸೇವೀ।

ಸೇಟ್ಠಮುಪನಮಂ ಉದೇತಿ ಖಿಪ್ಪಂ,

ತಸ್ಮಾ’ತ್ತನೋ ಉತ್ತರಿತರಂ ಭಜೇಥಾ’’ತಿ ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೨೬॥

ತತೋ ಏತಾದಿಸೋ ಪಞ್ಞವಾಯೇವೇತ್ಥ ಗುಣದೋಸವಿಭಾಗವಿವೇಚನೇ ಅಧಿಕಾರೀ, ನಞ್ಞೋ ತಬ್ಬಿಪರೀತೋ ಪುರಿಸಪಸೂತಿ ಅಯಮೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ರುಳ್ಹೋ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿಂ ತೇಹಿ ಪಾದಸುಸ್ಸೂಸಾ, ಯೇಸಂ ನತ್ಥಿ ಗುರೂನಿಹಾ’’ತಿ। ಇಹಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಯೇಸಂ ಜನಾನಂ ಗುರೂನಂ ಕಾತಬ್ಬಾ ಪಾದಸುಸ್ಸೂಸಾ ಪಾದಪರಿಚರಿಯಾ ನತ್ಥಿ, ತೇಹಿ ಜನೇಹಿ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಪಞ್ಞಾವೇಯತ್ತಿಯರಸಾನಭಿಞ್ಞೇಹಿ ಕಿಂ ಪಯೋಜನಂ, ಲೇಸಮತ್ತಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ, ಅನಧಿಗತಾಯೇವೇತ್ಥ ಏತೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇದಾನಿ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ಆಹ ‘‘ಯೇ’’ತಿಆದಿ। ಯೇ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಪುಞ್ಞತಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಪನ್ನಾ ತಪ್ಪಾದರಜೇಹಿ ತೇಸಂ ಗುರೂನಂ ಪಾದಧೂಲೀಹಿ ಓಕಿಣ್ಣಾ ಓನದ್ಧಾ ಗವಚ್ಛಿತಾ, ತೇವ ಸಾಧೂ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಪಞ್ಞಾವೇಯತ್ತಿಯೇನ ಅಭಿಞ್ಞಾತಾ ಸಜ್ಜನಾ ಏವ ವಿವೇಕಿನೋ ಹೇಯ್ಯೋಪಾದೇಯ್ಯಗುಣದೋಸವಿಭಾಗನಿಯಮನಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮಙ್ಗಿನೋ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಯೇವೇತ್ಥ ಗುಣದೋಸವಿವೇಚನೇ ಅಧಿಗತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಸಾ ಚಾಯಂ ಗುರುಪಾದಸುಸ್ಸೂಸಾ ವಿಸಿಟ್ಠಾದರೇನ ಕರಣೀಯಾತಿ ವಙ್ಕವುತ್ತಿಯಾ ತದಭ್ಯಾಸೇ ಸಾಧುಜನೇ ನಿಯೋಜೇತಿ।

೪-೫. ಯೇ ಸಕಲಸತ್ಥಪರಿಚಿತಞ್ಞಾಣಪಾಟವಾ ಯದಿ ದೋಸಮಾರೋಪಯನ್ತಿ, ತೇಸಂ ತದ್ದೋಸನಿರಾಕರಣಂ ವಿನಾ ಪದೇಸಾವಬೋಧನಮತ್ತೇನ ಪಣ್ಡಿತಮಾನೀನಂ ವಚನಸ್ಸಾಗುರುಕರಣಂ ವಙ್ಕವುತ್ತಿಯಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಚ ತಂದ್ವಾರೇನೇವ ಅತ್ತನೋ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಗುರುಗಾರವತಂ ಸಾಧುಜನೇಹಿ ಪರಮಾದರೇನ ಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬಮಿತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇಸಂ…ಪೇ॰… ಕಿನೋ’’ತಿ ಗಾಥಾದ್ವಯಮಾಹ। ಅನೇಕಸತ್ಥಾನಂ ತಿಪಿಟಕತಕ್ಕಬ್ಯಾಕರಣಾದೀನಂ ಅನೇಕೇಸಂ ಗನ್ಥಾನಂ ಅನ್ತರೇ ತತ್ವತ್ಥಸಙ್ಖಾತಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಉಚಿತಾ ಸವನಉಗ್ಗಹಣಧಾರಣಾದಿವಸೇನ ಪರಿಚಿತಾ ಪಞ್ಞಾ ಸುತಮಯಾ ಪಞ್ಞಾ ಯೇಸಂ ಯೇಹಿ ನ ಸಞ್ಚಿತಾ, ದ್ವಿನ್ನಮೇಕಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಿಯಾಭಾವೇಪಿ ಉಪಚಿತಸಮೂಹಭಾವತೋ, ಪುಬ್ಬಕಾಲಿಕಪಞ್ಞಾಯ ಅಪರಕಾಲಿಕಪಞ್ಞಾಯ ಅನನ್ತರಆಸೇವನಾದಿಪಚ್ಚಯಲಾಭತೋ ಅವತ್ಥಬಾಹುಲ್ಲಪವತ್ತಿತೋ ವಾ ಸಞ್ಚಿತಬ್ಬಾಪಿ ನ ರಾಸಿಕತಾ। ಏತೇ ಈದಿಸಪಞ್ಞಾಪಾಟವರಹಿತಾ ಇಮೇ ಸಮ್ಮೋಹಬ್ಭಾಹತಾ ಪಞ್ಞಾಪಾಟವಾಭಾವತೋ ಬಲಪ್ಪತ್ತೇನ ಮೋಹೇನ ವಿಸೇಸೇನ ಪಹತಾ ಏವ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಹೇಯ್ಯೋಪಾದೇಯ್ಯಂ ನಾವಬುಜ್ಝನ್ತಿ। ನ ಏಕೇ ಅನೇಕೇತಿ ಚ, ತೇ ಚ ತೇ ಸತ್ಥಾ ಚೇತಿ ಚ, ತೇಸಮನ್ತರಮಿತಿ ಚ, ತಸ್ಮಿಂ ಉಚಿತಾತಿ ಚ ಸಮ್ಮೋಹೇನ ಅಬ್ಭಾಹತಾತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ–

‘‘ಗುಣದೋಸಮಸತ್ಥಞ್ಞೂ, ಜನೋ ವಿಭಜತೇ ಕಥಂ।

ಅಧಿಕಾರೋ ಕಿಮನ್ಧಸ್ಸ, ರೂಪಭೇದೋಪಲದ್ಧಿಯ’’ನ್ತಿ ಕಾಬ್ಯಾದಾಸ ೧.೮॥

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಅಸತ್ಥಞ್ಞೂ ಜನೋ ಗುಣದೋಸಂ ಕಥಂ ವಿಭಜತೇ। ತಥಾ ಹಿ ರೂಪಭೇದೋಪಲದ್ಧಿಯಂ ನೀಲಪೀತಾದಿರೂಪವಿಸೇಸಾವಬೋಧನೇ ಅನ್ಧಸ್ಸ ಅಧಿಕಾರೋ ಅಭಿಮುಖಕರಣಂ ಕಿಂ ಹೋತಿ, ನ ಭವತ್ಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ಅನೇಕಸತ್ಥನ್ತರಗತಸುಪ್ಪಸನ್ನಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಏವ ಗುಣದೋಸವಿವೇಚನಂ ಭವತಿ, ತದಭಾವೇ ನ ಭವತ್ಯೇವ। ಇದಮೇವ ವುಚ್ಚತೇ–

‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸತ್ಥತೋಯೇವ, ಗುಣದೋಸವಿವೇಚನಂ।

ಯಂ ಕರೋತಿ ವಿನಾ ಸತ್ಥಂ, ಸಾಹಸಂ ಕಿಮತೋಧಿಕ’’ನ್ತಿ॥

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸಬ್ಬತ್ಥ ಗುಣದೋಸವಿವೇಚನಂ ಸತ್ಥತೋಯೇವ ಹೋತಿ, ಸತ್ಥಂ ವಿನಾ ಸತ್ಥೋಚಿತತಾದಿಸಪಞ್ಞಂ ವಿನಾ ಯಂ ಕರೋತಿ ಗುಣಾಗುಣವಿಭಾಗಂ ಕರೋತಿ, ಯಂ ಕರಣಂ ಅತ್ಥಿ, ಅತೋಧಿಕಂ ಸಾಹಸಂ ಕಿಂ ಆಸುಂ ಕಿರಿಯಾ ಅನುಪಪರಿಕ್ಖನಕಿರಿಯಾ ನತ್ಥೇವ।

ಇಹ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಯೇಸಂ ಅಕತಪುಞ್ಞಾನಂ ಜನಾನಂ ಗುರೂನಂ

‘‘ಪಿಯೋ ಗರು ಭಾವನೀಯೋ,

ವತ್ತಾ ಚ ವಚನಕ್ಖಮೋ।

ಗಮ್ಭೀರಞ್ಚ ಕಥಂ ಕತ್ತಾ,

ನೋ ಚಾ’ಟ್ಠಾನೇ ನಿಯೋಜಕೋ’’ತಿ ಅ॰ ನಿ॰ ೭.೩೭॥

ನಿದ್ದಿಟ್ಠಗುಣೋಪೇತಾನಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ಕಾತಬ್ಬಾ ಪಾದಸುಸ್ಸೂಸಾ ಪಾದಪರಿಚರಿಯಾ ನತ್ಥಿ, ತೇಹಿ ಕಿಂ ಪಯೋಜನಂ। ಯೇ ಕತಪುಞ್ಞಾ ಜನಾ ತಪ್ಪಾದರಜೋಕಿಣ್ಣಾ ತೇಸಂ ಗುರೂನಂ ಪಾದರಜೇಹಿ ಗವಚ್ಛಿತಾ, ತೇವ ಸಾಧೂ ಜನಾ ಏವ ವಿವೇಕಿನೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಗುರುಪಾಸನಾಹಿ ಅಧಿಗತವಿಸಿಟ್ಠವಿವೇಕಬುದ್ಧಿನೋ ಭವನ್ತಿ, ತೇ ಏವ ವಿವೇಕಂ ಜಾನನ್ತೀತಿ ಭಾವೋ। ಸೋತುಮಿಚ್ಛಾ ಸುಸ್ಸೂಸಾ, ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕತ್ತಬ್ಬಪಾದಪರಿಚರಿಯಾಪಿ ತದತ್ಥಿಯಾ ಸುಸ್ಸೂಸಾ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಪಾದೇಸು ಸುಸ್ಸೂಸಾತಿ ಚ, ತೇಸಂ ಪಾದಾತಿ ಚ, ತೇಸು ರಜಾನೀತಿ ಚ, ತೇಹಿ ಓಕಿಣ್ಣಾತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಸಿಸ್ಸಾನಂ ಸಕಲಾಭಿಬುದ್ಧಿಯಾ ಗುರುಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಗುಣತೋ ಅಧಿಕತರಾಯೇವ ಸೇವಿತಬ್ಬಾ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಭಗವತಾ –

‘‘ನಿಹೀಯತಿ ಪುರಿಸೋ ನಿಹೀನಸೇವೀ,

ನ ಚ ಹಾಯೇಥ ಕದಾಚಿ ತುಲ್ಯಸೇವೀ।

ಸೇಟ್ಠಮುಪನಮಂ ಉದೇತಿ ಖಿಪ್ಪಂ,

ತಸ್ಮಾ’ತ್ತನೋ ಉತ್ತರಿತರಂ ಭಜೇಥಾ’’ತಿ ಅ॰ ನಿ॰ ೩.೨೬॥

೬.

ಕಬ್ಬನಾಟಕನಿಕ್ಖಿತ್ತ-ನೇತ್ತಚಿತ್ತಾ ಕವಿಜ್ಜನಾ।

ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ರಚಯನ್ತೇ’ತಂ, ನ ವಿಮ್ಹಯಕರಂ ಪರಂ॥

೭.

ತೇಯೇ’ವ ಪಟಿಭಾವನ್ತೋ, ಸೋ’ವ ಬನ್ಧೋ ಸವಿಮ್ಹಯೋ।

ಯೇನ ತೋಸೇನ್ತಿ ವಿಞ್ಞೂಯೇ, ತತ್ಥಾಪ್ಯ’ವಿಹಿತಾದರಾ॥

೬-೭. ಏವಮೇತ್ಥಾನ್ವಯಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನಾಧಿಗತೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ಕಿಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಕಬ್ಬನಾಟಕಪರಿಚಯಾಭಾವೇರಚನಾವಿಸೇಸಾಭಿಯೋಗೋಪಜನಿತಪರಿಸ್ಸಮೇನಾ’’ತಿ ಓಲೀನವುತ್ತಿನೋ ಸೋತುಜನೇ ಸಮುಸ್ಸಾಹೇತಿ ‘‘ಕಬ್ಬನಾಟಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ। ಕವಿಪ್ಪಯೋಗಸಙ್ಖಾತೋ ಬನ್ಧೋವ ಕವಿನೋ ಇದನ್ತಿ ಕಬ್ಬಂ। ಮುತ್ತಕಾದಿವಾಕ್ಯಸ್ವಮುತ್ತಿಕಾದ್ಯವಯವಸಭಾವಾ ಅನ್ತರವಾಕ್ಯಸಮುದಾಯಸಮ್ಪನ್ನಂ ವುತ್ತಜಾತಿಭೇದಭಿನ್ನಂ ಪಜ್ಜಮಯಂ ಗಜ್ಜಮಯಂ ಪಜ್ಜಗಜ್ಜಮಯಂ ಚಮ್ಪೂನಾಮಕಞ್ಚ, ಮಹಾವಾಕ್ಯರೂಪಂ ಮಹಾಕಬ್ಬಞ್ಚ, ತಂ ಪನ ಮಹಾಕಬ್ಬಂ ಸಗ್ಗೇಹಿ ಸಗ್ಗನಾಮಕೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದವಿಸೇಸೇಹಿ ಬನ್ಧ್ಯತೇ ಕರೀಯತೀತಿ ಸಗ್ಗಬನ್ಧೋತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಸ ತು ಲಕ್ಖಣಂ ‘‘ಸಗ್ಗಬನ್ಧಸ್ಸ ಮುಖಂ ಇಟ್ಠಾಸೀಸನಂ ಸಿಯಾ ಪಣಾಮೋ ವಾ ಬನ್ಧಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೋ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನೇಕಧಾ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ। ತಂ ಯಥಾ?

‘‘ಸಗ್ಗಬನ್ಧೋ ಮಹಾಕಬ್ಬ-ಮುಚ್ಚತೇ ತ್ವಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ।

ಪಣಾಮೋ ವತ್ಥುನಿದ್ದೇಸೋ, ಆಸೀಸಾಪಿ ಚ ತಮ್ಮುಖಂ॥

ಇತಿಹಾಸಕಥುಬ್ಭೂತಂ, ಸನ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಯಮ್ಪಿ ವಾ।

ಚತುವಗ್ಗಫಲಾಯತ್ತಂ, ಚತುರೋದಾತ್ತನಾಯಕಂ॥

ಪುರಣ್ಣವುತುಸೇಲಿನ್ದು-ಸವಿತೂದಯವಣ್ಣನಂ।

ಉಯ್ಯಾನಸಲಿಲಕ್ಕೀಳಾ, ಮಧುಪಾನರತುಸ್ಸವಂ॥

ವಿಪ್ಪಲಮ್ಭವಿವಾಹೇಹಿ, ಕುಮಾರೋದಯವಡ್ಢಿಹಿ।

ಮನ್ತದೂತಪ್ಪಯಾನಾಜಿ-ನಾಯಕಾಭ್ಯೂದಯೇಹಿಪಿ॥

ಅಲಙ್ಕತಮಸಂಖಿತ್ತ-ರಸಭಾವನಿರನ್ತರಂ।

ನಾತಿವಿತ್ಥಿಣ್ಣಸಗ್ಗೇಹಿ, ಪಿಯವುತ್ತಸುಸನ್ಧಿಭಿ॥

ಸಬ್ಬತ್ಥ ಭಿನ್ನಸಗ್ಗನ್ತೇ-ಹುಪೇತಂ ಲೋಕರಞ್ಜಕಂ।

ಕಬ್ಬಂ ಕಪ್ಪನ್ತರಟ್ಠಾಯಿ, ಜಾಯತೇ ಸಾಧ್ವಲಙ್ಕತೀ’’ತಿ ಕಾಬ್ಯಾದಾಸ ೧.೧೪ – ೧೯ ಗಾಥಾ॥

ತತ್ಥ ಇತಿಹಾಸಕಥುಬ್ಭೂತನ್ತಿ ಪುರಾವುತ್ತಕಥಾಸನ್ನಿಸ್ಸಯಂ। ಸನ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಯನ್ತಿ ಇತರಸೋಭನಾಧಿಕರಣಗುಣರಾಜಚರಿತಾದಿನಿಸ್ಸಯಂ ವಾ। ಚತುವಗ್ಗಫಲಾಯತ್ತನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾದಿಚತುವಗ್ಗಫಲಾಯತ್ತಂ। ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಅಬ್ಭೂದಯನಿಬ್ಬಾನಹೇತುಕೋ। ಅತ್ಥೋ ನಾಮ ವಿಜ್ಜಾಭುಮ್ಯಾದೀನಂ ಯಥಾಞ್ಞಾಯಮಜ್ಜನಂ, ಅಜ್ಜಿತಾನಞ್ಚ ರಕ್ಖಣಂ। ಕಾಮೋ ನಾಮ ನಿರಯೋ ವಿಸಯೋ ಪಯೋಗೋ। ಮೋಕ್ಖೋ ನಾಮ ಸಬ್ಬಸಂಸಾರದುಕ್ಖನಿವತ್ತಿ। ಚತುರೋದಾತ್ತನಾಯಕನ್ತಿ ಉಸ್ಸಾಹಸತ್ತಿಮನ್ತಸತ್ತಿಪಭೂಸತ್ತಿಯೋಗೇನ ಚತುರೋ ಕುಸಲೋ ಚಾಗಾತಿಸಯಾದಿಯೋಗೇನ ಉದಾತ್ತೋ ಉದಾರೋ ನಾಯಕೋ ವಿಪಕ್ಖೋ, ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಚ ಯತ್ಥ, ತಂ। ಮಧು ನಾಮ ಸುರಾ। ವಿಪ್ಪಲಮ್ಭೋ ವಿರಹೋ। ಮನ್ತೋ ನೀತಿವೇದೀಹಿ ಸಹ ಕಾರೀಯನಿಚ್ಛಯೋ। ದೂತೋ ಸನ್ಧಾನಪ್ಪವತ್ತೋ ಪುರಿಸೋ। ಪಯಾನಂ ಸಙ್ಗಾಮಾದಿನಿಮಿತ್ತಗಮನಂ। ಆಜಿ ಸನ್ಧ್ಯಾಭಾವೇ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಅಸಙ್ಖತ್ತರಸಭಾವನಿರನ್ತರನ್ತಿ ಅಸಂಖಿತ್ತಾ ಬಹುತ್ತಾ ರಸಾ ಸಿಙ್ಗಾರವೀರಾದಯೋ, ಭಾವಾ ರತಿಉಸ್ಸಾಹಾದಯೋ, ತೇಹಿ ನಿರನ್ತರಂ ಪತ್ಥಟಂ। ಪಿಯವುತ್ತಸುಸನ್ಧಿಭೀತಿ ಪಿಯಾನಿ ಸುತಿಸುಭಗಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ ಇನ್ದವಜಿರಾದೀನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧಸಂಸಗ್ಗತಾಯ ಸೋಭನೋ ಸನ್ಧಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಙ್ಗಹಾ ಯೇಸಂ ಸಗ್ಗಾನಂ, ತೇಹೀತಿ।

ಪುನಪಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಅಙ್ಗೇಸು ನಗರವಣ್ಣನಾದೀಸು ಕಿಞ್ಚ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಮಧುಪಾನಾದಿರಹಿತಮ್ಪಿ ತಞ್ಞೂನಂ ಮನೋ ರಞ್ಜೇತಿ ಉಪಾದಿಯತೇವ ಸಬ್ಭೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ–

‘‘ಕಬ್ಬಂ ನ ದುಸ್ಸತಙ್ಗೇಹಿ, ನ್ಯೂನಮಪ್ಯತ್ರ ಕೇಹಿಚಿ।

ಬನ್ಧಙ್ಗಸಮ್ಪದಾ ತಞ್ಞೂ, ಕಾಮಮಾರಾಧಯನ್ತಿ ಚೇ’’ತಿ ಕಾಬ್ಯಾದಾಸ ೧.೨೦॥

ಪುನಪಿ –

‘‘ಗುಣತೋ ಪಠಮಂ ವತ್ವಾ, ನಾಯಕಂ ತೇನ ಸತ್ತುನೋ।

ನಿರಾಕರಣಮಿಚ್ಚೇಸ, ಮಗ್ಗೋ ಪಕತಿಸುನ್ದರೋ॥

ವಂಸವೀರಸುತಾದೀನಿ, ವಣ್ಣಯಿತ್ವಾ ರಿಪುಸ್ಸಪಿ।

ತಜ್ಜಯಾ ನಾಯಕುಕ್ಕಂಸ-ಕಥನಞ್ಚ ಸುಖೇತಿ ನೋ’’ತಿ ಕಾಬ್ಯಾದಾಸ ೧.೨೧ ೨೨ ಗಾಥಾ ಆಹು॥

ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ಸದ್ಧಮ್ಮಾಮತರಸಪಾನಸರಸಹದಯಾನಂ ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪವಿಪುಲವಿಸಪ್ಪವೇಸೋಪದ್ದುತಕಬ್ಬನಾಟಕಪರಮ್ಮುಖಾನಂ ಸತತಚರಿತಸಞ್ಚರಿತರತನಭಾಜನಾನಂ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಕಿಂ ಹದಯಖೇದೋಪಜನಿತಪರಿಸ್ಸಮೇನೇತಿ ತದನುರೂಪಮೇವೋಪದಸ್ಸಿತನ್ತಿ।

ನಾಟಕಂ ನಾಮ ಭರತಾದಿನಾಟ್ಯಸತ್ಥೇ ನಾನಪ್ಪಕಾರನಿರೂಪಿತರೂಪಂ ಕಪ್ಪಂ, ತಂಲಕ್ಖಣೇಕದೇಸಭೂತಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಕರಣಾದೀನಿ ನವ ರೂಪಕಾನಿ। ನಾಟಿಕಾ ಚ ಏತ್ಥೇವಾವರುಮ್ಭನ್ತಿ। ಕಬ್ಬಞ್ಚ ನಾಟಕಞ್ಚ, ತೇಸು ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಠಪಿತಂ ನೇತ್ತಞ್ಚ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಯೇಹೀತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಕೇ ತೇ? ಕವಿನೋ। ತತ್ಥ ನಿಕ್ಖಿತ್ತನೇತ್ತಚಿತ್ತವಚನೇನ ಸುತಸ್ಸ ಚಿನ್ತನಞ್ಚ ಊಹಾಪೋಹಮುಖೇನ ಯಥುಗ್ಗಹಿತನಿಯಾಮಂ, ಅವಿಪರೀತತ್ಥನಿಚ್ಛಯನಂ, ನಿಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಭಾವನಾ, ನಿರನ್ತರಾಭಿಯೋಗೋ ಚ ದಸ್ಸಿತೋ। ಕಬ್ಬನಾಟಕವಚನೇನ ಸುತಂ, ಚಿನ್ತಿತಂ, ಭಾವಿತಞ್ಚ ದಸ್ಸಿತಂ। ಸುತೇ ದಸ್ಸಿತೇ ತನ್ನಿಸ್ಸಯಂ ಸುತಮಯಞಾಣಮ್ಪಿ ದಸ್ಸಿತಮೇವ ಸಿಯಾತಿ। ‘‘ಕಬ್ಬನಾಟಕನಿಕ್ಖಿತ್ತನೇತ್ತಚಿತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸುತಚಿನ್ತಾಭಾವನಾನುಕ್ಕಮೇನ ಸಮ್ಪಾದಿತಪಞ್ಞಾಪಾಟವಾನಂ ಕಬ್ಬರಚನಾಯ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಹೋತಿ ಹಿ ತಾದಿಸಾನಂ ತಂಸುತಾದಿ ಬನ್ಧನಕಾರಣಂ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

‘‘ಸಾಭಾವಿಕೀ ಚ ಪಟಿಭಾ,

ಸುತಞ್ಚ ಬಹು ನಿಮ್ಮಲಂ।

ಅಮನ್ದೋ ಚಾಭಿಯೋಗೋಯಂ,

ಹೇತು ಹೋತಿಹ ಬನ್ಧನೇ’’ತಿ ಕಾಬ್ಯಾದಾಸ ೧.೧೦೩ ಗಾಥಾ॥

ಯಂಕಿಞ್ಚೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಾರುಳ್ಹಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಬನ್ಧಜಾತಂ। ಇಮಿನಾ ಪನ ಅನಿಯಮವಚನೇನ ಅತ್ತನೋ ತತ್ಥ ಆದರಾಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ। ರಚಯನ್ತಿ ಕರೋನ್ತಿ। ಏತಂ ತೇಹಿ ರಚಿತಂ ಬನ್ಧಜಾತಂ ಪರಂ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ವಿಮ್ಹಯಕರಂ ನ ಹೋತಿ, ತಾದಿಸೋಪಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಉಪೇಯ್ಯಸಮ್ಪತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ ಅನಚ್ಛರಿಯಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತತ್ಥ ತೇಸು ಕಬ್ಬನಾಟಕೇಸು ರಚನಾವಿಸೇಸಏಕನ್ತೋಪಾಯಭೂತೇಸು ಅವಿಹಿತಾದರಾಅಪಿ ಸುತಾದಿವಸೇನ ಅಕತಾದರಾಪಿ ಯೇ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ಪಞ್ಞವನ್ತೋ ಯೇನ ಬನ್ಧವಿಸೇಸೇನ ವಿಞ್ಞೂ ಗುಣದೋಸವಿದುನೋ ಸತ್ಥಞ್ಞುನೋ ಪಣ್ಡಿತಜನೇ ತೋಸೇನ್ತಿ ಪೀಣೇನ್ತಿ। ತೋಸೇನ್ತಿಯೇವ ಹಿ ತೇ ತಾದಿಸೇ ಸಾಭಾವಿಕಿಪಟಿಭಾವಿರಹೇಪಿ ಏತಾದಿಸೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ಸುತಚಿನ್ತಾಭಾವನಾವಸೇನ ವಾಯಮನ್ತಾ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

‘‘ನ ವಿಜ್ಜತೀ ಯಜ್ಜಪಿ ಪುಬ್ಬವಾಸನಾ-

ಗುಣಾನುಬನ್ಧಿ ಪಟಿಭಾನಮಬ್ಭುತಂ।

ಸುತೇನ ವಾಚು’ಸ್ಸಹನೇನುಪಾಸಿತಾ,

ಧುವಂ ಕರೋತ್ಯೇವ ಕಮಪ್ಯನುಗ್ಗಹ’’ನ್ತಿ ಕಾಬ್ಯಾದಾಸ ೧.೧೦೪ ಗಾಥಾ॥

ಪಟಿಭಾವನ್ತೋ ಹೇಯ್ಯೋಪಾದೇಯ್ಯಪರಿಚ್ಛೇದಲಕ್ಖಣಪಞ್ಞಾಯ ಪಞ್ಞವನ್ತೋ ನಾಮ, ತೇಯೇವ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ। ಸವಿಮ್ಹಯೋ ‘‘ಕೀದಿಸಾಯಂ, ತಾದಿಸೋಪಾಯನ್ತರರಹಿತಾನಮ್ಪಿ ಏತಾದಿಸೋ ಬನ್ಧೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವಿಮ್ಹಯೇನ ಸಹ ವತ್ತಮಾನೋಪಿ। ಸೋವ ಬನ್ಧೋ ತಮೇವ ಬನ್ಧನಂ ತಾದಿಸೋಪಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿವಿರಹೇನೋಪೇಯ್ಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಭಾವತೋ, ನಾಞ್ಞೋತಿ।

೬-೭. ಇದಾನಿ ಕಬ್ಬನಾಟಕೇಸು ಅಪರಿಚಿತಾನಮಮ್ಹಾಕಂ ಗನ್ಥರಚನಾಸಭಾವಾವಬೋಧೋವ ಕುತೋತಿ ಓಸಕ್ಕನ್ತೇ ‘‘ಕಬ್ಬನಾಟಕಾ’’ದಿಗಾಥಾದ್ವಯೇನ ಸಮುಸ್ಸಾಹೇತಿ। ಕಬ್ಬನಾಟಕನಿಕ್ಖಿತ್ತನೇತ್ತಚಿತ್ತಾ ಕಬ್ಬನಾಟಕೇಸು ಸುತಾನುಲೋಕನಚಿನ್ತಾಭಾವನಾವಸೇನ ಠಪಿತನೇತ್ತಚಿತ್ತಾ ಕವಿಜ್ಜನಾ ಕಬ್ಬಕಾರಕಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ತನೋ ಅಭಿಮತಂ ರಚಯನ್ತಿ ಕರೋನ್ತಿ, ಏತಂ ಬನ್ಧನಂ ಪರಂ ಅತಿಸಯೇನ ನ ವಿಮ್ಹಯಕರಂ ಅಚ್ಛರಿಯಕರಂ ನ ಹೋತಿ, ನಿರನ್ತರಾಭಿಯೋಗತೋ ಸಿದ್ಧೋಪಾಯಮೂಲಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪದಾಯ ಉಪೇಯ್ಯಭೂತಗನ್ಥಸಙ್ಖರಣಂ ಭವತ್ಯೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕವಿನೋ ಇದಂ ಕಬ್ಬನ್ತಿ ಚ, ನಟಕಸ್ಸ ಇದಂ ನಾಟಕಂ, ನಚ್ಚಗೀತಾದಿ। ಇಧ ಪನ ತಪ್ಪಟಿಪಾದಕಕಥಾಪಕಾಸಕಗನ್ಥೋ ನಾಟಕಂ ನಾಮ। ಕಬ್ಬಞ್ಚ ನಾಟಕಞ್ಚಾತಿ ಚ, ಕಬ್ಬನಾಟಕೇಸು ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ನೇತ್ತಚಿತ್ತಂ ಯೇಹೀತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಯೇ ಜನಾ ತತ್ಥ ತೇಸು ಕಬ್ಬನಾಟಕೇಸು ಅವಿಹಿತಾದರಾಪಿ ಸವನಧಾರಣಾದಿವಸೇನ ಅಕತಸಮ್ಭಮಾ ಏವ ವಿಞ್ಞೂ ಯೇನ ಗನ್ಥರಚನಾವಿಸೇಸೇನ ತೋಸೇನ್ತಿ ಪೀಣೇನ್ತಿ, ತೇಯೇವ ಪಟಿಭಾವನ್ತೋ ಪಟಿಭಾನಸಙ್ಖಾತಪಞ್ಞವನ್ತೋ ಭವನ್ತಿ। ಸೋವ ಬನ್ಧೋ ಸವಿಮ್ಹಯೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನವಿಮ್ಹಯೇನ ಸಹಿತೋ। ಪಟಿಭಾ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಚ, ಸಹ ವಿಮ್ಹಯೇನ ವತ್ತತೀತಿ ಚ, ಅವಿಹಿತೋ ಆದರೋ ಯೇಹೀತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಬಾಹಿರಸತ್ಥಾಭಿಯೋಗಾಭಾವೇಪಿ ಪುಬ್ಬವಾಸನಾಭಾವೇಪಿ ಇಹ ನಿರನ್ತರಾಭಿಯೋಗಂ ಕರೋನ್ತೋ ತಾದಿಸಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

‘‘ನ ವಿಜ್ಜತೀ ಯಜ್ಜಪಿ ಪುಬ್ಬವಾಸನಾ-

ಗುಣಾನುಬನ್ಧಿ ಪಟಿಭಾನಮಬ್ಭುತಂ।

ಸುತೇನ ವಾಚು’ಸ್ಸಹನೇನುಪಾಸಿತಾ,

ಧುವಂ ಕರೋತ್ಯೇವ ಕಮಪ್ಯನುಗ್ಗಹ’’ನ್ತಿ ಕಾಬ್ಯಾದಾಸ ೧.೧೦೪ ಗಾಥಾ॥

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯದಿ ಪುಬ್ಬವಾಸನಾಗುಣಾನುಬನ್ಧೀ ಅತೀತಜಾತಿಯಾ ಪರಿಚಯವಾಸನಾಗುಣಸ್ಸ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾನವಸೇನ ಅನುಬನ್ಧೋ ಯಸ್ಸತ್ಥಿ, ತಾದಿಸಂ ಅಬ್ಭುತಂ ಪಟಿಭಾನಂ ನ ವಿಜ್ಜತಿಪಿ, ತಥಾಪಿ ಸುತೇನ ಸವನೇನ ಉಸ್ಸಹನೇನ ಪಗುಣಕರಣಾದಿವಾಚುಸ್ಸಹನೇನ ವಾ ಉಪಾಸಿತಾ ಕತಗುರುಪಾಸನಾ ವಾಚಾ ಕಮಪಿ ಅನುಗ್ಗಹಂ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಪಞ್ಞಾಪಾಟವಂ ಧುವಂ ಏಕನ್ತೇನ ಕರೋತಿ ಏವಾತಿ।

ಏತ್ಥ ಕಬ್ಬಂ ನಾಮ ಮುತ್ತಕಕುಲಕಾದಿವಾಕ್ಯವಸೇನ ಚ ಅವಯವಸಭಾವೇಹಿ ತೇಸಂಯೇವ ಅನ್ತರವಾಕ್ಯಾವಯವಸಮೂಹೇಹಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ವುತ್ತವಿಸೇಸೇಹಿ ಪಭೇದಗತಂ ಕೇವಲಂ ಪಜ್ಜಮಯಂ ವಾ ಗಜ್ಜಮಯಂ ವಾ ಚಮ್ಪೂತಿಖ್ಯಾತಪಜ್ಜಗಜ್ಜಮಯಂ ವಾತಿ ಮಹಾವಾಕ್ಯಸಭಾವೇನ ಚ ತಿಟ್ಠತಿ। ನಾಟಕಂ ನಾಮ ಭರತಾದಿನಟಸತ್ಥಗತನಾನಪ್ಪಕಾರದಸ್ಸಿತಸಭಾವಂ। ಕಬ್ಬಞ್ಚ ಇಧೇವ ದಸ್ಸಿತಲಕ್ಖಣತೋ ಏಕದೇಸಯುತ್ತಪ್ಪಕರಣಾದಿನವರೂಪಕಾನಿ ಚ ನಾಟಿಕಾ ಚ ಭವನ್ತಿ। ಕಬ್ಬಲಕ್ಖಣಂ ಪನ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ–

‘‘ಸಗ್ಗಬನ್ಧೋ ಮಹಾಕಬ್ಬ-ಮುಚ್ಚತೇ ತ್ವಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ।

ಪಣಾಮೋ ವತ್ಥುನಿದ್ದೇಸೋ, ಆಸೀಸಾಪಿ ಚ ತಮ್ಮುಖಂ॥

ಇತಿಹಾಸಕಥುಬ್ಭೂತಂ, ಸನ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಯಮ್ಪಿ ವಾ।

ಚತುವಗ್ಗಫಲಾಯತ್ತಂ, ಚತುರೋದಾತ್ತನಾಯಕಂ॥

ಪುರಣ್ಣವುತುಸೇಲಿನ್ದು-ಸವಿತೂದಯವಣ್ಣನಂ।

ಉಯ್ಯಾನಸಲಿಲಕ್ಕೀಳಾ, ಮಧುಪಾನರತುಸ್ಸವಂ॥

ವಿಪ್ಪಲಮ್ಭವಿವಾಹೇಹಿ, ಕುಮಾರೋದಯವಡ್ಢಿಹಿ।

ಮನ್ತದೂತಪ್ಪಯಾನಾಜಿ-ನಾಯಕಾಭ್ಯೂದಯೇಹಿಪಿ॥

ಅಲಙ್ಕತಮಸಂಖಿತ್ತ-ರಸಭಾವನಿರನ್ತರಂ।

ನಾತಿವಿತ್ಥಿಣ್ಣಸಗ್ಗೇಹಿ, ಪಿಯವುತ್ತಸುಸನ್ಧಿಭಿ॥

ಸಬ್ಬತ್ಥ ಭಿನ್ನಸಗ್ಗನ್ತೇ-ಹುಪೇತಂ ಲೋಕರಞ್ಜಕಂ।

ಕಬ್ಬಂ ಕಪ್ಪನ್ತರಟ್ಠಾಯಿ, ಜಾಯತೇ ಸಾಧ್ವಲಙ್ಕತೀ’’ತಿ ಕಾಬ್ಯಾದಾಸ ೧.೧೪ – ೧೯ ಗಾಥಾ॥

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸಗ್ಗಬನ್ಧೋ ಸಗ್ಗಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದವಿಸೇಸೇಹಿ ಬನ್ಧೋ ‘‘ಮಹಾಕಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಉಚ್ಚತೇ। ಅಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ ತು ವುಚ್ಚತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಕಾಕಕ್ಖಿಗೋಳಕನಯೇನ ತಮ್ಮುಖಂ ತಸ್ಸ ಕಬ್ಬಸ್ಸ ಆದಿ ಪನ ಪಣಾಮೋ ದೇವತಾನಮಸ್ಸನಂ ವಾ, ವತ್ಥುನಿದ್ದೇಸೋ –

‘‘ಅಸ್ತ್ಯುತ್ತರಸ್ಯಾಂ ದಿಗಿ ದೇವತಾತ್ಮ,

ಹಿಮಾಲಯೋ ನಾಮ ನಗಾಧಿರಾಜ?।

ಪೂವಾಪರೇಙ ವಾರಿನಿಧೀ ವಿಗಾಹ್ಯ,

ಸ್ಥಿತ? ಪಥಿಝಾ ಇವ ಮಾನದಣ್ಡ?’’ ಕುಮಾರಸಮ್ಭವ ೧.೧.॥

ಇಚ್ಚಾದಿಬನ್ಧಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋ ಕಸ್ಸಚಿ ವತ್ಥುನೋ ದಸ್ಸನಂ, ಆಸೀಸಾಪಿ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಪೀಣಯತಂ ಮನ’’ ಮಿಚ್ಚಾದಿಇಟ್ಠಾಸೀಸನಂ ವಾ ಭವತಿ।

ಇತಿಹಾಸಕಥುಬ್ಭೂತಂ ಪುರಾವುತ್ತಕಥಾಸನ್ನಿಸ್ಸಯಂ ವಾ ಸನ್ತಸನ್ನಿಸ್ಸಯಮ್ಪಿ ಸೋಭನಾನಮ್ಪಿ ರಾಜಚರಿಯಾದಿನಿಸ್ಸಯಂ ವಾ ಚತುವಗ್ಗಫಲಾಯತ್ತಂ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸುಖಕಾರಣಂ ಧಮ್ಮೋ, ವಿಜ್ಜಾಭೂಮಿಆದೀನಂ ಸಞ್ಚಯೋ, ಸಞ್ಚಿತಾನಂ ರಕ್ಖಾ ಚ ಅತ್ಥೋ, ಅಪಾಯಸಂವತ್ತನಿಕಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಸಙ್ಖಾತೋ ಕಾಮೋ, ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಾ ನಿವತ್ತಿಹೇತು ಮೋಕ್ಖೋ ಚಾತಿ ಚತುವಗ್ಗಫಲಾಧೀನಂ ಚತುರೋದಾತ್ತನಾಯಕಂ ಉಸ್ಸಾಹಸತ್ತಿಮನ್ತಸತ್ತಿಪಭೂಸತ್ತಿಯೋಗತೋ ಚತುರೋ ದಕ್ಖೋ ಚಾಗಾತಿಸಯಾದಿಯೋಗೇನ ಉದಾತ್ತೋ ಉಳಾರೋ ಸಪಕ್ಖೋ, ವಿಪಕ್ಖೋ ವಾ ನಾಯಕೋ ಯತ್ಥ, ತಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಪುರಣ್ಣವುತುಸೇಲಿನ್ದು-ಸವಿತೂದಯವಣ್ಣನಂ ಪುರಂ ನಗರಂ, ಅಣ್ಣವಂ ಸಾಗರಂ, ಉತು ಹೇಮನ್ತವಸನ್ತಾದಿಉತು, ಸೇಲಂ ಪಬ್ಬತೋ, ಇನ್ದುಸವಿತೂದಯೋ ಚನ್ದಸೂರಿಯಾನಂ ಉದಯೋ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ವಣ್ಣನಂ ಯತ್ಥ, ತಂ। ಸವಿತಾತಿ ಏತ್ಥ ತುಪಚ್ಚಯನ್ತೋ। ಉಯ್ಯಾನಸಲಿಲಕ್ಕೀಳಾಮಧುಪಾನರತುಸ್ಸವಂ ಉಯ್ಯಾನಕೀಳಾಸುರಾಪಾನರತಿಕೀಳಾಸಙ್ಖಾತೋ ಉಸ್ಸವೋ ಯತ್ಥ, ತಂ ವಿಪ್ಪಲಮ್ಭವಿವಾಹೇಹಿ ದಾರಾವಿಯೋಗದಾರಪರಿಗ್ಗಹೇಹಿ ಚ ಕುಮಾರೋದಯವಡ್ಢಿಹಿ ಕುಮಾರುಪ್ಪತ್ತಿಕುಮಾರವಡ್ಢೀಹಿ ಚ ಮನ್ತದೂತಪ್ಪಯಾನಾಜಿನಾಯಕಾಭ್ಯೂದಯೇಹಿ ನೀತಿಜಾನನಪಞ್ಞಾ ಮನ್ತೋ, ಸನ್ಧಾನಕಾರಕೋ ದೂತೋ, ಯುದ್ಧಾಭಿಗಮನಂ ಪಯಾನಂ, ಯುದ್ಧಸಙ್ಖಾತೋ ಆಜಿ, ಸಪಕ್ಖನಾಯಕಸ್ಸ ಅಭಿವಡ್ಢಿಸಙ್ಖಾತೋ ಅಭ್ಯೂದಯೋ ಚಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಅಲಙ್ಕತಂ ಸಜ್ಜಿತಂ ಅಸಂಖಿತ್ತ…ಪೇ॰… ನ್ತರಂ ಅಸಂಖಿತ್ತಾ ವಿತ್ಥಾರಾ ರಸಾ ಸಿಙ್ಗಾರಾದಯೋ ಅಟ್ಠ ಭಾವಾ ರತಿಉಸ್ಸಾಹಾದಯೋ ಚಾತಿ ಇಮೇಹಿ ನಿರನ್ತರಂ ವಿತ್ಥಿಣ್ಣಂ ಪಿಯವುತ್ತಸುಸನ್ಧಿಭಿ ಸುತಿಸುಭಗೇಹಿ ಇನ್ದವಜಿರಾದೀಹಿ ವುತ್ತೇಹಿ ಪುಬ್ಬಾಪರಸಮ್ಬನ್ಧಪರಿಚ್ಛೇದತಾಯ ಸೋಭನಾ ಸನ್ಧಿ ಯೇಸಂ ಸಗ್ಗಾನಂ, ತೇಹಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಭಿನ್ನಸಗ್ಗನ್ತೇಹಿ ಭಿನ್ನಸಗ್ಗಾ ಪರಿಯೋಸಾನಾ ಯೇಸಂ, ತೇಹಿ ನಾತಿವಿತ್ಥಿಣ್ಣಸಗ್ಗೇಹಿ ನಾತಿವಿತ್ಥಾರಸಗ್ಗಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೇಹಿ ಉಪೇತಂ ಯುತ್ತಂ ಸಾಧ್ವಲಙ್ಕತಿ ಸೋಭನಾಲಙ್ಕಾರವನ್ತಂ ಕಬ್ಬಂ ಲೋಕರಞ್ಜಕಂ ತಂ ಸಮಾನಂ ಕಪ್ಪನ್ತರಟ್ಠಾಯಿ ಕಪ್ಪನಿರನ್ತರಟ್ಠಾಯಿ ಕಪ್ಪನ್ತರೇ ಠಾಯಿ ವಾ ಜಾಯತೇ। ಏತ್ಥ ಮಧುಪಾನಾದಿರಹಿತಪುರವಣ್ಣನಾದಯೋಪಿ ತಞ್ಞೂನಂ ಚಿತ್ತಂ ಆರಾಧೇತಿ ಚೇ, ತಂಪ್ಯದುಟ್ಠಂ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

‘‘ಕಬ್ಬಂ ನ ದುಸ್ಸತಙ್ಗೇಹಿ, ನ್ಯೂನಮಪ್ಯತ್ರ ಕೇಹಿಚಿ।

ಬನ್ಧಙ್ಗಸಮ್ಪದಾ ತಞ್ಞೂ, ಕಾಮಮಾರಾಧಯನ್ತಿ ಚೇ’’ತಿ॥

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಅತ್ರ ಇಮೇಸು ಕಬ್ಬಙ್ಗೇಸು ಮಜ್ಝೇ ಕೇಹಿಚಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಕೇಹಿಚಿ ಅವಯವೇಹಿ ನ್ಯೂನಮಪಿ ಊನಮಪಿ, ನಿಸದ್ದೋತ್ರತಬ್ಭಾವೇ। ಕಬ್ಬಂ ನ ದುಸ್ಸತಿ, ತಂ ಪನ ಅದುಸ್ಸನಂ ಬನ್ಧಙ್ಗಸಮ್ಪದಾ ರಚಿತಪುರವಣ್ಣನಾದಿಅಙ್ಗಸಮ್ಪದಾ ತಞ್ಞೂ ಕಬ್ಬಞ್ಞೂ ಜನೇ ಕಾಮಂ ಇಚ್ಛಾನುರೂಪಂ ಚೇ ಆರಾಧಯನ್ತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಭವತಿ। ಪುನಪಿ ನಾಯಕವಣ್ಣನಾಸು ಸಪಕ್ಖನಾಯಕಂ ವಣ್ಣೇತ್ವಾ ತೇನ ನಿರಾಕರಣಭಾವಮ್ಪಿ। ನೋ ಚೇ, ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಂ ವಣ್ಣೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ನಾಯಕೇನ ತಸ್ಸಾಭಿಭವನಮ್ಪಿ ವಣ್ಣೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

‘‘ಗುಣತೋ ಪಠಮಂ ವತ್ವಾ, ನಾಯಕಂ ತೇನ ಸತ್ತುನೋ।

ನಿರಾಕರಣಮಿಚ್ಚೇಸ, ಮಗ್ಗೋ ಪಕತಿಸುನ್ದರೋ॥

ವಂಸವೀರಸುತಾದೀನಿ, ವಣ್ಣಯಿತ್ವಾ ರಿಪುಸ್ಸಪಿ।

ತಜ್ಜಯಾ ನಾಯಕುಕ್ಕಂಸ-ಕಥನಞ್ಚ ಸುಖೇತಿ ನೋ’’ತಿ॥

೮.

ಬನ್ಧೋ ಚ ನಾಮ ಸದ್ದತ್ಥಾ, ಸಹಿತಾ ದೋಸವಜ್ಜಿತಾ।

ಪಜ್ಜಗಜ್ಜವಿಮಿಸ್ಸಾನಂ, ಭೇದೇನಾ’ಯಂ ತಿಧಾ ಭವೇ॥

೮. ಏವಮೇತೇಹಿ ಸೋತುಜನಸಮುಸ್ಸಾಹನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಕತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತಬನ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಬನ್ಧಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ ಕತ್ತುಮಾರಭತೇ ‘‘ಬನ್ಧೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ। ದೋಸವಜ್ಜಿತಾ ದೋಸೇಹಿ ಸದ್ದನಿಸ್ಸಿತೇಹಿ, ಅತ್ಥನಿಸ್ಸಿತೇಹಿ ಚ ವಿರೋಧೇಹಿ ವಜ್ಜಿತಾ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಾ, ತೇ ವಾ ವಜ್ಜಿತಾ ಯೇಹಿ, ಸದ್ದತ್ಥಾ ಸಹಿತಾ ಏಕೀಭೂತಾ। ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಾ ಯೇಹಿ ತೇ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ಸಹಿತಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಸಹಿತಾನಂ ಭಾವೋ ಸಹದಯಹಿಲಾದಕಾರಣಂ ಸಾಧ್ಯಂ ಸಾಹಿಚ್ಚಂ। ಇತಿ ದೋಸವಜ್ಜಿತೇ ಸಹಿತೇ ಸದ್ದತ್ಥೇ ಪಸಿದ್ಧಭಾವೇನ ಅನುವದಿತ್ವಾ ಬನ್ಧೋ ನಾಮ ಸಭಾವವುತ್ತಿವಙ್ಕವುತ್ತಿಅಲಙ್ಕಾರವುತ್ತಿವಸೇನ ತಿವಿಧೋಪೀತಿ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಂ ಬನ್ಧಸರೀರಂ ವಿಧೀಯತೇ ಯಥಾ ‘‘ಯೋ ಕುಣ್ಡಲೀ, ಸೋ ದೇವದತ್ತೋ’’ತಿ। ಚಸದ್ದೋವತ್ತಬ್ಬನ್ತರಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಚಯೋ, ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

ತತ್ಥ ಜಾತಿಗುಣಕ್ರಿಯಾದಬ್ಬಲಕ್ಖಣೋ ಸದ್ದಾನಮತ್ಥೋ ಮುಖ್ಯೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಹೋತಿ। ಮುಖ್ಯಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಚತುಬ್ಬಿಧತ್ತಾ ತಿವಿಧೇಸು ಸದ್ದೇಸು ತಬ್ಬಾಚಕೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಹೋತಿ ಜಾತಿಸದ್ದೋ ಗುಣಸದ್ದೋ ಕ್ರಿಯಾಸದ್ದೋ ದಬ್ಬಸದ್ದೋತಿ। ತಿವಿಧೋ ಹಿ ಸದ್ದೋ ವಾಚಕೋ ಲಕ್ಖಣಿಕೋ ಬ್ಯಞ್ಜಕೋತಿ ಬ್ಯಾಪಾರಭೇದೇನ। ಬ್ಯಾಪಾರೋ ಚ ನಾಮ ಸದ್ದಸ್ಸ’ತ್ಥಪ್ಪತೀತಿಕಾರಿತ್ತಮೇವ। ಸೋ ಹಿ ತಿವಿಧೋ ಮುಖ್ಯೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಭಾವೋ ಚೇತಿ। ತತ್ಥ ಜಾತ್ಯಾದಿನಿರನ್ತರತ್ಥವಿಸಯೋ ಸದ್ದಬ್ಯಾಪಾರೋ ಮುಖ್ಯೋ। ಸೋಯೇವ ಅಭಿಧಾತಿ ಉಚ್ಚತೇ। ತಂಬ್ಯಾಪಾರವಾ ಅಬ್ಯವಹಿತಜಾತ್ಯಾದಿಸಕೇಹಿ ತಮತ್ಥಂ ಮುಖ್ಯಭಾವೇನ ಯೋ ವದತಿ ಗೋಆದಿಕೋ, ಸೋ ವಾಚಕೋ। ಸದ್ದನ್ತರತ್ಥವಿಸಯನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ಸದ್ದಬ್ಯಾಪಾರೋ ಲಕ್ಖಣೋ। ಸಾ ದುವಿಧಾ ಸುದ್ಧಾ, ಉಪಚಾರಮಿಸ್ಸಾ ಚೇತಿ। ತತ್ಥ ಸುದ್ಧಾ ಯಥಾ ‘‘ಗೋ ಮುಚ್ಚತು, ಮಞ್ಚಾ ಉಗ್ಘೋಸೇನ್ತಿ, ಗಙ್ಗಾಯಂ ಘೋಸೋ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಗೋಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸನಂ ಗೋತ್ತಸಾಮಞ್ಞಮೇವೋಚ್ಚತೇ, ನ ತು ಗೋಬ್ಯತ್ತಿ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

‘‘ವಿಸೇಸ್ಯಂನಾಭಿಧಾ ಗಚ್ಛೇ, ಖೀಣಸತ್ತಿ ವಿಸೇಸನೇ’’ತಿ ಕಾಬ್ಯಪ್ಪಕಾಸೇ ದುತಿಯಉಲ್ಲಾಸೇ ಆಗತನ್ಯಾಯೋ’ಯಂ।

ಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪಕತ್ತಾ, ಅಸರೀರತ್ತಾ ಚ। ತತ್ಥ ಬನ್ಧನಮೋಚನಾನಿ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾ ಗೋಬ್ಯತ್ತಿ ಆಕಡ್ಢೀಯತೇ, ತಥಾ ಮಞ್ಚಾನಮುಗ್ಘೋಸನಂ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಉಗ್ಘೋಸನಕ್ರಿಯಾಸಿದ್ಧ್ಯತ್ಥಂ ಮಞ್ಚಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪುರಿಸಾ ಆಕಡ್ಢೀಯನ್ತಿ। ತಥಾ ಗಙ್ಗಾಸದ್ದವಾಚ್ಚಸ್ಸ ಜಲಪ್ಪವಾಹಸ್ಸ ಘೋಸಪ್ಪತ್ಯಾಕರತಾ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಗಙ್ಗಾಸದ್ದೋ ಅತ್ತನೋಭಿಧೇಯ್ಯಸ್ಸೋದಕಪ್ಪವಾಹಸ್ಸ ನಿಕಟಂ ತಟಂ ಲಕ್ಖೇತಿ। ಉಪಚಾರಸ್ಸಾನೇಕಪ್ಪಕಾರತ್ತಾ ಉಪಚಾರಮಿಸ್ಸಾ ಲಕ್ಖಣಾಪ್ಯನೇಕಧಾ ಸಿಯಾ। ಯಥಾ ಕತ್ಥಚಿ ಕಾರಣೇ ಕಾರೀಯಮುಪಚರಿಯತೇ, ಯಥಾ ‘‘ಆಯು ಘತ’’ನ್ತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಕಾರಣಕಾರಿಯಾನಮಭೇದೋ ಯಥಾ ‘‘ಆಯುಯೇವೇದ’’ನ್ತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಉಪಮಾನೇ ಉಪಮೇಯ್ಯಮುಪಚರೀಯತೇ, ಯಥಾ ‘‘ಗೋ ಬಾಹಿಕೋ’’ತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಅಭೇದೋ ತೇಸಂ, ಯಥಾ ‘‘ಗೋಯೇವಾಯ’’ನ್ತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ತದಾಧಾರತಾಯ ತದತ್ಥತಾಯ (ಕ॰) ತಂಬ್ಯಪದೇಸೋ, ಯಥಾ ‘‘ಪದೀಪಟ್ಠಾ ಕಪಲ್ಲಿಕಾ ಪದೀಪೋ’’ತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ತಂಕಮ್ಮಸಮ್ಬನ್ಧಾ ತಂಬ್ಯಪದೇಸೋ, ಯಥಾ ‘‘ಅವಡ್ಢಕೀಪಿ ವಡ್ಢಕೀ ಅಯ’’ನ್ತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಸಂಸಾಮಿಸಮ್ಬನ್ಧಾ, ಯಥಾ ‘‘ರಾಜಸಮ್ಬನ್ಧೀ ಪುರಿಸೋ ರಾಜಾಯ’’ನ್ತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಅವಯವೇ ಸಮುದಾಯಬ್ಯಪದೇಸೋ, ಯಥಾ ‘‘ಪಟೇಕದೇಸೇ ಪಟಸದ್ದೋ’’ ಇಚ್ಚಾದಿ।

ಲಕ್ಖಣಾಯ ನಿಸ್ಸಯೋ ಸದ್ದೋ ಲಕ್ಖಣಿಕೋ। ಬ್ಯಞ್ಜನಸಭಾವೋ ಪನ ಪರಪರಿಯಾಯೋ ಸದ್ದಸ್ಸ ತತಿಯೋ ಬ್ಯಾಪಾರೋ। ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯೋ ಸದ್ದೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಕೋ। ಇಚ್ಚೇತಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸದ್ದಾನಂ ವಸೇನ ಅತ್ಥೋಪಿ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ ವಾಚ್ಚೋ ಲಕ್ಖಣಿಯೋ ಬ್ಯಙ್ಗ್ಯೋತಿ। ತತ್ಥ ಬ್ಯಙ್ಗ್ಯೋಯೇವತ್ಥೋ ಬನ್ಧಸತ್ಥಾ ವುಚ್ಚತೇ। ತೇನೇವ ಪಧಾನಬ್ಯಙ್ಗ್ಯೋ ಬನ್ಧೋ ಉತ್ತಮೋ, ಅಪಧಾನಬ್ಯಙ್ಗ್ಯೋ ಮಜ್ಝಿಮೋ, ಅಬ್ಯಙ್ಗ್ಯೋ ಅಧಮೋ, ಬ್ಯಙ್ಗ್ಯೇನ ವಿನಾ ಬನ್ಧೋ ನಿಜ್ಜೀವೋ ಸಿಯಾತಿ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾನಂ ಪವತ್ತಿ, ಸಭಾವವುತ್ತಿ ಬನ್ಧೋಪಿ ತು ನಿಜ್ಜೀವೋತಿ ನಾಸಙ್ಕನೀಯೋ। ಯಸ್ಮಾ ಕವೀನಂ ಲೋಕವೋಹಾರಕೋಸಲ್ಲಂ ಸಭಾವವುತ್ತಿಯೇವ ಗಮೇತಿ। ಯೋ ಹಿ ಸಕಲಲೋಕಟ್ಠಿತಿಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಸೋ ಕವಿಯೇವ ನ ಹೋತೀತಿ।

ಅಥೇತ್ಥ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ತಾದಿಸಜನಾವಬೋಧತ್ಥಂ ಸಮುದಾಹರಿಸ್ಸಾಮ ‘‘ಮುನಿನ್ದವದನಮ್ಭೋಜೇ’’ತ್ಯಾದಿ। ಏತ್ಥ ವಾಣೀಸದ್ದಸ್ಸ ಸದ್ಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ ವಾಚ್ಚತ್ಥೋ। ವಾಣೀ ನಾಮ ಚೇತನಾ, ತಸ್ಸಂ ಯಾವ ದೇವತತ್ಥಂ ನಾರೋಪ್ಯತೇ, ತಾವ ತಪ್ಪತೀ ಅತ್ತನೋ ಮನೋಸಮ್ಪೀಣನಆಸೀಸನಾ ನ ಸಂಗಚ್ಛತೀತಿ ವಾಕ್ಯಸಾಮತ್ಥಿಯಾಯೇವ ವಾಣಿಯಂ ಸಾಯಮೋಚಿತ್ಯಭೇದೇನ ದೇವತಾಸದ್ದಸ್ಸ ಆರೋಪಿತೋತ್ಥೋ ಲಕ್ಖಣಿಯೋ। ತಥಾ ವದನಸದ್ದಸ್ಸಾಪಿ ಮುಖಂ ವಾಚ್ಚತ್ಥೋ। ಅಮ್ಭೋಜಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮಾರೋಪಿತೋತ್ಥೋ ಲಕ್ಖಣಿಯೋ। ಮನೋಸಮ್ಪೀಣನಸ್ಸ ತು ಅಞ್ಞಥಾ ಅನುಪಪತ್ತಿಯಾ ಪಸ್ಸದ್ಧ್ಯಾದಿಕ್ಕಮೇನ ಯಥಾಭೂತಾವಬೋಧಸಮ್ಭವಾ ಅನಾಯಾಸೇನ ವಿಚಿತ್ತಾನೇಕಸದ್ದತ್ಥಪಟಿಭಾನೇನ ಗನ್ಥಪರಿಸಮತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಾ ಯಥಿಚ್ಛಿತತ್ಥನಿಪ್ಫತ್ತಿ ಹೋತೇವ, ಅಯಂ ಬ್ಯಙ್ಗ್ಯತ್ಥೋ। ತಬ್ಬಾಚಕಾ ಸದ್ದಾ ವಾಚಕಲಕ್ಖಣಿಕಬ್ಯಞ್ಜಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸದ್ದತ್ಥವಿಚಾರೋ ಗನ್ತಬ್ಬೋ।

ತಮೇವಂ ಯಥಾವುತ್ತಬನ್ಧಸರೀರಂ ಕತಿವಿಧಮಿಚ್ಚಾಹ ‘‘ಪಜ್ಜೇ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಅಯಂ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಬನ್ಧೋ ಬನ್ಧಸರೀರಂ ತಿಧಾ ಭವೇ ತಿಪ್ಪಕಾರೇನ ಸಿಯಾ, ನಾಧಿಕಂ ನಾಪ್ಯೂನಂ। ಕಥಂ? ಪಜ್ಜಗಜ್ಜವಿಮಿಸ್ಸಾನಂ ಭೇದೇನ ಪಜ್ಜಸಭಾವಾದೀನಂ ವಿಸೇಸೇನ ತಿಧಾ ಭವೇತಿ ಪಕತಂ। ತತ್ಥ ಪಜ್ಜಂ ನಾಮ ಅಮ್ಹೇಹಿಯೇವ ವಿರಚಿತವುತ್ತೋದಯಾಖ್ಯೇ ಛನ್ದಸಿ ನಿರೂಪಿತಾ ವುತ್ತಜಾತಿಪ್ಪಭೇದಾ ಚತುಪ್ಪದಿಕತ್ಥಾ ನಿರೂಪಿತೋ ಮುತ್ತಕಾದಿಪಿ ವುತ್ತಜಾತಿಪ್ಪಕಾರೋಯೇವ। ತೇನೇವೇತ್ಥ ತೇಸಮದಸ್ಸನಂ। ತೇಸು ಏಕಗಾಥಾ ನಿಟ್ಠಿತತ್ಥಾ ಸಪ್ಪಧಾನಾ ಗಾಥನ್ತರಾನಿರಪೇಕ್ಖಾ ಮುತ್ತಕಂ, ಏಕಕ್ರಿಯಾದಾನೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಾಪೇಕ್ಖಾ ನಿಟ್ಠಿತತ್ಥಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಅನಿಟ್ಠಿತತ್ಥಾ ಗಾಥಾ ಕುಲಕಂ, ನಾನಾಭಿತ್ತಿಯೋ ಭಿನ್ನಕಿರಿಯೋ ಸಪ್ಪಧಾನಾ ಗಾಥಾ ಕೋಸೋ ವಿಯ ಠಪಿತಾ ಕೋಸೋ, ಏಕಭಿತ್ತಿಪದೋಸಾದಿಕಂ ವಣ್ಣೇತುಂ ಸಮುದಾಯೇನ ಪವತ್ತಾ ಭಿನ್ನಕ್ರಿಯಾ ಗಾಥಾ ಸಙ್ಘಾತೋ, ಸೋಪಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಪಜ್ಜಪ್ಪಕಾರೋ ಯಥಾವುತ್ತಸಗ್ಗಬನ್ಧೋವಾತಿ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ। ಗಜ್ಜಂ ನಾಮ ಪಾದಸನ್ನಿಟ್ಠಾನರಹಿತೋ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತತ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪ್ಪಬನ್ಧೋ। ತಸ್ಸ ತು ದ್ವೇ ಪಕಾರಾ ಆಖ್ಯಾಯಿಕಾ, ಕಥಾತಿ। ವಿಮಿಸ್ಸಂ ಪಜ್ಜಗಜ್ಜಮಯಂ ನಾಟಕಪ್ಪಕರಣಾದಿ, ಚಮ್ಪೂ ಜಾತಕಮಾಲಾದಿಕಾ ಚ।

೮. ಇದಾನಿ ಸಞ್ಜಾನನಾಭಿಲಾಸೀನಂ ಅಲಙ್ಕಾರನಿಸ್ಸಿತಂ ಬನ್ಧಸರೀರಂ, ಸೋವ ಬನ್ಧೋತಿ ಅಧಿಕತಂ, ‘‘ಯೋ ಕುಣ್ಡಲೀ, ಸೋ ದೇವದತ್ತೋ’’ತಿ ಪಸಿದ್ಧಕುಣ್ಡಲಿತ್ತಾನುವಾದೇನ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಸ್ಸ ದೇವದತ್ತತ್ತವಿಧಾನಂ ವಿಯ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಬನ್ಧೋ’’ಚ್ಚಾದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಬನ್ಧೋ ನಾಮ ಚ ಬನ್ಧನಂ ಪನ। ದೋಸವಜ್ಜಿತಾ ಸದ್ದತ್ಥನಿಸ್ಸಿತದೋಸೇಹಿ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಾ, ತೇ ವಾ ವಜ್ಜಿತಾ ಏತೇಹಿ ತಾದಿಸಾ। ಸಹಿತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನುರೂಪತ್ಥೇನ ಸಹಭಾವಂ ಗತಾ। ಸದ್ದತ್ಥಾ ಸದ್ದೋ, ಅತ್ಥೋ ಚ। ಏವಂಪಕಾರೇಹಿ ತು ಈದಿಸಸದ್ದತ್ಥಾನಂ ವಿಞ್ಞೂನಂ ತುಟ್ಠಿಜನಕಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನುರೂಪಗುಣಸಹಿತಾನಂ ಭಾವೋತಿ ವಚನತ್ಥೇನ ‘‘ಸಾಹಿಚ್ಚ’’ಮಿತಿ ವದನ್ತಿ। ಸದ್ದತ್ಥಾತಿ ಏತ್ಥ ಸದ್ದತ್ಥಾನಂ ಕಿಂ ನಾನಾಕರಣನ್ತಿ? ಸದ್ದೋ ಪನ ಅತ್ಥಪ್ಪತೀತಿಯಂ ಅತ್ತನೋ ಮುಖ್ಯಬ್ಯಾಪಾರಂ ಲಕ್ಖಣಬ್ಯಾಪಾರಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಭಾವಬ್ಯಾಪಾರಞ್ಚೇತಿ ತಿವಿಧಂ ಬ್ಯಾಪಾರಭೇದೇನ। ಕಮತೋ ವಾಚಕೋ ಲಕ್ಖಣಿಕೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಕೋ ಚೇತಿ ತಿವಿಧೋ। ತಥಾ ಅತ್ಥೋಪಿ ವಾಚ್ಚೋ ಲಕ್ಖಣಿಯೋ ಬ್ಯಙ್ಗ್ಯೋ ಚೇಭಿ ತಿವಿಧೋ। ಅತ್ರ ತು ವಾಚಕೋ ಸದ್ದೋ ಅತ್ತನಾ ದೀಪೇತಬ್ಬಮುಖ್ಯತ್ಥಸ್ಸ ಜಾತಿಗುಣಕ್ರಿಯಾದಬ್ಬಭೇದೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧತ್ತಾ ಸಯಮ್ಪಿ ಜಾತಿಗುಣಕ್ರಿಯಾದಬ್ಬಸದ್ದವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ। ವಾಚಕಸದ್ದಸ್ಸ ಮುಖ್ಯಬ್ಯಾಪಾರೋ ‘‘ಅಭಿಧಾ’’ತಿ ಚ ವೋಹರೀಯತಿ। ಸೋ ಮುಖ್ಯಬ್ಯಾಪಾರೋ ಜಾತ್ಯಾದೀಹಿ ಅಬ್ಯವಹಿತತ್ಥೇವ ವತ್ತತೇ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಗೋ ನೀಲಂ ಪಾಚಕೋ ವಿಸಾಣಿ’’ಚ್ಚಾದೋ ಗೋಆದಿಸದ್ದಾನಂ ಮುಖ್ಯಬ್ಯಾಪಾರೋ ಗೋಪಿಣ್ಡನೀಲಪಟಪಾಚಕಕತ್ತುಸಿಙ್ಗೀತಿ ದಬ್ಬಾನಂ ವಿಸೇಸನಭೂತಜಾತಿಗುಣಕ್ರಿಯಾದಬ್ಬೇಸ್ವೇವ ಪವತ್ತತಿ, ನ ಪನ ಜಾತ್ಯಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಗೋಪಿಣ್ಡಾದೀಸೂತಿ। ವುತ್ತಂ ಹಿ–

‘‘ವಿಸೇಸ್ಯಂ ನಾಭಿಧಾ ಗಚ್ಛೇ, ಖೀಣಸತ್ತಿ ವಿಸೇಸನೇ’’ತಿ ಕಾಬ್ಯಪ್ಪಕಾಸೇ ದುತಿಯಉಲ್ಲಾಸೇ ಆಗತನ್ಯಾಯೋ’ಯಂ।

ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ವಿಸೇಸನೇ ವಿಸೇಸನಭೂತಜಾತ್ಯಾದಿಮ್ಹಿ ಖೀಣಸತ್ತಿ ಖೀಣಬ್ಯಾಪಾರವತೀ ಅಭಿಧಾ ಮುಖ್ಯಬ್ಯಾಪಾರೋವ ವಿಸೇಸ್ಯಂ ದಬ್ಬಂ ನ ಗಚ್ಛೇ ನ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ।

ಜಾತ್ಯಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಯಗೋಪಿಣ್ಡಾದಿಕಂ ಅಭಿಧಾ ನ ವದತಿ ಚೇ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ‘‘ಗೋ ಗಚ್ಛತಿ, ನೀಲಂ ನಿವಾಸೇತಿ, ಪಾಚಕೋ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಸಿಙ್ಗೀ ಧಾವತಿ’’ಚ್ಚಾದೀಸು ಜಾತ್ಯಾದಿವಿಸಿಟ್ಠಗೋಪಿಣ್ಡಾದೀನಂ ಗೋಆದಿಸದ್ದಸ್ಸ ಕಥಂ ವಾಚಕತ್ತಂ ಯುಜ್ಜತೀತಿ? ದಬ್ಬಾಧೀನಜಾತಿಗುಣಾದೀಸು ವುತ್ತೇಸು ತಬ್ಬಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ದಬ್ಬಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯತೋ ವಾಚಕತ್ತಾ। ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಪನ ಸುದ್ಧಲಕ್ಖಣಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸೇವ ವಿಸಯೋ। ಲಕ್ಖಣಬ್ಯಾಪಾರೋಪಿ ಸುದ್ಧೋ ಉಪಚಾರಮಿಸ್ಸೋತಿ ದುವಿಧೋ। ತತ್ಥ ಸುದ್ಧೋ ಲಕ್ಖಣಬ್ಯಾಪಾರೋ ಜಾತ್ಯಾದಿವಜ್ಜಿತತ್ಥವಿಸಯೋ। ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಗೋ ಗಚ್ಛತಿ, ನೀಲಂ ನಿವಾಸೇತಿ, ಪಾಚಕೋ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಸಿಙ್ಗೀ ಧಾವತಿ, ಮಞ್ಚಾ ಉಗ್ಘೋಸೇನ್ತಿ, ಗಙ್ಗಾಯಂ ಘೋಸೋ’’ತ್ಯಾದೀಸು ಜಾತಿಗುಣಕ್ರಿಯಾಸಿಙ್ಗದಬ್ಬಮಞ್ಚಗಙ್ಗಾದೀನಂ ಗಮನಾದೀಹಿ ಯೋಗಾಸಮ್ಭವತೋ ಜಾತಿಗುಣಾದಯೋ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಗಮನನಿವಾಸನಆಗಮನಧಾವನಉಗ್ಘೋಸನಘೋಸಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಗೋಪಿಣ್ಡಾದಯೋ ಪರಾಮಸತಿ।

ಮಿಸ್ಸೋ ತು ಉಪಚಾರಭೇದೇನ ಬಹುವಿಧೋ। ತಥಾ ಹಿ ಕತ್ಥಚಿ ಕಾರಣೇ ಕಾರಿಯಮುಪಚರೀಯತೇ, ಯಥಾ ‘‘ಆಯುಘತ’’ನ್ತಿ, ಏತ್ಥ ಆಯುವಡ್ಢನಕಾರಣಭೂತೇ ಘತೇ ಕಾರಿಯಭೂತಆಯುನೋ ವೋಹಾರೋ ಆರೋಪಿತೋ ಹೋತಿ। ಉಪರಿಪಿ ಉಪಚಾರೋ ಯಥಾಯೋಗಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಅತಂಸಭಾವೇ ಹಿ ತಂಸಭಾವಾರೋಪನಂ ಉಪಚಾರೋ। ಕತ್ಥಚಿ ಕಾರಣಕಾರಿಯಾನಮಭೇದೋ, ಯಥಾ ‘‘ಆಯುಯೇವ ಘತ’’ನ್ತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಉಪಮೇಯ್ಯಉಪಮಾನೋಪಚಾರೋ, ಯಥಾ ‘‘ಗೋ ಬಾಹಿಕೋ’’ತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಉಪಮಾನಉಪಮೇಯ್ಯಾನಮಭೇದೋ, ಯಥಾ ‘‘ಗೋಯೇವಾಯಂ ಬಾಹಿಕೋ’’ತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ತದಾಧಾರತಾಯ ತದೂಪಚಾರೋ, ಯಥಾ ‘‘ಪದೀಪಟ್ಠಾ ಕಪಲ್ಲಿಕಾ ಪದೀಪೋ’’ತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಕ್ರಿಯಾಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ತಂಬ್ಯಪದೇಸೋ, ಯಥಾ ‘‘ಅವಡ್ಢಕೀಪಿ ವಡ್ಢಕೀ ಅಯ’’ನ್ತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಸಂಸಾಮಿಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ತಂಬ್ಯಪದೇಸೋ, ಯಥಾ ‘‘ರಾಜವಲ್ಲಭೋಪಿ ರಾಜಾ ಅಯ’’ನ್ತಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಅವಯವೇ ಸಮುದಾಯಬ್ಯಪದೇಸೋ, ಯಥಾ ‘‘ಪಟೋ ದಡ್ಢೋ’’ತಿ। ಇಮಿನಾ ಮುಖೇನ ಉಪಚಾರಭೇದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಬ್ಯಞ್ಜನಸಭಾವಬ್ಯಾಪಾರೋ ಏವ ‘‘ಧನ’’ನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸ ತತಿಯಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸ ವಿಸಯೋ ತಾದಿಸವಾಕ್ಯಮೇವ ವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।

ಏತ್ಥ ಬ್ಯಙ್ಗ್ಯತ್ಥಂ ಬನ್ಧಸ್ಸ ಜೀವಿತಮಿತಿ ಚ, ಬ್ಯಙ್ಗ್ಯತ್ಥಪಧಾನಂ ಬನ್ಧಮುತ್ತಮನ್ತಿ ಚ, ಬ್ಯಙ್ಗ್ಯತ್ಥಪಧಾನರಹಿತಂ ಮಜ್ಝಿಮನ್ತಿ ಚ, ಅಬ್ಯಙ್ಗ್ಯಬನ್ಧಂ ಅಧಮಮಿತಿ ಚ ವದನ್ತಿ। ಹೋನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ –

ಅತ್ಥಪ್ಪತೀತಿಯಂ ಸದ್ದ-ಬ್ಯಾಪಾರೋ ತಿವಿಧೋ ಭವೇ।

ಮುಖ್ಯೋ ಲಕ್ಖಣಬ್ಯಞ್ಜನ-ಸಭಾವೋ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ತು॥

ಅಭಿಧಾಪರಪರಿಯಾಯೋ, ಬ್ಯಾಪಾರೋ ಪಠಮೋ ಭವೇ।

ಧನನ್ತಾಪರಪರಿಯಾಯೋ, ಬ್ಯಾಪಾರೋ ತತಿಯೋ ಪುನ॥

ಮುಖ್ಯೋ ನಿರನ್ತರತ್ಥೇಸು, ಲಕ್ಖಣಾ ತು ತಿರೋಹಿತೇ।

ಅತ್ಥೇ’ತರೋ ತು ವಾಕ್ಯಸ್ಸ, ಅತ್ಥೇಯೇವ ಪವತ್ತತಿ॥

ಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸ ಪಭೇದೇನ, ತಿಧಾ ಸದ್ದೋಪಿ ವಾಚಕೋ।

ಲಕ್ಖಣಿಕೋ ಬ್ಯಞ್ಜಕೋತಿ, ತದತ್ಥೋಪಿ ತಿಧಾ ಮತೋ॥

ವಾಚ್ಚೋ ಲಕ್ಖಣಿಯೋ ಬ್ಯಙ್ಗ್ಯೋ-ಚ್ಚೇವಂ ಸದ್ದೇಸು ವಾಚಕೋ।

ಜಾತಿಗುಣಕ್ರಿಯಾದಬ್ಬ-ಭೇದೇನ ಸೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ॥

ವಾಚ್ಚತ್ಥಸ್ಸ ಚತುದ್ಧಾವ, ಭಿನ್ನತ್ತಾ ಜಾತಿಆದಿತೋ।

ಜಾತ್ಯಾದೀನಂ ಪಭೇದೇನ, ತಥಾ ಲಕ್ಖಣಿಕೋ ಮತೋ॥

ಉಪಚಾರಬಹುತ್ತೇನ, ಭೇದೇ ಸತಿಪಿ ತಸ್ಸ ತು।

ಬ್ಯಞ್ಜಕೋ ತು ಅನಞ್ಞತ್ತಾ, ವಿಸುಂ ತೇಹಿ ನ ವುಚ್ಚತೀತಿ॥

ಲಕ್ಖಣತೋ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ – ‘‘ಮುನಿನ್ದವದನಮ್ಭೋಜೇ’’ ತ್ಯಾದಿಗಾಥಾಯಂ ವದನಸದ್ದಸ್ಸ ಮುಖತ್ಥೋ ವಾಚ್ಚತ್ಥೋ, ಆರೋಪಿತಅಮ್ಭೋಜತ್ಥೋ ಲಕ್ಖಣಿಯತ್ಥೋ। ಅಮ್ಭೋಜಸದ್ದಸ್ಸ ಪದುಮತ್ಥೋ ವಾಚ್ಚತ್ಥೋ, ಉಪಚರಿತಮುಖತ್ಥೋ ಲಕ್ಖಣಿಯತ್ಥೋ। ವಾಣಿಸದ್ದಸ್ಸ ಸದ್ಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ ವಾಚ್ಚತ್ಥೋ, ಆರೋಪಿತದೇವತಾಅತ್ಥೋ ಲಕ್ಖಣಿಯತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಆಸೀಸನಾ ನಾಮ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಪುಞ್ಞಾತಿಸಯತಾ, ತತೋ ಇಧ ಅಭಿಮತತ್ಥಬಾಧಕಾಕುಸಲನಿವಾರಣಞ್ಚ ಕುಸಲಾನಮನುಬಲಪ್ಪದಾನಞ್ಚ ತತೋ ಕಾಯಚಿತ್ತಪೀಳಾವಿಗಮೋ ಚ ತತೋ ಸುಖಪ್ಪಟಿಲಾಭೋ ಚ ತತೋ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಾನಞ್ಚ ತತೋಯೇವ ಅನೇಕವಿಧತ್ಥಾವಬೋಧೋ ಚ ತತೋ ಅಭಿಮತಗನ್ಥಪರಿಸಮತ್ತಿ ಚ ಭವತೀತ್ಯಯಂ ವಾಕ್ಯಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಲದ್ಧತ್ಥೋ ಬ್ಯಙ್ಗ್ಯತ್ತೋ। ತಂತಂಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸಕಾ ಸದ್ದಾ ವಾಚಕಲಕ್ಖಣಿಕಬ್ಯಞ್ಜನಕಾ ನಾಮ ಭವನ್ತಿ। ಏವಂ ಸದ್ದಸದ್ದತ್ಥವಿಚಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।

ಇದಾನಿ ಪಕಾಸಿತಬನ್ಧಸ್ಸ ಭೇದಂ ವದತಿ ‘‘ಪಜ್ಜಾ’’ದಿನಾ। ಅಯಂ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೋ ಬನ್ಧೋ ಪಜ್ಜಗಜ್ಜವಿಮಿಸ್ಸಾನಂ ಭೇದೇನ ಗಾಥಾಚುಣ್ಣಿಯತದುಭಯಮಿಸ್ಸಾನಂ ವಸೇನ ತಿಧಾ ಭವೇ। ಸದ್ದೋ ಚ ಅತ್ಥೋ ಚೇತಿ ಚ, ಸಹಭಾವಂ ಇತಾ ಪತ್ತಾತಿ ಚ, ದೋಸೇಹಿ ವಜ್ಜಿತಾ, ದೋಸೇ ವಾ ವಜ್ಜಿತಾ ಯೇಹೀತಿ ಚ, ಪಜ್ಜಞ್ಚ ಗಜ್ಜಞ್ಚ ವಿಮಿಸ್ಸಞ್ಚೇತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಇಹ ಪಜ್ಜಂ ನಾಮ ಮುತ್ತಕಕುಲಕಕೋಸಕಸಙ್ಘಾತವಸೇನ ಚತುಪ್ಪಭೇದಂ ಛನ್ದಸಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠವುತ್ತವಿಸೇಸವಿರಚಿತಂ ಚತುಪ್ಪದಿಕಗಾಥಾಬನ್ಧಂ। ತತ್ಥ ಮುತ್ತಕಂ ನಾಮ ನಿಟ್ಠಿತತ್ಥಾ ಸಪ್ಪಧಾನಾ ಏಕಾ ಗಾಥಾ, ಕುಲಕಂ ನಾಮ ಪಚ್ಚೇಕಮನಿಟ್ಠಿತತ್ಥಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಾಪೇಕ್ಖಾ ಏಕಕ್ರಿಯಾದ್ವಾರಿಕಾ ನಾನಾಗಾಥಾ, ಕೋಸಕೋ ನಾಮ ನಾನಾವಿಧವಣ್ಣನಾಭೂಮಿಕಾ ಭಿನ್ನಕ್ರಿಯಾದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಸಪ್ಪಧಾನಾ ಗಾಥಾರಾಸಿ, ಸಙ್ಘಾತೋ ನಾಮ ಸಞ್ಚ್ಯಾಕಾಲಾದಿಏಕವಣ್ಣನಾಭೂಮಿನಿಸ್ಸಿತಾ ಭಿನ್ನಕ್ರಿಯಾಸಮುದಾಯೇನ ಪವತ್ತಾ ಗಾಥಾ। ಗಜ್ಜಂ ನಾಮ ಅನಿಯತಪದೋ ಆಖ್ಯಾಯಿಕಾಕಥಾವಸೇನ ದ್ವಿಪ್ಪಭೇದೋ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತತ್ಯಾದ್ಯನ್ತೋ ವಚನಪ್ಪಬನ್ಧೋ। ಮಿಸ್ಸೋ ಪನ ಇಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಸಂಮಿಸ್ಸೋ ನಾಟಕಪಕರಣಾದಿ ಚ ಜಾತಕಮಾಲಾದಿಚಮ್ಪೂ ಚ।

೯.

ನಿಬನ್ಧೋ ಚಾ’ನಿಬನ್ಧೋ ಚ, ಪುನ ದ್ವಿಧಾ ನಿರುಪ್ಪತೇ।

ತಂ ತು ಪಾಪೇನ್ತ್ಯ’ಲಙ್ಕಾರಾ, ವಿನ್ದನೀಯತರತ್ತನಂ॥

೯. ಏವಂ ತಿಪ್ಪಕಾರಂ ಬನ್ಧಸರೀರಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ನಿಬನ್ಧೋಚಾ’ನಿಬನ್ಧೋ ಚ, ಪುನ ದ್ವಿಧಾ ನಿರುಪ್ಪತೇ’’ ಇತಿ। ಪುನ ಭಿಯ್ಯೋ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಪಜ್ಜಮಯಬನ್ಧೋ ದ್ವಿಧಾ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರೇನ ನಿರುಪ್ಪತೇ ನಿಚ್ಛೀಯತೇ। ಕಥಂ? ನಿಬನ್ಧೋ ಚ ತದೇಕದೇಸಭೂತೇಹಿ ಮುತ್ತಕಾದೀಹಿ ಚತೂಹಿ ಸಗ್ಗಬನ್ಧಾದಿವಸೇನ ಬನ್ಧೋ ಚ ಅನಿಬನ್ಧೋ ಚ ಕೇವಲಂ ಮುತ್ತಕವಸೇನಾತಿ ಏವಂ ದ್ವಿಧಾ ನಿರುಪ್ಪತೇ ಇತಿ ಪಕತಂ। ನನು ತಸ್ಸೇತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತವಾತಿಮಯಸ್ಸ ಸಕ್ಕಟಂ ಪಾಕತಂ ಅಪಬ್ಭಂಸೋ ಪೇಸಾಚಿಕಂ ಮಿಸ್ಸಞ್ಚೇತಿ ಪಞ್ಚವಿಧತ್ತಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಸಕ್ಕಟಂ ನಾಮ ದೇವತಾಭಾಸಾ। ಪಾಕತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಸಕ್ಕಟೇಹಿ ವಣ್ಣಞ್ಞತ್ತಮತ್ತೇನ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಮಹಿನ್ದಸಿನ್ಧವಾದಿ ತಬ್ಭವಂ, ತಸ್ಸಮಂ ಹಿರಿಹರಕಮಲಾದಿ, ಮಹಾರಟ್ಠಾದಿದೇಸಪಸಿದ್ಧಂ ದೇಸೀಯಂ, ತಬ್ಭವಾದೀಹಿ ಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ಮಿಸ್ಸಂ। ಆಭೀರಾದೀನಂ ವಾಚಾ ಅಪಬ್ಭಂಸೋ, ಸೋ ಚ ಪಾಕತಂ ವಿಯ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ, ತಿವಿಧೋ ಚ ನಾಗರಉಪನಾಗರವುದ್ಧಭೇದೇನ। ಪಿಸಾಚಾನಂ ವಚನಂ ಪೇಸಾಚಿಕಂ। ಸಬ್ಬೇಸಂ ವಸೇನ ಮಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಸಕ್ಕಟಾದೀನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ವುತ್ತಂ। ತಥಾ ‘‘ಸಿಙ್ಗಾರಪ್ಪಧಾನನಚ್ಚಸಙ್ಖಾತಲಾಸ್ಯಾದೀನಂ ಪಟಿಪಾದಕತ್ಥೇನ ಲಾಸ್ಯಾದಿಕಮಭಿನಯಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ದಸ್ಸನೀಯಂ, ಇತರಂ ಕಬ್ಬಂ ಸವನೀಯ’’ನ್ತಿ ದುವಿಧಂ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ಭಾಸಾಭೇದೇನ ವುತ್ತಂ ಪಞ್ಚವಿಧತ್ತಂ, ವಿನಿಯೋಗಭೇದೇನ ವುತ್ತಂ ದುವಿಧತ್ತಞ್ಚ ಇಧ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ತಥಾಪಿ ತದೇವಮಿಧಾನುಪಯೋಗಿತಾಯ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಏವಮಲಙ್ಕಾರಾಧಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಪಠಮಂ ಬನ್ಧಸರೀರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಹಾರಕೇಯೂರಾದಿನಾ ಪುರಿಸಸರೀರಮಿವ ಬನ್ಧಸರೀರಂ ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಅತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರೇಹಿ ವಿನ್ದನೀಯತರಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ತಂ ತು’’ ಇಚ್ಚಾದಿ। ತುಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸವಚನಿಚ್ಛಾಯಂ। ತಂ ಬನ್ಧಸರೀರಂ ತು ಅಲಙ್ಕಾರಾ ಅಲಙ್ಕರಿಯತಿ ತಂ ಬನ್ಧಸರೀರಮೇತೇಹೀತಿ ಪಸಾದಾದಯೋ ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಾ, ಸಭಾವವುತ್ಯಾದಯೋ ಅತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಾ ಚ ವಿನ್ದನೀಯತರತ್ತನಂ ಅತಿಸಯೇನ ವಿನ್ದನೀಯಭಾವಂ ಅಸ್ಸಾದನೀಯಭಾವಂ ಪಾಪೇನ್ತಿ ನಯನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಥಾ ನಿದ್ದೋಸಭೂತಾನಂ ಸದ್ದತ್ಥಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನುರೂಪತೋ ಸಹಿತಭಾವೇನ ಪರಮಾಯ ವಣ್ಣಪೋಕ್ಖರತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಂ ತಾದಿಸಪುರಿಸಸರೀರಮಿವ ವಿನ್ದನೀಯಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಅಲಙ್ಕಾರೇಹಿ ಪಸಾಧಿತೇ ಸತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ವಿನ್ದನೀಯಂ ಸಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

೯. ಪುನಪಿ ತಸ್ಸೇವ ಬನ್ಧಸ್ಸ ಭೇದಂ ಕಥೇತುಂ ‘‘ನಿಬನ್ಧೋ ಚಾ’’ದಿಮಾಹ। ಪುನ ನಿಬನ್ಧೋ ಚ ಮುತ್ತಕಾದೀಹಿ ಚತೂಹಿ ಅವಿನಾಭಾವತೋ ಮಹಾಕಬ್ಬಾದಿಸಭಾವೇನ ನಿರನ್ತರಂ ಕತ್ವಾ ಬನ್ಧೋ ಚ ಅನಿಬನ್ಧೋ ಚ ಕೇವಲಂ ಮಹಾಕಬ್ಬಾದಿಸಭಾವೇನ ಮುತ್ತಕತ್ತಾ ಅನಿರನ್ತರಂ ಕತ್ವಾ ಬನ್ಧೋ ಚಾತಿ ಸೋವ ಬನ್ಧೋ ದ್ವಿಧಾ ನಿರುಪ್ಪತೇ ನಿಚ್ಛೀಯತೇ। ಪುನಪಿ ಸೋ ಬನ್ಧೋ ಸಕ್ಕಟಪಾಕತಅಪಬ್ಭಂ ಸಪೇಸಾಚಿಕಮಿಸ್ಸಭಾಸಾಭೇದೇನ ಪಞ್ಚವಿಧೋ। ಸಿಙ್ಗಾರಪಧಾನನಚ್ಚಸಙ್ಖಾತಲಾಸ್ಯಾದೀನಂ ದಸ್ಸನಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ತಾದಿಸಂ ನಚ್ಚಂದಸ್ಸನೀಯಂ, ತದಞ್ಞಂ ಕಬ್ಬಂ ಸವನೀಯಮಿತಿ ವಳಞ್ಜನಭೇದತೋ ದುವಿಧೋ ಚ ಹೋತಿ। ಸೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಪಯೋಜನಾಭಾವತೋ ಇಹ ನ ಗಹಿತೋ। ತತ್ಥ ಸಕ್ಕಟಂ ನಾಮ ದೇವತಾಭಾಸಾ। ತತೋ ಕೇಹಿಚಿ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಭಿನ್ನಂ ಪಾಕತಂ ನಾಮ। ತಂ ಪನ ತಬ್ಭವತಸ್ಸಮದೇಸಿಯಮಿಸ್ಸವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಸಕ್ಕಟತೋ ವಣ್ಣಞ್ಞತ್ತಮತ್ತೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ತಬ್ಭವಂ ನಾಮ, ತಂ ಮಹಿನ್ದಸಿನ್ಧವಾದಿ। ತಸ್ಸಮಂ ಹಿರಿಹರಕಮಲಾದಿ। ದೇಸೇ ಪಸಿದ್ಧಂ ದೇಸಿಯಂ। ಮಿಸ್ಸಂ ನಾಮ ತಬ್ಭವಾದೀಹಿ ಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ। ಅಪಬ್ಭಂಸೋ ನಾಮ ಗೋಪಾಲಕಾದೀನಂ ವಾಚಾ, ಸೋ ಚ ತಬ್ಭವಾದೀಹಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ, ನಾಗರಉಪನಾಗರವುದ್ಧಭೇದೇನ ತಿವಿಧೋ ಚ ಹೋತಿ। ಪಿಸಾಚಾನಂ ವಚನಂ ಪೇಸಾಚಿಕಂ। ತೇಹಿ ಸಕ್ಕಟಾದೀಹಿ ಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ಮಿಸ್ಸಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಇದಾನಿ ಈದಿಸಪ್ಪಭೇದವನ್ತಬನ್ಧಸ್ಸ ಅಲಙ್ಕಾರೇನ ಸೋಭನತ್ತಂ ವತ್ತುಂ ‘‘ತಂ ತು’’ಚ್ಚಾದಿಮಾಹ। ತಂ ತು ತಂ ಪನ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಬನ್ಧಸರೀರಂ ಅಲಙ್ಕಾರಾ ಪಸಾದಾದಿಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಾ, ಸಭಾವವುತ್ಯಾದಿಅತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಾ ಚ ವಿನ್ದನೀಯತರತ್ತನಂ ಅತಿಸಯಪಸಾದನೀಯತ್ತಂ ಪಾಪೇನ್ತಿ। ನಿರನ್ತರಂ ಬನ್ಧೋ ನಿಬನ್ಧೋತಿ ಚ, ನ ನಿಬನ್ಧೋ ಅನಿಬನ್ಧೋತಿ ಚ, ಅತಿಸಯೇನ ವಿನ್ದನೀಯೋ ವಿನ್ದನೀಯತರೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ವಿನ್ದನೀಯತರತ್ತನನ್ತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ।

೧೦.

ಅನವಜ್ಜಂ ಮುಖಮ್ಭೋಜ-ಮನವಜ್ಜಾ ಚ ಭಾರತೀ।

ಅಲಙ್ಕತಾವ ಸೋಭನ್ತೇ, ಕಿಂ ನು’ತೇ ನಿರಲಙ್ಕತಾ?

೧೦. ತಮೇವ ಸಮತ್ಥೇತಿ ‘‘ಅನವಜ್ಜ’’ ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ। ಅನವಜ್ಜಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನುರೂಪಾಧಿಕತನೇತ್ತಕಣ್ಣಾದಿಅವಯವೇನ ಪಿಳಕತಿಲಕಕಾಳಕಾದ್ಯನಾಹತಾಯ ಚ ಸುನ್ದರಭಾವತೋ ಅಗರಹಿತಂ ಮುಖಮ್ಭೋಜಂ ವದನಾರವಿನ್ದಞ್ಚ ತಥಾ ಅನವಜ್ಜಾ ಪದಾದಿದೋಸಾನಭಿಭೂತಾಯ ಸುನ್ದರಭಾವೇನ ಅಗರಹಿತಾ ಭಾರತೀ ಚ ವಾಣೀ ಉಪಚಾರತೋ ತಪ್ಪಟಿಪಾದನೀಯೋ ಅತ್ಥೋ ಚಾತಿ ಏತೇ ಅಲಙ್ಕತಾವ ಮುಖಂ ತಿಲಕತಾಡಙ್ಕಾದಿನಾಲಙ್ಕಾರೇನ, ಸದ್ದತ್ಥಾ ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಅತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರೇಹಿ ಪಸಾಧಿತಾ ಸಜ್ಜಿತಾ ಏವ, ನಿರಲಙ್ಕತಾ ತಥಾ ಅಪಸಾಧಿತಾ ಅಸಜ್ಜಿತಾ ಸೋಭನ್ತೇ ಕಿಂ ನು, ನ ಸೋಭನ್ತೇವಾತಿ ವಿತಕ್ಕೇಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ನುಇತಿ ವಿತಕ್ಕೇ।

೧೦. ತಮೇವ ‘‘ಅನವಜ್ಜ’’ ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಸಮತ್ಥೇತಿ। ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಾದಿಅವಯವಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪಿಳಕತಿಲಕಕಾಳಕಾದಿದೋಸರಹಿತತ್ತಾ ಚ ಅನಿನ್ದಿತಂ ಮುಖಮ್ಭೋಜಞ್ಚ ಅನವಜ್ಜಾ ಪದದೋಸವಾಕ್ಯದೋಸಅತ್ಥದೋಸೇಹಿ ಅಮಿಸ್ಸತ್ತಾ ಅಗರಹಿತಾ ಭಾರತೀ ವಾಣೀ ಚ ಅಭೇದೋಪಚಾರೇನ ತಪ್ಪಟಿಪಾದನೀಯತ್ಥೋ ಚಾತಿ ಇಮೇ ಅಲಙ್ಕತಾವ ಕುಣ್ಡಲತಿಲಕಾದಿಆಭರಣೇಹಿ ಚ ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಅತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರೇಹಿ ಚ ಸಜ್ಜಿತಾ ಏವ, ನಿರಲಙ್ಕತಾ ತೇಹಿ ಅವಿಭೂಸಿತಾ ಸೋಭನ್ತೇ ಕಿಂ ನು, ನ ಸೋಭನ್ತೇತಿ ಮಞ್ಞೇ। ನತ್ಥಿ ಅವಜ್ಜಮಸ್ಸಾತಿ ಚ, ಮುಖಮೇವ ಅಮ್ಭೋಜಮಿತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಕಿಮಿತಿ ಪಟಿಸೇಧೇ, ನುಇತಿ ವಿತಕ್ಕೇತಿ।

೧೧.

ವಿನಾ ಗುರೂಪದೇಸಂ ತಂ, ಬಾಲೋ’ಲಙ್ಕತ್ತುಮಿಚ್ಛತಿ।

ಸಮ್ಪಾಪುಣೇ ನ ವಿಞ್ಞೂಹಿ, ಹಸ್ಸಭಾವಂ ಕಥಂ ನು ಸೋ?

೧೧. ಅಲಙ್ಕರಣಞ್ಚ ತೇಸಂ ವಿನಾ ಗುರೂಪದೇಸೇನ ಕರೋನ್ತೋ ವಿನಾ ಪಹಾಸಂ ನಾಪರಂ ವಿಸೇಸಮಧಿಗಚ್ಛತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಿಲೇಸಾಲಙ್ಕಾರಮಾಹ ‘‘ವಿನಾ’’ತಿಆದಿ। ಗುರೂನಂ ಪಸಾಧನೋಪಾಯೋಪದೇಸಕಾನಂ, ಅಲಙ್ಕಾರಕಾರಣೋಪಾಯೋಪದೇಸಕಾನಂ ವಾ ಉಪದೇಸಂ ‘‘ಏತ್ಥ ಏವಂ ಕತೇ ಸೋಭೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಉಪದಿಸನಂ ವಿನಾ ಪರಿಚ್ಚಜ್ಜ ಮುಖಸ್ಸ, ಬನ್ಧಸ್ಸ ಚ ಅಲಙ್ಕರಣಾನಭಿಞ್ಞತಾಯ ಬಾಲೋ ಅಞ್ಞಾಣಕೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ತಂ ಮುಖಂ, ಬನ್ಧಂ ವಾ ಅಲಙ್ಕತ್ತುಂ ಅನುರೂಪವಸೇನ ಸಜ್ಜೇತುಂ ಇಚ್ಛತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಿ, ಸೋ ತಾದಿಸೋ ಅಞ್ಞಾಣಪುಗ್ಗಲೋ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ತಬ್ಬಿದೂಹಿ ಪಣ್ಡಿತಜನೇಹಿ ಹಸ್ಸಭಾವಂ ಅವಹಾಸಂ ಕಥಂ ಕೇನ ಪಕಾರೇನ ನ ಸಮ್ಪಾಪುಣೇಯ್ಯ। ‘‘ಕಿಮಿದಂ ಅಞ್ಞಾಣಪುರಿಸೇನ ಕರಿಯತೀ’’ತಿ ಹಸನ್ತೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ನುಇತಿ ವಿತಕ್ಕೇ।

೧೧. ಇದಾನಿ ಪದಾದಿದೋಸರಹಿತಬನ್ಧಸರೀರಸ್ಸ ಅಲಙ್ಕಾರೇಹಿ ಭೂಸನಮಪಿ ಗುರೂಪದೇಸಸಹಿತಮೇವ ಸೇಟ್ಠನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿನಾ ಗುರೂಪದೇಸ’’ ಮಿಚ್ಚಾದಿಸಿಲೇಸಾಲಙ್ಕಾರಮಾಹ। ಬಾಲೋ ಮುಖಾದಿಸರೀರಾಲಙ್ಕಾರೇ, ಬನ್ಧಾಲಙ್ಕಾರೇ ವಾ ಅಸಮತ್ಥೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ಗುರೂಪದೇಸಂ ವಿನಾ ಸರೀರಾಲಙ್ಕಾರಕರಣಸ್ಸ, ಬನ್ಧಾಲಙ್ಕಾರಕರಣಸ್ಸ ವಾ ಅನುರೂಪೋಪದೇಸಮನ್ತರೇನ ತಂ ಸರೀರಂ, ಬನ್ಧಂ ವಾ ಅಲಙ್ಕತ್ತುಂ ತಿಲಕತಾಡಙ್ಕಾದೀಹಿ, ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಅತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರೇಹಿ ವಾ ಸಜ್ಜೇತುಂ ಇಚ್ಛತಿ ಚೇ, ಸೋ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ತದುಭಯಞ್ಞೂಹಿ ಹಸ್ಸಭಾವಂ ಅವಹಸಿತಬ್ಬತಂ ಕಥಂ ನ ಸಮ್ಪಾಪುಣೇ, ಪಾಪುಣಾತ್ಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ಗುರೂಹಿ ಸಾದರತೋ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಭಾವೋ।

೧೨.

ಗನ್ಥೋಪಿ ಕವಿವಾಚಾನ-ಮಲಙ್ಕಾರಪ್ಪಕಾಸಕೋ।

ಯಾತಿ ತಬ್ಬಚನೀಯತ್ತಂ, ತಬ್ಬೋಹಾರೂಪಚಾರತೋ॥

೧೨. ನನು ಸದ್ದಗಮ್ಮಾ, ಅತ್ಥಗಮ್ಮಾ ಚ ಅಲಙ್ಕಾರಾತಿ ಗನ್ಥೋ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಗನ್ಥೋಪೀ’’ತಿಆದಿ। ಕವಿವಾಚಾನಂ ಕವಿಪ್ಪಯೋಗಾನಂ ಸಮುದಾಯರೂಪಾನಂ, ಪಟಿಪಾದನೀಯತಾಯ ತಬ್ಬಚನೀಯಾನಞ್ಚ ಅತ್ಥಾನಂ ಅಲಙ್ಕಾರಪ್ಪಕಾಸಕೋ ಅಲಙ್ಕಾರಾನಂ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ವಿಭಾವಿತೋ ಗನ್ಥೋಪಿ ಕಿರಿಯಾಕಪ್ಪಸಙ್ಖಾತಂ ಸತ್ಥಮ್ಪಿ ತಬ್ಬಚನೀಯತ್ತಂ ತೇನ ಅಲಙ್ಕಾರಸದ್ದೇನ ವಾಚ್ಚತಂ ಯಾತಿ ಉಪಗಚ್ಛತಿ। ಕಿನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಬ್ಬೋಹಾರೂಪಚಾರತೋ’’ತಿ। ತಸ್ಸ ಕತವೋಹಾರಸ್ಸ ಅಲಙ್ಕಾರಸದ್ದಸ್ಸ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಮಣ್ಡನವಿಸೇಸೇ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಅಲಙ್ಕಾರವೋಹಾರಸ್ಸ ಉಪಚರಣಂ ಸೋಯಮಿತ್ಯಭೇದೇನ ಪರಿಕಪ್ಪನಂ ಉಪಚಾರೋ। ಕಸ್ಮಾ? ಪಟಿಪಾದನೀಯಪಟಿಪಾದಕಾನಂ ಅಭೇದವಸೇನ ಕಾರಣೇ ಕಾರೀಯಸ್ಸ ಉಪಚರಿಯತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

೧೨. ಇದಾನಿ ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಅತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಗನ್ಥೋ ಕಥಮಲಙ್ಕಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಗನ್ಥೋ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಕವಿವಾಚಾನಂ ಕವೀಹಿ ವುತ್ತವಾಕ್ಯಸಙ್ಖಾತಾನಂ, ಉಪಚಾರತೋ ತಪ್ಪಟಿಪಾದನೀಯಅತ್ಥಸಙ್ಖಾತಾನಞ್ಚ ಕವಿಪ್ಪಯೋಗಾನಂ ಅಲಙ್ಕಾರಪ್ಪಕಾಸಕೋ ಸದ್ದತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಪ್ಪಕಾಸಕೋ ಗನ್ಥೋಅಪಿ ಕಿರಿಯಾಕಪ್ಪಸಙ್ಖಾತಂ ಸತ್ಥಮ್ಪಿ ತಬ್ಬೋಹಾರೂಪಚಾರತೋ ತಸ್ಸ ಅಲಙ್ಕಾರೋತಿ ಕತವೋಹಾರಸ್ಸ ಅಲಙ್ಕಾರಸದ್ದಸ್ಸ ಕಾರಣೇ ಕಾರೀಯೂಪಚಾರೇನ ತಬ್ಬಚನೀಯತ್ತಂ ತೇನ ಅಲಙ್ಕಾರಸದ್ದೇನ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಯಾತಿ। ಅಪಿಸದ್ದೋ ಅಲಙ್ಕಾರಮಪೇಕ್ಖತಿ। ಅಲಙ್ಕಾರೇ ಪಕಾಸೇತಿ, ಅಲಙ್ಕಾರಾನಂ ವಾ ಪಕಾಸಕೋತಿ ಚ, ತೇನ ವಚನೀಯೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಏತ್ಥ ಭಾವೋತಿ ವಾಚ್ಚವಾಚಕಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತಸ್ಸ ಸದ್ದಾದಿಅಲಙ್ಕಾರಸ್ಸ ವೋಹಾರೋತಿ ಚ, ತಬ್ಬೋಹಾರಸ್ಸ ಅಲಙ್ಕಾರಸದ್ದಸ್ಸ ಉಪಚಾರೋತಿ ಚ ವಾಕ್ಯನ್ತಿ।

೧೩.

ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾ ಅಲಙ್ಕಾರಾ, ತತ್ಥ ಸದ್ದತ್ಥಭೇದತೋ।

ಸದ್ದತ್ಥಾ ಬನ್ಧನಾಮಾವ, ತಂಸಜ್ಜಿತತದಾವಲಿ॥

೧೩. ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಅಲಙ್ಕಾರಾನಂ ಪಭೇದಂ, ತಪ್ಪಸಙ್ಕಞ್ಚ ತಂಬನ್ಧಸರೀರಞ್ಚ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಏಕತೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾ’’ದಿ ಆರದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರಿಯಾಕಪ್ಪಸಙ್ಖಾತೇ ಗನ್ಥೇ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಬನ್ಧಾಲಙ್ಕಾರಾಧಿಕಾರೇ ಅಲಙ್ಕಾರಾ ಯಥಾವುತ್ತಾ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾ ಹೋನ್ತಿ। ಕಥಂ? ಸದ್ದಭೇದತೋ, ಅತ್ಥಭೇದತೋ ಚ, ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಾ ಅತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಾತಿ ಅಲಙ್ಕಾರಾ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಯೇಸಂ ಭೇದೇನ ತೇ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾ, ತೇ ಸದ್ದಾ, ಅತ್ಥಾ ಚ। ‘‘ಬನ್ಧೋ’’ ಇತಿ ವುತ್ತಂ ನಾಮಂ ಯಸ್ಸಾ ಆವಲಿಯಾ ಸಾ ಬನ್ಧನಾಮಾ ಏವ। ತಂಸಜ್ಜಿತತದಾವಲಿ ತೇಹಿ ಅಲಙ್ಕಾರೇಹಿ ಸಜ್ಜಿತಾ ಪಕಾಸಿತಾ ತಂಸಜ್ಜಿತಾ, ತೇಸಂ ಸದ್ದತ್ಥಾನಂ ಆವಲಿ ಸಮುದಾಯಾ, ಮಹಾವಾಕ್ಯಂ, ಅನ್ತರವಾಕ್ಯಂ ವಾ। ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಬನ್ಧೋ ಮಹಾವಾಕ್ಯಂ, ಮುತ್ತಕಾದಯೋವಯವಾ ಅನ್ತರವಾಕ್ಯಾನಿ, ತಂಸಜ್ಜಿತತದಾವಲಿಕಂ ಪಸಿದ್ಧಭಾವೇನ ಅನುವದಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಾ ಸದ್ದತ್ಥಾ ವಿಧೀಯನ್ತೇ।

೧೩. ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಅಲಙ್ಕಾರಾನಂ ಅವುತ್ತಭೇದಞ್ಚ ತದಾಧಾರಾಧಿಕತಂ ಯಥಾವುತ್ತಬನ್ಧಸರೀರಞ್ಚ ಏಕತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರೇ’’ಚ್ಚಾದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರಿಯಾಕಪ್ಪಸಙ್ಖಾತೇ ಅಲಙ್ಕಾರಗನ್ಥೇ, ನೋ ಚೇ, ಅಲಙ್ಕಾರಾಧಿಕಾರೇ ವಾ ಅಲಙ್ಕಾರಾ ವಕ್ಖಮಾನಾಲಙ್ಕಾರಾ ಸದ್ದತ್ಥಭೇದತೋ ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಅತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಭೇದೇನ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾ ಹೋನ್ತಿ, ಯೇಸಂ ಭೇದೇನ ಅಲಙ್ಕಾರಾ ಭಿನ್ನಾ, ತೇ ಸದ್ದತ್ಥಾ ಬನ್ಧನಾಮಾವ। ತಂಸಜ್ಜಿತತದಾವಲಿ ತೇಹಿ ಸದ್ದತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರೇಹಿ ಅಲಙ್ಕತಾ, ತೇಸಂ ಸದ್ದತ್ಥಾನಂ ಮಹಾಕಬ್ಬಾದಿಸಮುದಾಯರೂಪಾ ಪಟಿಪಾಟಿಬನ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ‘‘ಬನ್ಧೋ’’ ಇತಿ ನಾಮಂ ಯಸ್ಸೇತಿ ಚ, ತೇಹಿ ಸದ್ದತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರೇಹಿ ಸಜ್ಜಿತಾತಿ ಚ, ತೇಸಂ ಸದ್ದತ್ಥಾನಂ ಆವಲೀತಿ ಚ ಸಮಾಸೋ।

೧೪.

ಗುಣಾಲಙ್ಕಾರಸಂಯುತ್ತಾ, ಅಪಿ ದೋಸಲವಙ್ಕಿತಾ।

ಪಸಂಸಿಯಾ ನ ವಿಞ್ಞೂಹಿ, ಸಾ ಕಞ್ಞಾ ವಿಯ ತಾದಿಸೀ॥

೧೪. ಏವಂ ಗುಣೇನ ಅಲಙ್ಕಾರೇನ ಸಜ್ಜಿತಾಪಿ ಸಾ ಸದ್ದತ್ಥಾವಲಿ ಅಪ್ಪಕೇನಪಿ ದೋಸೇನ ಸಂಯುತ್ತಾ ಸತೀ ಅಸಮ್ಫುಸಿತಬ್ಬಾವ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಸಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಗುಣ’’ ಇಚ್ಚಾದಿ। ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಾಖ್ಯೇನ ಗುಣೇನ, ಅತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರೇನ ಚ ಸಂಯುತ್ತಾಪಿ ವಿಸೇಸೇನ ಸಜ್ಜಿತಾಪಿ ಸದ್ದತ್ಥಾವಲಿ ದೋಸಲವೇನ ದೋಸಲೇಸೇನಾಪಿ ಅಙ್ಕಿತಾ ಅಭಿಲಞ್ಛಿತಾ ಸತೀ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಗುಣದೋಸವಿಭಾಗವಿದೂಹಿ ಪಣ್ಡಿತಪುರಿಸೇಹಿ ನ ಪಸಂಸಿಯಾ ನೇವ ಪಸಂಸಿತಬ್ಬಾ। ಕಾವಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಞ್ಞಾ ವಿಯತಾದಿಸೀ’’ತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಕಞ್ಞಾ ದಸವಸ್ಸಿಕಾ ಸನ್ನದ್ಧಯೋಬ್ಬನಾಭಿಮುಖಭಾವೇನ ಜನನಯನಮನೋವಿಲುಬ್ಭಿನೀಗುಣೇನ, ಆಭರಣವಿಸೇಸೇನ ಚಾಲಙ್ಕತಾ ಕೇನಚಿ ಕುಟ್ಠದೋಸಲೇಸೇನ ಅಙ್ಕಿತಾ ವಿಞ್ಞೂನಂ ಅಸಮ್ಫುಸನೀಯಾ ಸಿಯಾ, ಪಗೇವಾಪರಾ, ಏವಮೇವ ಸದ್ದತ್ಥಾವಲಿಪಿ ಅಪ್ಪಕೇನಪಿ ಸದ್ದರೂಪೇನ, ಅತ್ಥಲಕ್ಖಣೇನ ಚ ದೋಸೇನ ಕುಟ್ಠಕಪ್ಪೇನ ವಜ್ಜನೀಯಾ ಏವ ವಿಞ್ಞೂನಂ, ಪಗೇವ ಬಹುನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।

೧೪. ಏವಂ ಸದ್ದತ್ಥಾನಂ ಗುಣೀಭೂತೇಹಿ ಅಲಙ್ಕಾರೇಹಿ ಸಜ್ಜಿತಾ ಸದ್ದತ್ಥಾವಲಿ ಕೇನಚಿ ಪದಾದಿದೋಸೇನ ಅಭಿಲಕ್ಖಿತಾ ಚೇ, ಅಪ್ಪಸತ್ಥಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಗುಣಾಲಙ್ಕಾರಿ’’ಚ್ಚಾದಿಮಾಹ। ಗುಣಾಲಙ್ಕಾರಸಂಯುತ್ತಾ ಅಪಿ ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಸಙ್ಖಾತಗುಣೇನ, ಅತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರೇನ ಚ ವಿಸೇಸೇನ ಯುತ್ತಾಪಿ ಸಾ ಸದ್ದತ್ಥಾವಲಿ ದೋಸಲವಙ್ಕಿತಾ ಪದದೋಸಾದಿನಾ ಅಣುಮತ್ತೇನಪಿ ದೋಸೇನ ಅಙ್ಕಿತಾ ಯುತ್ತಾ ಸಹಿತಾ ತಾದಿಸೀ ಗುಣಾಲಙ್ಕಾರಸಂಯುತ್ತಾಪಿ ದೋಸಲವಙ್ಕಿತಾ ಕಞ್ಞಾ ವಿಯ ದಸವಸ್ಸಿಕಾ ಯೋಬ್ಬನಪ್ಪತ್ತಾ ವನಿತಾವ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಗುಣದೋಸಪರಿಕ್ಖಕೇಹಿ ನ ಪಸಂಸಿಯಾ ನ ಪಸಂಸಿತಬ್ಬಾ। ಯಥಾ ಹಿ ದಸವಸ್ಸಿಕಾ ಇತ್ಥೀ ಪಿಯಸಭಾವಸಣ್ಠಿತಾ ಮನುಞ್ಞೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ, ಸೋಭನಾನುರೂಪಗೀವೇಯ್ಯಾದಿಆಭರಣವಿಸೇಸೇಹಿ ಯುತ್ತಾಪಿ ದಿಸ್ಸಮಾನೇನ ಕೇನಚಿ ಸೇತಕುಟ್ಠಲವೇನ ಯುತ್ತಾ ಸಮಾನಾ ಗುಣದೋಸಪರಿಕ್ಖಕೇಹಿ ದಸ್ಸನೀಯಾ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಪಿ ಬನ್ಧಪದ್ಧತಿ ಕುಟ್ಠತುಲ್ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪದಾದಿದೋಸೇನ ಯುತ್ತಾ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಅಸ್ಸಾದನೀಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ದೋಸಾನಂ ಲವೋ, ತೇನ ಅಙ್ಕಿತಾತಿ ಚ, ಸಾ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ತಾದೀಸೀತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ।

೧೫.

ತೇನ ದೋಸನಿರಾಸೋವ, ಮಹುಸ್ಸಾಹೇನ ಸಾಧಿಯೋ।

ನಿದ್ದೋಸಾ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಾ’ಯಂ, ಸಗುಣಾ ನ ಭವೇಯ್ಯ ಕಿಂ॥

೧೫. ಯತೋ ಏವಂ, ತೇನ ತಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ ಮಹುಸ್ಸಾಹೇನ ಮಹತಾ ವಾಯಾಮೇನ ದೋಸಾನಂ ಪದದೋಸಾದೀನಮನತ್ಥನಿಮಿತ್ತಾನಂ ನಿರಾಸೋವ ಸತ್ಥದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸತ್ಥಪ್ಪಭಾವತೋ ಪರಿಚ್ಚಾಗೋಯೇವ ಸಾಧಿಯೋ ಸಾಧೇತಬ್ಬೋ, ‘‘ವಿಞ್ಞೂಹೀ’’ತಿ ಸೇಸೋ। ಏವಂ ದೋಸನಿರಾಸೇ ಕೋ ಗುಣೋ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಚೇ। ಸಬ್ಬಥಾ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ನಿದ್ದೋಸಾ ದೋಸೇಹಿ ನಿಗ್ಗತಾ ಸಾಯಂ ಸದ್ದತ್ಥಾವಲಿ ಸಗುಣಾ ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಸಹಿತಾ ನ ಭವೇಯ್ಯ ಕಿಂ, ಭವತ್ಯೇವ, ಗುಣರಹಿತಂ ತಂಅಲಙ್ಕತಮನುಪಾದೇಯ್ಯಂ ಸಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

೧೫. ತೇನ ಯತೋ ದೋಸಯುತ್ತಾ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಅನುಪಾದೇಯ್ಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಮಹುಸ್ಸಾಹೇನ ಅಧಿಕವಾಯಾಮೇನ ದೋಸನಿರಾಸೋವ ಪದದೋಸಾದೀನಂ ನಿರಾಕರಣಮೇವ ಸಾಧಿಯೋ ಅನೇಕಸತ್ಥವಿಸಯಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಸಾಧೇತಬ್ಬೋ, ಏವಂ ಸತಿ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ನಿದ್ದೋಸಾ ದೋಸರಹಿತಾ ಸಾ ಅಯಂ ಸದ್ದತ್ಥಾವಲಿ ಸಗುಣಾ ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಯುತ್ತಾ ನ ಭವೇಯ್ಯ ಕಿಂ, ಗುಣಯುತ್ತಾ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ದೋಸಾನಂ ನಿರಾಸೋತಿ ಚ, ನತ್ಥಿ ದೋಸಾ ಏತಿಸ್ಸಾ, ನಿಗ್ಗತಾ ದೋಸೇಹಿ ವಾತಿ ಚ, ಸಹ ಗುಣೇಹಿ ವತ್ತಮಾನಾತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ।

೧೬.

ಸಾ’ಲಙ್ಕಾರವಿಯುತ್ತಾಪಿ, ಗುಣಯುತ್ತಾ ಮನೋಹರಾ।

ನಿದ್ದೋಸಾ ದೋಸರಹಿತಾ, ಗುಣಯುತ್ತಾ ವಧೂ ವಿಯ॥

೧೬. ಕಿಂಕಾರಣಮೇವಂಭೂತೋ ದೋಸಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ಗುಣಾದಾನೇನ ಬನ್ಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾ’ಲಙ್ಕಾರೇ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಸಾ ಸದ್ದತ್ಥಾವಲಿ ಅಲಙ್ಕಾರೇಹಿ ವಿಯುತ್ತಾಪಿ ಸತೀ ನಿದ್ದೋಸಾ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ದೋಸೇಹಿ ನಿಗ್ಗತಾ ಗುಣೇಹಿ ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಸಂಯುತ್ತಾ ಜನಾನಮಾನನ್ದಸನ್ದೋಹಾಭಿಸನ್ದನೇಕಹೇತುತಾಯ ಮನೋ ಹರತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಿಕಮಾಕಡ್ಢತೀತಿ ಮನೋಹರಾ ಹೋತೀತಿ। ತತ್ಥೋದಾಹರಣಮಾಹ ‘‘ದೋಸರಹಿತಾ ಗುಣಯುತ್ತಾ ವಧೂ ವಿಯಾ’’ತಿ। ಯಥಾ ಯೇನ ಕೇನಚಿಪಿ ದೋಸೇನ ವಿರಹಿತಾ ವಧೂ ಮನಾಪಚಾರಿತಾದೀಹಿ ಗುಣವಿಸೇಸೇಹಿ ಸಂಯುತ್ತಾ ಸತೀ ಕೇನಚಿ ಆಭರಣೇನ ಅಮಣ್ಡಿತಾ ಅಪಸಾಧಿತಾಪಿ ಕಿನ್ನಾಮ ಮಧುರಾ ಕವೀನಂ ಪಸಾಧನಂ ಕಿನ್ನಾಮ ಮನೋಹರಾ ಹೋತಿ, ಏವಮಯಂ ಸದ್ದತ್ಥಾವಲಿಪಿ ಮನೋಹರಾ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

೧೬. ಇದಾನಿ ದೋಸಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ಗುಣಾದಾನೇ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸಾ’ಲಙ್ಕಾರವಿಯುತ್ತೇ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ। ಸಾ ಸದ್ದತ್ಥಾವಲಿ ಅಲಙ್ಕಾರೇಹಿ ವಿಯುತ್ತಾ ಸತೀಪಿ ನಿದ್ದೋಸಾ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ದೋಸರಹಿತಾ ಗುಣಯುತ್ತಾ ತತೋಯೇವ ಗುಣೀಭೂತಾ ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರೇನ ಯುತ್ತಾ ದೋಸರಹಿತಾ ದುಬ್ಬಣ್ಣದುಸ್ಸಣ್ಠಾನಾದಿದೋಸೇಹಿ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಾ ಗುಣಯುತ್ತಾ ಹದಯಙ್ಗಮಗುಣಯುತ್ತಾ ವಧೂ ವಿಯ ಅಙ್ಗನಾ ವಿಯ ಮನೋಹರಾ ಸಾಧುಜನೇ ಆರಾಧೇತಿ।

೧೭.

ಪದೇ ವಾಕ್ಯೇ ತದತ್ಥೇ ಚ, ದೋಸಾ ಯೇ ವಿವಿಧಾ ಮತಾ।

ಸೋದಾಹರಣಮೇತೇಸಂ, ಲಕ್ಖಣಂ ಕಥಯಾಮ್ಯ’ಹಂ॥

೧೭. ಯತೋ ಏವಂ ಗುಣಾಲಙ್ಕಾರಸಂಯುತ್ತಾಯಪಿ ದೋಸಲವಙ್ಕಿತಾಯ ವಿಞ್ಞೂನಮನಾದರಣೀಯತಾ, ಅಲಙ್ಕಾರವಿಯುತ್ತಾಪಿ ದೋಸಾಭಾವೇನ ಗುಣಯುತ್ತಾಯ ಮನೋಹರತಾ, ಏವಮನತ್ಥಾವಹಸ್ಸಾಪಿ ದೋಸಸ್ಸ ಪರಿಹರಿತಬ್ಬತಾ ಸತ್ಥದಿಟ್ಠಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ದೋಸೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ‘‘ಪದೇ’’ತಿಆದಿನಾ। ತೇಸಂ ಪದಾನಂ ವಾಕ್ಯಾನಂ ಅತ್ಥೋ ತದತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಿಂ। ಉದಾಹರೀಯತಿ ಲಕ್ಖ್ಯಭಾವೇನಾತಿ ಉದಾಹರಣಂ, ಸಹ ಉದಾಹರಣೇಹೀತಿ ಸೋದಾಹರಣಂ। ಲಕ್ಖಿಯತಿ ಲಕ್ಖಿಯಮನೇನಾತಿ ಲಕ್ಖಣಂ।

೧೭. ಏವಂ ಅಲಙ್ಕಾರಯುತ್ತಾಪಿ ಅಪ್ಪಕೇನ ದೋಸೇನ ಯುತ್ತಬನ್ಧಸ್ಸ ಅನುಪಾದೇಯ್ಯತ್ತಾ, ಅಲಙ್ಕಾರಅಲಙ್ಕರಣೇ ಅಸತಿಪಿ ದೋಸರಹಿತೇ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಉಪಾದೇಯ್ಯತ್ತಾ ಚ ಮುಖ್ಯಸ್ಸ ದೋಸಪರಿಹಾರಸ್ಸ ಅವಸ್ಸಂ ಕತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಇದಾನಿ ಅಧಿಗತದೋಸೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ‘‘ಪದೇ ವಾಕ್ಯೇ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ। ಪದೇ ನಾಮಾದಿಚತುಬ್ಬಿಧಪದೇ ಚ, ವಾಕ್ಯೇ ‘‘ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತತ್ಯಾದ್ಯನ್ತಾನಂ ಚಯೋ ವಾಕ್ಯಂ ಸಕಾರಕಕಿರಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇ ವಾಕ್ಯೇ ಚ, ತದತ್ಥೇ ಚ ತೇಸಂ ಪದವಾಕ್ಯಾನಂ ಅತ್ಥೇ ಚ ವಿವಿಧಾ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಾ ಯೇ ದೋಸಾ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ದೋಸಭಾವೇನ ಮತಾ ಞೇಯ್ಯಾ, ಏತೇಸಂ ಪದಾದಿದೋಸಾನಂ ಸೋದಾಹರಣಂ ಉದಾಹರಣಸಹಿತಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಅಹಂ ಕಥಯಾಮಿ। ಏತ್ಥ ಚ–

‘‘ಪದಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ವುತ್ತಂ, ನಾಮಾಖ್ಯಾತೋಪಸಗ್ಗಿಕಂ।

ನಿಪಾತಕಞ್ಚ ತಞ್ಞೂಹಿ, ಅಸ್ಸೋ ಖಲ್ವಾಭಿಧಾವತೀ’’ತಿ ರೂಪಭಿದ್ಧಿಟೀಕಾಯಂ ನಾಮಕಣ್ಡೇ॥

ವುತ್ತನಿಯಾಮೇನ ಪದಂ ತಾವ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಉದಾಹರೀಯನ್ತಿ ಲಕ್ಖಿಯಭಾವೇನಾತಿ ಉದಾಹರಣಾನೀತಿ ಚ, ಸಹ ಉದಾಹರಣೇನಾತಿ ಸೋದಾಹರಣನ್ತಿ ಚ, ಲಕ್ಖೀಯತಿ ಲಕ್ಖಿಯಮನೇನಾತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ।

ಪದದೋಸಉದ್ದೇಸ

೧೮.

ವಿರುದ್ಧತ್ಥನ್ತರಾಝತ್ಥ-ಕಿಲಿಟ್ಠಾನಿ ವಿರೋಧಿ ಚ।

ನೇಯ್ಯಂ ವಿಸೇಸನಾಪೇಕ್ಖಂ, ಹೀನತ್ಥಕಮನತ್ಥಕಂ॥

ವಾಕ್ಯದೋಸಉದ್ದೇಸ

೧೯.

ದೋಸಾ ಪದಾನ, ವಾಕ್ಯಾನ-ಮೇಕತ್ಥಂ ಭಗ್ಗರೀತಿಕಂ।

ತಥಾ ಬ್ಯಾಕಿಣ್ಣಗಾಮ್ಮಾನಿ, ಯತಿಹೀನಂ ಕಮಚ್ಚುತಂ।

ಅತಿವುತ್ತಮಪೇತತ್ಥಂ, ಸಬನ್ಧಫರುಸಂ ತಥಾ

ವಾಕ್ಯತ್ಥದೋಸಉದ್ದೇಸ

೨೦.

ಅಪಕ್ಕಮೋ’ಚಿತ್ಯಹೀನಂ, ಭಗ್ಗರೀತಿ ಸಸಂಸಯಂ।

ಗಾಮ್ಮಂ ದುಟ್ಠಾಲಙ್ಕತೀತಿ, ದೋಸಾ ವಾಕ್ಯತ್ಥನಿಸ್ಸಿತಾ॥

ಪದದೋಸಾದಿಉದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೮-೧೯-೨೦. ಇದಾನಿ ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಾತೇ ದೋಸೇ ಉದ್ದಿಸತಿ ‘‘ವಿರುದ್ಧತ್ಥನ್ತರ’’ ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ವಿರುದ್ಧಂ ಅತ್ಥನ್ತರಂ ಯಸ್ಸ ತಂ ವಿರುದ್ಧತ್ಥನ್ತರಂ। ಕಿಂ ತಂ? ಪದಂ। ಏವಮುಪರಿಪಿ ಯಥಾಯೋಗಂ। ಅಧಿಕೋ ಅತ್ಥೋ ವಿಸೇಸ್ಯಸ್ಸ ಯೇನ ತಂ ಅಧ್ಯತ್ಥಂ। ನೀಯತಿ ಅವುತ್ತೋ ಹೇತು ಏತ್ಥ ಆನೀಯತೀತಿ ನೇಯ್ಯಂ। ದೋಸಾ ಪದಾನನ್ತಿ ಯೇಹಿ ದೋಸೇಹಿ ಪದಾನಿ ದುಟ್ಠಾನಿ, ತೇ ವಿರುದ್ಧತ್ಥನ್ತರತಾದಯೋ ಪದಾನಂ ದೋಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಮುಪರಿಪಿ ಯಥಾಯೋಗಂ। ವಾಕ್ಯಾನಂ ದೋಸಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಭಗ್ಗಾ ರೀತಿ ಕಮೋ ಯಸ್ಮಿಂ ತಂ ಭಗ್ಗರೀತಿಕಂ, ವಾಕ್ಯಂ। ಅಪಕ್ಕಮತಾದಯೋ ವಾಕ್ಯತ್ಥದೋಸಾ, ವಾಕ್ಯತ್ಥಾನಂ ದೋಸತೋ। ವಾಕ್ಯಂ ದುಟ್ಠಂ ಸಿಯಾತಿ ವಾಕ್ಯಮೇವ ವಿಸೇಸ್ಯತೇ। ತೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ।

೧೮-೧೯-೨೦. ಇದಾನಿ ಕಥೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಪಟಿಞ್ಞಾತೇ ದೋಸೇ ಉದ್ದಿಸನ್ತೋ ‘‘ವಿರುದ್ಧ…ಪೇ॰… ನಿಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ ಆಹ। ಕವೀಹಿ ಇಚ್ಛಿತತ್ಥತೋ ವಿರುದ್ಧೋ ಅಞ್ಞತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ಪದಸ್ಸಾತಿ ತಂ ವಿರುದ್ಧತ್ಥನ್ತರಂ ನಾಮ। ವಿಸೇಸ್ಯಸ್ಸ ಅಧಿಕತ್ಥಭಾವಕರಣತೋ ಅಝತ್ಥಂ ನಾಮ। ಕವೀಹಿ ಇಚ್ಛಿತತ್ಥಸ್ಸಾವೀಕರಣೇ ಅವಿಸದತ್ತಾ ಕಿಲಿಟ್ಠಂ ನಾಮ। ದೇಸಕಾಲಕಲಾದೀನಂ ವಿರುದ್ಧತ್ತಾ ವಿರೋಧಿ ನಾಮ। ಅಞ್ಞಮಾಹರಿತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬತೋ ನೇಯ್ಯಂ ನಾಮ। ವಿಸೇಸನಂ ಪತ್ವಾವ ಸಾತ್ಥಕಭಾವಪ್ಪತ್ತಿತೋ ವಿಸೇಸನಾಪೇಕ್ಖಂ ನಾಮ। ವಿಸೇಸ್ಯಸ್ಸ ಹೀನತಾಪಾದನತೋ ಹೀನತ್ಥಕಂ ನಾಮ। ಅತ್ಥರಹಿತತ್ತಾ ಅನತ್ಥಕಂ ನಾಮಾತಿ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ಪದನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಪದದೋಸಾ ನಾಮ।

ವುತ್ತತ್ಥಸ್ಸೇವ ಪುನ ವಚನತೋ ಏಕತ್ಥಂ ನಾಮ। ಭಿನ್ನಕ್ಕಮತ್ತಾ ಭಗ್ಗರೀತಿಕಂ ನಾಮ। ತಥಾ ಸಮ್ಮೋಹಕಾರಣತ್ತಾ ಬ್ಯಾಕಿಣ್ಣಂ ನಾಮ। ವಿಸಿಟ್ಠವಚನವಿರಹತೋ ಗಾಮ್ಮಂ ನಾಮ। ಯತಿಸಮ್ಪತ್ತಿವಿರಹತೋ ಯತಿಹೀನಂ ನಾಮ। ಪದತ್ಥಕ್ಕಮತೋ ಚುತತ್ತಾ ಕಮಚ್ಚುತಂ ನಾಮ। ಲೋಕಿಯಂ ವೋಹಾರಮತಿಕ್ಕಮ್ಮ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅತಿವುತ್ತಂ ನಾಮ। ಸಮುದಾಯತ್ಥತೋ ಅಪಗತತ್ತಾ ಅಪೇತತ್ಥಂ ನಾಮ। ಬನ್ಧಫರುಸಯುತ್ತತ್ತಾ ಬನ್ಧಫರುಸಂ ನಾಮ, ತೇನ ಸಹಿತಂ ಸಬನ್ಧಫರುಸನ್ತಿ ಇಮೇ ನವ ವಾಕ್ಯಾನಂ ತಥಾ ದೋಸಾ ನಾಮ। ಏತ್ಥ ತಥಾಸದ್ದೋ ‘‘ದೋಸಾ’’ತಿ ಪದಂ ಉಪಸಂಹರತಿ।

ಅಪಗತಕ್ಕಮತ್ತಾ ಅಪಕ್ಕಮಂ ನಾಮ। ಉಚಿತಭಾವಸ್ಸ ಪರಿಹೀನತ್ತಾ ಓಚಿತ್ಯಹೀನಂ ನಾಮ। ಭಿನ್ನವಿಭತ್ತಿಕ್ಕಮತ್ತಾ ಭಗ್ಗರೀತಿ ನಾಮ। ಸಂಸಯಜನನತೋ ಸಸಂಸಯಂ ನಾಮ। ದುಪ್ಪತೀತಿಕರತ್ತಾ ಗಾಮ್ಮಂ ನಾಮ। ದೂಸಿತಾಲಙ್ಕಾರತ್ತಾ ದುಟ್ಠಾಲಙ್ಕತಿ ನಾಮಾತಿಮೇ ಛ ವಾಕ್ಯತ್ಥನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ವಾಕ್ಯತ್ಥದೋಸಾ ನಾಮ।

ಅಞ್ಞೋ ಅತ್ಥೋ ಅತ್ಥನ್ತರೋ। ವಿರುದ್ಧೋ ಅತ್ಥನ್ತರೋ ಯಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ದೋಸಪಕಾಸಕಪದಮ್ಪಿ ದೋಸತೋ ಅಬ್ಯತಿರಿತ್ತತ್ತಾ ದೋಸೋ ನಾಮ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಸಮಾಸೇನ ಪದಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ನಪುಂಸಕಂ ಹೋತಿ। ಏಸೇವನಯೋ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ। ವಿಸೇಸ್ಯಸ್ಸ ಅಧಿಕೋ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ತಂ, ಕಿಲಿಟ್ಠಂ ವಿಯ ಕಿಲಿಟ್ಠಂ। ಯಥಾ ಹಿ ಮಲಗ್ಗಹಿತೋ ಆದಾಸೋ ಅತ್ತನೋ ಕಿಲಿಟ್ಠತ್ತಾ ಮುಖಾದೀನಂ ಪಕಾಸನೇ ಅವಿಸದೋ ಹೋತಿ, ಏವಮಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನೇ ಅಸಮತ್ಥಂ ಪದಂ ಕಿಲಿಟ್ಠಂ ನಾಮ। ವಿರೋಧೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ವಿರೋಧಿ। ನೀಯತಿ ಅವುತ್ತೋ ಹೇತು ಏತ್ಥಾತಿ ನೇಯ್ಯಂ। ವಿಸೇಸನೇ ಅಪೇಕ್ಖಾ ಯಸ್ಸ ತಂ। ಹೀನೋ ವಿಸೇಸ್ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಯೇನ ತಂ। ನತ್ಥಿ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ತನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ।

ಪದದೋಸಾನಂ ಅನಞ್ಞತ್ತೇಪಿ ವಿಕಪ್ಪನಾಭೇದತೋ ‘‘ಪದಾನಂ ದೋಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯಥಾ ‘‘ಸಿಲಾಪುತ್ತಕಸ್ಸ ಸರೀರ’’ನ್ತಿ। ವಾಕ್ಯಾನಂ ದೋಸಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಏಕೋ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ತಂ। ಭಗ್ಗಾರೀತಿ ಕಮೋ ಯಸ್ಸ ತಂ। ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಆಕಿಣ್ಣಂ ಬ್ಯಾಕಿಣ್ಣಂ। ಗಾಮೇ ಭವೋ ಗಾಮ್ಮೋ, ಅಬ್ಯತ್ತಾನಂ ವೋಹಾರೋ। ತಪ್ಪಕಾಸಕಪದಮ್ಪಿ ಉಪಚಾರತೋ ಗಾಮ್ಮಂ ನಾಮ। ಯತಿ ಹೀನಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಯತಿಹೀನಂ। ಕಮತೋ ಚುತಂ ಕಮಚ್ಚುತಂ। ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ವುತ್ತಂ ಅತಿವುತ್ತಂ। ಅತ್ಥತೋ ಅಪೇತಂ ಅಪೇತತ್ಥಂ। ಬನ್ಧೇ ಫರುಸಂ ಫರುಸತಾ ಯತ್ಥ ತಂ। ಅಪಗತೋ ಕಮೋ ಯಸ್ಮಾ ತಂ। ಓಚಿತ್ಯಂ ಹೀನಂ ಯತ್ಥ ತಂ। ಭಗ್ಗಾ ರೀತಿ ಯತ್ಥ ತಂ। ಸಹ ಸಂಸಯೇನ ವತ್ತತೀತಿ ತಂ। ಗಾಮ್ಮಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ದುಟ್ಠಾ ದೂಸಿತಾ ಅಲಙ್ಕತಿ ಅಲಙ್ಕಾರೋ ಯತ್ಥ ತಂ। ವಾಕ್ಯಾನಂ ಅತ್ಥೋ, ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ವಾಕ್ಯತ್ಥನಿಸ್ಸಿತಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಏತ್ಥ ಅನತ್ಥಕಾಪೇತತ್ಥದೋಸದ್ವಯಂ ಪದವಾಕ್ಯತೋ ಭಿನ್ನಂ, ಅಞ್ಞಂ ಭಗ್ಗರೀತಿದೋಸದ್ವಯಂ, ಗಾಮ್ಮದ್ವಯಂ, ಕಮಚ್ಚುತಅಪಕ್ಕಮದ್ವಯಞ್ಚ ವಾಕ್ಯವಾಕ್ಯತ್ಥತೋ ಭಿನ್ನಂ।

ಪದದೋಸನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೧.

ವಿರುದ್ಧತ್ಥನ್ತರಂ ತಞ್ಹಿ, ಯಸ್ಸ’ಞ್ಞತ್ಥೋ ವಿರುಜ್ಝತಿ।

ಅಧಿಪ್ಪೇತೇ ಯಥಾ ಮೇಘೋ, ವಿಸದೋ ಸುಖಯೇ ಜನಂ॥

೨೧. ಅಥೋದ್ದೇಸಕ್ಕಮೇನ ಪದಾದಿದೋಸೇ ಉದಾಹರತಿ ‘‘ವಿರುದ್ಧಿ’’ ಚ್ಚಾದಿನಾ। ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ, ಪಸಿದ್ಧಿಯಂ ವಾ ಹಿಸದ್ದೋ। ಯಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅಞ್ಞೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತತೋ ಅಪರೋ ಅತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೇ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತೇ ಅತ್ಥೇ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಅನುವದಿತ್ವಾ ತಸ್ಮಾ ತಂ ‘‘ವಿರುದ್ಧತ್ಥನ್ತರ’’ನ್ತಿ ವಿಧೀಯತೇ। ‘‘ಯಥೇ’’ತ್ಯುದಾಹರತಿ। ಯಥಾ ಇದಂ ವಿರುದ್ಧತ್ಥನ್ತರಂ, ತಥಾ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ತಾದಿಸಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನ ತ್ವಿದಮೇವೇತಿ ಯಥಾಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ। ಮೇಘೋ ವಿಸದೋ ಸುಖಯೇ ಜನನ್ತಿ। ವಿಸಂ ಉದಕಂ, ತಂ ದದಾತೀತಿ ವಿಸದೋ ಮೇಘೋ ವಾರಿವಹೋ ಜನಂ ಲೋಕಂ ಸುಖಯೇ ಸುಖಯತೀತಿ ಕವಿಚ್ಛಿತತ್ಥೋ। ವಿಸಸದ್ದೋ ಗರಳಸ್ಸ ಚ ವಾಚಕೋ ಸಿಯಾತಿ ಗರಳದೋ ಮೇಘೋ ಮಾರಯತಿ, ನ ಪನ ಸುಖಯತೀತಿ ‘‘ವಿಸದೋ’’ತಿ ವಿಸೇಸನಪದಸ್ಸ ವಿರುದ್ಧತಾ।

೨೧. ಇದಾನಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನುಕ್ಕಮೇನ ವಿರುದ್ಧತ್ಥನ್ತರಾದೀನಂ ಸಲಕ್ಖಣಲಕ್ಖಿಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಿರುದ್ಧಿ’’ಚ್ಚಾದಿಮಾಹ। ಯಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅಞ್ಞತ್ಥೋ ಕವಿಚ್ಛಿತತ್ಥತೋ ಅಞ್ಞೋ ಅತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೇ ಇಚ್ಛಿತತ್ಥೇ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಪದಂ ವಿರುದ್ಧತ್ಥನ್ತರಂ ನಾಮ। ಪಸಿದ್ಧಿಯಂ ವಾ ಹಿಸದ್ದೋ। ತಥಾ ಹೇಸ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಂ ವಿರುದ್ಧತ್ಥನ್ತರಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ಅಞ್ಞತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೇ ವಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಪಕಾಸಿತತ್ಥವಿಸಯೇ ವತ್ತತಿ। ‘‘ತಂ ಹೀ’’ತಿ ಯೋಜಿತತ್ತಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ಅಞ್ಞತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೇ ವಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಲಕ್ಖಣಂ ಪಸಿದ್ಧಭಾವೇನ ಅನುವದಿತ್ವಾ ತಂ ವಿರುದ್ಧತ್ಥನ್ತರನ್ತಿ ಅನುವದಿತಬ್ಬಅಪ್ಪಸಿದ್ಧವಿರುದ್ಧತ್ಥನ್ತರಂ ವಿಧೀಯತೇ, ಯಥಾ ‘‘ಯೋ ಕುಣ್ಡಲೀ, ಸೋ ದೇವದತ್ತೋ’’ತಿ। ಉಪರಿ ಪಸಿದ್ಧಾನುವಾದೇನ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧವಿಧಾನಮೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ‘‘ಯಥಾ…ಪೇ॰… ಜನ’’ನ್ತಿ ಉದಾಹರಣಂ ಲಕ್ಖಿಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಥಾ ‘‘ಮೇಘೋ ವಿಸದೋ’’ಚ್ಚಾದಿ ವಿರುದ್ಧತ್ಥನ್ತರಸ್ಸ ಉದಾಹರಣಂ, ಏವಮೀದಿಸಮಞ್ಞಮ್ಪಿ ಇಮಸ್ಸುದಾಹರಣಂ, ನ ಕೇವಲಂ ‘‘ಮೇಘೋ’’ಚ್ಚಾದಿಮೇವ ಭವತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಯಥಾಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಇವಸದ್ದಪರಿಯಾಯತ್ಥೇಪಿ ಉದಾಹರಣತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಉಪರಿಪ್ಯೇವಂ। ಮೇಘೋ ಅಮ್ಬುಧರೋ ವಿಸದೋ ವಿಸಸಙ್ಖಾತಂ ಜಲಂ ದದನ್ತೋ ಜನಂ ಸುಖಯೇ ಸುಖಯತೀತಿ ಕವೀಹಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ವಿಸಸದ್ದಸ್ಸ ಗರಳಸಙ್ಖಾತಸಪ್ಪವಿಸವಾಚಕತ್ತಾ, ‘‘ವಿಸಂ ದದಾತೀತಿ ವಿಸದೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಸಸ್ಸ ಉದಕವಿಸಾನಂ ಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ವಿಸದಾಯಕೋ ಮೇಘೋ ನಾಸೇತಿಯೇವ, ನ ಸುಖಯತೀತಿ ಕವಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ಸುಖಕಾರಣಸ್ಸ ಮೇಘವಿಸೇಸನವಿಸಸದ್ದಸ್ಸ ವಿರುದ್ಧಅಞ್ಞತ್ಥತಾತಿ ವಿಸಪದಂ ವಿರುದ್ಧತ್ಥನ್ತರದೋಸೇನ ದುಟ್ಠನ್ತಿ।

೨೨.

ವಿಸೇಸ್ಯಮಧಿಕಂ ಯೇನಾ’-

ಧ್ಯತ್ಥಮೇತಂ ಭವೇ ಯಥಾ।

ಓಭಾಸಿತಾಸೇಸದಿಸೋ,

ಖಜ್ಜೋತೋ’ಯಂ ವಿರಾಜತೇ॥

೨೨. ಯೇನ ಪದೇನ ವಿಸೇಸ್ಯಂ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಂ ಅಪರಂ ಪದಂ ಅತ್ಥವಸೇನ ಅಧಿಕಂ ಭವತೀತ್ಯನುವದಿತ್ವಾ ಏತಂ ಅಝತ್ಥಂ ಭವೇತಿ ವಿಧೀಯತೇ। ‘‘ಯಥೇ’’ತ್ಯುದಾಹರತಿ ‘‘ಓಭಾಸಿತೇ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಏವಮುಪರಿಪಿ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ। ಓಭಾಸಿತಾ ದೀಪಿತಾ ಅಸೇಸಾ ನಿಖಿಲಾ ದಿಸಾಯೇನ ಸೋಯಂ ಖಜ್ಜೋತೋ ವಿರಾಜತೇ ದಿಪ್ಪತಿ। ಏತ್ಥ ಖಜ್ಜೋತಸ್ಸಾಖಿಲದಿಸಾಭಾಗಾವಭಾಸನಮತಿವುತ್ತೀತಿ ಅಧಿಕತ್ಥಂ।

೨೨. ಯೇನ ವಿಸೇಸನಪದೇನ ವಿಸೇಸ್ಯಂ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಂ ಪದಂ ಅತ್ಥವಸೇನ ಅಧಿಕಂ ಹೋತಿ, ಏತಂ ಯಥಾವುತ್ತಲಕ್ಖಣೋಪೇತಂ ಪದಂ ಅಝತ್ಥಂ ಭವೇ ಅಝತ್ಥಂ ನಾಮ ಪದದೋಸೋ ಭವೇ। ಯಥಾ ತಸ್ಸುದಾಹರಣಮೇವಂ। ಓಭಾಸಿತಾಸೇಸದಿಸೋ ಜೋತಿತಸಬ್ಬದಿಸೋ ಅಯಂ ಖಜ್ಜೋತೋ ಅಯಂ ಜೋತಿರಿಙ್ಗಣೋ ವಿರಾಜತೇ ದಿಪ್ಪತಿ। ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸ್ಯಸ್ಸ ಖಜ್ಜೋತಸ್ಸ ಸಕಲದಿಸೋಭಾಸನಸ್ಸ ಅಝತ್ಥತ್ತಾ ಅತ್ಯುತ್ತತ್ತಾ (ಕ॰) ‘‘ಓಭಾಸಿತಾಸೇಸದಿಸೋ’’ತಿ ವಿಸೇಸನಪದಂ ಅಝತ್ಥಪದದೋಸೋ ನಾಮ। ಓಭಾಸಿತಾ ಅಸೇಸದಿಸಾ ಯೇನಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ।

೨೩.

ಯಸ್ಸ’ತ್ಥಾವಗಮೋ ದುಕ್ಖೋ,

ಪಕತ್ಯಾದಿವಿಭಾಗತೋ।

ಕಿಲಿಟ್ಠಂ ತಂ ಯಥಾ ತಾಯ,

ಸೋ’ಯಮಾಲಿಙ್ಗ್ಯತೇ ಪಿಯಾ॥

೨೩. ಪಕತ್ಯಾದಿವಿಭಾಗತೋತಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಪಠಮಂ ಕರೀಯತೀತಿ ಪಕತಿ। ಆದಿಸದ್ದೇನ ಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಪರಿಗ್ಗಹೋ। ಪಕತ್ಯಾದೀನಂವಿಭಾಗತೋ ವಿಭಜನತೋ, ‘‘ಅಯಂ ಪಕತಿ, ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ, ಅಯಮಾದೇಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಕತಿಪಚ್ಚಯವಿಭಾಗಕಪ್ಪನತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಪೀಣೇತೀತಿ ಪೀ, ತಾಯ ಪಿಯಾ ವಲ್ಲಭಾಯ ಸೋಯಂ ಸಾಮೀ ಆಲಿಙ್ಗ್ಯತೇ ಸಿಲಿಸ್ಸತೇ। ಏತ್ಥ ‘‘ಪಿಯಾ’’ತಿ ಕಿಲಿಟ್ಠಂ।

೨೩. ಯಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಾವಗಮೋ ಅತ್ಥಾವಬೋಧೋ ಪಕತ್ಯಾದಿವಿಭಾಗತೋ ‘‘ಅಯಂ ಪಕತಿ, ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ, ಅಯಮಾದೇಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಕತ್ಯಾದೀನಂ ವಿಭಜನಜಾನನೇನ, ‘‘ಪಕತ್ಯಾದಿ ನಾಮ ಕಿ’’ನ್ತಿ ಗವೇಸನತೋ ವಾ ದುಕ್ಖೋ, ತಂ ಕಿಲಿಟ್ಠಂ ನಾಮ। ಯಥಾ ತಸ್ಸುದಾಹರಣಮೇವಂ। ತಾಯ ಪಿಯಾ ವನಿತಾಯ ಸೋ ಅಯಂ ವಲ್ಲಭೋ ಆಲಿಙ್ಗ್ಯತೇ ಸಿಲಿಸ್ಸತೇ। ಪಚ್ಚಯಾ ಪಠಮಂ ಕರೀಯತೀತಿ ಪಕತಿ। ಸಾ ಆದಿ ಯೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ, ತೇಸಂ ವಿಭಾಗೋತಿ ವಾಕ್ಯಂ। ಪೀಣೇತೀತಿ ಪೀ, ನಾರೀ। ತಾಯ ಪಿಯಾ ಏತ್ಥ ಪಿಯಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ವಲ್ಲಭಾಯ ಕಥನೇ ಪೀಸದ್ದಸ್ಸ ಅವಿಸದತ್ತಾ ‘‘ಪಿಯಾ’’ತಿ ಪದಂ ಕಿಲಿಟ್ಠಂ।

೨೪.

ಯಂ ಕಿಲಿಟ್ಠಪದಂ ಮನ್ದಾ-ಭಿಧೇಯ್ಯಂ ಯಮಕಾದಿಕಂ।

ಕಿಲಿಟ್ಠಪದದೋಸೇವ, ತಮ್ಪಿ ಅನ್ತೋ ಕರೀಯತಿ॥

೨೪. ಇದಾನಿ ಯಮಕಾದಿಕಮನಧಿಪ್ಪೇತಮ್ಪಿ ಕಿಲಿಟ್ಠೇಯೇವ ಅನ್ತೋಗಧಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಯ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತತ್ಥ ಯನ್ತಿ ಅನಿಯಮವಚನಂ, ತಸ್ಸ ನಿಯಮವಚನಂ ಯಮಕಾದಿಕನ್ತಿ। ಯಮಕಮಾದಿ ಯಸ್ಸ ಪಹೇಳಿಕಾಜಾತಸ್ಸ ತಂ ಯಮಕಾದಿಕಂ। ಕೀದಿಸನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿಲಿಟ್ಠಪದ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಕಿಲಿಟ್ಠಾನಿ ಅಪ್ಪತೀತದೋಸಸಭಾವೇ ಠಿತತಾಯ ಮಲಿತಾನ್ಯವಿಸದಾನಿ ಪದಾನಿ ಯಸ್ಸ ತಂ ಕಿಲಿಟ್ಠಪದಂ। ಮನ್ದೋ ಅಪ್ಪಕೋ ಅಭಿಧೇಯ್ಯೋ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ತಂ ಮನ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯಂ, ತಾದಿಸಂ ತಮ್ಪಿ ಯಮಕಾದಿಕಂ ಕಿಲಿಟ್ಠಪದದೋಸೇಯೇವ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಅನ್ತೋ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಕರೀಯತಿ ವಿಧೀಯತಿ ತತ್ಥೇವ ಪಕ್ಖಿಪೀಯತಿ, ಕಿಲಿಟ್ಠಪದದೋಸತೋ ನ ಬ್ಯತಿರಿಚ್ಚತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

೨೪. ಇದಾನಿ ಅನಧಿಪ್ಪೇತಮಪಿ ಯಮಕಾದಿಂ ಕಿಲಿಟ್ಠದೋಸೇಯೇವ ಅನ್ತೋಕರಣಬ್ಯಾಜೇನ ಆವೀಕರೋನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯಂ ಕಿಲಿಟ್ಠೇ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಕಿಲಿಟ್ಠಪದಂ ಅಪ್ಪತೀತದೋಸೇನ ಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ ಅವಿಸದಪದಂ ಮನ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯಂ ಅಪ್ಪಕಾಭಿಧೇಯ್ಯಂ ಯಂ ಯಮಕಾದಿಕಂ ಯಂ ಯಮಕಪ್ಪಹೇಳಿಕಾಜಾತಮತ್ಥಿ, ತಮ್ಪಿ ಕಿಲಿಟ್ಠಪದದೋಸೇಯೇವ ಯಥಾವುತ್ತಕಿಲಿಟ್ಠಪದದೋಸೇಯೇವ ಅನ್ತೋ ಕರೀಯತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಕರೀಯತಿ, ಕಿಲಿಟ್ಠಪದದೋಸತೋ ಅಬ್ಯತಿರಿತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕಿಲಿಟ್ಠಾನಿ ಪದಾನಿ ಯಸ್ಸ, ಮನ್ದೋ ಅಭಿಧೇಯ್ಯೋ ಯಸ್ಸ, ಯಮಕಂ ಆದಿ ಯಸ್ಸ ಪಹೇಳಿಕಾಜಾತಸ್ಸ, ಕಿಲಿಟ್ಠಪದಾನಂ ದೋಸೋತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ।

೨೫.

ಪತೀತಸದ್ದರಚಿತಂ, ಸಿಲಿಟ್ಠಪದಸನ್ಧಿಕಂ।

ಪಸಾದಗುಣಸಂಯುತ್ತಂ, ಯಮಕಂ ಮತ’ಮೇದಿಸಂ॥

೨೫. ಹೋತು ಕಾಮಮನಭಿಮತಮೇದಿಸಂ ಯಮಕಾದಿಕಂ, ಕಿಞ್ಚರಹಿ ಅಭಿಮತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪತೀತಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಅತ್ತನೋ ವಚನೀಯತ್ಥಪ್ಪತೀತವಸೇನ ವಾಚಕಾಪಿ ಸದ್ದಾ ಪತೀತಾಯೇವ ನಾಮಾತಿ ಪತೀತೇಹಿ ಪಸಿದ್ಧೇಹಿ ಸದ್ದೇಹಿ ಪಾಟಿಪದಿಕೇಹಿ ರಚಿತಂ ಕತಂ ಪತೀತಸದ್ದರಚಿತಂ। ಸಿಲಿಟ್ಠಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಲಿಙ್ಗನೇನ ಮಟ್ಠಾ ಪದಾನಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಾದೀನಂ ಸನ್ಧಯೋ ಸನ್ಧನಾ ಯಸ್ಸ ತಂ ಸಿಲಿಟ್ಠಪದಸನ್ಧಿಕಂ। ಪತೀತಸದ್ದರಚಿತತ್ತಾಯೇವ ಪಸಾದಸಙ್ಖಾತೇನ ಗುಣೇನ ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರೇನ ಸಂಯುತ್ತಂ ಸಮ್ಮದೇವೋಪೇತಂ ಏದಿಸಂ ಯಥಾವುತ್ತಗುಣಾಸಯಂ ರಮಣೀಯಂ ಯಮಕಂ ಮತಂ ಅಭಿಮತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।

೨೫. ಇದಾನಿ ಅಧಿಗತೇಸು ಯಮಕೇಸು ಈದಿಸಂ ಯಮಕಮಿಟ್ಠಮಿತಿ ಸಿಸ್ಸಾನಂ ಉಪದಿಸನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಪತೀತೇ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಪತೀತಸದ್ದರಚಿತಂ ‘‘ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸಾಯಂ ವಾಚಕೋ’’ತಿ ಪತೀತೇಹಿ ಪಸಿದ್ಧೇಹಿ ಸದ್ದೇಹಿ ರಚಿತಂ ಪಾಟಿಪದಿಕೇಹಿ ಕತಂ ಸಿಲಿಟ್ಠಪದಸನ್ಧಿಕಂ ಸಿಲಿಟ್ಠಾ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಾದಿಪದಾನಂ ಸನ್ಧಯೋ ಯಸ್ಸ ತಂ ಪಸಾದಗುಣಸಂಯುತ್ತಂ ಪತೀತಸದ್ದರಚಿತತ್ತಾಯೇವ ಪಸಾದಸಙ್ಖಾತೇನ ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರಗುಣೇನ ಸಂಯುತ್ತಂ ಈದಿಸಂ ಏವಂಭೂತಂ ಗುಣಾಧಿಕತೋ ರಮಣೀಯಂ ಉಪರಿ ವಕ್ಖಮಾನಯಮಕಸದಿಸಂ ಯಮಕಂ ಮತಂ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಅಭಿಮತಂ। ಪತೀತಾ ಚ ತೇ ಸದ್ದಾ ಚ, ತೇಹಿ ರಚಿತಂ, ಸಿಲಿಟ್ಠಾ ಪದಾನಂ ಸನ್ಧಯೋ ಯಸ್ಸ, ಪಸಾದೋತಿ ಗುಣೋ ಸದ್ದಾಲಙ್ಕಾರೋ, ತೇನ ಸಂಯುತ್ತನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ।

೨೬.

ಅಬ್ಯಪೇತಂ ಬ್ಯಪೇತ’ಞ್ಞ-ಮಾವುತ್ತಾನೇಕವಣ್ಣಜಂ।

ಯಮಕಂ ತಞ್ಚ ಪಾದಾನ-ಮಾದಿಮಜ್ಝನ್ತಗೋಚರಂ॥

೨೬. ಇದಾನಿ ತಂ ಯಥಾವುತ್ತಮಭಿಮತಂ ದಸ್ಸೇತುಮುಪಕ್ಕಮತೇ ‘‘ಅಬ್ಯಪೇತೇ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ। ಆವುತ್ತಾ ಅಧಿವುತ್ತಾ ಪುನಪ್ಪುನುಚ್ಚಾರಣುಪೇತಾ ಅನೇಕೇಸಂ ಪತಿರೂಪತ್ತಾ, ಬಹುವಣ್ಣಾ ಸರಬ್ಯಞ್ಜನರೂಪಾ, ನ ಏಕೋ ವಣ್ಣೋ ತಸ್ಸಾನುಪ್ಪಾಸತ್ತಾ, ತಥಾ ಚ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ವಣ್ಣಾವುತ್ತಿ ಪರೋ ಯಥಾ’’ತಿ ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರ ೧೨೭ ಗಾಥಾ, ತೇಹಿ ಜಾತಂ ಯಮಕನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ। ಕತಿವಿಧಂ ತಂ ವಿಕಪ್ಪೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಬ್ಯಪೇತಂ ಬ್ಯಪೇತಞ್ಞ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಯಂ ವಣ್ಣನ್ತರಾಬ್ಯವಹಿತಂ ವಣ್ಣಸಮುದಾಯೇನ ವುತ್ತಂ। ತದಬ್ಯಪೇತಂ ಯಮಕಂ। ಯಂ ತು ಬ್ಯವಹಿತಂ, ತಂ ಬ್ಯಪೇತಂ। ಯಂ ಪನ ಉಭಯಮಿಸ್ಸಂ, ತಂ ಅಞ್ಞಂ ಅಪರಂ ಅಬ್ಯಪೇತಬ್ಯಪೇತನ್ತಿ ತಿಧಾ ಯಮಕಂ ತಾವ ವಿಕಪ್ಪೀಯತೇ। ತಮೇತಂ ತಿವಿಧಂ ಯಮಕಂ ವಿಸಯವಿಭಾಗನಿರೂಪನಾಯಂ ಆದಿ ಚ ಮಜ್ಝೋ ಚ ಅನ್ತೋ ಚ ಗೋಚರೋ ವಿಸಯೋ ಯಸ್ಸೇತಿ ಆದಿಮಜ್ಝನ್ತಗೋಚರಂ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ। ಕೇಸಂ ಪಾದಾನಂ? ಪಚ್ಚೇಕಂ ಚತುನ್ನಂಗಾಥಾವಯವಾನಂ। ಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತೇಪಿ ಸಮಾಸೋ ಗಮ್ಮಕತ್ತಾ।

ತತ್ಥ ಪಾದಚತುಕ್ಕಸ್ಸ ಆದಿಮಜ್ಝನ್ತಭಾವೀನಂ ಯಮಕಾನಂ ಯಾವನ್ತೋ ಪಕಾರಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತೇ ಮೂಲಾ ಸತ್ತ। ಕಥಂ? ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪಾದೇ ಕ್ವಚಿ ಆದಿಯಮಕಂ, ಕ್ವಚಿ ಮಜ್ಝಯಮಕಂ, ಕ್ವಚಿ ಅನ್ತಯಮಕಂ, ಕ್ವಚಿ ಮಜ್ಝನ್ತಯಮಕಂ, ಕ್ವಚಿ ಮಜ್ಝಾದಿಯಮಕಂ, ಕ್ವಚಿ ಆದ್ಯನ್ತಯಮಕಂ, ಕ್ವಚಿ ಸಬ್ಬಯಮಕನ್ತಿ। ಏವಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಮೂಲಭೂತಾ ಸತ್ತಾತಿ ಚತೂಸು ಅಟ್ಠವೀಸತಿ ಹೋನ್ತಿ। ಪಾದಾದಿಯಮಕಞ್ಚ ಪಠಮಪಾದಾದಿಯಮಕಮಬ್ಯಪೇತಂ ತಥಾ ದುತಿಯತತಿಯಚತುತ್ಥಪಾದಾದಿಯಮಕಮಬ್ಯಪೇತಂ ಪಠಮದುತಿಯಪಾದಾದಿಯಮಕಮಬ್ಯಪೇತಂ ಪಠಮತತಿಯಪಾದಾದಿಯಮಕಮಬ್ಯಪೇತಂ ಪಠಮಚತುತ್ಥಪಾದಾದಿಯಮಕಮಬ್ಯಪೇತನ್ತಿಆದಿನಾ ಅನೇಕಧಾ ಪಸಂಸನ್ತಿ। ಯದಾ ಚ ಸಬ್ಬತೋಯಮಕಂ, ತದಾ ಮಹಾಯಮಕಾದಯೋ ವಿಕಪ್ಪಾ ಜಾಯನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

೨೬. ಇದಾನಿ ಅಭಿಮತಯಮಕಂ ದೀಪೇತಿ ‘‘ಅಬ್ಯಪೇತೇ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ। ಆವುತ್ತೇಹಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವುತ್ತೇಹಿ ಅನೇಕವಣ್ಣೇಹಿ ಸಮುದಾಯರೂಪತ್ತಾ ಅನೇಕೇಹಿ ಸರಬ್ಯಞ್ಜನಸರೀರೇಹಿ ವಣ್ಣೇಹಿ ಜಾತಂ ಯಮಕಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ವಣ್ಣೇಹಿ ಅಬ್ಯವಹಿತತ್ತಾ ಅಬ್ಯಪೇತಂ, ವಣ್ಣನ್ತರೇಹಿ ಬ್ಯವಹಿತತ್ತಾ ಬ್ಯಪೇತಂ, ಉಭಯಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ ತೇಹಿ ಅಞ್ಞಂ ಅಬ್ಯಪೇತಬ್ಯಪೇತಞ್ಚಾತಿ ತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ। ತಞ್ಚ ಯಮಕಂ ವಿಸಯವಿಭಾಗನಿಯಮೇನ ಗಾಥಾಪಾದಾನಂ ಆದಿಗೋಚರಂ ಮಜ್ಝಗೋಚರಂ ಅನ್ತಗೋಚರಮಿತಿ ತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ। ಏತ್ಥ ಚಸದ್ದೋ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತರೇ ಪವತ್ತತಿ, ವತ್ತಬ್ಬನ್ತರಂ ನಾಮ ಯಥಾವುತ್ತಅಬ್ಯಪೇತಾದಿಭೇದತೋ ಅಞ್ಞಂ ವತ್ತಬ್ಬತಾಯ ಸಮುಖೀಭೂತಂ ಪಾದಾನಂ ಆದಿಮಜ್ಝಾವಸಾನನ್ತರಂ, ಉಪನ್ಯಾಸೋ ವಾಕ್ಯಾರಮ್ಭೋತಿ ಚ ಏತಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ। ವಿಸದಿಸೇನ ವಣ್ಣೇನ ಅಪೇತಂ ಬ್ಯಪೇತಂ। ತಬ್ಬಿಪರೀತಮಬ್ಯಪೇತಂ। ಅಬ್ಯಪೇತಞ್ಚ ಬ್ಯಪೇತಞ್ಚ ಅಞ್ಞಞ್ಚಾತಿ ಸಮಾಹಾರದ್ವನ್ದೋ। ಅನೇಕೇ ಚ ತೇ ವಣ್ಣಾ ಚ, ಆವುತ್ತಾಯೇವ ಅನೇಕವಣ್ಣಾ, ತೇಹಿ ಜಾತಂ, ಆದಿ ಚ ಮಜ್ಝೋ ಚ ಅನ್ತೋ ಚ, ತೇ ಗೋಚರಾ ಯಸ್ಸಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ।

ತತ್ಥ ಪಾದಚತುಕ್ಕಸ್ಸ ಆದಿಮಜ್ಝಾವಸಾನೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಯಮಕಭೇದಾ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಾದೇ ಸತ್ತ ಸತ್ತ ಭವನ್ತಿ। ಕಥಂ? ಪಾದಾದಿಯಮಕಂ ಪಾದಮಜ್ಝಯಮಕಂ ಪಾದನ್ತಯಮಕಂ ಮಜ್ಝನ್ತಯಮಕಂ ಮಜ್ಝಾದಿಯಮಕಂ ಆದ್ಯನ್ತಯಮಕಂ ಸಬ್ಬತೋಯಮಕನ್ತಿ ಏವಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸತ್ತ ಸತ್ತ ಕತ್ವಾ ಚತೂಸು ಮೂಲಭೂತಯಮಕಾ ಅಟ್ಠವೀಸ ಭವನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಪಾದಾದಿಯಮಕಾದಿಕಮ್ಪಿ ಅಬ್ಯಪೇತಪಠಮಪಾದಾದಿಯಮಕಂ ತಥಾ ದುತಿಯತತಿಯಚತುತ್ಥಪಾದಾದಿಯಮಕಮಿತಿ ಚ ಅಬ್ಯಪೇತಪಠಮದುತಿಯಪಾದಾದಿಯಮಕಂ ತಥಾ ಪಠಮತತಿಯಪಾದಾದಿಯಮಕಂ ಪಠಮಚತುತ್ಥಪಾದಾದಿಯಮಕಮಿತಿ ಚ ಅಬ್ಯಪೇತದುತಿಯತತಿಯಪಾದಾದಿಯಮಕಂ ತಥಾ ದುತಿಯಚತುತ್ಥಪಾದಾದಿಯಮಕಮಿತಿ ಚ ಅಬ್ಯಪೇತತತಿಯಚತುತ್ಥಪಾದಾದಿಯಮಕಮಿತಿ ಚ ಏವಮಬ್ಯಪೇತಪಾದಾದಿಯಮಕಾ ದಸ ಹೋನ್ತಿ। ತಥಾ ಬ್ಯಪೇತಾಪಿ ದಸಾತಿ ವೀಸತಿ, ಅಬ್ಯಪೇತಪಠಮಪಾದಮಜ್ಝಯಮಕಂ ತಥಾ ದುತಿಯಪಾದಮಜ್ಝಯಮಕಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಮಜ್ಝಯಮಕಮ್ಪಿ ವೀಸತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ। ಅಬ್ಯಪೇತಪಠಮಪಾದನ್ತಯಮಕಂ ತಥಾ ದುತಿಯಪಾದನ್ತಯಮಕಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಅನ್ತಯಮಕಮ್ಪಿ ವೀಸತಿವಿಧಂ। ಸಂಸಗ್ಗಭೇದತೋ ಪನ ಅನೇಕವಿಧಂ ಹೋತಿ।

ಅಬ್ಯಪೇತಪಠಮಪಾದಾದಿಯಮಕವಣ್ಣನಾ

೨೭.

ಸುಜನಾ’ಸುಜನಾ ಸಬ್ಬೇ, ಗುಣೇನಾಪಿ ವಿವೇಕಿನೋ।

ವಿವೇಕಂ ನ ಸಮಾಯನ್ತಿ, ಅವಿವೇಕಿಜನನ್ತಿಕೇ॥

೨೭. ‘‘ಸುಜನಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿ। ಸುಜನಾ ಸಜ್ಜನಾ, ಅಸುಜನಾ ಅಸಜ್ಜನಾತಿ ಏತೇ ಸಬ್ಬೇ ಉಭಯಪಕ್ಖಪಾತಿನೋ ವಿಸೇಸಾ ಜನಾ ಗುಣೇನ ಸೀಲಾದಿನಾ ಕರಣಭೂತೇನ, ಹೇತುಭೂತೇನ ವಾ ವಿವೇಕಿನೋಪಿ ಸಾಧೂಸು ಲಬ್ಭಮಾನಾನಮಸಾಧೂಸ್ವನುಪಲಬ್ಭನತೋ ಪುಥುಭೂತಾಪಿ ಅವಿವೇಕೀನಂ ಜನಾನಂ ಅನ್ತಿಕೇ ಸಮೀಪೇ ತೇಸಂ ಸನ್ನಿಧಾನೇ ವಿವೇಕಂ ವಿಭಾಗಂ ನ ಸಮಾಯನ್ತಿ ನಪಾಪುಣನ್ತಿ, ವಿಭಾಗವಿಜಾನನಪಞ್ಞಾವೇಕಲ್ಲೇನ ಚ ವಿವೇಕಿನೋಪಿ ಜನಾ ತೇ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಪಸ್ಸನ್ತೀತಿ। ಇದಂ ಪಠಮಪಾದಾದಿಯಮಕಮಬ್ಯಪೇತಂ।

೨೭. ಇದಾನಿ ಅಬ್ಯಪೇತಪಠಮಪಾದಾದಿಯಮಕಸ್ಸ ಮುಖಮತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ಸುಜನಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಸುಜನಾ ಸಾಧುಜನಾ, ಅಸುಜನಾ ಅಸಾಧುಜನಾ ಚೇತಿ ಸಬ್ಬೇ ಉಭಯಪಕ್ಖಿಕಾ ಸೀಲಾದಿನಾ, ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿನಾ ಗುಣೇನ ಹೇತುನಾ ವಿವೇಕಿನೋ ಅಪಿ ಸಾಧೂಸು ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಂ, ಅಸಾಧೂಸು ಸೀಲಾದೀನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಗುಣೇನ ಪುಥುಭೂತಾಪಿ ಅವಿವೇಕಿಜನನ್ತಿಕೇ ವಿವೇಕಞಾಣರಹಿತಾನಂ ಜನಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ವಿವೇಕಂ ವಿಭಾಗಂ ನ ಸಮಾಯನ್ತಿ ನ ಪಾಪುಣನ್ತಿ। ವಿವೇಕೋ ವಿನಾಭವನಮೇತೇಸಮತ್ಥೀತಿ ವಿವೇಕಿನೋ। ಏತ್ಥ ವಿಸಯೋಪಚಾರೇನ ವಿವೇಕೋತಿ ಪಞ್ಞಾ, ನ ವಿವೇಕಿನೋತಿ ಅವಿವೇಕಿನೋ, ತೇಯೇವ ಜನಾ, ತೇಸಂ ಅನ್ತಿಕಮಿತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಇದಂ ಅಬ್ಯಪೇತಪಠಮಪಾದಾದಿಯಮಕಂ।

ಅಬ್ಯಪೇತಪಠಮದುತಿಯಪಾದಾದಿಯಮಕವಣ್ಣನಾ

೨೮.

ಕುಸಲಾ’ಕುಸಲಾ ಸಬ್ಬೇ, ಪಬಲಾ’ಪಬಲಾ’ಥವಾ।

ನೋ ಯಾತಾ ಯಾವ’ಹೋಸಿತ್ತಂ, ಸುಖದುಕ್ಖಪ್ಪದಾ ಸಿಯುಂ॥

೨೮. ‘‘ಕುಸಲಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿ। ಪಬಲಾ ಆಸೇವನಪ್ಪಟಿಲಾಭವಸೇನ ಬಲವನ್ತೋ ಚ। ಅಥಾತಿ ಅನನ್ತರತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ಅಪಬಲಾ ತದಭಾವತೋ ದುಬ್ಬಲಾ ಚ ಸಬ್ಬೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಯಾವ ಯತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಅಹೋಸಿತ್ತಂ ವಿನಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಮತ್ತಂ ಫಲದಾನಾಸಮ್ಭವತೋ ಕೇವಲಂ ‘‘ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ವಚನೀಯತ್ಥನಿಮಿತ್ತಮತ್ತಕಮ್ಮಭಾವೇನ ಅಹೋಸಿಕಮ್ಮತ್ತಂ ನೋ ಯಾತಾ ನ ಸಮ್ಪತ್ತಾ, ತಾವ ತತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಸುಖಞ್ಚ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ತಂ ಪದನ್ತೀತಿ ಸುಖದುಕ್ಖಪ್ಪದಾ ಸಿಯುಂ। ಯಾವ ಸಂಸಾರಪವತ್ತಿ, ತಾವ ಸುಖದುಕ್ಖದಾಯಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಇದಂ ಪಠಮದುತಿಯಪಾದಾದಿಯಮಕಮಬ್ಯಪೇತಂ।

೨೮. ಪಬಲಾ ಆಸೇವನಾದಿಪಚ್ಚಯಲಾಭೇನ ಬಲವನ್ತೋ ವಾ ಅಥ ಅಪಬಲಾ ತದಭಾವೇನ ದುಬ್ಬಲಾ ವಾ ಸಬ್ಬೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಅಹೋಸಿತ್ತಂ ಫಲದಾನಾಭಾವತೋ ಪವತ್ತಿಮತ್ತತಂ ಯಾವ ಯತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ನೋ ಯಾತಾ ಅಪ್ಪತ್ತಾ, ತಾವ ತತ್ತಕಂ ಸುಖದುಕ್ಖಪ್ಪದಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸುಖದುಕ್ಖಪದಾಯಿನೋ ಸಿಯುಂ ಭವನ್ತಿ। ಇದಂ ಅಬ್ಯಪೇತಪಠಮದುತಿಯಪಾದಾದಿಯಮಕಂ। ಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಅಕುಸಲಾ। ‘‘ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅಹೋಸಿತ್ತಂ। ‘‘ಏಹಿಪಸ್ಸಿಕೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಕ್ರಿಯಾಪದತೋಪಿ ಣಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ।

ಅಬ್ಯಪೇತಪಠಮದುತಿಯತತಿಯಪಾದಾದಿಯಮಕವಣ್ಣನಾ

೨೯.

ಸಾದರಂ ಸಾ ದರಂ ಹನ್ತು, ವಿಹಿತಾ ವಿಹಿತಾ ಮಯಾ।

ವನ್ದನಾ ವನ್ದನಾಮಾನ-ಭಾಜನೇ ರತನತ್ತಯೇ॥

೨೯. ‘‘ಸಾದರ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿ। ವನ್ದನಾ ದ್ವಾರತ್ತಯೋಪದಸ್ಸಿಯಮಾನಾ ಮಾನೋ ಚ ಪೂಜಾ, ತೇಸಂ ಭಾಜನೇ ಆಧಾರಭೂತೇ ರತಿಜನನಾದಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ರತನಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ತಯೇ ಸಮೂಹಭೂತೇ ರತನತ್ತಯೇ ಸಾದರಂ ಆದರಸಹಿತಂ ಕತ್ವಾ ಮಯಾ ವಿಹಿತಾ ಕತಾ, ವಿಹಿತಾ ಅಲಂಸಂಸಾರದುಕ್ಖವಿಸಟನಿರಾಕರಣತೋ ವಿಸೇಸೇನ ಹಿತಾ ಪಧ್ಯಾ ಸಾ ವನ್ದನಾ ಸೋ ಪಣಾಮೋ ದರಂ ದರಥಂ ಕಾಯಚಿತ್ತಪರಿಳಾಹಂ ಹನ್ತು ಹಿಂಸತು। ಮಯಾತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಮೇತಿ ಅತ್ಥತೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ। ಇದಂ ಪನ ಪಠಮದುತಿಯತತಿಯಪಾದಾದಿಯಮಕಮಬ್ಯಪೇತಂ।

೨೯. ವನ್ದನಾಮಾನಭಾಜನೇ ದ್ವಾರತ್ತಯೇನ ವಿಧಿಯಮಾನಪಣಾಮಪೂಜಾನಂ ಆಧಾರಭೂತೇ ರತನತ್ತಯೇ ರತಿಜನನಾದಿಅತ್ಥೇನ ರತನಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ತಯೇ ಮಯಾ ಯಾ ವನ್ದನಾ ಸಾದರಂ ಆದರಸಹಿತಂ ವಿಹಿತಾ ಕತಾ, ವಿಹಿತಾ ಲೋಕಿಯ ಲೋಕುತ್ತರ ಸಮ್ಪತ್ತಿಸಾಧನತೋ ವಿಸೇಸೇನ ಹಿತಾ ಸಾ ವನ್ದನಾ ದರಂ ಮಯ್ಹಂ ಕಾಯಚಿತ್ತದರಥಂ ಹನ್ತು ವಿನಾಸೇತು। ಇದಂ ಅಬ್ಯಪೇತಪಠಮದುತಿಯತತಿಯಪಾದಾದಿಯಮಕಂ। ಸಹ ಆದರೇನ ವತ್ತಮಾನಂ ಸಾದರಂ, ಕ್ರಿಯಾವಿಸೇಸನಂ। ಏತ್ಥ ಕ್ರಿಯಾ ನಾಮ ವಿಹಿತಾಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಕರಣಂ। ಕರಣಞ್ಹಿ ವಿಹಿತಾಸದ್ದಸ್ಸ ವುತ್ತಕಮ್ಮತ್ತೇಪಿ ಅಞ್ಞಥಾನುಪಪತ್ತಿಲಕ್ಖಣಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ‘‘ಅಕಾಸಿ’’ನ್ತಿ ಕ್ರಿಯಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಮುಪೇನ್ತಂ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಹೋತಿ, ಭಾವೇ ವಿಹಿತಸ್ಸ ಯುಪಚ್ಚಯನ್ತಸ್ಸ ನಪುಂಸಕತ್ತಾ ನಪುಂಸಕಞ್ಚ, ಸತ್ತಾಯ ಏಕತ್ತಾ ಏಕವಚನಞ್ಚ ತಬ್ಬಿಸೇಸನತ್ತಾ ಸಾದರಸದ್ದೋಪಿ ನಪುಂಸಕದುತಿಯೇಕವಚನೋ ಹೋತಿ।

‘‘ವಿಸೇಸ್ಯೇ ದಿಸ್ಸಮಾನಾ ಯಾ,

ಲಿಙ್ಗಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಭತ್ತಿಯೋ।

ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ ಭಿಯ್ಯೋ,

ಕಾತಬ್ಬಾ ತಾ ವಿಸೇಸನೇ’’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಚಿನ್ತೋ ೧೫ ಗಾಥಾ ಭೇದಚಿನ್ತಾ ೧೯೪ ಗಾಥಾ॥

ಹಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಂ ಕ್ರಿಯಾವಿಸೇಸನೇ ಗಹಿತೇ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ‘‘ಮಯಾ’’ತಿ ತತಿಯನ್ತಸ್ಸ ಪಠಮನ್ತತ್ತಂ, ‘‘ವನ್ದನಾ’’ತಿ ಪಠಮನ್ತಸ್ಸ ಛಟ್ಠುನ್ತಞ್ಚ ಹೋತಿ। ವನ್ದನಾ ಚ ಮಾನೋ ಚ, ತೇಸಂ ಭಾಜನಂ। ತಿಣ್ಣಂ ಸಮೂಹೋ ತಯಂ, ರತನಾನಂ ತಯನ್ತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ।

ಅಬ್ಯಪೇತಚತುಕ್ಕಪಾದಾದಿಯಮಕವಣ್ಣನಾ

೩೦.

ಕಮಲಂ ಕ’ಮಲಂ ಕತ್ತುಂ-ವನದೋ ವನದೋ’ಮ್ಬರಂ।

ಸುಗತೋ ಸುಗತೋ ಲೋಕಂ, ಸಹಿತಂ ಸಹಿತಂ ಕರಂ॥

೩೦. ‘‘ಕಮಲ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿ। ಕಮಲಂ ಅರವಿನ್ದಂ ಕಂ ಜಲಂ ಅಲಙ್ಕತ್ತುಂ ಸಜ್ಜನತ್ಥಾಯ ಹೋತಿ, ವಿಕಸಿತಾರವಿನ್ದಸನ್ದೋಹಸಮ್ಭಾವಿತೋದಕಸ್ಸ ವಾಪಾದೀಸು ತಾದಿಸರಮಣೀಯತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಭವತೋ, ಅವನಂ ರಕ್ಖಂ ದದಾತಿ ಸಸ್ಸಸಮ್ಪತ್ಯಾದಿಕಾರಣಭಾವೇನಾತಿ ಅವನದೋ। ವನಂ ಜಲಂ ದದಾತಿ ನ ತುಚ್ಛೋತಿ ವನದೋ ಮೇಘೋ ಅಮ್ಬರಂ ಆಕಾಸಂ ಜಲಧಾರಭಾರಭರಿತಮ್ಬರಕುಹರಸ್ಸ ದಸ್ಸನೀಯತಾಗುಣಯೋಗತೋ ಅಲಂಕತ್ತುನ್ತಿ ಅಧಿಕತಂ। ಸಹಿತಂ ಸಮ್ಪುಣ್ಣಂ ಹಿತಂ ಅಭಿವುದ್ಧಿಂ ಕರಂ ಕರೋನ್ತೋ ಸುಟ್ಠು ಗದತೀತಿ ಸುಗತೋ ಮಞ್ಜುಭಾಣೀ ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧಾ ವಿಯ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದಿನಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದಿಕೇ ಪಜಹನ್ತೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಸವಾಸನಸಕಲಕಿಲೇಸೇ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸೋಭನಂ ನಿಬ್ಬಾನಪುರಂ ಗತೋತಿ ವಾ ಸುಗತೋತಿ ವುತ್ತೋ ಸೋ ಮಹಾಮುನಿ ಅತ್ತನೋ ಅಪರಿಮಿತಪಾರಮಿತಾಸಿಮ್ಪಕಚಗಲಿತತಿಲಕಭಾವೇನ ಲೋಕಂ ಲೋಕತ್ತಯಂ, ಸಹಿತಂ ಲೋಕನ್ತಿ ವಾ ಯೋಜನೀಯಂ ಅಲಙ್ಕತ್ತುಂ ಅಲಂಕರಣಾಯಾತಿ। ಇದಂ ಪಾದಚತುಕ್ಕಾದಿಯಮಕಮಬ್ಯಪೇತಂ।

೩೦. ಕಮಲಂ ಪದುಮಂ ಕಂ ಜಲಂ ಅಲಙ್ಕತ್ತುಂ ಪಞ್ಚವಿಧಪದುಮಸಞ್ಛನ್ನಸ್ಸ ಉದಕಸ್ಸ ರಮಣೀಯತ್ತಾ ಸಜ್ಜೇತುಂ ಹೋತಿ। ಅವನದೋ ಕಾಲೇ ವುಟ್ಠಿಸಮ್ಪದಾಯ ಸಸ್ಸಸಮ್ಪದಾದೀನಂ ಕಾರಣತ್ತಾ ಆರಕ್ಖಂ ದೇನ್ತೋ ವನದೋ ಮೇಘೋ ಅಮ್ಬರಂ ಆಕಾಸಂ ಅಲಙ್ಕತ್ತುಂ ಜಲಧಾರಭಾರಭರಿತಮ್ಬರಕುಚ್ಛಿಯಾ ದಸ್ಸನೀಯತ್ತಾ ಸಜ್ಜೇತುಂ ಹೋತಿ, ಸಹಿತಂ ಸಮ್ಪುಣ್ಣಂ ಹಿತಂ ಅಭಿವುಡ್ಢಿಂ ಕರಂ ಕರೋನ್ತೋ ಸುಗತೋ ಚಿತ್ರಕಥೀ ಸುನ್ದರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗತೋ ವಾ ಸೋ ಸುಗತೋ ಸೋ ತಥಾಗತೋ ಲೋಕಂ ಲೋಕತ್ತಯಂ, ಸಹಿತಂ ಲೋಕಂ ವಾ ಅಲಙ್ಕತ್ತುಂ ಚಿತ್ರಕಥಾದಿಕಾರಣೇಹಿ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಚ ಲೋಕರಾಮಣೇಯ್ಯಸ್ಸಾಭಾವಾ ಸಜ್ಜೇತುಂ ಹೋತಿ। ಸಬ್ಬಪದತ್ಥಾನಂ ಸತ್ತಾಬ್ಯಭಿಚಾರಿತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ ಗಮ್ಮಂ। ತತೋಯೇವ ಸಬ್ಬೇ ಪಠಮನ್ತಭವನಕ್ರಿಯಾಯ ಯುಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ। ಇದಂ ಅಬ್ಯಪೇತಚತುಕ್ಕಪಾದಾದಿಯಮಕಂ।

೩೧.

ಅಬ್ಯಪೇತಾದಿಯಮಕ-ಸ್ಸೇಸೋ ಲೇಸೋ ನಿದಸ್ಸಿತೋ।

ಞೇಯ್ಯಾನಿ’ಮಾಯೇವ ದಿಸಾ-ಯ’ಞ್ಞಾನಿ ಯಮಕಾನಿಪಿ॥

೩೧. ಇಚ್ಚೇವಮಭಿಮತಯಮಕೇ ಅಬ್ಯಪೇತಪಾದಾದಿಯಮಕಸ್ಸ ದಿಸಾಮತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಉಪಸಂಹರತಿ ‘‘ಅಬ್ಯಪೇತೇ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ। ಅಬ್ಯಪೇತಸ್ಸ ಅಬ್ಯವಹಿತಸ್ಸ ಚತುನ್ನಂ ಪಾದಾನಂ ಆದೋ, ಆದಿಭೂತಸ್ಸ ವಾ ಯಮಕಸ್ಸ ಏಸೋ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಲೇಸೋ ಕೋಚಿದೇವ ಭೇದೋ ನಿದಸ್ಸಿತೋ ವಿಕಪ್ಪಿತೋ। ಅಪರಾನಿಪಿ ಕಿಂ ನ ವಿಕಪ್ಪಿಯನ್ತೀತಿಚೇತಿ ಆಹ ‘‘ಞೇಯ್ಯಾನಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಇಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಮಗ್ಗೇನೇವ ಅಞ್ಞಾನಿ ವುತ್ತತೋ ಅಪರಾನಿ ದುತಿಯಪಾದಾದಿಯಮಕತತಿಯಪಾದಾದಿಯಮಕಚತುತ್ಥಪಾದಾದಿಯಮಕಾದೀನಿ ಅಬ್ಯಪೇತಾನಿಪಿ ಪಠಮದುತಿಯಪಾದಾದಿಯಮಕಪಠಮತತಿಯಪಾದಾದಿಯಮಕಾನಿಪಿ ಬ್ಯಪೇತಾನಿ, ಪಠಮಚತುತ್ಥದುತಿಯತತಿಯಪಾದಾದಿಯಮಕಾದೀನಿಪಿ ಅಬ್ಯಪೇತಬ್ಯಪೇತಾನಿ, ತಥಾ ಮಜ್ಝನ್ತಪಾದಯಮಕಾನಿ ಞೇಯ್ಯಾನಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಾನಿ, ವಿಞ್ಞೂನಂ ತಾದಿಸಾಯ ದಿಸಾಯ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾತಿ। ತತ್ಥ ಚ –

‘‘ಗುಣಾಗುಣೇನ ಸಹ ತೇ, ಸಾಧವೋ’ಸಾಧವೋ ಜನಾ।

ವಿಗಾಹನ್ತೇ ಸಮಂ ನಾಥ, ಚಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತೇ ಕಥಂ ನು ತೇ’’॥

ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ದುತಿಯಪಾದಾದಿಯಮಕಾದೀನಿ ಅಬ್ಯಪೇತಾನಿ,

‘‘ಪಿಯೇನ ವಚಸಾ ಸಬ್ಬೇ,

ಪಿಯೇನ’ಪ್ಪಿಯಭಾಣಿನೋ।

ಪಾದಾನತೇ ಜಿನೋಕಾಸಿ,

ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಹನ್ತು ವೋ’ಪ್ಪಿಯಂ’’॥

ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಪಠಮದುತಿಯಪಾದಾದಿಯಮಕಾದೀನಿ ಅಬ್ಯಪೇತಾನಿ,

‘‘ಸ’ಮಲಂ ಸಮಲಂ ಕತ್ತುಂ, ಸುಚಿರಂಸುಚಿ ರಂಜಯೇ।

ಸುಚಿರಂ ಸುಚಿರಂಗಂ ತಂ, ಸ’ಮಲಂ ಸಮಲಂಭಿ ಯೋ’’॥

ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಪಠಮಚತುತ್ಥದುತಿಯತತಿಯಪಾದಾದಿಯಮಕಾದೀನಿ ಅಬ್ಯಪೇತಬ್ಯಪೇತಾನಿ,

‘‘ಮನೋಹರ ಹರ ಕ್ಲೇಸಂ, ಜಿನ ಚೇತೋಭವಂ ಮಮ।

ನನು ತ್ವಂ ಪಾರಮೀಸಾರಾ-ಮತಭಾವಿತಮೋಸಧಂ’’॥

ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಮಜ್ಝಪಾದಯಮಕಾನಿ,

‘‘ಸಾಧುನಾ ರಂಜಯ ಜಯ-ದ್ಧನಿನಾ’ಪೂರಯಿ ಮಹಿಂ।

ಯೋ ತಂ ಜಿನವರಂ ಧೀರ-ಮತ್ಥಕಾಮೋಸಿ ಚೇ ತುವಂ’’॥

ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಅನ್ತಪಾದಯಮಕಾನಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಾನಿ।

೩೧. ಏವಂ ಅಭಿಮತಯಮಕೇನ ಅಬ್ಯಪೇತಯಮಕಾನಮುಪಾಯಾದೀನಿ ನಿಗಮೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಬ್ಯಪೇತಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಅಬ್ಯಪೇತಾದಿಯಮಕಸ್ಸ ವಿಸದಿಸವಣ್ಣೇಹಿ ಅಬ್ಯವಹಿತಾದಿಯಮಕಸ್ಸ, ಅಬ್ಯಪೇತಪಾದಾದಿಯಮಕಸ್ಸ ವಾ ಏಸೋ ಲೇಸೋ ‘‘ಸುಜನಿ’’ಚ್ಚಾದಿಕೋ ಅಪ್ಪಕೋದಾಹರಣನಯೋ ನಿದಸ್ಸಿತೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ। ಅಞ್ಞಾನಿ ಯಮಕಾನಿಪಿ ಇಮಾಯೇವ ದಿಸಾಯ ಇಮಿನಾ ನಯೇನೇವ ಞೇಯ್ಯಾನಿ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಞಾತಬ್ಬಾನಿ। ಆದೋ ಯಮಕಂ, ಆದಿಭೂತಂ ವಾ ಯಮಕಂ, ಅಬ್ಯಪೇತಞ್ಚ ತಂ ಆದಿಯಮಕಞ್ಚಾತಿ ವಾಕ್ಯಂ। ಏವಂ ದಸ್ಸಿತೇನ ಇಮಿನಾ ಕಮೇನ ಅಬ್ಯಪೇತದುತಿಯಪಾದಾದಿಯಮಕಾದಯೋ ಞಾತಬ್ಬಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

ತತ್ಥ ಅಬ್ಯಪೇತದುತಿಯಪಾದಾದಿಯಮಕಮೇವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ –

ಗುಣಾಗುಣೇನ ಸಹ ತೇ, ಸಾಧವೋ’ಸಾಧವೋ ಜನಾ।

ವಿಗಾಹನ್ತೇ ಸಮಂ ನಾಥ, ಚಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತೇ ಕಥಂ ನು ತೇ॥

ಭೋ ನಾಥ ತೇ ತುಯ್ಹಂ ಚಿತ್ತೇ ಸಾಧವೋ ಅಸಾಧವೋ ತೇ ಜನಾ ಗುಣಾಗುಣೇನ ಸಕಸಕಗುಣೇನ ಅಗುಣೇನ ಚ ಸಹ ಸಮಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಕಥಂ ನು ವಿಗಾಹನ್ತೇ, ಚಿತ್ತಂ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಸುಜನದುಜ್ಜನೇಸು ಸಮಮೇತ್ತಾ ಅಚ್ಛರಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

ಅಬ್ಯಪೇತಪಠಮದುತಿಯಪಾದಾದಿಯಮಕಮೇವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ –

ಪಿಯೇನ ವಚಸಾ ಸಬ್ಬೇ, ಪಿಯೇನ’ಪ್ಪಿಯಭಾಣಿನೋ।

ಪಾದಾನತೇ ಜಿನೋಕಾಸಿ, ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಹನ್ತು ವೋ’ಪ್ಪೀಯಂ॥

ಜಿನೋ ಅಪ್ಪಿಯಭಾಣಿನೋಪಿ ಸಬ್ಬೇ ಜನೇ ಪಿಯೇನ ಯೇನ ವಚಸಾ ಪಾದಾನತೇ ಅಕಾಸಿ, ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ವೋ ಅಪ್ಪಿಯಂ ಹನ್ತು। ಏತ್ಥ ಅಪಿಸದ್ದಪರಿಯಾಯಸ್ಸ ಪಿಸದ್ದಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ಯತಿಭಙ್ಗೋ ನತ್ಥಿ।

ಪಠಮಚತುತ್ಥದುತಿಯತತಿಯಪಾದಾದಿಅಬ್ಯಪೇತಬ್ಯಪೇತಯಮಕಮೇವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ –

ಸ’ಮಲಂ ಸಮಲಂ ಕತ್ತುಂ, ಸುಚಿರಂಸುಚಿ ರಂಜಯೇ।

ಸುಚಿರಂ ಸುಚಿರಂಗಂ ತಂ, ಸ’ಮಲಂ ಸಮಲಂಭಿ ಯೋತಿ॥

ಏತ್ಥ ‘‘ಸಮಲಂ ಸಮಲಂ, ಸುಚಿರಂ ಸುಚಿರ’’ನ್ತಿ ವಿಸದಿಸವಣ್ಣೇಹಿ ಅಬ್ಯವಹಿತತ್ತಾ ಅಬ್ಯಪೇತಂ, ‘‘ಸಮಲಂ ಸಮಲ’’ನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಪರಯುಗಳಂ ಪುಬ್ಬಪರಯುಗಳದ್ವಯಂ (ಕ॰) ‘‘ಕತ್ತು’’ಮಿತಿ ಭಿನ್ನವಣ್ಣೇಹಿ, ‘‘ಸುಚಿರಂ ಸುಚಿರ’’ನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಪರಯುಗಳಂ ಪುಬ್ಬಪರಯುಗಳದ್ವಯಂ (ಕ॰) ‘‘ಜಯೇ’’ತಿ ಭಿನ್ನವಣ್ಣೇಹಿ ಚ ಬ್ಯವಹಿತತ್ತಾ ಬ್ಯಪೇತಞ್ಚ ಹೋತಿ। ಸುಚಿರಂಸುಚಿ ಸೋಭನರಂಸಿನಾ ಉಚಿ ಯುತ್ತೋ ಯೋ ಜಿನೋ ಸಂ ಸನ್ತಿಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಮಲಂಭಿ ಅಲಭಿ, ಅಲಂ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಅತಿಸಯೇನ ಸುಚಿರಂಗಂ ವಿಸುದ್ಧದೇಹಂ ತಂ ಜಿನಂ ಸಮಲಂ ಜಲ್ಲಿಕಾಸಙ್ಖಾತೇನ, ರಾಗಾದಿಕುಚ್ಛಿತಸಙ್ಖಾತೇನ ವಾ ಮಲೇನ ಸಹಿತಂ ಸಂ ಅತ್ತಾನಂ ಅಲಂಕತ್ತುಂ ನಿಮ್ಮಲಂ ಕತ್ವಾ ಸಜ್ಜೇತುಂ ಸುಚಿರಂ ಸುಚಿರಕಾಲಂ ರಂಜಯೇ ಅತ್ತನಿ ಅಭಿರಮಾಪೇಯ್ಯ।

ಪಾದಮಜ್ಝಯಮಕಮೇವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ –

ಮನೋಹರ ಹರ ಕ್ಲೇಸಂ, ಜಿನ ಚೇತೋಭವಂ ಮಮ।

ನನು ತ್ವಂ ಪಾರಮೀಸಾರಾ-ಮತಭಾವಿತಮೋಸಧನ್ತಿ॥

ಮನೋಹರ ಜಿನ ಮಮ ಚೇತೋಭವಂ ಕ್ಲೇಸಂ ಸನ್ತಾಪಂ ಹರ ಅಪನಯ, ತ್ವಂ ಪಾರಮೀಸಾರಾಮತಭಾವಿತಂ ಓಸಧಂ ದಿಬ್ಬೋಸಧಂ ನನು।

ಪಾದನ್ತಯಮಕಮೇವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ –

ಸಾಧುನಾ ರಂಜಯ ಜಯ-ದ್ಧನಿನಾ’ಪೂರಯಿ ಮಹಿಂ।

ಯೋ ತಂ ಜಿನವರಂ ಧೀರ-ಮತ್ಥಕಾಮೋಸಿ ಚೇ ತುವನ್ತಿ॥

ಯೋ ಜಿನವರೋ ಸಾಧುನಾ ಜಯದ್ಧನಿನಾ ವೇನೇಯ್ಯಜಯಘೋಸೇನ ಮಹಿಂ ಆಪೂರಯಿ, ಧೀರಂ ತಂ ಜಿನವರಂ ತುವಂ ಸಪ್ಪುರಿಸ ಚೇ ಅತ್ಥಕಾಮೋ ಅಸಿ, ರಂಜಯ ಅಭಿರಮಾಪೇಹಿ। ಇಮಿನಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಯಮಕೇಹೇವ ಅವಸೇಸಾ ತತಿಯಪಾದಾದಿಯಮಕಾದಯೋ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ।

೩೨.

ಅಚ್ಚನ್ತಬಹವೋ ತೇಸಂ,

ಭೇದಾ ಸಮ್ಭೇದಯೋನಿಯೋ।

ತತ್ಥಾಪಿ ಕೇಚಿ ಸುಕರಾ,

ಕೇಚಿ ಅಚ್ಚನ್ತದುಕ್ಕರಾ॥

೩೨. ಕಿಂ ಪನ ಸಾಕಲ್ಲೇನ ನ ವಿಕಪ್ಪಿತಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಚ್ಚನ್ತಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ತೇಸಂ ವಿಕಪ್ಪಾನಂ ಸಮ್ಭೇದೋ ಸಙ್ಕರೋ ಮಿಸ್ಸತ್ತಮುಚ್ಚಾರಣಪ್ಪಕಾರೋ ಯೋನಿ ಪಭವೋ ಯೇಸಂ ತೇ ಸಮ್ಭೇದಯೋನಿಯೋ, ಭೇದಾ ಪಕಾರಾ ಅಚ್ಚನ್ತಬಹವೋ ಅತಿಸಯೇನ ಬಹುಲಾ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತತ್ಥಾಪಿ ತೇಸು ವಿಕಪ್ಪೇಸುಪಿ ಕೇಚಿ ವಿಕಪ್ಪಾ ಸುಖೇನ ಕರೀಯನ್ತಿ ಪಯುಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಸುಕರಾ, ತಬ್ಬಿಪರೀತೋ ಚ ಕೇಚಿ ವಿಕಪ್ಪಾ ಅಚ್ಚನ್ತದುಕ್ಕರಾ। ಇತಿ ದ್ವಿಧಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ತೇಸು ಸುಕರಾನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅಭಿಮತಯಮಕಾನಂ ಮುಖಮತ್ತಂ ದಸ್ಸಿತಂ। ಇದಾನಿ ದುಕ್ಕರಾನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಮುಖಮತ್ತಂ ನ ಸಬ್ಬಮೇವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಸಮುನ್ನತೇನ ತೇ ಸತಾ,

ಕಥಂ ನ ತೇ ನ ತೇ ಸಿಯುಂ।

ಯತೋ ನತೇನತೇಪಿ’ತೋ,

ಸಿಯುಂ ನ ತೇ ನತೇ ಸುಭಾ॥

ಇದಂ ಪಾದಚತುಕ್ಕಮಜ್ಝಯಮಕಮಬ್ಯಪೇತಬ್ಯಪೇತಮೇಕರೂಪಂ ದುಕ್ಕರಂ।

ನ ಭಾಸುರಾ ತೇಪಿ ಸುರಾ ವಿಭೂಸಿತಾ,

ತಥಾಸುರಾ ಭೂರಿ ಸುರಾಪರಾಜಿತಾ।

ಸಭಾಸು ರಾಜಾಪಿ ತಥಾ ಸುರಾಜಿತೋ,

ಯಥಾ ಸುರಾಜನ್ತಿ ಸುರಾವಿನಿಸ್ಸಟಾ॥

ಇದಂ ಚತುಕ್ಕಪಾದಮಜ್ಝಯಮಕಮೇಕರೂಪಬ್ಯಪೇತಂ।

೩೨. ಸಬ್ಬಮಿದಮನುದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಲಕ್ಖಣಾತಿದೇಸೇನ ನಿಗಮನಂ ಕಿಮತ್ಥಮಿಚ್ಚಾಸಙ್ಕಾಯಮಾಹ ‘‘ಅಚ್ಚನ್ತೇ’’ಚ್ಚಾದಿ। ತೇಸಂ ಯಮಕಾನಂ ಸಮ್ಭೇದಯೋನಿಯೋ ಪಭೇದುಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಭೂತಾ ಭೇದಾ ಉಚ್ಚಾವಚಪಕಾರಾ ಅಚ್ಚನ್ತಬಹವೋ, ತತ್ಥಾಪಿ ತೇಸುಪಿ ಕೇಚಿ ಯಮಕಾ ಸುಕರಾ ಸುಸಾಧಿಯಾ, ಕೇಚಿ ಅಚ್ಚನ್ತದುಕ್ಕರಾ ಅತಿಸಯೇನ ದುಸ್ಸಾಧಿಯಾ। ಸಮ್ಭೇದೋ ಯೋನಿ ಯೇಸನ್ತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ।

ಇಹ ಸುಕರಸ್ಸ ಉಪದಿಸಿತತ್ತಾ ದುಕ್ಕರಯಮಕಪವೇಸೋಪಾಯಮತ್ತಮುಪದಿಸೀಯತೇ –

‘‘ಮನಂ ಮನಂ ಸತ್ಥು ದದೇಯ್ಯ ಚೇ ಯೋ,

ಮನಂ ಮನಂ ಪೀಣಯತ’ಸ್ಸ ಸತ್ಥು।

ಮನಂ ಮನಂ ತೇನ ದದೇಯ್ಯ ಚೇ ನ,

ಮನಂ ಮನಂಪ’ಸ್ಸ ನ ಸಾಧುಪುಜ್ಜ’’ನ್ತಿ॥

ಇದಂ ಪಾದಚತುಕ್ಕಾದಿಯಮಕಮೇಕರೂಪಂ ಅಬ್ಯಪೇತಬ್ಯಪೇತಂ।

ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮನಂ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಂ ಸತ್ಥು ಜಿನಸ್ಸ ಮನಂ ಖಣಮತ್ತಮ್ಪಿ ದದೇಯ್ಯ ಚೇ, ಸತ್ಥು ಮುನಿನ್ದಸ್ಸ ಮನಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಮನಂ ಚಿತ್ತಂ ಪೀಣಯತಿ ಸಮ್ಪೀಣೇತಿ, ತೇನ ತಸ್ಮಾ ಮನಂ ಮನಂ ಚಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ದದೇಯ್ಯ ಚೇ ನ ಯದಿ ನೋ ದದೇಯ್ಯ, ಅಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಮನಂ ಚಿತ್ತಂ ಮನಂಪಿ ಮುಹುತ್ತಮ್ಪಿ ಸಾಧುಪುಜ್ಜಂ ಸಾಧೂಹಿ ಪೂಜಿತಬ್ಬಂ ನ ಭವತಿ।

‘‘ಸಮುನ್ನತೇನ ತೇ ಸತಾ,

ಕಥಂ ನ ತೇ ನ ತೇ ಸಿಯುಂ।

ಯತೋ ನತೇ’ನತೇಪಿ’ತೋ,

ಸಿಯುಂ ನ ತೇ ನತೇ ಸುಭಾ’’ತಿ॥

ಇದಂ ಪಾದಚತುಕ್ಕಮಜ್ಝಯಮಕಮೇಕರೂಪಮಬ್ಯಪೇತಬ್ಯಪೇತಂ।

ಯತೋ ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ತೇ ತುಯ್ಹಂ ಸತಾ ಸೋಭನೇನ ಸಮುನ್ನತೇನ ಸಮ್ಮಾ ಉನ್ನತೇನ ಹೇತುನಾ ನತೇಪಿ ಅವನತೇಪಿ ಅನತೇಪಿ ಅನವನತೇಪಿ ತೇ ತೇ ಸುಭಾ ತೇ ತೇ ಸೋಭನಾ ನ ನ ಸಿಯುಂ, ಭವನ್ತೇವ, ಅತೋ ತೇನ ಕಾರಣೇನ ತೇ ಸುಭಾ ತೇ ಸೋಭನಾ ನತೇ ಅವನತೇ ಕಥಂ ನ ಸಿಯುಂ, ಭವನ್ತೇವ।

‘‘ಜಿನಂ ಪಣಾಮೋನತಸಜ್ಜನಂ ಜನಂ,

ಗುಣೇ ನಿವೇಸೇನ್ತಮಸಜ್ಜನಂ’ಜನಂ।

ವೇನೇಯ್ಯನೇತ್ತೇ ಗುಣಭಾಜನಂ ಜನಂ,

ನಮೇ ಮಮೇನ್ತಂ ಖಲು ಸಜ್ಜನಂಜನ’’ನ್ತಿ॥

ಇದಂ ಪಾದಚತುಕ್ಕನ್ತಯಮಕಮೇಕರೂಪಮಬ್ಯಪೇತಬ್ಯಪೇತಯಮಕಂ ದುಕ್ಕರಂ।

ಪಣಾಮೋನತಸಜ್ಜನಂ ಪಣಾಮಿತುಕಾಮೋನತಸಾಧುಜನವನ್ತಂ ಜನಂ ವೇನೇಯ್ಯಜನಂ ಅಸಜ್ಜ ಪಮಾದಮಕತ್ವಾ ಗುಣೇ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇ ನಿವೇಸೇನ್ತಂ ನಿಯೋಜೇನ್ತಂ ವೇನೇಯ್ಯನೇತ್ತೇ ಅಞ್ಜನಂ ಅಞ್ಜನಭೂತಂ ಗುಣಭಾಜನಂ ಗುಣಾನಮಾಧಾರಭೂತಂ ಸಜ್ಜನಂಜನಂ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ಸಾಧುಜನಾನಂ ಅಞ್ಜನಭೂತಂ ಜನಂ ಸಾಧುಜನಂ ಖಲು ಏಕನ್ತೇನ ಮಮೇನ್ತಂ ಮಮಾಯನ್ತಂ ನಂ ಜಿನಂ ನಮೇ ನಮಾಮಿ।

‘‘ಸಾಭಾಸು ಸಾಭಾ ಭುವನೇ ಜಿನಸ್ಸ,

ಸಾಭಾಯ ಸಾ ಭಾಸತಿಯೇವ ಜಾತು।

ಸಾಭಾಯ ಸಾ ಭಾತಿ ನ ಚೇ ಕಥಂ ನ,

ಸಾಭಾ ಸಸಾಭಾನಮತಿಚ್ಚ ಭಾತೀ’’ತಿ॥

ಇದಂ ಪಾದಚತುಕ್ಕಾದಿಯಮಕೇಕರೂಪಬ್ಯಪೇತಂ।

ಭುವನೇ ಸತ್ತಲೋಕೇ ಸಾಭಾಸು ವಿಜ್ಜಮಾನಾಭಾಸು ಜಿನಸ್ಸ ಸಾಭಾ ಸೋಭನಾ ಆಭಾ ಸಾಭಾಯ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಯ, ಸೋಭನಾಯ ವಾ ಆಭಾಯ ಆಭಾತೋ ಜಾತು ಏಕನ್ತೇನ ಭಾಸತಿಯೇವ ದಿಪ್ಪತೇವ, ಸಾ ಜಿನಾಭಾ ಸಾಭಾಯ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಭಾತೋ ಅಧಿಕಾ ಹುತ್ವಾ ಚೇ ನ ಭಾತಿ ಯದಿ ನ ಭಾಸತಿ, ಸಸಾಭಾನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಸೋಭನಾಭಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮಾದೀನಂ ಸಾಭಾ ಸೋಭನಾಭಾಯೋ ಅತಿಚ್ಚ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಕಥಂ ನ ಭಾತಿ, ಭಾಸತಿಯೇವ।

‘‘ನ ಭಾಸುರಾ ತೇಪಿ ಸುರಾ ವಿಭೂಸಿತಾ,

ತಥಾಸುರಾ ಭೂರಿ ಸುರಾಪರಾಜಿತಾ।

ಸಭಾಸು ರಾಜಾಪಿ ತಥಾ ಸುರಾಜಿತೋ,

ಯಥಾ ಸುರಾಜನ್ತಿ ಸುರಾವಿನಿಸ್ಸಟಾ’’ತಿ॥

ಇದಂ ಪಾದಚತುಕ್ಕಮಜ್ಝಯಮಕೇಕರೂಪಬ್ಯಪೇತಂ।

ಸುರಾವಿನಿಸ್ಸಟಾ ಸುರಾಪಾನತೋ ಅಪಗತಾ ಜನಾ ಯಥಾ ಸುರಾಜನ್ತಿ, ತಥಾ ವಿಭೂಸಿತಾ ವಿಸೇಸೇನ ಅಲಙ್ಕತಾ ತೇಪಿ ಸುರಾ ತೇ ದೇವಾ ಅಪಿ ನ ಭಾಸುರಾ ಸೋಭಮಾನಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಏವಂ ಸುರಾಪರಾಜಿತಾ ಸುರಾಪಾನಹೇತು ಪರಾಜಿತಭಾವಂ ಪತ್ತಾ ಭೂರಿ ಅಸುರಾ ಬಹವೋ ವೇಪಚಿತ್ತಿಆದಯೋ ಅಸುರಾಪಿ ನ ಭಾಸುರಾ ನ ಸೋಭನ್ತಿ, ತಥಾ ಏವಂ ಸುರಾಜಿತೋ ಸುಟ್ಠು ಅಲಙ್ಕತೋ ರಾಜಾಪಿ ಸಭಾಸು ನ ಭಾಸುರೋ।

‘‘ಜಿನಾಣತ್ತಿಯಂ ಯೋ’ಹಿತಾಸಾ ಸಿತಾಸಾ,

ಅವಸ್ಸಂವ ತೇ ಹೋನ್ತ್ಯ’ತಾಸಾ ಹತಾಸಾ।

ಅತೋ ಸಬ್ಬಪಾಪೇ ಸತಾಸಾ ವತಾಸಾ,

ಕರೋನ್ತೇವ ಸನ್ತಿಸ್ಸಿತಾ ಸಾಮಿತಾಸಾ’’ತಿ॥

ಇದಂ ಪಾದಚತುಕ್ಕನ್ತಯಮಕಮೇಕರೂಪಬ್ಯಪೇತಂ।

ಯೇ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ಜಿನಾಣತ್ತಿಯಂ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಾಣತ್ತಿಯಂ ಓಹಿತಾಸಾ ಅವೀತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತಆಸಾ ಹೋನ್ತಿ ಸಿತಾಸಾ ಪರಿಸುದ್ಧಾಸಾ, ತೇ ಸಾಧವೋ ಹತಾಸಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಹತತಣ್ಹಾ ಅವಸ್ಸಂವ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಅತಾಸಾ ಭಯರಹಿತಾ ಯತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಅತೋ ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಪಾಪೇ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲೇ ಸತಾಸಾ ಭಯಸಹಿತಾ ವತಾಸಾವ ನಿರವಜ್ಜವತಾಭಿಲಾಸವನ್ತೋ ಸಾಧುಜನಾ ಸನ್ತಿಸ್ಸಿತಾ ಸನ್ತಿನಿಸ್ಸಿತಾಯೋ ಸಾಮಿತಾಸಾ ಸಾಮಿಭಾವಾಸಾಯೋ ಕರೋನ್ತೇವ।

೩೩.

ಯಮಕಂ ತಂ ಪಹೇಳೀ ಚ, ನೇಕನ್ತಮಧುರಾನಿ’ತಿ।

ಉಪೇಕ್ಖಿಯನ್ತಿ ಸಬ್ಬಾನಿ, ಸಿಸ್ಸಖೇದಭಯಾ ಮಯಾ॥

೩೩. ನನು ಯಮಕಂ ನಾಮ ಕವೀನಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯವಿಸೇಸಸೂಚಕನ್ತಿ ತತ್ಥ ತಂ ಸೋಪಯೋಗಂ, ಪಹೇಳಿಕಾ ಚ ಸೋಪಯೋಗಾ ಕೀಳಾವಿನೋದನೇ ಸಮ್ಬಾಧಟ್ಠಾನಮನ್ತನೇ ಪರಬ್ಯಾಮೋಹನೇ ಪರಮಬ್ಯಾಮೋಹನೇ (ಕ॰), ಕಾಬ್ಯಾದಾಸ ೩.೯೭ ಚ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಕಥಮುಪೇಕ್ಖಾ ಭವತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಮಕ’’ನ್ತಿಆದಿ। ತಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಯಮಕಞ್ಚ ಸುಕರದುಕ್ಕರಪ್ಪಭೇದಂ। ಪಹೇಳಿಕಾ ಪನ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ಸೋಳಸ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಸಮಾಗತಾವಞ್ಚಿತಾದಿಕಾ। ತತ್ಥಿದಂ ಲಕ್ಖಣಂ –

ಸಮಾಗತಾ ನಾಮ ಸಿಯಾ, ಗುಳ್ಹತ್ಥಾ ಪದಸನ್ಧಿನಾ।

ವಞ್ಚಿತಾಞ್ಞತ್ಥ ರುಳ್ಹೇನ, ಯತ್ಥ ಸದ್ದೇನ ವಞ್ಚನಾ॥

ಉಕ್ಕನ್ತಾತಿಬ್ಯವಹಿತ-ಪ್ಪಯೋಗಾ ಮೋಹಕಾರಿನೀ।

ಸಿಯಾ ಪಮುಸ್ಸಿತಾ ಯಸ್ಸಾ, ದುಬ್ಬೋಧತ್ಥಾ ಪದಾವಲಿ॥

ಸಮಾನರೂಪಾ’ಮುಖ್ಯತ್ಥಾ-ರೋಪಾಹಿತಪದಾ ಸಿಯಾ।

ಫರುಸಾ ಪಚ್ಚಯಾದೀಹಿ, ಜಾತಸದ್ದಾ ಕಥಞ್ಚಿಪಿ॥

ಸಙ್ಖ್ಯಾತಾ ನಾಮ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಂ, ಯತ್ಥ ಬ್ಯಾಮೋಹಕಾರಣಂ।

ಅಞ್ಞಥಾ’ಭಾಸತೇ ಯತ್ಥ, ವಾಕ್ಯತ್ಥೋ ಸಾ ಪಕಪ್ಪಿತಾ॥

ಸಾ ನಾಮನ್ತರಿಕಾ ಯಸ್ಸಾ, ನಾಮೇ ನಾನತ್ಥಕಪ್ಪನಾ।

ನಿಭೂತಾ’ವಟ್ಠಿತಞ್ಞತ್ಥಾ, ತುಲ್ಯತ್ಥಸುತಿಹೇತುತೋ॥

ಸಮಾನಸದ್ದಾ ಸಾ ಇಟ್ಠ-ಸದ್ದಪರಿಯಾಯಸಾಧಿತಾ।

ಸಮ್ಮುಳ್ಹಾ ಮೂಳ್ಹತಾಯೇವ, ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ಥಾಪಿ ಸಾಧುಕಂ॥

ಯಸ್ಸಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಬಾಹುಲ್ಯಾ, ನಾಮಂ ಸಾ ಪಾರಿಹಾರಿಕೀ।

ಏಕಚ್ಛನ್ನಾ ಭವೇ ಬ್ಯಞ್ಜಾ-ಧೇಯ್ಯಂ ನಿಸ್ಸಯಗೋಪನಾ॥

ಸಾ ಭವೇ ಉಭಯಚ್ಛನ್ನಾ, ಯಸ್ಸಾ ಉಭಯಗೋಪನಾ।

ಸಂಕಿಣ್ಣಾ ನಾಮ ಸಾ ಯಸ್ಸಾ, ನಾನಾಲಕ್ಖಣಸಙ್ಕರೋತಿ॥

ದೋಸತ್ತೇಪಿ ಚೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉಕ್ಕನ್ತಾದೀಸು ದೋಸಭಾವೇ ನಾರೋಪಿತಬ್ಬಾ। ಏಸಾ ಹಿ ಮನಸೋತಿ (ಕ॰) ‘‘ಬಹುಗುಣೇ ಪಣಮತಿ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರ ೪೪ ಗಾಥಾ ವಾಕ್ಯಸಂಕಿಣ್ಣನಾಮೇನ ನ ವುತ್ತಾ, ಪಕಪ್ಪಿತಾ ಚ ಸಂಸಯದೋಸಪರಿಹಾರೇನ ‘‘ಯಾತೇ ದುತಿಯಂ ನಿಲಯ’’ನ್ತಿ ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರ ೧೧೨ ಗಾಥಾ ಆದಿನಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ।

‘‘ಪಭವಾ’ನತವಿತ್ತಿಣ್ಣಾ, ತವಾ’ಣಾ ಮಹತೀ ಸತಿ।

ಚಿರಾಯ ಜಯತಂ ನಾಥ, ಪಹುತಫಲಸಾಧನೀ’’ತಿ॥

ಅಯಂ ಸಮಾಗತಾ।

‘‘ಭದ್ದಮೇವೋ’ಪಸೇವೇಯ್ಯ, ವಿಧೂತಮದಕಿಬ್ಬಿಸಂ।

ಸಮ್ಪಾಪಯೇ ಪುರಂ ಖೇಮಂ, ಸ ದನ್ತೋ’ತ್ತನಿಸೇವಿನ’’ನ್ತಿ॥

ಅಯಂ ವಞ್ಚಿತಾ।

ಪಮುಸ್ಸಿತಾದಯೋ ತು ಲಕ್ಖಣಾನುಸಾರೇನ, ತತ್ಥೋದಾಹರಣಾನುಸಾರೇನ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

ಏವಂ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಾ ಪಹೇಳಿಕಾ ಚೇತಿ ಏತಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಏಕನ್ತೇನ ನಿಯಮೇನ ನ ಮಧುರಾನಿ ಅತ್ಥರಸಸ್ಸ ವಾ ಸದ್ದರಸಸ್ಸ ವಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಭಾವೇನ ಅಸ್ಸಾದಿತಬ್ಬಾನಿ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ಸಿಸ್ಸಾನಮುಪ್ಪನ್ನೋ ಖೇದೋಯೇವ ಭಯಂ ತತೋ ತೇಸಂ ಖೇದತೋ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಭಯತೋ ಮಯಾ ಉಪೇಕ್ಖಿಯನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಂ।

೩೩. ಏವಂ ಸುಕರದುಕ್ಕರವಸೇನ ದುವಿಧತ್ತಂ ವತ್ವಾ ಕವೀನಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯಪ್ಪಕಾಸನೇ ಸಪ್ಪಯೋಜನಯಮಕಾನಞ್ಚ, ಕೀಳಾವಿನೋದನೇ ಸಮ್ಬಾಧಟ್ಠಾನಸಮ್ಮನ್ತನೇ ಪರಬ್ಯಾಮೋಹನೇ ಚಾತಿ ಇಮೇಸು ಸಪ್ಪಯೋಜನಾನಞ್ಚ ಪಹೇಳಿಕಾನಮವಚನೇ ಕಾರಣಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ ‘‘ಯಮಕ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ। ತಂ ಯಮಕಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಸುಕರದುಕ್ಕರಾದಿಭೇದಂ ಯಮಕಜಾತಞ್ಚ ಪಹೇಳಿ ಚ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಸಮಾಗಭಾದಿಕಾ ಪಹೇಳಿಕಾ ಚ ಇತಿ ಇಮಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಏಕನ್ತಮಧುರಾನಿ ನ ಇತಿ ಅಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ಥರಸಸ್ಸ, ಸದ್ದರಸಸ್ಸ ವಾ ನಿಯಮತೋ ಅಭಾವಾ ಏಕನ್ತೇನ ಅಮಧುರಾನಿ, ಇತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ಚ ಸಿಸ್ಸಖೇದಭಯಾ ಸಿಸ್ಸಾನಂ ಅಸಹನಸಙ್ಖಾತಾಯ ಅಸಹನೇನ ಜಾತಾಯ ವಾ ಭೀತಿಯಾ ಚ ಮಯಾ ಉಪೇಕ್ಖೀಯನ್ತಿ। ಸಿಸ್ಸಾನಂ ಖೇದೋಯೇವ ಭಯಂ, ಸಿಸ್ಸಖೇದತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ವಾ ಭಯಂ, ತತೋತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ।

ಏತ್ಥ ಪಹೇಳಿಕಾ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ –

ಸಮಾಗತಾ ಚ ವಞ್ಚಿತು-ಕ್ಕನ್ತಾ ಪಮುಸ್ಸಿತಾಪಿ ಚ।

ಸಮಾನರೂಪಾ ಫರುಸಾ, ಸಙ್ಖ್ಯಾತಾ ಚ ಪಕಪ್ಪಿತಾ॥

ಅಥೋಪಿ ನಾಮನ್ತರಿಕಾ, ನಿಭೂತಾ ಚ ಪಹೇಳಿಕಾ।

ಅಥೋ ಸಮಾನಸದ್ದಾ ಚ, ಸಮ್ಮುಳ್ಹಾ ಪಾರಿಹಾರಿಕೀ।

ಏಕಚ್ಛನ್ನೋಭಯಚ್ಛನ್ನಾ, ಸಂಕಿಣ್ಣಾತಿ ಚ ಸೋಳಸಾತಿ॥

ತತ್ರಿದಂ ಲಕ್ಖಣಂ –

ಸಮಾಗತಾ ನಾಮ ಸಿಯಾ, ಗುಳ್ಹತ್ಥಾ ಪದಸನ್ಧಿನಾ।

ವಞ್ಚಿತಾಞ್ಞತ್ಥ ರುಳ್ಹೇನ, ಯತ್ಥ ಸದ್ದೇನ ವಞ್ಚನಾ॥

ಉಕ್ಕನ್ತಾತಿಬ್ಯವಹಿತ-ಪ್ಪಯೋಗಾ ಮೋಹಕಾರಿನೀ।

ಸಿಯಾ ಪಮುಸ್ಸಿತಾ ಯಸ್ಸಾ, ದುಬ್ಬೋಧತ್ಥಾ ಪದಾವಲಿ॥

ಸಮಾನರೂಪಾ’ಮುಖ್ಯತ್ಥಾ-ರೋಪಾಹಿತಪದಾ ಸಿಯಾ।

ಫರುಸಾ ಪಚ್ಚಯಾದೀಹಿ, ಜಾತಸದ್ದಾ ಕಥಞ್ಚಿಪಿ॥

ಸಙ್ಖ್ಯಾತಾ ನಾಮ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಂ, ಯತ್ಥ ಬ್ಯಾಮೋಹಕಾರಣಂ।

ಅಞ್ಞಥಾ’ಭಾಸತೇ ಯತ್ಥ, ವಾಕ್ಯತ್ಥೋ ಸಾ ಪಕಪ್ಪಿತಾ॥

ಸಾ ನಾಮನ್ತರಿಕಾ ಯಸ್ಸಾ, ನಾಮೇ ನಾನತ್ಥಕಪ್ಪನಾ।

ನಿಭೂತಾ’ವಟ್ಠಿತಞ್ಞತ್ಥಾ, ತುಲ್ಯತ್ಥಸುತಿಹೇತುತೋ॥

ಸಮಾನಸದ್ದಾ ಸಾ ಇಟ್ಠ-ಸದ್ದಪರಿಯಾಯಸಾಧಿತಾ।

ಸಮ್ಮುಳ್ಹಾ ಮೂಳ್ಹತಾಯೇವ, ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ಥಾಪಿ ಸಾಧುಕಂ॥

ಯಸ್ಸಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಬಾಹುಲ್ಯಾ, ನಾಮಂ ಸಾ ಪಾರಿಹಾರಿಕೀ।

ಏಕಚ್ಛನ್ನಾ ಭವೇ ಬ್ಯಞ್ಜಾ-ಧೇಯ್ಯಂ ನಿಸ್ಸಯಗೋಪನಾ॥

ಸಾ ಭವೇ ಉಭಯಚ್ಛನ್ನಾ, ಯಸ್ಸಾ ಉಭಯಗೋಪನಾ।

ಸಂಕಿಣ್ಣಾ ನಾಮ ಸಾ ಯಸ್ಸಾ, ನಾನಾಲಕ್ಖಣಸಙ್ಕರೋತಿ॥

ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಪದಸನ್ಧಿನಾ ಪದಾನಂ ಸನ್ಧಾನತೋ ಗುಳ್ಹತ್ಥಾ ಅಪಾಕಟತ್ಥಾ ಸಮಾಗತಾ ನಾಮ ಸಿಯಾ। ಗುಳ್ಹತ್ಥಾತಿ ಪಸಿದ್ಧಾನುವಾದೇನ ಅಪಸಿದ್ಧಾ ಸಮಾಗತಾ ವಿಧೀಯತೇ। ಇತೋ ಪರಮ್ಪಿ ಅನುವಾದಾನುವಾದ್ಯಭಾವೋ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಯತ್ಥ ಪಹೇಳಿಕಾಯಂ ಅಞ್ಞತ್ಥ ರುಳ್ಹೇನ ಸದ್ದೇನ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಪಸಿದ್ಧೇನ ರುಳ್ಹಿಸದ್ದೇನ ವಞ್ಚನಾ ವಞ್ಚಿತಾ ನಾಮ ಸಿಯಾ।

ಅತಿಬ್ಯವಹಿತಪ್ಪಯೋಗಾ ಅತಿಸಯೇನ ಅನ್ತರಿತಪಯುಜ್ಜಮಾನಪದಯುತ್ತಾ ತತೋಯೇವ ಮೋಹಕಾರಿನೀ ಸಮ್ಮೋಹಕಾರಿಕಾ ಪಹೇಳಿಕಾ ಉಕ್ಕನ್ತಾ ನಾಮ। ಯಸ್ಸಾ ಪಹೇಳಿಕಾಯ ಪದಾವಲಿ ಪದಪನ್ತಿ ದುಬ್ಬೋಧತ್ಥಾ ದುರನುಬೋಧಾಭಿಧೇಯ್ಯಾ, ಸಾ ಪಮುಸ್ಸಿತಾ ನಾಮ।

ಅಮುಖ್ಯತ್ಥಾರೋಪಾಹಿತಪದಾ ಅಪ್ಪಧಾನತ್ಥೇ ಮುಖ್ಯತ್ಥಪಕಾಸಕಸದ್ದಾನಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಧಮ್ಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಆರೋಪನತೋ ಉಪಟ್ಠಿತಪದಯುತ್ತಾ ಸಮಾನರೂಪಾ ನಾಮ ಸಿಯಾ। ಪಚ್ಚಯಾದೀಹಿ ಪಚ್ಚಯಾದೇಸಾದೀಹಿ ಕಥಞ್ಚಿಪಿ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪಕಾರೇನ ಜಾತಸದ್ದಾ ನಿಪ್ಫನ್ನಸದ್ದಾ ಫರುಸಾ ನಾಮ।

ಯತ್ಥ ಯಸ್ಸಂ ಪಹೇಳಿಕಾಯಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಂ ಗಣನಂ ವುತ್ತಮಪಿ ಬ್ಯಾಮೋಹಕಾರಣಂ ಹೋತಿ, ಸಾ ಪಹೇಳಿಕಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಾ ನಾಮ ಸಿಯಾ। ಯತ್ಥ ಯಸ್ಸಂ ಪಹೇಳಿಕಾಯಂ ವಾಕ್ಯತ್ಥೋ ಸಮುದಾಯತ್ಥೋ ಅಞ್ಞಥಾ ಅಞ್ಞೇನ ಪಕಾರೇನ ಆಭಾಸತೇ ವಿಞ್ಞಾಯತೇ, ಸಾ ಪಕಪ್ಪಿತಾ ನಾಮ।

ಯಸ್ಸಾ ಪಹೇಳಿಕಾಯ ನಾಮೇ ಪಯುತ್ತಾಭಿಧಾನೇ ನಾನತ್ಥಕಪ್ಪನಾ ವಿವಿಧಾಭಿಧೇಯ್ಯಕಪ್ಪನಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ಸಾ ಪಹೇಳಿಕಾ ನಾಮನ್ತರಿಕಾ ನಾಮ। ತುಲ್ಯತ್ಥಸುತಿಹೇತುತೋ ಸಮಾನತ್ಥಸದ್ದಾನಂ ಪಯೋಗಹೇತುಯಾ ಅವಟ್ಠಿತಞ್ಞತ್ಥಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಅಞ್ಞತ್ಥಾ ಹೋತಿ, ಸಾ ನಿಭೂತಾ ನಾಮ।

ಯಾ ಪಹೇಳಿಕಾ ಇಟ್ಠಸದ್ದಪರಿಯಾಯಸಾಧಿತಾ ಇಚ್ಛಿತತ್ಥಸದ್ದಸ್ಸ ವೇವಚನೇಹಿ ನಿಪ್ಫಾದಿತಾ ಹೋತಿ, ಸಾ ಸಮಾನಸದ್ದಾ ನಾಮ। ಸಾಧುಕಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ಥಾಪಿ ದಸ್ಸಿತಅತ್ಥಯುತ್ತಾಪಿಯಾ ಮೂಳ್ಹತಾಯೇವ ಸಮ್ಮೋಹಭಾವತ್ಥಂ ಏವ ಭವತಿ, ಸಾ ಸಮ್ಮುಳ್ಹಾ ನಾಮ।

ಯಸ್ಸಾ ಪಹೇಳಿಕಾಯ ವಿರಚನೇ ನಾಮಂ ದಸ್ಸಿಯಮಾನಂ ನಾಮಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಬಾಹುಲ್ಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಸ ಬಹುಲಭಾವತೋ ಭವತಿ, ಸಾ ಪಾರಿಹಾರಿಕೀ ನಾಮ। ಯಸ್ಸಾ ಆಧೇಯ್ಯಂ ಬ್ಯಞ್ಜ ಅಭಿಬ್ಯಞ್ಜಿಯ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ನಿಸ್ಸಯಗೋಪನಾ ಆಧಾರಗುತ್ತಿ ಭವತಿ, ಸಾ ಏಕಚ್ಛನ್ನಾ ನಾಮ।

ಯಸ್ಸಾ ಪಯೋಗೇ ಉಭಯಗೋಪನಾ ಉಭಿನ್ನಮಾಧಾರಾಧೇಯ್ಯಾನಂ ಗೋಪನಾ ಭವತಿ, ಸಾ ಉಭಯಚ್ಛನ್ನಾ ನಾಮ। ಯಸ್ಸಾ ನಾನಾಲಕ್ಖಣಸಙ್ಕರೋ ಸಮಾಗತಾದಿನಾನಾವಿಧಲಕ್ಖಣಾನಂ ಸಙ್ಕರೋ ಹೋತಿ, ಸಾ ಸಂಕಿಣ್ಣಾ ನಾಮ ಸಿಯಾ।

ಇದಾನಿ ಸಮಾಗತಾದೀನಂ ಲಕ್ಖಿಯಂ ಕಮೇನ ಏವಂ ಞಾತಬ್ಬಂ –

‘‘ಪಭವಾ’ನತವಿತ್ತಿಣ್ಣಾ, ತವಾ’ಣಾ ಮಹತೀ ಸತೀ।

ಚಿರಾಯ ಜಯತಂ ನಾಥ, ಪಹುತಫಲಸಾಧಿನೀ’’ತಿ॥

ಅಯಂ ಸಮಾಗತಾ।

ನಾಥ ತವ ಪಭವತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ನತವಿತ್ತಿಣ್ಣಾ ಓಣತವಸೇನ ಪತ್ಥಟಾ, ಏವಂ ಸತಿ ನದೀ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ಪಭವ ಪಕಟ್ಠತ್ತ ಸೋಭಾವನ್ತ। ಭೋ ನಾಥ ತವ ತುಯ್ಹಂ ಮಹತೀ ಸತೀ ಮಹನ್ತೀ ಸಮಾನಾ ಆಣಾ ಆನತವಿತ್ತಿಣ್ಣಾ ಅತ್ತನಿ ನತೇಸು ಜನೇಸು ಪತ್ಥಟಾ ಪಹುತಫಲಸಾಧಿನೀ ಬಹುಲತ್ಥನಿಪ್ಫಾದನೀ ಚಿರಾಯ ಚಿರಕಾಲಂ ಜಯತಂ ಉಕ್ಕಂಸಭಾವೇನ ಪವತ್ತತು। ಏತ್ಥ ಪಭವಆನತಇತಿಸನ್ಧಿನಾ ಅತ್ಥೋ ಗುಳ್ಹೋ।

‘‘ಭದ್ದಮೇವೋ’ಪಸೇವೇಯ್ಯ, ವಿಧೂತಮದಕಿಬ್ಬಿಸಂ।

ಸಮ್ಪಾಪಯೇ ಪುರಂ ಖೇಮಂ, ಸ ದನ್ತೋ’ತ್ತನಿಸೇವಿತ’’ನ್ತಿ॥

ಅಯಂ ವಞ್ಚಿತಾ।

ವಿಧೂತಮದಕಿಬ್ಬಿಸಂ ವಿನಾಸಿತಮದದೋಸಂ ಭದ್ದಮೇವ ಮನ್ದಪಿಯ ಪಿನ್ದಪಿಸ್ಸ (ಕ॰) – ಭದ್ದಜಾತಿಕೇಸು ಹತ್ಥೀಸು ಭದ್ದಜಾತಿಕಹತ್ಥಿಮೇವ ಉಪಸೇವೇಯ್ಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ। ಭದ್ದಮೇವ ಉತ್ತಮಪುರಿಸಮೇವ ಸೇವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇವನಂ ಕಿಮತ್ಥನ್ತಿ ಚೇ? ಹತ್ಥಿಪಕ್ಖೇ ದನ್ತೋ ಸಿಕ್ಖಿತೋ ಸೋ ಹತ್ಥಿ ಅತ್ತನಿಸೇವಿತಂ ಅತ್ತಾನಂ ಭಜಿತಂ ಜನಂ ಖೇಮಂ ನಿಬ್ಭಯಂ ಪುರಂ ನಗರಂ ಸಮ್ಪಾಪೇತಿ। ಪುರಿಸಪಕ್ಖೇ ಪನ ದನ್ತೋ ದಮಿತೋ ಸೋ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ತನಿಸೇವಿತಂ ಅತ್ತಾನಮುಪಸೇವಿತಂ ಜನಂ ಖೇಮಂ ನಿದ್ದುಕ್ಖಂ ಪುರಂ ನಿಬ್ಬಾನಪುರಂ ಪಾಪೇತಿ। ಏತ್ಥ ಕವಿಚ್ಛಿತಉತ್ತಮತ್ಥತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಹತ್ಥಿಅತ್ಥೇ ರುಳ್ಹೇನ ಸದ್ದೇನ ವಞ್ಚನಾ ನಾಮ।

‘‘ಬಹುಗುಣೇ ಪಣಮತಿ, ದುಜ್ಜನಾನಂಪ್ಯಯಂ ಜನೋ।

ಹಿತಂ ಪಮುದಿತೋ ನಿಚ್ಚಂ, ಸುಗತಂ ಸಮನುಸ್ಸರ’’ನ್ತಿ॥

ಅಯಂ ಉಕ್ಕನ್ತಾ। ಇಮಸ್ಸತ್ಥೋ ಉಪರಿ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ।

ಬ್ಯಾಕಿಣ್ಣದೋಸತ್ತೇ ಸತಿಪಿ ಪಹೇಳಿಕಾರುಳ್ಹತ್ತಾ ಏಸಾ ಇಟ್ಠಾ। ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಪಹೇಳಿಕಾಯಮಾರುಳ್ಹಾ, ನ ಹಿ ದುಟ್ಠಾ ಕಿಲಿಟ್ಠತಾ’’ತಿ। ಇಹ ಸಮ್ಬನ್ಧೀಪದಾನಂ ಅಟ್ಠಾನಟ್ಠಾಪನೇನ ಬ್ಯವಹಿತತ್ತಂ ಹೋತಿ।

‘‘ಮುಖಫುಲ್ಲಂ ಗಿಙ್ಗಮಕಂ, ನಿಯುರುಗ್ಗತ್ಥನುನ್ನತಂ।

ಪಟಚ್ಚರೀ ವರಂ ಪೋಸೋ, ಭೀರುಯಾ ಧಾರಯನ್ತಿಯಾ’’ತಿ॥

ಅಯಂ ಪಮುಸ್ಸಿತಾ।

ಮುಖಫುಲ್ಲಂ ತಿಲಕಾದಿಂ ಗಿಙ್ಗಮಕಂ ಏವಂನಾಮಕಂ ಪಸಾಧನಂ ನಿಯುರುಗ್ಗತ್ಥನುನ್ನತಂ ನಿಯುರಂ ವಲಯಂ, ಉಗ್ಗತ್ಥನಂ ಪಯೋಧರಪಟಂ, ಉನ್ನತಂ ನಲಾಟಪಟಾದಿಕಂ, ಮುಖತೋ ಉನ್ನತಾಭರಣಞ್ಚ ಧಾರಯನ್ತಿಯಾ ಭೀರುಯಾ ಇತ್ಥಿಯಾ ಪಟಚ್ಚರೀ ಜಿಣ್ಣವತ್ಥನಿವಾಸೀ ಪೋಸೋ ಪುರಿಸೋ ವರಂ ಉತ್ತಮೋ। ಏತ್ಥ ಬಹುಪಯೋಗರಹಿತೇಹಿ ಸದ್ದೇಹಿ ರಚಿತತ್ತಾ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದುರವಬೋಧತಾ।

‘‘ನವ’ಗ್ಗರತನಾನ’ಸ್ಮಿಂ, ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ರತನಾಕರೇ।

ಪುರಿಸಾನೇತ್ಥ ಅಟ್ಠನ್ನಂ, ಅಟ್ಠಾ’ಸಾಧಾರಣಾ’ಪರ’’ನ್ತಿ॥

ಅಯಂ ಸಮಾನರೂಪಾ।

ಅಸ್ಮಿಂ ರತನಾಕರೇ ಅಗ್ಗರತನಾನಿ ನವ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಏತ್ಥ ಇಮೇಸು ರತನೇಸು ಅಟ್ಠ ರತನಾನಿ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಪುರಿಸಾನಂ ಅಸಾಧಾರಣಾನಿ, ಅಪರಂ ರತನಂ ಸಾಧಾರಣಂ। ಇಮಾನಿ ನವ ಲೋಕುತ್ತರಾನಿ ಚಿತ್ತೀಕತಾದಿಅತ್ಥೇನ ‘‘ರತನಾನೀ’’ತಿ ಚ ತಪ್ಪಭವೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ‘‘ಆಕರೋ’’ತಿ ಚ ಕಪ್ಪಿತೋತಿ ಅಮುಖ್ಯತ್ಥೇಸು ರತನಾದಿಸದ್ದಾನಮಾರೋಪನಂ ಹೋತಿ।

‘‘ವಿನ್ದನ್ತಿ ದೇವಗನ್ಧಬ್ಬಾ, ಹಿಮವನ್ತಮಹಾತಲೇ।

ರಸವನ್ತೇ ಸರೇ ಸತ್ತ, ನ ನಾಗಾಪಿ ಉಪೋಸಥಾ’’ತಿ॥

ಅಯಂ ಫರುಸಾ।

ಹಿಮವನ್ತಮಹಾತಲೇ ಹಿಮಾಲಯಸ್ಸ ಮತ್ಥಕೇ ರಸವನ್ತೇ ಸೋದಕೇ ಸತ್ತ ಸರೇ ಅನೋತತ್ತಾದಿಕೇ ದೇವಗನ್ಧಬ್ಬಾ ವಿನ್ದನ್ತಿ ಸೇವನ್ತಿ, ಉಪೋಸಥಾ ನಾಗಾಪಿ ನ ವಿನ್ದನ್ತಿ। ಅಯಮಪರತ್ಥೋ। ಹಿಮವನ್ತಮಹಾತಲೇ ಚನ್ದರಂಸಿಯುತ್ತೇ ಮಹಾಪಾಸಾದತಲೇ ದೇವಗನ್ಧಬ್ಬಾ ಕೀಳಮಾನಾ ಗನ್ಧಬ್ಬಾ ರಸವನ್ತೇ ಮಧುರಗುಣಯುತ್ತೇ ಸತ್ತ ಸರೇ ವೀಣಾಯ ಛಜ್ಜಾದಿಕೇ ಸತ್ತ ಸರೇ ವಿನ್ದನ್ತಿ, ನಾಗಾಪಿ ಅರಿಯಾಪಿ ಉಪೋಸಥಾಪಿ ಉಪವುತ್ಥಾಪಿ ನ ವಿನ್ದನ್ತಿ ನಾನುಭವನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ದಿಬ್ಬನ್ತೀತಿ ದೇವಾ। ಉಪೋಸಥೋ ಏತೇಸಮತ್ಥೀತಿ ಉಪೋಸಥಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಲಕ್ಖಣಕ್ಕಮತೋ ಪಸಿದ್ಧಪಚುರಪಯೋಗತೋ ಅಞ್ಞದತ್ಥಾ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಲೇಸೇನ ಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಜಾತಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾ।

‘‘ಗೀತಸದ್ದೇ ಸರಾ ದ್ವೇ ದ್ವೇ, ದ್ವೇ ಛಜ್ಜಞ್ಞತ್ರ ಛಸ್ಸರಾ।

ಪಞ್ಚವಣ್ಣಂ ಯಥಾ ಚಕ್ಖು, ಛಬ್ಬಣ್ಣಾ ನಾಸಿಕಾ ತಥಾ’’ತಿ॥

ಅಯಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಾ।

ಗೀತಸದ್ದೇ ಸರಾ ದ್ವೇ ಹೋನ್ತಿ, ಛಜ್ಜ’ಞ್ಞತ್ರ ಛಜ್ಜತೋ ಅಞ್ಞತ್ರ ಛಜ್ಜಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಉಸಭೋ ಗನ್ಧಾರೋ ಮಜ್ಝಿಮೋ ಪಞ್ಚಮೋ ಧೇವತೋ ನಿಸಾದೋತಿ। ಏತ್ಥ ಯುಗಳತೋ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಛಸ್ಸರಾ ಛಸರವನ್ತೋ। ಯಥಾ ಚಕ್ಖು ಪಞ್ಚವಣ್ಣಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಏವಂ ನಾಸಿಕಾ ಛಬ್ಬಣ್ಣಾ ಹೋತಿ, ಗೀತಸದ್ದೇ ಈಕಾರಅಕಾರಸರದ್ವಯಸಬ್ಭಾವತೋ ಚ ಛಜ್ಜಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಉಸಭಾದೀಸು ಸರಾನಂ ತಿವಿಧತ್ತಾ ಚ ‘‘ಚಕ್ಖೂ’’ತಿ ಸರಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ಪಞ್ಚವಣ್ಣಾನಂ ಸಬ್ಭಾವತೋ ಚ ‘‘ನಾಸಿಕಾ’’ತಿ ಛನ್ನಂ ಸಬ್ಭಾವತೋ ಚ ಏವಂ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ವುತ್ತಸಙ್ಖ್ಯಾಗೀತಾದಿಸದ್ದಸನ್ನಿಟ್ಠಾನತೋ ಸಮ್ಮೋಹಕಾರಿನೀ ಹೋತಿ।

‘‘ಪಾತು ವೋ ಉದಿತೋ ರಾಜಾ, ಸಿರಿಮಾ ರತ್ತಮಣ್ಡಲೋ।

ಸಕನ್ತಿಗಹನಕ್ಖತ್ತ-ಸಙ್ಘಯುತ್ತೋ ಸುಲಕ್ಖಣೋ’’ತಿ॥

ಅಯಂ ಪಕಪ್ಪಿತಾ।

ಸಿರಿಮಾ ಸಿರಿಮನ್ತೋ ರತ್ತಮಣ್ಡಲೋ ಅನುರತ್ತಜನಪದಮಣ್ಡಲೋ, ಅನುರತ್ತಅಮಚ್ಚಮಣ್ಡಲೋ ವಾ ಸಕನ್ತಿಗಹನಕ್ಖತ್ತಸಙ್ಘಯುತ್ತೋ ಸಕಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಅನ್ತೇ ಸಮೀಪೇ ಗಹನೇಹಿ ಅವಿರಳೇಹಿ ಖತ್ತಸಙ್ಘೇಹಿ ಖತ್ತಿಯಸಮೂಹೇಹಿ ಯುತ್ತೋ ಸಂಯುತ್ತೋ ಸುಲಕ್ಖಣೋ ಪಸತ್ಥಪುರಿಸಲಕ್ಖಣೋ ಉದಿತೋ ಪಸಿದ್ಧೋ ರಾಜಾ ನರಿನ್ದೋ ವೋ ತುಮ್ಹೇ ಪಾತು ರಕ್ಖತೂತಿ ಅಯಂ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥೋ। ಸಿರಿಮಾ ‘‘ಲಕ್ಖಿಯಾ ವಾಸಟ್ಠಾನತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಿರಿಮನ್ತೋ ರತ್ತಮಣ್ಡಲೋ ಉಗ್ಗಮನೇ ರತ್ತಮಣ್ಡಲೋ ಸಕನ್ತಿಗಹನಕ್ಖತ್ತಸಙ್ಘಯುತ್ತೋ ಕನ್ತಿಸಹಿತೇಹಿ ಗಹನಕ್ಖತ್ತತಾರಗಣೇಹಿ ಯುತ್ತೋ ಸುಲಕ್ಖಣೋ ಸುಟ್ಠು ಸಸಲಕ್ಖಣೋ ಉದಿತೋ ಉಗ್ಗತೋ ರಾಜಾ ಚನ್ದೋ ವೋ ತುಮ್ಹೇ ಪಾತೂತಿ ಉಭಯಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣಗುಣಗುಣೀಪದಪರಿಗ್ಗಹೇನ ಇಧ ವಾಕ್ಯತ್ಥಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥಾ ದಿಸ್ಸಮಾನತಾ ಹೋತಿ।

‘‘ವುಚ್ಚತಾ’ದೋ ಇಸಿತ್ಯೇ’ಕೋ, ಸುಮಹನ್ತೋಪಕಾರವಾ।

ಸನಾತನೋ ಚ ನ ಇಸಿ, ನ ಸಖಾ ನ ಸನಾತನೋ’’ತಿ॥

ಅಯಂ ನಾಮನ್ತರಿಕಾ।

ಏಕೋ ಆದೋ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಇಸೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸುಮಹನ್ತೋಪಕಾರವಾ ಅತಿಮಹನ್ತೋಪಕಾರಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸನಾತನೋ ಚ ಸಸ್ಸತೋ ಚ ಹೋತಿ, ತಥಾಪಿ ನ ಇಸಿ ಇಸಿ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ನ ಸಖಾ ಮಿತ್ತೋಪಿ ನ ಹೋತಿ, ನ ಸನಾತನೋ ಸಸ್ಸತೋಪಿ ನ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಗಮ್ಯಮಾನತ್ಥೋ। ಸುಮಹಾ ಅತಿಮಹನ್ತೋ ಏಕೋ ಆದೋ ನಾಮಾದಿಮ್ಹಿ ಇಸೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಅನ್ತೋ ಮಜ್ಝೇ ಪಕಾರವಾ ಪ-ಕಾರೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಸನಾತನೋ ಚ ಸಸ್ಸತೋ ಚ ಹೋತಿ, ಇಸಿಪಿ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಮಿತ್ತೋಪಿ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ನಾತನೋ ತನಇತಿ ಅಕ್ಖರದ್ವಯರಹಿತೋ ನ ಹೋತಿ। ಆದಿಮಜ್ಝಾನಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅನ್ತೇತಿ ಞಾಯತಿ, ‘‘ಇಸಿಪತನವಿಹಾರೋ’’ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಇಸಿಪತನನಾಮೇನ ಇಸಿಆದೀನಂ ಗಮ್ಯಮಾನತ್ಥತ್ತಾ ನಾನತ್ಥಕಪ್ಪನಾ ಹೋತಿ।

‘‘ಧಾವನ್ತಂ ಉದಯಾ ಅತ್ಥಂ, ಮುಹುತ್ತಂ ನ ನಿವತ್ತತಿ।

ನ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಂ ಏತಂ, ನಾಪಿ ಆದಿಚ್ಚಮಣ್ಡಲ’’ನ್ತಿ॥

ಅಯಂ ನಿಭೂತಾ।

ಉದಯಾ ಉದಯತೋ ಪಭುತಿ ಅತ್ಥಂ ಯಾವ ಅತ್ಥಂ ಧಾವನ್ತಂ ಜವನ್ತಂ ಮುಹುತ್ತಂ ಮುಹುತ್ತಕಾಲಂ ನ ನಿವತ್ತತಿ ನ ಪುನಾವತ್ತತಿ। ಏತಂ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಮ್ಪಿ ನ ಹೋತಿ, ಆದಿಚ್ಚಮಣ್ಡಲಮ್ಪಿ ನ ಹೋತಿ। ಉದಯಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಅತ್ಥಂ ಯಾವಚುತಿ। ಧಾವನ್ತನ್ತಿ ಆಯುಕಿಚ್ಚತೋ ಆಯುಚನ್ದಾದೀನಮತ್ಥಾನಂ, ತಪ್ಪಕಾಸಕಸದ್ದಾನಞ್ಚ ತುಲ್ಯತ್ತಾ ಏತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಿತಚನ್ದಾದಿಅತ್ಥನ್ತರಾನಂ ಸಮ್ಭವೋ।

‘‘ದೇವಿಂ ಕಿತ್ತಿಮಹೀನಾಮಂ, ಕಳಾರತ್ಥವ್ಹಯಂ ಪುರಿಂ।

ಹಿತ್ವಾ ನ ಸರಿ ಸೋ ಧೀರೋ, ಕರೋನ್ತೋಪ್ಯು’ಯ್ಯಮವ್ಹಯ’’ನ್ತಿ ಕರೋನ್ತೋಮುತ್ತಮವ್ಹಯನ್ತಿ (ಕ॰)॥

ಅಯಂ ಸಮಾನಸದ್ದಾ।

ಕಿತ್ತಿಮಹೀನಾಮಂ ಕಿತ್ತಿಮಹೀನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ನಾಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಂ ದೇವಿಂ ಅಗ್ಗಮಹೇಸಿಂ ಕಳಾರತ್ಥವ್ಹಯಂ ಪುರಿಂ ಕಳಾರಅತ್ಥಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ನಾಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಂ ಪುರಿಂ ನಗರಞ್ಚ ಸೋ ಧೀರೋ ಹಿತ್ವಾ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ಉಯ್ಯಮವ್ಹಯಂ ಉಯ್ಯಮನಾಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅಪಿ ನ ಸರಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಾನುಸರಿ, ಯಸೋಧರಾದೇವಿಞ್ಚ ಕಪಿಲವತ್ಥುಪುರಿಞ್ಚ ಹಿತ್ವಾ ವೀರಿಯಸಙ್ಖಾತಪಧಾನಂ ಕರೋನ್ತೋ ಮಹಾಸತ್ತೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನ ಸರಿ, ಏತ್ಥಾಭಿಮತಯಸೋಧರಾದಿಸದ್ದಾನಂ ಪರಿಯಾಯೇಹಿ ಕಿತ್ತಿಮಹೀಸದ್ದಾದೀಹಿ ರಚಿತತಾ।

‘‘ಚತುದ್ದಿಸಾಮುಖಾ ಬನ್ಧಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಸಿನ್ಧವಾ ಸಯಂ।

ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಿ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ತಿಣಂ ಮಜ್ಝೇ ಯಥಾಸುಖ’’ನ್ತಿ॥

ಅಯಂ ಸಮ್ಮುಳ್ಹಾ।

ಸಿನ್ಧವಾ ಚತ್ತಾರೋ ಅಸ್ಸಾ ಚತುದ್ದಿಸಾಮುಖಾ ಯಥಾ ಚತುದ್ದಿಸಾಸಮ್ಮುಖಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಬನ್ಧಾ ಮಜ್ಝೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ತಿಣಂ ಸಯಂ ಯಥಾಸುಖಂ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪಿಟ್ಠಿಂ ಕತ್ವಾ ಬನ್ಧಾ ವಿಯ ಖಾಯತಿ, ತೇ ಪನ ಸಮ್ಮುಖಂ ಕತ್ವಾ ಬನ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ‘‘ಚತುದ್ದಿಸಾಮುಖಾಬನ್ಧಾ’’ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಪಿಟ್ಠಿಂ ಕತ್ವಾ ಬನ್ಧಾತಿ ಸಮ್ಮುಳ್ಹತಾ ಹೋತಿ।

‘‘ಜನೋ ಜೀವನಜಾನನ್ದ-ಕರಬನ್ಧುಸ್ಸ ಭಾಸಿತಂ।

ಸಕ್ಕರೋನ್ತೋವ ಪಪ್ಪೋತಿ, ಪುಞ್ಞಾರಿಕ್ಖಯಗೋಚರೇ’’ತಿ॥

ಅಯಂ ಪಾರಿಹಾರಿಕೀ।

ಜೀವನಜಾನನ್ದಕರಬನ್ಧುಸ್ಸ ಜೀವನತೋ ಉದಕತೋ ಜಾತಾನಂ ಪದುಮಾನಂ ಆನನ್ದಕರಸ್ಸ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ಬನ್ಧುಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಾಸಿತಂ ವಚನಂ ಸಕ್ಕರೋನ್ತೋ ಪೂಜೇನ್ತೋ ಜನೋ ಪುಞ್ಞಾರಿಕ್ಖಯಗೋಚರೇ ಪುಞ್ಞಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಪುಞ್ಞಾರಿಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಖಯಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಭೂತಂ ನಿಬ್ಬಾನಮಾರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಮಗ್ಗಫಲೇ ಪಪ್ಪೋತಿ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಏತ್ಥ ಜೀವನಜಾನಂ ಆನನ್ದಕರಸ್ಸ ಬನ್ಧುಸ್ಸೇತಿ ಚ, ಪುಞ್ಞಾರೀನಂ ಖಯನಿಮಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತೇತಿ ಚ ಇಮಿನಾ ಬುದ್ಧೋ ಮಗ್ಗಫಲಾ ಚ ಪಾರಮ್ಪರಿಯೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ವುತ್ತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಾನಂ ಬಾಹುಲ್ಲಭಾವೋ।

‘‘ನ ಗಣ್ಹಾತಿ ಮಹನ್ತಮ್ಪಿ, ಸದ್ದಂ ನ ಚ ವಿಭೂಸನಂ।

ಚತುಪ್ಪದಸ್ಸ ಕಸ್ಸಾಪಿ, ಕಣ್ಣೋಯಂ ನ ಕಿಲಾಫಲೋ’’ತಿ॥

ಅಯಂ ಏಕಚ್ಛನ್ನಾ।

ಕಸ್ಸಾಪಿ ಚತುಪ್ಪದಸ್ಸ ಕಣ್ಣೋ ಮಹನ್ತಮ್ಪಿ ಸದ್ದಂ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಕರೋತಿ, ವಿಭೂಸನಮ್ಪಿ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ। ತಥಾಪಿ ಅಯಂ ಕಣ್ಣೋ ಅಫಲೋ ನ ಕಿಲ, ಸಫಲತೋ ನಿಪ್ಫಲೋ ನ ಹೋತಿ ಕಿರ। ಅಸ್ಸಕಣ್ಣೋ ರುಕ್ಖೋ। ಏತ್ಥ ಕಣ್ಣೋತಿ ಆಧೇಯ್ಯಂ ಕತ್ವಾ ತದಾಧಾರಸ್ಸ ಅವಚನತೋ ನಿಸ್ಸಯಗುತ್ತಿ।

‘‘ಅಲಙ್ಕರೋನ್ತೋ ಭುವನಂ, ಸಸ್ಸಿರಿಕೋ ಸದೇವಕಂ।

ಕಸ್ಮಿಂ ಸಞ್ಜಾತಸಂವದ್ಧೋ, ಕೋ ಕೇನ ನುಪಲಿಮ್ಪತೀ’’ತಿ॥

ಅಯಂ ಉಭಯಚ್ಛನ್ನಾ।

ಸಸ್ಸಿರಿಕೋ ಸದೇವಕಂ ಭುವನಂ ಅಲಙ್ಕರೋನ್ತೋತಿ ಬುದ್ಧೋ ವಿಯ ಖಾಯತಿ। ಭುವನಂ ಭುವನಸಙ್ಖಾತಂ ಕಂ ಜಲಂ ಸದಾ ಏವ ಅಲಙ್ಕರೋನ್ತೋ ಸಸ್ಸಿರಿಕೋ ಲಕ್ಖಿಯಸಮನ್ನಾಗತೋ ಕಸ್ಮಿಂ ಜಲೇ ಸಞ್ಜಾತಸಂವದ್ಧೋ ಕೋ ಕತರೋ ಕೇನ ಜಲೇನ ನ ಉಪಲಿಮ್ಪತಿ ನ ಲಿಮ್ಪತಿ। ಪದುಮೋತಿ ವಿಸಜ್ಜನಂ। ಪದುಮೋ ಹಿ ಪುಂನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ। ಇಹ ಜಲಪದುಮಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಛಾದಿತತ್ತಾ ಉಭಯಚ್ಛನ್ನಾ ನಾಮ।

‘‘ಆದೋ ಸೋಯೇವ ಯೋ ಅನ್ತೇ, ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸಾದಿ ಮಜ್ಝಿಮೋ।

ಸಿದ್ಧನ್ತಾದೀಸು ವತ್ತನ್ತಂ, ಅಸಙ್ಖತಪದಂ ವದಾ’’ತಿ॥

ಅಯಂ ಸಂಕಿಣ್ಣಾ।

ಅನ್ತೇ ಅವಸಾನೇ ಯೋ ಹೋತಿ, ಆದೋಪಿ ಸೋಯೇವ ಹೋತಿ, ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಆದಿಭೂತೋ ಮಜ್ಝಿಮೋ ಏವ ಹೋತಿ, ಸಿದ್ಧಂ ನಿಪ್ಫನ್ನಂ ತಾದೀಸು ಅರಿಯೇಸು ವತ್ತನ್ತಂ ಅಸಙ್ಖತಪದಂ ವದ ಕಥೇಹೀತಿ ಅಯಮಪರತ್ಥೋ। ಆದೋ ಆದಿಮ್ಹಿ ಸೋಯೇವ ಸಕಾರೋ ಏವ ಅನ್ತೇ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಯೋ ಯಕಾರೋಯೇವ, ಮಜ್ಝಿಮೋ ಮಜ್ಝಿಮವಣ್ಣೋ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ಆದಿ ಮಕಾರೋ, ಸಿದ್ಧನ್ತಾದೀಸು ಮತಸಮಯಕಾಲಾದೀಸು ವತ್ತನ್ತಂ ವಾಚಕಭಾವೇನ ಪವತ್ತನ್ತಂ ಅಸಙ್ಖತಪದಂ ಸಙ್ಖತತೋ ಅಞ್ಞತ್ತಾ ಅಸಙ್ಖತಭೂತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ವದ ಕಥೇಹೀತಿ। ಸಮಯಸದ್ದೋ ಹಿ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಸಿದ್ಧನ್ತಸದ್ದೇನ ಆದಿಸದ್ದಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ತಾದಿಅತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಗುಳ್ಹತಾಯ ಸಮಾಗತಾಲಕ್ಖಣೇನ ಚ ‘‘ಸೋ’’ತಿ ‘‘ಯೋ’’ತಿ ‘‘ಅಸಙ್ಖತಪದ’’ನ್ತಿ ಅಞ್ಞತ್ಥರುಳ್ಹಸದ್ದೇನ ವಞ್ಚಿತತ್ತಾ ವಞ್ಚಿತಾಲಕ್ಖಣೇನ ಚ ಸಮಯಸದ್ದೇ ನಾನತ್ಥಕಪ್ಪನತೋ ನಾಮನ್ತರಿಕಾಲಕ್ಖಣೇನ ಚಾತಿ ತೀಹಿಪಿ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಮಿಸ್ಸಿತೋತಿ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಸಂಕಿಣ್ಣತ್ತಂ ಏವಮೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಾನುಸಾರೇನೇವ ಸಮಾಗತಾದೀನಂ ಅನ್ವತ್ಥಸಞ್ಞತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।

೩೪.

ದೇಸಕಾಲಕಲಾಲೋಕ-ಞಾಯಾಗಮವಿರೋಧಿ ಯಂ।

ತಂ ವಿರೋಧಿಪದಂ ಚೇ’ತ-ಮುದಾಹರಣತೋ ಫುಟಂ॥

೩೪. ‘‘ದೇಸಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ದೇಸೋ ಥಲಜಲದೇಸಾದಿ। ಕಾಲೋ ರತ್ತಿನ್ದಿವೋ। ಕಲಾ ನಚ್ಚಗೀತಾದಯೋ। ಲೋಕೋ ಚರಾಚರಭೂತಪ್ಪವತ್ತಿ। ಞಾಯೋ ಯುತ್ತಿ। ಆಗಮೋ ಇಧ ಬುದ್ಧವಚನಂ। ಅಞ್ಞತ್ಥ ತು ಸುತಿಧಮ್ಮಸಂಹಿತಾ, ತೇ ಚ। ತೇಹಿ ವಿರೋಧೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ದೇಸ…ಪೇ॰… ವಿರೋಧಿ। ಯನ್ತಿ ಅನುವದಿತ್ವಾ। ತಂ ವಿರೋಧಿಪದನ್ತಿ ವಿಧೀಯತೇ। ಏತಞ್ಚ ಪದಂ ಉದಾಹರಣತೋ ಲಕ್ಖಿಯತೋ ಫುಟಂ ಪಾಕಟಂ। ಯತೋ ಜಲಜಾದೀನಂ ಥಲಾದೀಸು ಪಾತುಭಾವಾದಿ, ರತ್ಯಾದೀಸು ಸಮ್ಭವನ್ತಾನಂ ಕುಸುಮಾದೀನಂ ದಿವಾದೀಸು ಸಮ್ಭವೋ ಚ, ‘‘ನಚ್ಚಗೀತಾದಿಚತುಸಟ್ಠಿಯಾ ಕಲಾಸು ಭಿನ್ನಛಜ್ಜೋ ನಾಮ ಸತ್ತಸರೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಲಾಸತ್ಥಾಭಿಹಿತಲಕ್ಖಣಾತಿಕ್ಕಮವಿರೋಧೋ ಚ, ‘‘ಅಗ್ಗಿಸೀತಲೋ, ನಿಸ್ಸಾರೋ ಖದಿರೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಲೋಕಸೀಮಾತಿಕ್ಕಮೋ ಚ, ವುತ್ತಾಯಪಾ’ನರುಪ್ಪತ್ತಸಮುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಮಿದ್ಧಸ್ಸ ರೂಪಭಾವಾಪಾದನಾದಿಞಾಯವಿರೋಧೋ ಚ, ಯಥಾಸಕಮಾಗಮೇನ ವಿರೋಧೋ ಚ ಸುಖೇನ ಚ ಸಕ್ಕಾ ಪಾಕಟತ್ತಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ, ತತೋ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ನೋದಾಹಟನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

೩೪. ಏವಂ ಯಮಕಪಹೇಳಿಕಾನಮದಸ್ಸನೇ ಕಾರಣಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಉದ್ದೇಸಕ್ಕಮೇನ ಸಮ್ಪತ್ತವಿರೋಧಿದೋಸಂ ‘‘ದೇಸಕಾಲಿ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ ವದತಿ। ಯಂ ಪದಂ ದೇಸೋ ಥಲಜಲಪಬ್ಬತಾದಿ। ಕಾಲೋ ರತ್ತಿನ್ದಿವೋ ಹೇಮನ್ತಾದಿವಸೇನ ತಿವಿಧೋ, ವಸನ್ತಾದಿವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧೋ। ಕಲಾ ನಚ್ಚಗೀತಾದಿಚತುಸಟ್ಠಿ। ಲೋಕೋ ಥಾವರಜಙ್ಗಮಭೂತಪವತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೋ। ಞಾಯೋ ಯುತ್ತಿ। ಆಗಮೋ ಇಹ ಬುದ್ಧವಚನಂ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪನ ಸುತಿಧಮ್ಮಸಂಹಿತೋ ಚ। ತೇಹಿ ವಿರೋಧೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ದೇಸ…ಪೇ॰… ವಿರೋಧಿ। ತಂ ವಿರೋಧಿಪದಂ ನಾಮ। ಏತಂ ವಿರೋಧಿಪದಂ ಉದಾಹರಣತೋ ಲಕ್ಖಿಯತೋ ಫುಟಂ ಪರಿಬ್ಯತ್ತಂ। ವಸ್ಸಿಕಜಾತಿಸುಮನಾದೀನಂ ಜಲಜಾದಿಭಾವೋ ಚ, ಪದುಮಕುಮುದಾದೀನಂ ಥಲಜಾದಿಭಾವೋ ಚ, ರತ್ತಿಆದೀಸು ಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ಕುಮುದಾದೀನಂ ದಿವಾದೀಸು ಸಮ್ಭವೋ ಚ, ನಚ್ಚಗೀತಾದಿಚತುಸಟ್ಠಿಯಾ ಕಲಾಸು ‘‘ಛಜ್ಜೋ ಉಸಭೋ ಗನ್ಧಾರೋ ಮಜ್ಝಿಮೋ ಪಞ್ಚಮೋ ಧೇವತೋ ನಿಸಾದೋ’’ತಿ ದಸ್ಸಿತಸತ್ತಸರಾನಮೇಕದೇಸಸ್ಸ ಛಜ್ಜಸ್ಸ ಭಿನ್ನಸತ್ತಸರೋ ಛಜ್ಜೋ ನಾಮಾತಿ ಸಮುದಾಯವಸೇನ ವೋಹಾರಕರಣಾದೀಹಿ ಸತ್ಥಾಗತತಂ, ಲಕ್ಖಣಾತಿಕ್ಕಮಞ್ಚ, ‘‘ಅಗ್ಗಿ ಸೀತಲೋ, ಚನ್ದನಂ ಉಣ್ಹಂ, ಖದಿರರುಕ್ಖೋ ನಿಸ್ಸಾರೋ, ಏರಣ್ಡೋ ಸಸಾರೋ’’ ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಲೋಕಮರಿಯಾದಾತಿಕ್ಕಮೋ ಚ, ಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಅರೂಪಭಾವುಪಪತ್ತಿಯಾ ವುತ್ತಾಯಪಿ ರೂಪಭಾವಸಾಧನಸದಿಸಯುತ್ತಿವಿರೋಧಿಕಥನಞ್ಚ, ಯಥಾಸಕಮಾಗಮಮತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಕಥನಞ್ಚಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ವಿರುದ್ಧಸಭಾವಸ್ಸ ಪಾಕಟತ್ತಾ ಉದಾಹರಣಂ ನ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಇಮೇಸಮೇವ ದೇಸಾದಿವಿರೋಧೀನಮವಿರುದ್ಧತ್ತಂ ಏತ್ಥೇವ ವಿರೋಧಿಪದದೋಸಪರಿಹಾರೇ ‘‘ಬೋಧಿಸತ್ತಪ್ಪಭಾವೇನಾ’’ತಿಚ್ಚಾದಿನಾ ದಿಸ್ಸತಿ। ದೇಸ…ಪೇ॰… ಗಮೇಹಿ ವಿರೋಧೋ, ಸೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ದೇಸ…ಪೇ॰… ವಿರೋಧಿ। ನಿನ್ದಾಯಂ ಅಯಮಸ್ಸತ್ಥೀತಿ ವಿವಚ್ಛಿತಾ।

೩೫.

ಯ’ದಪ್ಪತೀತ’ಮಾನೀಯ, ವತ್ತಬ್ಬಂ ನೇಯ್ಯಮಾಹು ತಂ।

ಯಥಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಧವಲಾ, ದಿಸಾ ರೋಚನ್ತಿ ರತ್ತಿಯಂ॥

೩೫. ‘‘ಯ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿ। ಅಪ್ಪತೀತಂ ಸದ್ದತೋ, ಅತ್ಥತೋ ವಾ ಅನಧಿಗತಂ ನಹ್ಯಞ್ಞಥಾವಗಮೋ ಗನ್ಥನ್ತರಾಭಾವತೋ। ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ದುಲ್ಲಭಾವಗತೀ ಸದ್ದ-ಸಾಮತ್ಥಿಯವಿಲಙ್ಘಿನೀ’’ತಿ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪದಂ ಸಮಾನೀಯ ಆನೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ನೇಯ್ಯಮಾಹು। ಯಥೇತ್ಯುದಾಹರತಿ। ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಕಲಾಪಿ ದಿಸಾ ಪುಬ್ಬದಿಸಾದಯೋ ದಸ ದಿಸಾ ರತ್ತಿಯಂ ರಜನ್ಯಂ ಧವಲಾ ಉಜ್ಜಲಾ ರೋಚನ್ತಿ ದಿಪ್ಪನ್ತೀತಿ ಏತ್ತಕೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಚನ್ದಮರೀಚಿನೋ ಏತ್ಥ ನೇಯ್ಯತ್ತಂ।

೩೫. ಇದಾನಿ ನೇಯ್ಯದೋಸಮುದಾಹರತಿ ‘‘ಯ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ। ಯಂ ಪದಂ ಅಪ್ಪತೀತಂ ಪದನ್ತರೇನ, ತೇನಾಭಿಹಿತತ್ಥೇನ ವಾ ‘‘ಇಮಸ್ಸತ್ಥೋಯ’’ಮಿತಿ ಅವಿಞ್ಞಾತಂ ಆನೀಯ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತತೋಯೇವ ಪದನ್ತರಮಾನೀಯ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ತಂ ನೇಯ್ಯಮಾಹು ‘‘ನೇಯ್ಯದೋಸೋ’’ತಿ ಪೋರಾಣಾ ಆಹು। ಯಥಾ ತತ್ಥೋದಾಹರಣಮೀದಿಸಂ ‘‘ಸಬ್ಬಾಪಿ ಧವಲಾ ದಿಸಾ ರೋಚನ್ತಿ ರತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಾಪಿ ದಿಸಾ ಪುಬ್ಬದಕ್ಖಿಣಾದಯೋ ದಸ ದಿಸಾ ಧವಲಾ ಸೇತಾ ರತ್ತಿಯಂ ರಜನ್ಯಂ ರೋಚನ್ತಿ ದಿಪ್ಪನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ದಿಸಾಯ ವಿಸೇಸನಂ ಧವಲಗುಣಂ ಕೇಲಾಸಕೂಟಸುಧಾಭಿತ್ತಿಚನ್ದರಂಸಿಆದೀಸು ಕುತೋ ಸಞ್ಜಾತಮಿತಿ ಅನಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಅಞ್ಞನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಚನ್ದಕಿರಣಾದಿವಾಚಕಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಧವಲತಾ ಇಮಿನೇತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಧವಲ ಪದಂ ನೇಯ್ಯದೋಸೇನ ದುಟ್ಠಂ ಹೋತಿ। ಪತೀತಂ ವಿಞ್ಞಾತಂ, ನ ಪತೀತಂ ಅಪ್ಪತೀತಂ। ಏತ್ಥ ಅಕಾರೋ ಪಸಜ್ಜಪಟಿಸೇಧೇ।

೩೬.

ನೇದಿಸಂ ಬಹು ಮಞ್ಞನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಿಞ್ಞುನೋ।

ದುಲ್ಲಭಾ’ವಗತೀ ಸದ್ದ-ಸಾಮತ್ಥಿಯವಿಲಙ್ಘಿನೀ॥

೩೬. ಅಪ್ಪತೀತಂ ನಿಚ್ಛನ್ತಿ ವಿಞ್ಞೂತಿ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ನೇ’’ತಿಆದಿ। ಈದಿಸಂ ಅನನ್ತರೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ನೇಯ್ಯಂ ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಿಞ್ಞುನೋ ಞೇಯ್ಯವಿದೂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಗಜ್ಜಾದಿಕೇ ನ ಬಹು ಮಞ್ಞನ್ತಿ ನ ಸಮ್ಭಾವೇನ್ತಿ ನಪ್ಪಯುಜ್ಜನ್ತಿ। ಕಿಂ ನ ಬಹುಮಞ್ಞನ್ತೀತಿ ಚೇ ಆಹ ‘‘ದುಲ್ಲಭಾ’’ತಿಆದಿ। ತಥಾ ಹಿ ಅವಗತೀ ಅತ್ಥಾವಗಮೋ ಸದ್ದಂ ವಾಚಕಂ, ಸಾಮತ್ಥಿಯಞ್ಚ ಞಾಯಂ ವಿಲಙ್ಘಯತಿ ಚಜತಿ ಅನುಪದಸ್ಸನತೋತಿ ಸದ್ದಸಾಮತ್ಥಿಯವಿಲಙ್ಘಿನೀ ದುಲ್ಲಭಾ ನ ಲಭ್ಯತೇ। ಞಾಯೋಪತ್ಥೋ ವಾ ಸದ್ದೋಪತ್ಥೋ ವಾ ಯೋತ್ಥೋ ನ ಹೋತಿ। ಸೋ ನಪ್ಪತೀಯತೇ ಯಥಾ ಮನಸಿ ಅವಟ್ಠಿತಮತ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಮಾ ಸದ್ದತೋ, ಅತ್ಥತೋ ವಾ ಪತೀತಬ್ಬಮನೇಯ್ಯಂ, ತಬ್ಬಿಪರೀತಂ ನೇಯ್ಯನ್ತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ।

೩೬. ಇಮಂ ಅಪ್ಪತೀತಪದಂ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ನಾಭಿಮತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನೇದಿಸ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿ। ಈದಿಸಂ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ನೇಯ್ಯಂ ಸಬ್ಬೇ ವಿಞ್ಞುನೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಗಜ್ಜಪಜ್ಜಾದಿಕೇ ನ ಬಹು ಮಞ್ಞನ್ತಿ ನ ಸಮ್ಭಾವೇನ್ತಿ ನಪ್ಪಯೋಜೇನ್ತಿ। ಅವಗತೀ ಅತ್ಥಾವಬೋಧೋ ಸದ್ದಸಾಮತ್ಥಿಯವಿಲಙ್ಘಿನೀ ಸದ್ದಸಙ್ಖಾತವಾಚಕಞ್ಚ ಸಾಮತ್ಥಿಯಸಙ್ಖಾತಞಾಯಞ್ಚ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಪವತ್ತಿನೀ ದುಲ್ಲಭಾ ತಾದಿಸಪಯೋಗಾಭಾವತೋ ದುಲ್ಲಭಾ ಹೋತಿ। ಯೋ ಅತ್ಥೋ ಸದ್ದಾಗತೋ, ಞಾಯಾಗತೋ ವಾ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ಕತ್ತುನೋ ಮನಸಿ ಪತಿಟ್ಠಿತಮತ್ತೇನ ಪತೀತೋ ನ ಹೋತೀತಿ ತಂ ಪದಂ ನೇಯ್ಯದೋಸಮಿತಿ ಸಬ್ಬೇ ಕವಿನೋ ಪರಿಹರನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಬಹುಮಾನಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ವಾಕ್ಯೇ ಬಹುಮಞ್ಞನ್ತೀತಿ ನಾಮಧಾತು। ಸದ್ದಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ವಿಲಙ್ಘಯತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಸದ್ದಸಾಮತ್ಥಿಯವಿಲಙ್ಘಿನೀ।

೩೭.

ಸಿಯಾ ವಿಸೇಸನಾಪೇಕ್ಖಂ,

ಯಂ ತಂ ಪತ್ವಾ ವಿಸೇಸನಂ।

ಸಾತ್ಥಕಂ ತಂ ಯಥಾ ತಂ ಸೋ,

ಭಿಯ್ಯೋ ಪಸ್ಸತಿ ಚಕ್ಖುನಾ॥

೩೭. ‘‘ಸಿಯಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿ। ಯಂ ಪದಂ ವಿಸೇಸನಂ ಪತ್ವಾ ಅತ್ಥೇನ ಸಹ ವತ್ತತೀತಿ ಸಾತ್ಥಕಂ। ನಿಬ್ಬಿಸೇಸನನ್ತು ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ ಹೋತಿ। ತಂ ವಿಸೇಸನಾಪೇಕ್ಖಂ ಸಿಯಾ। ‘‘ತಂ ಯಥೇ’’ತ್ಯಾದಿನಾ ಉದಾಹರತಿ। ‘‘ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ’’ತಿ ಲಬ್ಭತೇವ।

೩೭. ‘‘ಸಿಯಾ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿ। ಯಂ ಪದಂ ವಿಸೇಸನಂ ಪತ್ವಾ ಸಾತ್ಥಕಂ ಅತ್ಥಸಹಿತಂ, ತದಭಾವೇ ನಿರತ್ಥಕಂ ಹೋತಿ, ತಂ ವಿಸೇಸನಾಪೇಕ್ಖಂ ನಾಮ ಸಿಯಾ। ತಂ ಯಥಾ ತಸ್ಸೋದಾಹರಣಮೇವಂ ‘‘ತಂ ಸೋ ಭಿಯ್ಯೋ ಪಸ್ಸತಿ ಚಕ್ಖುನಾ’’ತಿ। ಸೋ ಪುರಿಸೋ ತಂ ಪುರಿಸಂ ಭಿಯ್ಯೋ ಯೇಭುಯ್ಯಸಾ ಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತಿ। ಏತ್ಥ ‘‘ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಯೇವ ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ’’ತಿ ಞಾಯತಿ। ಚಕ್ಖುನಾತಿ ವಿಸೇಸ್ಯಪದಂ ವಿಸೇಸನಂ ಲದ್ಧಾವ ಸಾತ್ಥಕಂ ಹೋತಿ। ವಿಸೇಸನೇ ಅಪೇಕ್ಖಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಚ, ಸಹ ಅತ್ಥೇನ ವತ್ತಮಾನಂ ಸಾತ್ಥಕಮಿತಿ ಚ ಸಮಾಸೋ।

೩೮.

ಹೀನಂ ಕರೇ ವಿಸೇಸ್ಯಂ ಯಂ, ತಂ ಹೀನತ್ಥಂ ಭವೇ ಯಥಾ।

ನಿಪ್ಪಭೀಕತಖಜ್ಜೋತೋ, ಸಮುದೇತಿ ದಿವಾಕರೋ॥

೩೮. ‘‘ಹೀನ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿ । ಯಂ ವಿಸೇಸನಪದಂ ವಿಸೇಸ್ಯಂ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಂ ಹೀನಂ ಲಾಮಕಂ ಕರೇ ಕರೇಯ್ಯ, ತಂ ವಿಸೇಸನಪದಂ ಹೀನತ್ಥಂ ಹೀನೋ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ತಂ ಹೀನತ್ಥಂ ನಾಮ ಭವೇಯ್ಯ। ‘‘ಯಥಾ’’ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಉದಾಹರತಿ। ನಿಪ್ಪಭೀಕತೋ ಖಜ್ಜೋತೋ ಯೇನ ಸೋ ದಿವಾಕರೋ ಪಭಾಕರೋ ಸಮುದೇತಿ ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ। ಏತ್ಥ ಖಜ್ಜೋತಪ್ಪಭಾಪಹರಣೇ ನ ಥುತಿ ದಿವಾಕರಸ್ಸಾತಿ।

೩೮. ‘‘ಹೀನಂ ಕರೇ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಯಂ ಪದಂ ವಿಸೇಸ್ಯಂ ಹೀನಂ ಕರೋತಿ, ತಂ ಹೀನತ್ಥಂ ಭವೇ। ಯಥಾ ತತ್ಥೋದಾಹರಣಮೇವಂ ‘‘ನಿಪ್ಪಭೀಕತಖಜ್ಜೋತೋ, ಸಮುದೇತಿ ದಿವಾಕರೋ’’ತಿ। ಪಭಾರಹಿತಕತಾ ಖಜ್ಜೋತಾ ಯೇನ ಸೋ ದಿವಾಕರೋ ಸೂರಿಯೋ ಸಮುದೇತಿ ಉಗ್ಗಚ್ಛತಿ। ‘‘ನಿಪ್ಪಭೀಕತಖಜ್ಜೋತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಸೇಸನೇನ ಲಾಮಕಾಲೋಕಲದ್ಧಯುತ್ತಸ್ಸ ಖಜ್ಜೋಪನಕಸ್ಸ ಅಭಿಭವನಪ್ಪಕಾಸನಂ ಸಹಸ್ಸರಂಸಿನೋ ನಿನ್ದಾಯೇವ, ನ ಥುತೀತಿ ವಿಸೇಸ್ಯಂ ಹೀನತ್ಥಂ ಹೋತಿ। ಹೀನೋ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸೇತಿ ಚ, ನತ್ಥಿ ಪಭಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಚ, ನಿಪ್ಪಭಾ ಕತಾತಿ ಚ, ನಿಪ್ಪಭೀಕತಾ ಖಜ್ಜೋತಾ ಯೇನಾತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ।

೩೯.

ಪಾದಪೂರಣಮತ್ತಂ ಯಂ, ಅನತ್ಥಮಿತಿ ತಂ ಮತಂ।

ಯಥಾ ಹಿ ವನ್ದೇ ಬುದ್ಧಸ್ಸ, ಪಾದಪಙ್ಕೇರುಹಮ್ಪಿಚ॥

೩೯. ಹಿ ಅಪಿ ಚಸದ್ದಾನಂ ಪಾದಪೂರಣಮತ್ತತ್ತಾ ಅನತ್ಥಕತ್ತಂ। ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಯಪದದೋಸೋ।

೩೯. ‘‘ಪಾದಪೂರಣಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಯಂ ಪದಂ ಪಾದಪೂರಣಮತ್ತಂ ಚತುತ್ಥಂಸಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪಾದಸ್ಸ ಪೂರಣಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ತಂ ಅನತ್ಥಮಿತಿ ಮತಂ ಞಾತಂ। ಯಥಾಸದ್ದೋ ವುತ್ತತ್ಥೋ। ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪಾದಪಙ್ಕೇರುಹಂ ಪಾದಮ್ಬುಜಂ ವನ್ದೇತಿ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಅಪಿಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಸಮತ್ತನಾದಿಅತ್ಥೇಸು ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಕೇವಲಂ ಪಾದಪೂರಣಮತ್ತತೋ ಅನತ್ಥಕತ್ತಂ। ಮತ್ತಸದ್ದೋ ಅವಧಾರಣೇ। ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಯಪದದೋಸೋ।

ಪದದೋಸನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ವಾಕ್ಯದೋಸನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೪೦.

ಸದ್ದತೋ ಅತ್ಥತೋ ವುತ್ತಂ, ಯತ್ಥ ಭಿಯ್ಯೋಪಿ ವುಚ್ಚತಿ।

ತಮೇಕತ್ಥಂ ಯಥಾ’ಭಾತಿ, ವಾರಿದೋವಾರಿದೋ ಅಯಂ॥

೪೦. ‘‘ಸದ್ದತೋ’’ಇಚ್ಚಾದಿ। ಸದ್ದತೋ ವಾಚಕೇನ ತಸ್ಮಿಂಯೇವತ್ಥೇ ತಸ್ಸೇವ ಸದ್ದಸ್ಸ ಪುನ ಪಯೋಗತೋ ಅತ್ಥತೋ ಅಭಿಧೇಯ್ಯೇನ ಪುಬ್ಬಪಟಿಪಾದಿಕಸ್ಸೇವ ವತ್ಥುಸ್ಸಾವಿಸೇಸೇನ ಪುನ ಪಟಿಪಾದನತೋ ವುತ್ತಂ ಪಯುತ್ತಂ ಯಂ ಪದತ್ಥರೂಪಂ ಯತ್ಥ ಯಸ್ಮಿಂ ವಾಕ್ಯೇ ಭಿಯ್ಯೋಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ಪುನಪಿ ಪಯುಜ್ಜತೇ, ತಮೇಕತ್ಥನ್ತಿ ಅನುವದಿತ್ವಾ ‘‘ಯಥೇ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ ವಿಧೀಯತೇ। ವಾರಿಂ ದದಾತೀತಿ ವಾರಿದೋ। ಅಯಂ ವಾರಿದೋ ಮೇಘೋ ಆಭಾತಿ ದಿಪ್ಪತೀತಿ। ಜಲದಾನಮತ್ತಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಇದಂ ಸದ್ದತೋ ಏಕತ್ಥಂ।

೪೦. ಇದಾನಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಕ್ಕಮೇನ ವಾಕ್ಯದೋಸಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ ‘‘ಸದ್ದತೋ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ। ಸದ್ದತೋ ವಾಚಕೇನ ಅತ್ಥತೋ ಅಭಿಧೇಯ್ಯೇನ ವುತ್ತಂ ಪಯುತ್ತಂ ಯಂ ಪದತ್ಥರೂಪಂ ಯತ್ಥ ಯಸ್ಮಿಂ ವಾಕ್ಯೇ ಭಿಯ್ಯೋಪಿ ಪುನಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ಯುಜ್ಜತೇ, ತಂ ವಾಕ್ಯಂ ಏಕತ್ಥಂ ನಾಮ ದೋಸೋ। ಉದಾಹರಣಂ ‘‘ಯಥಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ವಾರಿದೋ ಜಲದಾಯಕೋ ಅಯಂ ವಾರಿದೋ ಮೇಘೋ ಆಭಾತಿ ದಿಪ್ಪತಿ। ಸಮ್ಪತ್ತಿಸಾಧಕಂ ‘‘ಜಲದಾಯಕೋ’’ಚ್ಚಾದಿವಿಸೇಸನಂ ವಿನಾ ಜಲದಾನಮತ್ತಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸದ್ದತೋ ಏಕತ್ಥಂ ನಾಮ ಹೋತಿ।

ಯಥಾ ಚ

೪೧.

ತಿತ್ಥಿಯಙ್ಕುರಬೀಜಾನಿ, ಜಹಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ’ಹ।

ಪಸಾದೇತಿ ಪಸನ್ನೇ ಸೋ, ಮಹಾಮುನಿ ಮಹಾಜನೇ॥

೪೧. ತಿತ್ಥಿಯಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಅಙ್ಕುರಾನಂ ಬೀಜಾನಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಜಹಂ ಜಹನ್ತೋ ದೂರೀಕರೋನ್ತೋ ಸೋ ಮಹಾಮುನಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಇಹ ಲೋಕೇ ಅತ್ತನಿ ಪಸನ್ನೇ ಪಸಾದಬಹುಲೇ ಮಹಾಜನೇ ಪಸಾದೇತೀತಿ ಅಪರಮುದಾಹರಣಂ। ಪಸಾದಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ‘‘ಪಸನ್ನೇ ಪಸಾದೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇದಮತ್ಥತೋ ಏಕತ್ಥಂ।

೪೧. ‘‘ತಿತ್ಥಿಯಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಸೋ ಮಹಾಮುನಿ ತಿತ್ಥಿಯಙ್ಕುರಬೀಜಾನಿ ತಿತ್ಥಿಯಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಅಙ್ಕುರಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಭೂತಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ಸಸ್ಸತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಯೋ ಜಹಂ ಜಹನ್ತೋ ಅಪನೇನ್ತೋ ಇಹ ಲೋಕೇ ಪಸನ್ನೇ ಅತ್ತನಿ ಪಸನ್ನೇ ಮಹಾಜನೇ ಪಸಾದೇತಿ। ಪಸನ್ನಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಪ್ಪಸಾದಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಸಾದೇತೀತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದೇನಪಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸದ್ದೇ ಭಿನ್ನೇಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕತ್ಥಸ್ಸುದಾಹರಣಂ। ತಿತ್ಥಿಯಾ ಏವ ಅಙ್ಕುರಾನಿ, ತೇಸಂ ಬೀಜಾನಿ, ದಿಟ್ಠೀಸು ಗತಾನಿ, ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಏವ ಗತಾನೀತಿ ವಾ ವಿಗ್ಗಹೋ।

೪೨.

ಆರದ್ಧಕ್ಕಮವಿಚ್ಛೇದಾ, ಭಗ್ಗರೀತಿ ಭವೇ ಯಥಾ।

ಕಾಪಿ ಪಞ್ಞಾ, ಕೋಪಿ ಗುಣೋ, ಪಕತೀಪಿ ಅಹೋ ತವ॥

೪೨. ಆರದ್ಧೋ ವತ್ತುಮುಪಕ್ಕಮನ್ತೋ, ಕಮೋ ವಚನಪಟಿಪಾಟಿ। ತಸ್ಸ ವಿಚ್ಛೇದೋ ಭಙ್ಗೋ, ತತೋ। ‘‘ಯಥೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಉದಾಹರತಿ। ಅವುತ್ತಸ್ಸಪಿ ಪಸಾದವಸಾ ಅಜ್ಝಾಹಾರೋತಿ। ಮಹಾಮುನಿ ತವ ತೇ ಪಞ್ಞಾ ಕಾಪಿ ಸಾತಿಸಯತ್ತಾ ಅನಿದ್ಧಾರಿತಂ ಸಭಾವವಿಸೇಸಾ ಕಾಚಿಯೇವ, ಅಹೋ ಪವತ್ತಮಾನಾಯಪಿ ವಸಭಾವಸ್ಸಾನಿದ್ಧಾರಿತತ್ತಾ ಅಚ್ಛರಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತ್ಥ ಕಾಪಿ ಕೋಪೀತಿ ಸಬ್ಬನಾಮಪದಕ್ಕಮಸ್ಸ ಪಕತೀತಿ ಏತ್ಥ ವಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಭಗ್ಗರೀತಿ।

೪೨. ‘‘ಆರದ್ಧಕ್ಕಮಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಆರದ್ಧಕ್ಕಮವಿಚ್ಛೇದಾ ವತ್ಥುಮಾರದ್ಧಪದಕ್ಕಮಸ್ಸ ವಿಚ್ಛೇದಹೇತು ಭಗ್ಗರೀತಿ ಭವೇ ಭಗ್ಗರೀತಿವಾಕ್ಯದೋಸೋ ಭವತಿ। ಉದಾಹರತಿ ‘‘ಯಥಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಮಹಾಮುನಿ ತವ ತುಯ್ಹಂ ಪಞ್ಞಾ ಸಾತಿಸಯಭೂತಾ ಪಞ್ಞಾ ಕಾಪಿ ವಚನವಿಸಯಾತಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ ಕಾಪಿಯೇವ। ಗುಣೋ ಸೀಲಸಮಾಧಿಆದಿಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಗುಣಸಮೂಹೋ ಕೋಪಿ ಪಮಾಣಪರಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಕೇನಚಿ ಲೇಸೇನಪಿ ಕತ್ತುಮಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಕೋಪಿಯೇವ। ಪಕತೀಪಿ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಭೂತಾ ಪಕತೀಪಿ ಏವಮೇವ ಅಹೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂಯೇವ ಪಞ್ಞಾದೀನಂ ಸಭಾವಾವಬೋಧಸ್ಸ ದುಕ್ಕರತಾ ಅಚ್ಛರಿಯಾ। ಕಾಪಿ ಕೋಪೀತಿ ಪದಕ್ಕಮಸ್ಸ ‘‘ಪಕತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸುಞ್ಞತ್ತಾ ರೀತಿಭಙ್ಗೋ। ಆರದ್ಧೋಯೇವ ಕಮೋ, ತಸ್ಸ ವಿಚ್ಛೇದೋ, ಭಗ್ಗಾ ರೀತಿ ಅಸ್ಸ, ಏತ್ಥ ವಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ।

೪೩.

ಪದಾನಂ ದುಬ್ಬಿನಿಕ್ಖೇಪಾ, ಬ್ಯಾಮೋಹೋ ಯತ್ಥ ಜಾಯತಿ।

ತಂ ಬ್ಯಾಕಿಣ್ಣನ್ತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ, ತದುದಾಹರಣಂ ಯಥಾ॥

೪೩. ‘‘ಪದಾನ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿ। ಯತ್ಥ ಯಸ್ಮಿಂ ವಾಕ್ಯೇ ಪದಾನಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಾಖ್ಯಾತಿಕಾನಂ ದುಬ್ಬಿನಿಕ್ಖೇಪಾ ದುಟ್ಠಪನತೋ ಬ್ಯಾಮೋಹೋ ಸಂಮುಳ್ಹತಾ ಜಾಯತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ವಾಕ್ಯಂ ಬ್ಯಾಕಿಣ್ಣನ್ತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಞಾತಬ್ಬಂ। ತಸ್ಸ ಬ್ಯಾಕಿಣ್ಣಸ್ಸ ಉದಾಹರಣಂ ಲಕ್ಖಿಯಂ ‘‘ಯಥೇ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಯಥಾ ಇದಂ, ತಥಾ ಅಞ್ಞಮ್ಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ।

೪೩. ‘‘ಪದಾನಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಪದಾನಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತತ್ಯಾದ್ಯನ್ತಪದಾನಂ ದುಬ್ಬಿನಿಕ್ಖೇಪಾ ದುಟ್ಠಪನತೋ ಯತ್ಥ ವಾಕ್ಯೇ ಬ್ಯಾಮೋಹೋ ಸಂಮೋಹೋ ಜಾಯತಿ, ತಂ ಬ್ಯಾಕಿಣ್ಣದೋಸೋತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ। ತದುದಾಹರಣಂ ತಸ್ಸ ಬ್ಯಾಕಿಣ್ಣದೋಸಸ್ಸ ಲಕ್ಖಿಯಂ ಯಥಾ ಇಮಿನಾ ವಕ್ಖಮಾನನಯೇನ।

೪೪.

ಬಹುಗುಣೇ ಪಣಮತಿ, ದುಜ್ಜನಾನಂ ಪ್ಯಯಂ ಜನೋ।

ಹಿತಂ ಪಮುದಿತೋ ನಿಚ್ಚಂ, ಸುಗತಂ ಸಮನುಸ್ಸರಂ॥

೪೪. ಬಹುಅನನ್ತತ್ತಾ ಬಹುಭೂತೇ ಗುಣೇ ಸೀಲಾದಿಕೇ ಸಮನುಸ್ಸರಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಉಟ್ಠಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾಯ ಅನುಸ್ಸರನ್ತೋ ಗುಣವಿಸಯಸತಿಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾಪೇನ್ತೋ ತೇನೇವ ಕಾರಣೇನ ಪಮುದಿತೋ ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠೋ ಅಯಂ ಜನೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಲೋಕೋ ದುಜ್ಜನಾನಂ ಸುಜನೇತರಾನಮ್ಪಿ ದೇವದತ್ತಾದೀನಂ ನಿಚ್ಚಂ ಕಾಲಂ ಹಿತಂ ಸುಗತಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಂ ಪಣಮತಿ ನಮಸ್ಸತೀತಿ ಅಯಂ ಅತ್ಥೋ ಕವಿವಞ್ಚಿತೋ। ತತ್ಥ ‘‘ಬಹುಗುಣೇ ಪಣಮತೀ’’ತ್ಯಾದಿ ಬ್ಯವಹಿತಪದಪ್ಪಯೋಗಾ ಮೋಹೋ ಜಾಯತೀತಿ ಬ್ಯಾಕಿಣ್ಣಂ।

೪೪. ‘‘ಬಹುಗುಣೇ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಬಹುಗುಣೇ ಅನನ್ತತ್ತಾ ಬಹುಭೂತೇ ಸೀಲಸಮಾಧಿಆದಿಗುಣೇ ಸಮನುಸ್ಸರಂ ವಿಸೇಸತೋ ಅನುಸ್ಸರನ್ತೋ ಪಮುದಿತೋ ತತೋಯೇವ ಪಹಟ್ಠೋ ಅಯಂ ಜನೋ ಸತ್ತನಿಕಾಯೋ ದುಜ್ಜನಾನಮ್ಪಿ ಅಸಪ್ಪುರಿಸಾನಮ್ಪಿ ನಿಚ್ಚಂ ಸತತಂ ಹಿತಂ ಮಿತ್ತಭೂತಂ ಸುಗತಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಂ ಪಣಮತಿ ವನ್ದತಿ। ಏತ್ಥ ಪದಾನಂ ಅಟ್ಠಾನಪಯೋಗತೋ ಬ್ಯಾಕಿಣ್ಣತ್ತಂ ಪದತ್ಥಾನುಸಾರೇನೇವ ಗಮ್ಯತೇ।

೪೫.

ವಿಸಿಟ್ಠವಚನಾ’ಪೇತಂ, ಗಾಮ್ಮಂ’ತ್ಯ’ಭಿಮತಂ ಯಥಾ।

ಕಞ್ಞೇ ಕಾಮಯಮಾನಂ ಮಂ, ನ ಕಾಮಯಸಿ ಕಿಂ ನ್ವಿ’ದಂ॥

೪೫. ವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಚನತೋ ಕಥನತೋ ಅಪೇತಂ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಂ। ಕಞ್ಞೇಇತ್ಯಾಮನ್ತನಂ। ಅಹಂ ತಂ ಇಚ್ಛಾಮಿ, ತಾದಿಸಂ ಮಂ ತ್ವಂ ಕಸ್ಮಾ ನಿಚ್ಛಸಿ, ಇದಂ ಕಿಂ ನು ಇತಿ ಗಾಮಿಕಜನವಚನತ್ತಾ ‘‘ಕಞ್ಞಿ’’ಚ್ಚಾದಿಕಂ ಗಾಮ್ಮಂ।

೪೫. ‘‘ವಿಸಿಟ್ಠೇ’’ಚ್ಚಾದಿ। ವಿಸಿಟ್ಠವಚನಾಪೇತಂ ಪಿಯಭೂತೇನ ಉತ್ತಿವಿಸೇಸೇನ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಕಥನತೋ ಪರಿಹೀನಂ ವಾಕ್ಯಂ ‘‘ಗಾಮ್ಮದೋಸ’’ನ್ತಿ ಕವೀಹಿ ಅಭಿಮತಂ। ಉದಾಹರತಿ ‘‘ಯಥಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಕಞ್ಞೇ ಹೇ ಕಞ್ಞೇ ಕಾಮಯಮಾನಂ ಮಂ ತುವಂ ಇಚ್ಛಯಮಾನಂ ಮಂ ನ ಕಾಮಯಸಿ ತ್ವಂ ನ ಇಚ್ಛಸಿ, ಇದಂ ಕಿಂ ನು। ಈದಿಸೇ ಇಚ್ಛಾವಿಘಾತೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಏವಂ–

‘‘ಯಾಚನಾ ಮದೀಯಾ ತವ ಕಾರಣಾಯಂ,

ದಿನೇ ದಿನೇ ನಿಪ್ಫಲತಂ ಉಪೇತಿ।

ದಕ್ಖೋ ಸದಾ ಮಾನಿನಿಮಾನಭಙ್ಗೇ,

ಸ ಮನ್ಮಥೋನ್ಯತ್ರ ಗತೋ ಮತೋ ನು’’ಇತಿ ವಿಯ॥

ಪಿಯತ್ಥಸ್ಸ ಕಥನಾಭಾವತೋ ‘‘ಕಞ್ಞೇ’’ತ್ಯಾದಿಕಂ ವಚನಂ ಮಿಲಕ್ಖುಕಾನಂ ವಚನತ್ತಾ ಗಾಮ್ಮಂ। ಏತ್ಥ ಕಞ್ಞಾಸದ್ದೋ ದಸವಸ್ಸಿಕಾಯ ವತ್ತತೀತಿ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ। ವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಚನತೋ ಅಪೇತನ್ತಿ ವಾಕ್ಯಂ।

೪೬.

ಪದಸನ್ಧಾನತೋ ಕಿಞ್ಚಿ, ದುಪ್ಪತೀತಿಕರಂ ಭವೇ।

ತಮ್ಪಿ ಗಾಮ್ಮಂತ್ಯ’ಭಿಮತಂ, ಯಥಾ ಯಾಭವತೋ ಪಿಯಾ॥

೪೬. ‘‘ಪದೇ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಪದಸನ್ಧಾನತೋ ಪುಬ್ಬಾಪರಾನಂ ಪದಾನಂ ಸನ್ಧಿವಸೇನ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವಾಕ್ಯಂ ದುಟ್ಠು ಅಸುತಿಸುಭಗಂ ಪತೀತಿಮವಬೋಧಂ ಕರೋತೀತಿ ಕರಂ ಭವೇ, ತಮ್ಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಗಾಮ್ಮನ್ತ್ಯಭಿಮತಂ। ಯಥಾತ್ಯುದಾಹರತಿ। ಭವತೋ ಯಾ ಕಾಚಿ ವನಿತಾ ಪಿಯಾ ಹೋತೀತಿ ಏಕೋತ್ಥೋ। ಯಭ ಮೇಥುನೇ। ಯಭನಂ ಯಾಭೋ। ಸೋ ವಿಜ್ಜತೇ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಯಾಭವಾ। ತಸ್ಸ ಯಾಭವತೋ ಪಿಯಾಇತ್ಯಪಿ ಭವತಿ।

೪೬. ‘‘ಪದಸನ್ಧಾನಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಕಿಞ್ಚಿ ವಾಕ್ಯಂ ಪದಸನ್ಧಾನತೋ ಪುಬ್ಬಾಪರಪದಾನಂ ಘಟನತೋ ದುಪ್ಪತೀತಿಕರಂ ಭವೇ ಅಸಬ್ಭಭೂತದುಟ್ಠತ್ಥಸ್ಸ ಪಕಾಸಕೋ ಹೋತಿ, ತಮ್ಪಿ ಗಾಮ್ಮನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಗಾಮ್ಮದೋಸೇನ ದೂಸಿತನ್ತಿ ದುಪ್ಪಸಿತನ್ತಿ (ಕ॰) ಸಬ್ಬೇಹಿ ಕವೀಹಿ ಅಭಿಮತಂ ಞಾತಂ। ಯಥಾತಿ ಉದಾಹರತಿ। ಭವತೋ ಭವನ್ತಸ್ಸ ಯಾ ಕಾಚಿ ಇತ್ಥೀ ಪಿಯಾ ಭವತೀತಿ ಅಯಂ ಕವಿನಾ ಇಚ್ಛಿತತ್ಥೋ। ಯಾಭವತೋ ಮೇಥುನವನ್ತಸ್ಸ ಪಿಯಾತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ। ‘‘ಯಭ ಮೇಥುನೇ’’ತಿ ಹಿ ಧಾತು। ಯಭನಂ ಯಾಭೋ, ಸೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಯಾಭವಾ, ತಸ್ಸ ಯಾಭವತೋತಿ ಗಹಿತೇ ಅಸೋತಬ್ಬತ್ತಾ ದುಪ್ಪತೀತಿಕರತಾ। ದುಟ್ಠಾಯೇವ ಪತೀತಿ ಅವಬೋಧೋ, ತಂ ಕರೋತೀತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ।

೪೭.

ವುತ್ತೇಸು ಸೂಚಿತೇ ಠಾನೇ, ಪದಚ್ಛೇದೋ ಭವೇ ಯತಿ।

ಯಂ ತಾಯ ಹೀನಂ ತಂ ವುತ್ತಂ, ಯತಿಹೀನನ್ತಿ ಸಾ ಪನ॥

೪೭. ‘‘ವುತ್ತೇಸ್ವಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ವುತ್ತೇಸು ಛನ್ದೋಸತ್ಥಪರಿನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಅನುಟ್ಠುಭಾದೀಸು ಸೂಚಿತೇ ಠಾನೇ ‘‘ಏತ್ಥಯತೀ’’ತಿ ಛನ್ದೋವಿಚಿತಿಯಾ ಪಕಾಸಿತಟ್ಠಾನೇ ಪದಾನಂ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಾನಂ ಛೇದೋ ವಿಚ್ಛಿತಿ ವಿಭಾಗೋ ಅನುವಾದೋ ಯಂ ಯತಿ ಭವೇತಿ ವಿಧೀಯತಿ। ತಾಯ ಯತಿಯಾ ಹೀನಂ ಪರಿಹೀನಂ ವಿರುದ್ಧಂ ಯಂ ವಾಕ್ಯಂ, ತಂ ಯತಿಹೀನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಯಮನಂ ವಿರಾಮೋ ಯತಿ, ಸಾ ಹೀನಾ ಏತ್ಥಾ’’ತಿ ಕತ್ವಾ। ಪನಾತಿ ವಿಸೇಸೇ, ಸಾ ಯತಿ ಪನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।

೪೭. ‘‘ವುತ್ತೇಸ್ವ’’ಚ್ಚಾದಿ। ವುತ್ತೇಸು ಛನ್ದೋಸತ್ಥೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಅನುಟ್ಠುಭಾದೀಸು ಸೂಚಿತೇ ಠಾನೇ ‘‘ಅಯಮೇತ್ಥ ಯತೀ’’ತಿ ಪಕಾಸಿತೇ ಠಾನೇ ಪದಚ್ಛೇದೋ ಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತತ್ಯಾದ್ಯನ್ತಾದೀನಂ ಪದಾನಂ ವಿಚ್ಛೇದೋ ಯತಿ ನಾಮ ಭವೇ, ತಾಯ ಯತಿಯಾ ಯಂ ವಾಕ್ಯಂ ಹೀನಂ ಅಭಿಮತಟ್ಠಾನೇ ವಣ್ಣವಿಚ್ಛೇದೇನ ಪರಿಹೀನಂ, ತಂ ವಾಕ್ಯಂ ಯತಿಹೀನನ್ತಿ ಯತಿಹೀನದೋಸೇನ ದುಟ್ಠನ್ತಿ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ವುತ್ತಂ।

೪೮.

ಯತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾದನ್ತೇ, ವುತ್ತಡ್ಢೇ ಚ ವಿಸೇಸತೋ।

ಪುಬ್ಬಾಪರಾನೇಕವಣ್ಣ-ಪದಮಜ್ಝೇಪಿ ಕತ್ಥಚಿ॥

೪೮. ‘‘ಯತಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾದನ್ತೇ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಚತುತ್ಥಂಸಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಗಾಥಾಪಾದಾನಂ ಅನ್ತೇ ಅವಸಾನೇ ಚ ವಿಸೇಸತೋ ವಿಸೇಸೇನ ಏಕನ್ತೇನ ವುತ್ತಡ್ಢೇ ಚ ವುತ್ತಾನಂ ಪಾದದ್ವಯಸಙ್ಖಾತೇ ಅಡ್ಢೇ ಚ, ತದವಸಾನೇ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ‘‘ಸಿಯಾ’’ತಿ ಸೇಸೋ। ನನು ‘‘ಪದಚ್ಛೇದೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪದಮಜ್ಝೇ ಯತಿ ನ ಹೋತೇವಾತಿ ಚೇತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಬ್ಬ’’ಇಚ್ಚಾದಿ। ಕತ್ಥಚಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಠಾನೇ, ನ ಸಬ್ಬತ್ಥ। ಪುಬ್ಬಾಪರಾನೇಕವಣ್ಣಪದಮಜ್ಝೇಪಿ ಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪುಬ್ಬೇ ಚ ಅಪರೇ ಚ ಪುಬ್ಬಾಪರೇ। ಅನೇಕೇ ವಣ್ಣಾ ಅನೇಕವಣ್ಣಾ। ಪುಬ್ಬಾಪರೇ ಅನೇಕವಣ್ಣಾ ಯಸ್ಸ ತಂ ತಥಾ। ತಞ್ಚ ತಂ ಪದಞ್ಚ, ತಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇಪಿ।

೪೮. ಇದಾನಿ ಯತಿಮ್ಹಿ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಸಬ್ಬವಿಸಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಯತಿ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ। ಸಾ ಪನ ಯತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾದನ್ತೇ ಚತುತ್ಥಂಸಸಙ್ಖಾತಗಾಥಾಪಾದಾನಂ ಅನ್ತೇ ಚ ವಿಸೇಸತೋ ನಿಯಮತೋ ವುತ್ತಡ್ಢೇ ಚ ವುತ್ತಾನಂ ಪಾದದ್ವಯಸಙ್ಖಾತೇ ಅಡ್ಢೇ ಚ, ತದವಸಾನೇ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕತ್ಥಚಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಠಾನೇ ಪುಬ್ಬಾಪರಾನೇಕವಣ್ಣಪದಮಜ್ಝೇಪಿ ಪುಬ್ಬಾಪರಭೂತಅನೇಕವಣ್ಣಸಮನ್ನಾಗತಪದಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಚ ಸಿಯಾ। ಪದಚ್ಛೇದಸ್ಸ ‘‘ಯತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪದಮಜ್ಝೇ ನ ಹೋತೀತಿ ಸಙ್ಕಾಪರಿಹರಣತ್ಥಂ ‘‘ಪುಬ್ಬಾಪರಾನೇಕವಣ್ಣಪದಮಜ್ಝೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಪಾದನ್ತೋ, ವುತ್ತಡ್ಢೋ, ಪದಮಜ್ಝಞ್ಚ ಯತಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ। ಪದಮಜ್ಝೇಯೇವ ಲಬ್ಭಮಾನಾ ಯತಿ ಕತ್ಥಚಿ ಹೋತಿ, ದ್ವಕ್ಖರತ್ಯಕ್ಖರಪದಮಜ್ಝೇ ಪನ ನ ಹೋತಿ।

ತತ್ಥೋದಾಹರಣಪಚ್ಚುದಾಹರಣಾನಿ ಯಥಾ –

೪೯.

ತಂ ನಮೇ ಸಿರಸಾ ಚಾಮೀ-ಕರವಣ್ಣಂ ತಥಾಗತಂ।

ಸಕಲಾಪಿ ದಿಸಾ ಸಿಞ್ಚ-ತೀವ ಸೋಣ್ಣರಸೇಹಿಯೋ॥

೪೯. ಉದಾಹರೀಯತೀತಿ ಉದಾಹರಣಂ। ಪಟಿಪಕ್ಖಮುದಾಹರಣಂ ಪಚ್ಚುದಾಹರಣಂ। ಚಾಮೀಕರಸ್ಸೇವ ಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ವಿಯ ವಣ್ಣೋ ಯಸ್ಸ ತಂ ತಥಾಗತಂ ಸಿರಸಾ ನಮಾಮಿ। ಕೀದಿಸಂ? ಯೋ ತಥಾಗತೋ ಸಕಲಾಪಿ ದಿಸಾ ಸಬ್ಬಾಯೇವ ದಸ ದಿಸಾ ಸೋಣ್ಣರಸೇಹಿ ಚಾಮೀಕರವಣ್ಣತ್ತಾ ರಸೇಹಿ ಸುವಣ್ಣರಸೇಹಿ ಸಿಞ್ಚತೀವ ಸಿಞ್ಚತೀತಿ ಮಞ್ಞೇ, ತಂ ತಥಾಗತನ್ತಿ ಅಪೇಕ್ಖತೇ। ಏತ್ಥ ಪುಬ್ಬಪಾದನ್ತೇ ವುತ್ತಡ್ಢೇ ಚ ನಿಯತಾ ಯತಿ। ಚಾಮೀಕರಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಚತುರಕ್ಖರೋ। ತತ್ಥ ಚಾಮೀಇತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ, ಕರಇತಿ ಪರೋ। ಏತ್ಥ ಪುಬ್ಬಾಪರಾನೇಕವಣ್ಣಪದಮಜ್ಝೇ ಯತಿ। ಸಿಞ್ಚತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಪುಬ್ಬಾಪರಾನೇಕವಣ್ಣಪದಮಜ್ಝತ್ತಾಭಾವಾ ಸಿಞ್ಚಇತ್ಯತ್ರ ಯತಿ ದುಟ್ಠಾತಿ। ಇದಂ ಪಚ್ಚುದಾಹರಣಂ।

೪೯. ತತ್ಥ ಪಾದನ್ತವುತ್ತಡ್ಢೇಸು ಯತಿಯಾ ಪಾಕಟತ್ತಾ ತಸ್ಮಿಂ ಪದಮಜ್ಝೇ ಯತಿಯಾ ಉದಾಹರಣಪಚ್ಚುದಾಹರಣಾನಿ ಇಟ್ಠೋದಾಹರಣಪಟಿಪಕ್ಖೋದಾಹರಣಾನಿ ಯಥಾ। ‘‘ತಂ ನಮೇ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಯೋ ತಥಾಗತೋ ಸಕಲಾಪಿ ದಿಸಾ ಸೋಣ್ಣರಸೇಹಿ ಸುವಣ್ಣರಸಧಾರಾಹಿ ಸಿಞ್ಚತೀವ ಸಿಞ್ಚತಿ ಮಞ್ಞೇ, ಇವಸದ್ದೋ ವಿತಕ್ಕೇ। ಚಾಮೀಕರವಣ್ಣಂ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಸದಿಸಛವಿವಣ್ಣಂ ತಂ ತಥಾಗತಂ ಸಿರಸಾ ನಮೇ। ಏತ್ಥ ‘‘ಚಾಮೀಕರವಣ್ಣ’’ನ್ತಿ ಯತಿಯಾ ಚಾಮೀತಿ ಅಕ್ಖರದ್ವಯಮತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಠಿತತ್ತಾ ಅನ್ತೇಪಿ ಕರಇತಿ ಅಕ್ಖರದ್ವಯೇನಾನೂನತ್ತಾ ಪದಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಾಪರವಣ್ಣಾನಮನೇಕತ್ತಮಿತಿಟ್ಠೋದಾಹರಣಂ। ಸಿಞ್ಚತೀತಿ ಪದೇ ಸಿಞ್ಚಾತಿ ವಣ್ಣದ್ವಯಮತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಯತಿಯಾ ದಿಸ್ಸಮಾನತ್ತೇಪಿ ತಿಇತಿ ಪರಭಾಗೇ ಏಕವಣ್ಣತ್ತಾ ಅನೇಕವಣ್ಣಾಭಾವೋತಿ ಪಚ್ಚುದಾಹರಣಂ। ಏತ್ಥ ಅನೇಕವಣ್ಣತ್ತಂ ಪದವಸೇನೇವ ಞಾತಬ್ಬಂ। ಚಾಮೀಕರಸ್ಸ ವಣ್ಣೋ ವಿಯ ವಣ್ಣೋ ಯಸ್ಸ ಸೋತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ।

೫೦.

ಸರೋ ಸನ್ಧಿಮ್ಹಿ ಪುಬ್ಬನ್ತೋ, ವಿಯ ಲೋಪೇ ವಿಭತ್ತಿಯಾ।

ಅಞ್ಞಥಾ ತ್ವ’ಞ್ಞಥಾ ತತ್ಥ, ಯಾದೇಸಾದಿ ಪರಾದಿ’ವ॥

೫೦. ‘‘ಸರೋ’’ಚ್ಚಾದಿ। ವಿಭತ್ತಿಯಾ ಲೋಪೇ ಸತಿ ಸನ್ಧಿಮ್ಹಿ ಸಂಹಿತಾಯಂ ಕತಾಯಂ ಸರೋ ಪರಪದಾದಿಭೂತೋ ಪುಬ್ಬನ್ತೋ ವಿಯ ಪುಬ್ಬಪದಸ್ಸ ಅನ್ತಭೂತೋ ಯೋ ಸರೋ, ಸೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ಅನೇಕವಣ್ಣತ್ತಾಭಾವೇಪಿ ತತೋ ವಿಹಿತಯತಿಯಾ ನೇವತ್ಥಿ ಭಙ್ಗೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಅಞ್ಞಥಾ ತು ವಿಭತ್ತಿಯಾ ಅಲೋಪೇ ತು ಸತಿ ಸಂಹಿತಾಯಂ ಕತಾಯಂ ಪುಬ್ಬಪದನ್ತಭೂತೋ ಸರೋ ಚೇ, ಅಞ್ಞಥಾ ಅಞ್ಞೇನ ಪಕಾರೇನ ಹೋತಿ, ಪರಪದಸ್ಸಾದಿಸರೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಂ ವಿಭತ್ತಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಹಾಯ ಕತಯತಿಯಾ ನತ್ಥಿ ಭಙ್ಗೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತತ್ಥ ತಸ್ಸಂ ಯತಿಯಂ ಯಾದೇಸಾದಿ ಇವಣ್ಣಾದೀನಂ ಕಾತಬ್ಬೋ ಯಕಾರಾದೇಸಾದಿ ಪರಾದಿವ ಪರಪದಸ್ಸ ಆದಿಸರೋ ವಿಯ ಹೋತಿ। ಕತಯಾದೇಸಾದಿಸಹಿತಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ವಿಹಾಯ ಕತಾಯ ಯತಿಯಾ ನತ್ಥಿ ಭಙ್ಗೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

೫೦. ಇದಾನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಸ್ಸ ವಿರುದ್ಧತ್ತೇಪಿ ಯತಿಭಙ್ಗಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸರೋ’’ಚ್ಚಾದಿ। ವಿಭತ್ತಿಯಾ ಲೋಪೇ ಸನ್ಧಿಮ್ಹಿ ಸತಿ ಸರೋ ಸನ್ಧಿಸರೋ ಪುಬ್ಬನ್ತೋ ವಿಯ ಪುಬ್ಬಪದಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ತು ವಿಭತ್ತಿಯಾ ಅಲೋಪೇ ಸಂಹಿತಾಯಂ ಕತಾಯಂ ಅಞ್ಞಥಾ ಹೋತಿ, ಪುಬ್ಬಪದನ್ತಭೂತೋ ಸರೋ ಪರಪದಸ್ಸ ಆದಿಸರೋ ವಿಯ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಯತಿಯಂ ಯಾದೇಸಾದಿ ಇವಣ್ಣಾದೀನಂ ಕತ್ತಬ್ಬಯಕಾರಾದೇಸಾದಿ ಪರಾದಿವ ಪರಪದಸ್ಸ ಆದಿಸರೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ಪುಬ್ಬನ್ತಸದಿಸಸರಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾಪಿ ಪರಪದಾದಿಸರಸದಿಸವಣ್ಣಮಾಗಮ್ಮ ತಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾಪಿ ಪರಪದಾದಿಸರಸದಿಸಯಾದೇಸಾದಿಮತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾಪಿ ಯತಿಯಾ ಪಯುತ್ತಾಯ ಸತಿ ಅನೇಕವಣ್ಣತ್ತಾಭಾವೇಪಿ ಯತಿಭಙ್ಗೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಅನ್ತೋತಿ ಚ, ಯೋ ಚ ಸೋ ಆದೇಸೋ ಚ, ಸೋ ಆದಿ ಯಸ್ಸ ಮಕಾರಾದಿನೋತಿ ಚ, ಪರಸ್ಸ ಆದೀತಿ ಚ ವಾಕ್ಯಂ।

೫೧.

ಚಾದೀ ಪುಬ್ಬಪದನ್ತಾವ, ನಿಚ್ಚಂ ಪುಬ್ಬಪದಸ್ಸಿತಾ।

ಪಾದಯೋ ನಿಚ್ಚಸಮ್ಬನ್ಧಾ, ಪರಾದೀವ ಪರೇನ ತು॥

೫೧. ನಿಚ್ಚಂ ಅನವರತಂ ಪುಬ್ಬಪದಂ ಸಿತಾ ನಿಸ್ಸಿತಾ ಚಾದೀ ಚಕಾರಾದಯೋ ನಿಪಾತಾ ಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅನ್ತಾ ಅವಯವಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಅನ್ತೋ ಕತ್ವಾ ಯತಿ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಪರೇನ ಪರಪದೇನ ನಿಚ್ಚಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಸತತಯೋಗಿನೋ, ತುಸದ್ದೋ ಅಟ್ಠಾನಪ್ಪಯುತ್ತೋ, ಪಾದಯೋ ತು ಪರಾದೀವ ಪರಪದಸ್ಸ ಆದೀ ಅವಯವಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ, ತಂ ವಿಹಾಯ ಪುಬ್ಬಪದನ್ತೇ ಯತಿ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

೫೧. ‘‘ಚಾದಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ನಿಚ್ಚಂ ಸತತಂ ಪುಬ್ಬಪದಸ್ಸಿತಾ ಪುಬ್ಬಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತಾ ಚಾದೀ ಚಕಾರಾದಿನಿಪಾತಾ ಪುಬ್ಬಪದನ್ತಾವ ಪುಬ್ಬಪದಸ್ಸ ಅನ್ತಾ ಅವಯವಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ, ಪರೇನ ಪರಪದೇನ ನಿಚ್ಚಸಮ್ಬನ್ಧಾ ನಿರನ್ತರಯೋಗಿನೋ ಪಾದಯೋ ತು ಪಾದಿಉಪಸಗ್ಗಾ ಪನ ಪರಾದೀವ ಪರಪದಸ್ಸ ಆದೀ ಅವಯವಾವಿಯ ಹೋನ್ತಿ। ಚಾದಯೋ ಆಗಮ್ಮ ತೇ ಬಹಿ ಕತ್ವಾಪಿ ಪಾದಯೋ ಆಗಮ್ಮ ತೇ ಅನ್ತೋ ಕತ್ವಾಪಿ ಪವತ್ತೋ ವಿರಾಮೋ ಯತಿಭಙ್ಗೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಚೋಆದಿ ಯೇಸನ್ತಿ ಚ, ಪುಬ್ಬಪದಂ ಸಿತಾತಿ ಚ, ಪೋ ಆದಿ ಯೇಸನ್ತಿ ಚ, ನಿಚ್ಚಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಾತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಏತ್ಥ ಚ ತಗ್ಗುಣಸಂವಿಞ್ಞಾಣತ್ತಾ ಚಕಾರಪಕಾರಾದೀನಮ್ಪಿ ಪರಿಗ್ಗಹೋ।

ಸಬ್ಬತ್ಥೋದಾಹರಣಾನಿ ಯಥಾ

೫೨.

ನಮೇ ತಂ ಸಿರಸಾ ಸಬ್ಬೋ-ಪಮಾತೀತಂ ತಥಾಗತಂ।

ಯಸ್ಸ ಲೋಕಗ್ಗತಂ ಪತ್ತ-ಸ್ಸೋ’ಪಮಾ ನ ಹಿ ಯುಜ್ಜತಿ॥

೫೩.

ಮುನಿನ್ದಂ ತಂ ಸದಾ ವನ್ದಾ-ಮ್ಯ’ನನ್ತಮತಿ’ಮುತ್ತಮಂ।

ಯಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಮೇತ್ತಾ ಚ, ನಿಸ್ಸೀಮಾತಿ ವಿಜಮ್ಭತಿ॥

೫೨-೫೩. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಪುಬ್ಬನ್ತಸದಿಸಾದೀಸು। ‘‘ನಮೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಗಾಥಾದ್ವಯೇ ಪದತ್ಥೋ ಪಾಕಟೋ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ತು ಯತೋ ಲೋಕಗ್ಗತಂ ಪತ್ತೋ, ತತೋ ಸಬ್ಬೋಪಮಾತೀತೋ, ಯತೋ ಪಞ್ಞಾಮೇತ್ತಾ ಲೋಕೇ ನಿರನ್ತರಮಿವ ವತ್ತನ್ತಿ, ತತೋ ಅನನ್ತಮತಿ, ಉತ್ತಮೋ ಚಾತಿ। ಏತ್ಥ ‘‘ಸಬ್ಬಾ ಉಪಮಾ’’ತಿ ಸಮಾಸಂ ಕತ್ವಾ ವಿಭತ್ತಿಲೋಪೇ ಸಂಹಿತಾಯಞ್ಚ ಕತಾಯಂ ಪರಪದಾದಿಉಕಾರೋ ಪುಬ್ಬಪದನ್ತಬ್ಬಕಾರಟ್ಠಅಕಾರೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಸಬ್ಬೋ ಇಚ್ಚತ್ರ ಪಾದನ್ತಯತಿ। ಪತ್ತಸ್ಸೋಪಮಾ ಇಚ್ಚತ್ರ ಯಕಾರಾದೇಸಸ್ಸ ಪರಾದಿಸದಿಸಭಾವೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ವಿಭತ್ತಿಯಾ ಅಲೋಪೇ ಸಂಹಿತಾಯಂ ಕತಾಯಂ ಸವಿಭತ್ತಿಯಾ ಅಕಾರೋ ಪರಪದಾದಿ ಉಕಾರೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ತಂವಿಭತ್ತಿಯಾ ಪಸಿದ್ಧಂ ವಿಹಾಯ ಪತ್ತಇಚ್ಚತ್ರ ಪಾದನ್ತಯತಿ। ತಥಾ ವನ್ದಾಮ್ಯನನ್ತಇಚ್ಚತ್ರ ಯಕಾರಾದೇಸಸ್ಸ ಪರಾದಿಸದಿಸಭಾವೋ ವಿಹಿತೋತಿ ಮ್ಯಸದ್ದಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ವನ್ದಾಇಚ್ಚತ್ರ ಪಾದನ್ತಯತಿ। ಪುಬ್ಬಪದಸ್ಸಿತಾನಂ ಚಾದೀನಂ ಪುಬ್ಬಪದನ್ತಸದಿಸತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಮೇತ್ತಾ ಚಾತಿ ಚಸದ್ದತೋ ಯತಿ, ಅಪರಪದಸಮ್ಬನ್ಧಾ ಪಾದಯೋ ಪರಪದಾದಿಸದಿಸಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ನಿಸ್ಸೀಮಾತಿ ಏತ್ಥ ನಿಸದ್ದಂ ವಿಹಾಯ ತತೋ ಆದಿಮ್ಹಿ ಯತಿ।

೫೨-೫೩. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತಪುಬ್ಬನ್ತಸದಿಸಸರಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಉದಾಹರಣಾನಿಯಥಾ। ‘‘ನಮೇ ತ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿ, ಲೋಕಗ್ಗತಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಉಪಮಾ ನ ಹಿ ಯುಜ್ಜತಿ ಸಕಲಪದತ್ಥಾನಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಠಿತತ್ತಾ ನ ಹಿ ಯುಜ್ಜತಿ। ಸಬ್ಬೋಪಮಾತೀತಂ ತಂ ತಥಾಗತಂ ಸಿರಸಾ ನಮೇ ನಮಾಮಿ। ಸಬ್ಬೋತಿ ಏತ್ಥ ಓಕಾರಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಪದನ್ತಸರಸದಿಸತ್ತಾ ತತೋ ಪರಾಯ ಯತಿಯಾ ಚ ಸ್ಸೋಪಮಾತಿ ಪರಪದಾದಿಸದಿಸಂ ವಣ್ಣಮನತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಠಿತಾಯ ಯತಿಯಾ ಚ ಉದಾಹರಣಂ।

‘‘ಮುನಿನ್ದೇ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಯಸ್ಸ ಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಮೇತ್ತಾ ಚನಿಸ್ಸೀಮಾ ಅನನ್ತಸತ್ತಅನನ್ತಞೇಯ್ಯವಿಸಯಕರಣತೋ ಸೀಮಾರಹಿತಾ ಅತಿವಿಜಮ್ಭತಿ। ಅನನ್ತಮತಿಂ ಉದಯಬ್ಬಯಸಮ್ಭವೇಪಿ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸಾನನ್ತತ್ತಾ ವಿಸಯಿಮ್ಹಿ ವಿಸಯವೋಹಾರೇನ ಅನನ್ತಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಂ ಉತ್ತಮಂ ತತೋ ಏವ ಪವರಂ ತಂ ಮುನಿನ್ದಂ ಸದಾ ವನ್ದಾಮಿ, ಯಾದೇಸಸ್ಸ ಪರಾದಿಸದಿಸತ್ತಾ ತಮನಾಗಮ್ಮ ಯತಿ ಭವತಿ। ಮೇತ್ತಾಚನಿಸ್ಸೀಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಚಾದೀನಂ ಪುಬ್ಬಪದನ್ತಸದಿಸತ್ತಾಚ ಪಾದೀನಂ ಪರಪದಾದಿಸದಿಸತ್ತಾ ಚ ‘‘ಚಾ’’ತಿ ‘‘ನೀ’’ತಿ ಇಮೇಸಮ್ಪಿ ಯತಿ ಭವತಿ।

ಚಾದಿಪಾದೀಸು ಪಚ್ಚುದಾಹರಣಾನಿ ಯಥಾ

೫೪.

ಮಹಾಮೇತ್ತಾ ಮಹಾಪಞ್ಞಾ, ಚ ಯತ್ಥ ಪರಮೋದಯಾ।

ಪಣಮಾಮಿ ಜಿನಂ ತಂ ಪ-ವರಂ ವರಗುಣಾಲಯಂ॥

೫೪. ‘‘ಮಹಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿ। ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಜಿನೇ। ಪರಮೋದಯಾತಿ ಮಹಾಮೇತ್ತಾದಯೋ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾಭಿವುಡ್ಢಿಯೋ। ತತೋಯೇವ ವರಗುಣಾಲಯಂ, ತೇನೇವ ಪವರಂ ಉತ್ತಮಂ ತಂ ಜಿನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏತ್ಥ ಪುಬ್ಬಪದನಿಸ್ಸಿತಂ ಚಕಾರಂ ಪರಪದಾದಿಭೂತಂ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಾ ಯತಿ ಚ, ಪರಪದಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧಪಕಾರಂ ಪುಬ್ಬಪದನ್ತಭೂತಂ ಕತ್ವಾ ಪಕಾರತೋ ಪರಂ ಕತಾ ಯತಿ ಚ ವಿರುದ್ಧಾತಿ ಉಭಯತ್ಥ ಪಚ್ಚುದಾಹರಣಂ।

೫೪. ಚಾದಿಪಾದೀಸು ವಿಸಯಭೂತೇಸು ಪಚ್ಚುದಾಹರಣಂ ಯಥಾ। ‘‘ಮಹಾಮೇತ್ತಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಯತ್ಥ ಯಸ್ಮಿಂ ಜಿನೇ ಮಹಾಮೇತ್ತಾ ಚ ಮಹಾಪಞ್ಞಾ ಚ ಇಮಾ ಪರಮೋದಯಾ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾಭಿವುಡ್ಢಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ। ವರಗುಣಾಲಯಂ ಉತ್ತಮಗುಣಾಕರಂ ಪವರಂ ತತೋಯೇವ ಉತ್ತಮಂ ತಂ ಜಿನಂ ಪಣಮಾಮಿ। ಏತ್ಥ ಚಕಾರಂ ಪರಪದಾದಿಂ ಕತ್ವಾ ಪಕಾರಂ ಪುಬ್ಬಪದನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಯತಿಯಾ ಪವತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಚ ಯತ್ಥ, ತಂ ಪಾ’’ತಿದ್ವಯಮಪಿ ಪಚ್ಚುದಾಹರಣಂ।

೫೫.

ಪದತ್ಥಕ್ಕಮತೋ ಮುತ್ತಂ, ಕಮಚ್ಚುತಮಿದಂ ಯಥಾ।

ಖೇತ್ತಂ ವಾ ದೇಹಿ ಗಾಮಂ ವಾ, ದೇಸಂ ವಾ ಮಮ ಸೋಭನಂ॥

೫೫. ‘‘ಪದ’’ಇಚ್ಚಾದಿ। ಪದಾನಂ ಅತ್ಥಕ್ಕಮತೋ ಮುತ್ತಂ ಗಳಿತಂ ಕಮಚ್ಚುತಮಿದನ್ತಿ ವಿಧೀಯತೇ। ಖೇತ್ತಂ ವಾ ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಅರುಚಿತೋಯಂ ಯಾಚನಕ್ಕಮೋ ವತ್ತುನೋ ಅವಿಞ್ಞುತಂ ಗಮೇತಿ। ಯೋ ಹಿ ಖೇತ್ತಮ್ಪಿ ದಾತುಂ ನಿಚ್ಛತಿ, ಕಥಂ ಸೋ ಗಾಮಾದಿಕಂ ದಸ್ಸತೀತಿ।

೫೫. ‘‘ಪದತ್ಥಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಪದತ್ಥಕ್ಕಮತೋ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥಕ್ಕಮತೋ ಮುತ್ತಂ ಗಳಿತಂ ಇದಂ ವಾಕ್ಯಂ ಕಮಚ್ಚುತಂ ನಾಮ। ಉದಾಹರತಿ ‘‘ಯಥಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಮಮ ಸೋಭನಂ ಖೇತ್ತಂ ವಾ ಗಾಮಂ ವಾ ದೇಸಂ ವಾ ಜನಪದಂ ವಾ ದೇಹಿ। ಏತ್ಥ ಖೇತ್ತಮಿಚ್ಚಾದಿ ಯಾಚನಕ್ಕಮೋ ವತ್ತುನೋ ಅವಿಞ್ಞುಭಾವಂ ವಿನಾ ಉಚಿತಪದತ್ಥಕ್ಕಮಂ ನಪ್ಪಕಾಸೇತಿ, ತಥಾ ಹಿ ಖೇತ್ತಮಪಿ ದಾತುಮನಿಚ್ಛನ್ತೋ ಗಾಮನಿಗಮಜನಪದಾದಿಂ ಕಥಂ ದಸ್ಸತೀತಿ ಕಮಹಾನಿ।

೫೬.

ಲೋಕಿಯತ್ಥ’ಮತಿಕ್ಕನ್ತಂ, ಅತಿವುತ್ತಂ ಮತಂ ಯಥಾ।

ಅತಿಸಮ್ಬಾಧ’ಮಾಕಾಸ-ಮೇತಿಸ್ಸಾ ಥನಜಮ್ಭನೇ ಥನಜುಮ್ಭನೇ (ಸೀ॰)॥

೫೬. ‘‘ಲೋಕಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಲೋಕೇ ವಿದಿತೋ ಲೋಕಿಯೋ, ತಂ ಲೋಕಿಯತ್ಥಮಭಿಧೇಯ್ಯಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಅನನುವುತ್ತಂ ಯಂ ತಂ ಅತಿವುತ್ತಂ ಮತನ್ತಿ ವಿಧೀಯತೇ। ಯಥೇತ್ಯಾದಿನಾ ಉದಾಹರತಿ। ಏತಿಸ್ಸಾ ವನಿತಾಯ ಥನಾನಂ ಪಯೋಧರಾನಂ ಜಮ್ಭನೇ ಬ್ಯಾಪನೇ ಆಕಾಸಂ ಗಗನಂ ಅತಿಸಮ್ಬಾಧಂ ಅಚ್ಚನ್ತಪ್ಪಕಂ।

೫೬. ‘‘ಲೋಕಿಯತ್ಥಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಲೋಕಿಯತ್ಥಂ ಲೋಕೇ ಪಸಿದ್ಧಮಭಿಧೇಯ್ಯಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಕಥನಾಕಾರೇನ ಅತಿಕ್ಕಮಿತಂ ವಾಕ್ಯಂ ಅತಿವುತ್ತಮಿತಿ ಮತಂ। ಉದಾಹರತಿ ‘‘ಯಥಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಏತಿಸ್ಸಾ ಥನಜಮ್ಭನೇ ಥನಾನಂ ವಿಜಮ್ಭನೇ ಆಕಾಸಂ ಅತಿಸಮ್ಬಾಧಂ ಅನೋಕಾಸಂ। ಏತ್ಥ ಪಯೋಧರಾನಂ ಮಹನ್ತತ್ತಂ ವದಾಮಾತಿ ಲೋಕೇ ಮಹನ್ತನ್ತಿ ಪಸಿದ್ಧಂ ಗಗನಮಪಿ ಅತಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ ವಾಕ್ಯಮತಿವುತ್ತದೋಸೇನ ದೂಸಿತಂ।

೫೭.

ಸಮುದಾಯತ್ಥತೋ’ಪೇತಂ, ತಂ ಅಪೇತತ್ಥಕಂ ಯಥಾ।

ಗಾವಿಪುತ್ತೋ ಬಲೀಬದ್ಧೋ, ತಿಣಂ ಖಾದೀ ಪಿವೀ ಜಲಂ॥

೫೭. ‘‘ಸಮುದಾಯಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಪಕರಣತೋ ಪದಸನ್ಧಿನೋ ವಾಕ್ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಂ ಅಙ್ಗಙ್ಗಿಭೂತಂ ಕ್ರಿಯಾಕಾರಕಸಮ್ಬನ್ಧೀವಿಸೇಸಲಕ್ಖಣಂ ಸಂವೋಹಾರಿಕಂ, ತತೋ ಅಪೇತಂ ಅಪಗತಂ ಸುಞ್ಞಂ, ವಿನಾ ನ (ಕ॰) ಪದತ್ಥಮತ್ತೇನ ತಸ್ಸ ಕತ್ಥಚಿ ಬ್ಯಭಿಚಾರಾಭಾವತೋ ಏತಾದಿಸಂ ಯಂ ತಮಪೇತತ್ಥಕನ್ತಿ ವಿಧಿ। ನ ಹಿ ‘‘ಗಾವಿಪುತ್ತೋ’’ಚ್ಚಾದೀಸು ಸಮುದಾಯತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತಿ।

೫೭. ‘‘ಸಮುದಾಯಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಸಮುದಾಯತ್ಥತೋ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಯಭೂತಕ್ರಿಯಾಕಾರಕಸಮ್ಬನ್ಧೇಹಿ ಯುತ್ತವಾಕ್ಯಸಙ್ಖಾತಪದಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಪದತ್ತಾ ವೋಹಾರಾನುರೂಪಅತ್ಥತೋ ಅಪೇತಂ ಅಪಗತಂ, ಅವಯವತ್ಥಮತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ಸಮುದಾಯತ್ಥತೋ ಸುಞ್ಞಂ, ತಂ ವಾಕ್ಯಂ ಅಪೇತತ್ಥಕಂ ನಾಮ। ಯಥಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಉದಾಹರತಿ ‘‘ಗಾವಿಪುತ್ತೋ ಬಲೀಬದ್ಧೋ ಉಸಭೋ ತಿಣಂ ಖಾದಿ, ಜಲಂ ಪಿವೀ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಅವಯವತ್ಥಮತ್ತೇನ ವಿನಾ ಸಮುದಾಯೇನ ಗಮ್ಯಮಾನಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ವಿಸೇಸತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಸಮುದಾಯತ್ಥತೋ ಅಪಗತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ।

೫೮.

ಬನ್ಧೇ ಫರುಸತಾ ಯತ್ಥ, ತಂ ಬನ್ಧಫರುಸಂ ಯಥಾ।

ಖರಾ ಖಿಲಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ, ಖೇತ್ತೇ ಖಿತ್ತಂ ಫಲತ್ಯ’ಲಂ॥

೫೮. ‘‘ಬನ್ಧೇ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಖರಾಇಚ್ಚಾದಿಕಂ ಬನ್ಧಫರುಸಂ ಸುತಿಸುಭಗತ್ತಾಭಾವತೋ ಖರಾ ಕಕ್ಕಸಾ ಖಿಲಾ ಖಾಣುಕಾದಯೋ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಖಯಂ ಪತ್ತಾ ಯತೋ, ತಸ್ಮಾ ಖೇತ್ತೇ ಕೇದಾರೇ ಖಿತ್ತಂ ವುತ್ತಂ ಅಲಮಚ್ಚನ್ತಂ ಫಲತಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ॥ ವಾಕ್ಯದೋಸೋ।

೫೮. ‘‘ಬನ್ಧೇ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಬನ್ಧೇ ಬನ್ಧಸರೀರೇ ಫರುಸತಾ ಸುತಿಸುಖತಾಭಾವತೋ ಫರುಸಭಾವೋ ಯತ್ಥ ವಾಕ್ಯೇ ಭವತಿ, ತಂ ವಾಕ್ಯಂ ಬನ್ಧಫರುಸಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಯಥಾತಿ ಉದಾಹರತಿ। ಖರಾ ಕಕ್ಕಸಾ ಖಿಲಾ ಖಾಣುಕಾದಯೋ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಯಸ್ಮಾ ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಖೇತ್ತೇ ಖಿತ್ತಂ ವುತ್ತಂ ಬೀಜಂ ಅಲಂ ಅತಿಸಯೇನ ಫಲತಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ।

ವಾಕ್ಯದೋಸನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।

ವಾಕ್ಯತ್ಥದೋಸನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೫೯.

ಞೇಯ್ಯಂ ಲಕ್ಖಣಮನ್ವತ್ಥ-ವಸೇನಾ’ಪಕ್ಕಮಾದಿನಂ।

ಉದಾಹರಣಮೇತೇಸಂ, ದಾನಿ ಸನ್ದಸ್ಸಯಾಮ್ಯ’ಹಂ॥

೫೯. ‘‘ಞೇಯ್ಯ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿ। ಅಪಕ್ಕಮಾದೀನಂ ಯಥಾಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ಲಕ್ಖೀಯತಿ ಉದಾಹರಣಮನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೇನ ಲಕ್ಖಣಂ ಅನ್ವತ್ಥವಸೇನ ಅಪಗತೋ ಕಮೋ ಯತ್ಥ ತಂ ಅಪಕ್ಕಮನ್ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥಾನುಗಮನವಸೇನ ಞೇಯ್ಯಂ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ। ಇದಾನಿ ವಾಕ್ಯದೋಸೇ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಅವಸರಪ್ಪತ್ತೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಏತೇಸಂ ಅಪಕ್ಕಮಾದೀನಂ ಉದಾಹರಣಂ ಲಕ್ಖಿಯಂ ಅಹಂ ಸನ್ದಸ್ಸಯಾಮಿ ಪಕಾಸೇಸ್ಸಾಮಿ।

೫೯. ಇದಾನಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನುಕ್ಕಮೇನ ಅಪಕ್ಕಮಾದಿಅತ್ಥದೋಸಾನಿ ವಿಭಾವೇತಿ ‘‘ಞೇಯ್ಯ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ। ಅಪಕ್ಕಮಾದೀನಂ ಅಪಕ್ಕಮೋಚಿತ್ಯಹೀನಾದೀನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಅಪಕ್ಕಮಾದಿವಿಸಯಬುದ್ಧಿಯಾ ಅವಿಪರೀತವುತ್ತಿಯಾ ಪವತ್ತಿಕಾರಣಂ ಅನ್ವತ್ಥವಸೇನ ಅಪಗತೋ ಕಮೋ ಯತ್ಥಿಚ್ಚಾದಿವಚನತ್ಥಾನುಗತಞಾಣವಸೇನ ಞೇಯ್ಯಂ ಞಾತಬ್ಬಂ, ವಿಸುಂ ಲಕ್ಖಣಂ ನ ವದಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಇದಾನಿ ಅಹಂ ಏತೇಸಂ ಅಪಕ್ಕಮಾದೀನಂ ಉದಾಹರಣಂ ಲಕ್ಖಿಯಂ ಸನ್ದಸ್ಸಯಾಮಿ। ಅತ್ಥಾನುಗತಮನ್ವತ್ಥಂ ಅನ್ವತ್ಥಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ವಸೋತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ।

ತತ್ಥಾಪಕ್ಕಮಂ ಯಥಾ

೬೦.

ಭಾವನಾದಾನಸೀಲಾನಿ, ಸಮ್ಮಾ ಸಮ್ಪಾದಿತಾನಿ’ಹ।

ಭೋಗಸಗ್ಗಾದಿನಿಬ್ಬಾನ-ಸಾಧನಾನಿ ನ ಸಂಸಯೋ॥

೬೦. ‘‘ಭಾವನಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿ। ಸಮ್ಮಾ ಅಲೋಭಾದಿಹೇತುಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸಮ್ಪಾದಿತಾನಿ ನಿಪ್ಫಾದಿತಾನಿ। ಏತ್ಥ ಭೋಗಸಗ್ಗಾದಿನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ಹೇತವೋ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ದಾನಸೀಲಭಾವನಾಯೋ, ನ ತು ಭಾವನಾದಾನಸೀಲಾನಿ।

೬೦. ತತ್ಥ ತೇಸು ಅಪಕ್ಕಮಾದೀಸು ಅಪಕ್ಕಮಂ ಯಥಾ ಅಪಕ್ಕಮಸ್ಸೋದಾಹರಣಮೇವಂ। ಓಚಿತ್ಯಹೀನಂ ಯಥಾತ್ಯಾದೀಸುಪಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ‘‘ಭಾವನಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಇಹ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಸಮ್ಮಾ ಸಮ್ಪಾದಿತಾನಿ ಅಲೋಭಾದಿಹೇತುಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸಮ್ಪಾದಿತಾನಿ ರಾಸಿಕತಾನಿ ಭಾವನಾದಾನಸೀಲಾನಿ ಭೋಗಸಗ್ಗಾದಿನಿಬ್ಬಾನಸಾಧನಾನಿ ಉಪಭೋಗಪರಿಭೋಗಾನಿ, ಸಗ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿಆಯುಆರೋಗ್ಯಾದೀನಿ, ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚೇತಿ ಏತೇಸಂ ಸಾಧಕಾನಿ। ನ ಸಂಸಯೋ ಸದಿಸವಿಸದಿಸವಿಪಾಕದಾನೇ ಸಂಸಯೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಏತ್ಥ ಭೋಗಸಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ಹೇತುಭೂತಾ ಪನ ಕಮತೋ ದಾನಸೀಲಭಾವನಾಯೋ ಭವನ್ತೀತಿ ಫಲಕ್ಕಮಸ್ಸ ಹೇತುಕ್ಕಮಂ ವಿರುದ್ಧಮಿತಿ ಕಮಾಪೇತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ।

ಓಚಿತ್ಯಹೀನಂ ಯಥಾ

೬೧. ಪೂಜನೀಯತರೋ ಲೋಕೇ, ಅಹ’ಮೇಕೋ ನಿರನ್ತರಂ।

ಮಯೇಕಸ್ಮಿಂ ಗುಣಾ ಸಬ್ಬೇ, ಯತೋ ಸಮುದಿತಾ ಅಹುಂ॥

೬೧. ‘‘ಪೂಜನೀಯಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಯತೋ ಯಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ ಸಬ್ಬೇ ಗುಣಾ ಸೀಲಾದಯೋ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕೇವಲೇ ಮಯಿ ಏವ ಸಮುದಿತಾ ರಾಸಿಭೂತಾ ಅಹುಂ ಅಹೇಸುಂ, ತಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಲೋಕೇ ಏಕೋ ಕೇವಲೋ ಅಹಮೇವ ನಿರನ್ತರಂ ಸತತಂ ಪೂಜನೀಯತರೋ ಅತಿಸಯೇನ ಪುಜ್ಜೋತಿ। ಏವಮತ್ತಪಸಂಸನಮರುಚಿತಂ ಸಪ್ಪುರಿಸಸ್ಸ।

೬೧. ‘‘ಪೂಜನೀಯತರೇ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಯತೋ ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇ ಗುಣಾ ಸೀಲಾದಯೋ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಮಯಿ ಅದುತಿಯೇ ಮಯಿ ಏವ ಸಮುದಿತಾ ರಾಸಿಭೂತಾ ಅಹುಂ ಅಹೇಸುಂ, ತಸ್ಮಾ ಲೋಕೇ ಸತ್ತಲೋಕೇ ಏಕೋ ಅದುತಿಯೋ ಅಹಮೇವ ನಿರನ್ತರಂ ಸತತಂ ಪೂಜನೀಯತರೋ ಅತಿಸಯೇನ ಪೂಜನೀಯೋ। ಏವಂ ಅತ್ತಪ್ಪಸಂಸನತೋ ಉಚಿತತಾಯ ಪರಿಹಾನೀತಿ ಓಚಿತ್ಯಹೀನಂ ನಾಮ।

ಯಥಾ ಚ

೬೨.

ಯಾಚಿತೋಹಂ ಕಥಂ ನಾಮ, ನ ದಜ್ಜಾಮ್ಯಪಿ ಜೀವಿತಂ।

ತಥಾಪಿ ಪುತ್ತದಾನೇನ, ವೇಧತೇ ಹದಯಂ ಮಮ॥

೬೨. ‘‘ಯಾಚಿತೋ’’ಇಚ್ಚಾದಿ। ಏತ್ಥ ‘‘ಯದಿ ಯಾಚಿಂಸು, ಜೀವಿತಮ್ಪಿ ಯಾಚಕಾನಂ ದಜ್ಜಾಮೀ’’ತಿ ದಸ್ಸಿತೋದಾರತಾಯಾನುಚಿತಂ ಪುತ್ತದಾನೇ ಹದಯಪವೇಧನಕಥನಂ ವೇಸ್ಸನ್ತರಸ್ಸ ಯಜ್ಜೇವಮವೋಚ।

೬೨. ಯಥಾ ಚ, ಏವಮ್ಪಿ ಓಚಿತ್ಯಹೀನಸ್ಸ ಉದಾಹರಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ‘‘ಯಾಚಿತೋ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಯಾಚಿತೋ ಯಾಚಕೇಹಿ ಯಾಚಿತೋ ಅಹಂ ಜೀವಿತಮಪಿ ಕಥಂ ನಾಮ ನ ದಜ್ಜಾಮಿ, ತಥಾಪಿ ಏವಂ ದಾನಜ್ಝಾಸಯೇ ಸತಿಪಿ ಪುತ್ತದಾನೇನ ಮಮ ಹದಯಂ ವೇಧತೇ ಕಮ್ಪತೇ। ಏತ್ಥ ವೇಸ್ಸನ್ತರಸ್ಸ ‘‘ಯದಿ ಯಾಚೇಯ್ಯುಂ, ಜೀವಿತಮಪಿ ಯಾಚಕಾನಂ ದಜ್ಜಾಮೀ’’ತಿ ಕತಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಪುತ್ತದಾನೇನ ಹದಯಕಮ್ಪನಸ್ಸ ಕಥನಂ ಚಾಗಾತಿಸಯಯೋಗಸಙ್ಖಾತಉದಾರಗುಣಸ್ಸ ಅನನುಚ್ಛವಿಕನ್ತಿ ಓಚಿತ್ಯಹೀನಂ।

ಭಗ್ಗರೀತಿ ಯಥಾ

೬೩.

ಇತ್ಥೀನಂ ದುಜ್ಜನಾನಞ್ಚ, ವಿಸ್ಸಾಸೋ ನೋಪಪಜ್ಜತೇ।

ವಿಸೇ ಸಿಙ್ಗಿಮ್ಹಿ ನದಿಯಂ, ರೋಗೇ ರಾಜಕುಲಮ್ಹೀ ಚ॥

೬೩. ‘‘ಇತ್ಥೀನ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿ। ನೋಪಪಜ್ಜತೇ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ಏತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಛಟ್ಠಿಯಾ ಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ವಿಸೇಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಆಧಾರೇ ಸತ್ತಮೀನಿದ್ದೇಸೋ ಅತ್ಥರೀತಿಯಾ ಭಙ್ಗೋ। ಆದೋ ಮಜ್ಝೇ ಚ ಚಕಾರಪರಿಚ್ಚಾಗಾ ಸದ್ದರೀತಿಯಾ ಭಙ್ಗೋ, ರೀತೀನಂ ಅನನ್ತತ್ತಾ ಭಙ್ಗಾಪ್ಯನನ್ತಾ। ಉದಾಹರಣಂ ತು ದಿಸಾಮತ್ತಂ।

೬೩. ‘‘ಇತ್ಥೀನ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿ। ಇತ್ಥೀನಞ್ಚ ದುಜ್ಜನಾನಞ್ಚ ವಿಸ್ಸಾಸೋ ಸಹವಾಸಾದೀಹಿ ವಿಸ್ಸಾಸೋ ನೋಪಪಜ್ಜತೇ ಅನತ್ಥಸಂಸಯಾನಿವತ್ತಿಕಾರಣತ್ತಾ ನ ಯುಜ್ಜತಿ। ವಿಸೇ ಗರಳೇ ಚ ಸಿಙ್ಗಿಮ್ಹಿ ಸಿಙ್ಗವತಿ ಮಹಿಂ ಸಾದೋ ಚ ನದಿಯಞ್ಚ ರೋಗೇ ವಡ್ಢಮಾನಕೇ ರೋಗೇ ಚ ರಾಜಕುಲಮ್ಹಿ ಚ ವಧಬನ್ಧನಾದಿಕಾರಕೇ ರಾಜಕುಲೇ ಚ ವಿಸ್ಸಾಸೋ ನೋಪಪಜ್ಜತೇ। ಏತ್ಥ ಆದೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಛಟ್ಠಿಯಾ ಆರಭಿತ್ವಾ ತಂ ಪಹಾಯ ಸತ್ತಮಿಯಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅತ್ಥರೀತಿ ಚ, ಆದಿಮಜ್ಝೇಸು ಚಸದ್ದಪರಿಚ್ಚಾಗತೋ ಸದ್ದರೀತಿ ಚ ಭಿನ್ನಾ। ಚಸದ್ದಂ ಪಯುಞ್ಜನ್ತೇನ ಆದೋ ಏವ ವಾ ಅನ್ತೇ ಏವ ವಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ। ಈದಿಸೋ ಪಯೋಗೋ ರೀತಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ರೀತೀನಂ ಬಹುತ್ತಾ ರೀತಿಭಙ್ಗದೋಸಾಪಿ ಬಹುವಿಧಾ। ಇದಂ ಪನ ಮುಖಮತ್ತನಿದಸ್ಸನಂ।

ಸಸಂಸಯಂ ಯಥಾ

೬೪.

ಮುನಿನ್ದಚನ್ದಿಮಾಲೋಕ-ರಸಲೋಲವಿಲೋಚನೋ।

ಜನೋ’ವಕ್ಕನ್ತಪನ್ಥೋ’ವ, ಗೋಪದಸ್ಸನಪೀಣಿತೋ॥

೬೪. ‘‘ಮುನಿನ್ದಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಚನ್ದಿಮಾ ವಿಯ ಚನ್ದಿಮಾ, ಮುನಿನ್ದೋಯೇವ ಚನ್ದಿಮಾ, ತಸ್ಸ ಆಲೋಕನಂ ದಸ್ಸನಂ, ಆಲೋಕೋ ಪಕಾಸೋ ವಾ, ತಸ್ಮಿಂ ರಸೋ ಅನುರಾಗೋ, ತೇನ ಲೋಲಾನಿ ಚಪಲಾನಿ ಲೋಚನಾನಿ ಅಕ್ಖೀನಿ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಜನೋ ಅವಕ್ಕನ್ತೋ ಓಕ್ಕನ್ತೋ ಪವಿಟ್ಠೋ ಪನ್ಥೋ ಮಗ್ಗೋ ಯೇನ ಅವಕ್ಕನ್ತಪನ್ಥೋ ಏವ ಗುನ್ನಂ ರಂಸೀನಂ, ಇಟ್ಠತ್ಥನಿಪ್ಫತ್ತಿಸೂಚಕಭಾವೇನ ಗೋಪದತ್ಥಸ್ಸ ವಾ ಪದಸ್ಸನೇನ ಪೀಣಿತೋ ಮುದಿತೋತಿ ಏತ್ಥ ಗೋರೂಪಸ್ಸ ಪದಸ್ಸನೇನಾತಿಪಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಸನ್ದೇಹೋ।

೬೪. ‘‘ಮುನಿನ್ದಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಮುನಿನ್ದಚನ್ದಿಮಾಲೋಕರಸಲೋಲವಿಲೋಚನೋ ಮುನಿನ್ದಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಚನ್ದಿಮಸ್ಸ ಆಲೋಕೇ ದಸ್ಸನೇ ಪಾತುಭಾವೇ ವಾ ರಸೇನ ಆಲಯೇನ ಚಞ್ಚಲನೇತ್ತೋ ಜನೋ ಅವಕ್ಕನ್ತಪನ್ಥೋವ ಓತಿಣ್ಣಮಗ್ಗೋವ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಾಯ ಮಗ್ಗಮೋತಿಣ್ಣೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಗೋಪದಸ್ಸನಪೀಣಿತೋ ಗೋಸಙ್ಖಾತರಂಸಿಪದಸ್ಸನೇನ, ಅಭಿಮಙ್ಗಲಸಮ್ಮತಗೋಪದಸ್ಸನೇನ ವಾ ಸನ್ತುಟ್ಠೋ ಹೋತಿ। ಏತ್ಥ ಗೋಪದಸ್ಸನೇನಾತಿ ಚ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಗಮ್ಯಮಾನತ್ತಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ ಸಂಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಸಂಸಯಂ ನಾಮ। ಅವಕ್ಕನ್ತೋ ಪನ್ಥೋ ಯೇನಾತಿ ಚ, ಗುನ್ನಂ ರಂಸೀನಂ, ಗಾವಸ್ಸ ವಾ ಪದಸ್ಸನನ್ತಿ ಚ, ಗೋಪದಸ್ಸನೇನ ಪೀಣಿತೋತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ।

೬೫.

ವಾಕ್ಯತ್ಥತೋ ದುಪ್ಪತೀತಿ-ಕರಂ ಗಾಮ್ಮಂ ಮತಂ ಯಥಾ।

ಪೋಸೋ ವೀರಿಯವಾಸೋ’ಯಂ, ಪರಂ ಹನ್ತ್ವಾನ ವಿಸ್ಸಮಿ॥

೬೫. ‘‘ವಾಕ್ಯ’’ಇಚ್ಚಾದಿ। ಪರಂ ಸತ್ತುಂ ಹನ್ತ್ವಾನ ಪಹರಿತ್ವಾ ವೀರಿಯವಾ ಸೂರೋ ಸೋಯಂ ಪೋಸೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಸ್ಸಮಿ ವಿಸ್ಸತ್ಥೋ। ಅಯಮತ್ಥೋ ತಾವ ನ ದುಪ್ಪತೀತೋ। ಪರಂ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಹನ್ತ್ವಾನ ವೀರಿಯವಾ ಉಚಿತಸಮ್ಭವೋ ಸೋಯಂ ಪೋಸೋ ವಿಸ್ಸಮೀತಿ ದುಪ್ಪತೀತೋಯಮತ್ಥೋ।

೬೫. ಅನ್ವತ್ಥವಸೇನ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಪಾಕಟತ್ತಾ ಸಲಕ್ಖಣಂ ಲಕ್ಖಿಯಮುದಾಹರತಿ ‘‘ವಾಕ್ಯತ್ಥತೋ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ। ವಾಕ್ಯತ್ಥತೋ ದುಪ್ಪತೀತಿಕರಂ ವಿರುದ್ಧಪ್ಪಕಾಸಕಂ ಗಾಮ್ಮನ್ತಿ ಮತಂ। ಯಥಾತಿ ಉದಾಹರತಿ। ಪರಂ ಸತ್ತುಂ ಹನ್ತ್ವಾನ ಮಾರೇತ್ವಾನ ವೀರಿಯವಾ ಸೂರೋ ಸೋ ಅಯಂ ಪೋಸೋ ವಿಸ್ಸಮಿ ವಿಗತಪರಿಸ್ಸಮೋ ಅಹೋಸಿ, ಅಯಮತ್ಥೋ ಇಟ್ಠೋ। ಪರಂ ಅತಿಸಯೇನ ಹನ್ತ್ವಾನ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಕತ್ವಾ ವೀರಿಯವಾ ಉಪಚಿತಸಮ್ಭವೋ ಉಪಚಿತಸುಕ್ಕೋ ಸೋ ಅಯಂ ಪುರಿಸೋ ವಾಯಾಮೇನ ವಿಸ್ಸಮಿ ವಿಗತವಾಯಾಮೋ ಅಹೋಸೀತಿ। ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಅಸಬ್ಭಾರಹತ್ತಾ ಗಾಮ್ಮತ್ತಂ। ವೀರಿಯಂ ಉಸ್ಸಾಹೋ ಸಮ್ಭವೋ ವಾ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ।

೬೬.

ದುಟ್ಠಾಲಙ್ಕರಣಂ ತೇತಂ, ಯತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರದೂಸನಂ।

ತಸ್ಸಾಲಙ್ಕಾರನಿದ್ದೇಸೇ, ರೂಪಮಾವೀಭವಿಸ್ಸತಿ॥

೬೬. ‘‘ದುಟ್ಠಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿ। ಯತ್ಥ ಯಸ್ಮಿಂ ವಾಕ್ಯೇ ಅಲಙ್ಕಾರಾನಂ ದೂಸನಂ ವಿಕಟತಾ, ಏತನ್ತು ದುಟ್ಠಾಲಙ್ಕರಣಂ ದುಟ್ಠಾಲಙ್ಕರಣಂ ನಾಮ, ತಸ್ಸ ದುಟ್ಠಾಲಙ್ಕಾರಸ್ಸ ರೂಪಂ ಸರೂಪಂ ಅಲಙ್ಕಾರನಿದ್ದೇಸೇ ತಂನಾಮಕೇ ಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಆವೀಭವಿಸ್ಸತಿ ಪಕಾಸಿಸ್ಸತಿ, ತತ್ಥೇವ ತಂ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।

೬೬. ‘‘ದುಟ್ಠಾಲಙ್ಕರಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಯತ್ಥ ವಾಕ್ಯೇ ಅಲಙ್ಕಾರದೂಸನಂ ಅಲಙ್ಕಾರಾನಂ ವಿರೋಧೋ ಹೋತಿ, ಏತಂ ವಾಕ್ಯತ್ಥನಿಸ್ಸಿತಂ ಏತಂ ವಾಕ್ಯಂ ದುಟ್ಠಾಲಙ್ಕರಣಂ ದುಟ್ಠಾಲಙ್ಕಾರೋ ನಾಮ, ತಸ್ಸ ದುಟ್ಠಾಲಙ್ಕರಣದೋಸೋಪಲಕ್ಖಿತವಾಕ್ಯಸ್ಸ ರೂಪಂ ಸರೂಪಂ ಲಕ್ಖಿಯಂ ಅಲಙ್ಕಾರನಿದ್ದೇಸೇ ಅಲಙ್ಕಾರಾನಂ ನಿದಸ್ಸನಟ್ಠಾನಭೂತೇ ಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಆವೀಭವಿಸ್ಸತಿ। ಏತ್ಥ ವುತ್ತೇಪಿ ಪುನ ತತ್ಥಾಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಉದ್ದೇಸೇ ‘‘ದುಟ್ಠಾಲಙ್ಕತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ದುಟ್ಠಾಲಙ್ಕರಣ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ಅಲಙ್ಕತಿ ಅಲಙ್ಕರಣಅಲಙ್ಕಾರಸದ್ದಾನಂ ತುಲ್ಯತ್ಥತ್ತಾ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ।

೬೭.

ಕತೋ’ತ್ರ ಸಙ್ಖೇಪನಯಾ ಮಯಾ’ಯಂ,

ದೋಸಾನಮೇಸಂ ಪವರೋ ವಿಭಾಗೋ।

ಏಸೋ’ವ’ಲಂ ಬೋಧಯಿತುಂ ಕವೀನಂ,

ತಮತ್ಥಿ ಚೇ ಖೇದಕರಂ ಪರಮ್ಪಿ॥

ಇತಿ ಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತಮಹಾಸಾಮಿಪಾದವಿರಚಿತೇ ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರೇ

ದೋಸಾವಬೋಧೋ ನಾಮ

ಪಠಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।

೬೭. ಏವಂ ‘‘ಸೋದಾಹರಣಮೇತೇಸಂ, ಲಕ್ಖಣಂ ಕಥಯಾಮ್ಯಹ’’ನ್ತಿ ಕತಪಟಿಞ್ಞಾನುರೂಪಂ ಪಟಿಪಜ್ಜ ದಾನಿ ‘‘ಕತೋತ್ರಿ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ ನಿಕ್ಖಿಪನನಯಂ ಸಙ್ಖಿಪತಿ। ಅತ್ರ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಕಾರೇ, ಪರಿಚ್ಛೇದೇ ವಾ ಏಸಂ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ದೋಸಾನಂ ಪದದೋಸಾದೀನಂ ಪವರೋ ಉತ್ತಮೋ ವಿಭಾಗೋ ವಿಭಜನಂ ಸಙ್ಖೇಪನಯಾ ಸಙ್ಖೇಪಕ್ಕಮೇನ, ನ ವಿತ್ಥಾರತೋ, ಯತೋ ಅಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಂ ನತ್ಥಿ ಪರಿಯನ್ತೋ ಮಯಾ ಕತೋ ನಿಟ್ಠಾಪಿತೋ। ನನು ‘‘ಸಙ್ಖೇಪನಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪುರಾತನೇಹಿ ಪುರಾತರೇಹಿ (ಕ॰) ದೀಪಿತಾ ಸನ್ತಿ ಬಹೂ ದೋಸಾ, ತೇ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಾ ಸಿಯುನ್ತಿ? ಏತ್ಥ ವುಚ್ಚತೇ, ವಿತ್ಥಾರಕ್ಕಮಸ್ಸ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ಸಙ್ಖೇಪನಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಸಬ್ಬಥಾ ಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ। ತಥಾ ಹಿ–

‘‘ನಿಹನ್ತು ಸೋಯಂ ಜಲಿತಂ, ಪತಙ್ಗೋ ಅರಿಪಾವಕ’’ನ್ತಿಆದೀನಂ

ಅಕ್ಖಮತ್ಥನ್ತರಾದಿಕಂ ವಿರುದ್ಧತ್ಥನ್ತರಾನುಗತನ್ತಿ ಚ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಪತಙ್ಗಸದ್ದೇನ ಜೋತಿರಿಙ್ಗಣಸಙ್ಖಾತಮತ್ಥನ್ತರಮಸಮತ್ಥಮಿಚ್ಛಿತತ್ಥೇ ‘‘ವಚನ್ತಿ ಗಣ್ಡಾ’’ತ್ಯೇವಮಾದಿಕಂ ಅಮಙ್ಗಲಅಪಯುತ್ತಪದಾದಿಕಂ ಕಿಲಿಟ್ಠೇ ಅನ್ತೋಗಧನ್ತಿ ಚ।

ಗಜಹೇಸಾದಿ ಸಮ್ಬನ್ಧದೂಸಿತಂ ಲೋಕವಿರೋಧಿ, ಸೋಗತಾಗಮಾದೀಸು ಪಸಿದ್ಧಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕಮಞ್ಞತ್ರ ವುತ್ತಂ ಅಪ್ಪತೀತಂ ನಾಮ। ಇದಂ ಆಗಮವಿರೋಧಿಇತಿ, ಸಮ್ಬನ್ಧದೂಸಿತಪ್ಪತೀತಾದಿಕಂ ವಿರೋಧಿಮ್ಹಿ ಪವಿಟ್ಠನ್ತಿ ಚ, ಆನೇತಬ್ಬಹೇತುತ್ತಾ ಹೇತ್ವಪೇಕ್ಖಂ ನೇಯ್ಯತೋ ನ ಬ್ಯತಿರಿಚ್ಚತೀತಿ ಚ।

‘‘ದೇವೋ ವೋಹರತು ಕ್ಲೇಸಂ, ರಾಹುಖಿನ್ನೋ ದಿವಾಕರೋ’’

ಇಚ್ಚಾದಿಕಂ ಅಸಾಮತ್ಥ್ಯಾಭಿಧೇಯ್ಯಾದಿಕಂ ಓಚಿತ್ಯಹೀನೇ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಚ। ಜಿಗುಚ್ಛಅಸಬ್ಭಸಂಸೂಚಕಅತ್ಥನ್ತರಕಞ್ಚ ಗಾಮ್ಮಂ ದುಪ್ಪತೀತಿಕರೇ ಸಙ್ಗಯ್ಹತೀತಿ ಚ। ( ) (ದುರುಚ್ಚಾರಣಂ)? ಸಬನ್ಧಫರುಸಮೇವೇತಿ ಚ।

ಏತ್ಥ ಪನ ಓಚಿತ್ಯಹೀನದುಪ್ಪತೀತಿಕರಾನಂ ವಾಕ್ಯತ್ಥದೋಸತ್ತೇಪಿ ಫನ್ಧಫರುಸಸ್ಸ ಚ ವಾಕ್ಯದೋಸತ್ತೇ ಪದಪದತ್ಥಾನಂ ದೋಸತೋ ವಾಕ್ಯಮೇವ ದುಟ್ಠಂ ಸಿಯಾ, ವಾಕ್ಯಞ್ಚ ಪದೇಹಿ ವಿರಿಚ್ಚತೇ, ಪದೇ ದುಟ್ಠೇ ವಾಕ್ಯತ್ಥೋ ಚ ದುಟ್ಠೋ ಸಿಯಾ। ಪದದೋಸತೋ ವಾಕ್ಯವಾಕ್ಯತ್ಥಾನಂ ನಾನಾಭಾವಾಭಾವಞಾಪನತ್ಥಂ ಅಸಾಮತ್ಥಿಯಾಭಿಧೇಯ್ಯಾದಿಕಂ ಪದಂ ಓಚಿತ್ಯಹೀನಾದಿವಾಕ್ಯತ್ಥದೋಸಾದೀಸು ಅನ್ತೋ ಕಥಿತಂ। ತಥಾ ಹಿ ಪುರಾತನೇಹಿ ವಿರುದ್ಧತ್ಥನ್ತರಾದೀಹಿ ಪದೇಹಿ ವಿರಚಿತಂ ವಾಕ್ಯಂ ವಿರುದ್ಧನ್ತಿಆದಿನಾ ಬಹೂನಿ ದುಟ್ಠಾನಿ ವಾಕ್ಯಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ। ‘‘ಹರಿಸಮಾನಯೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಪುಬ್ಬಂ ರಿಸ’ಮಾನಯೀತಿ ಇಚ್ಛಿತತ್ಥಾ ಪರಿ ಭಟ್ಠಂ ಭಟ್ಠಂ। ನಾನತ್ಥಮಪ್ಪಸಿದ್ಧೇಹಿ ಯುತ್ತಂ ಗುಳ್ಹಂ, ಯಥಾ ‘‘ಸಕ್ಕೋ ಸಹಸ್ಸಗೂ’’ತಿ। ಇತಿ ಭಟ್ಠಗುಳ್ಹತ್ಥಾದಯೋ ಪಸಾದಾಲಙ್ಕಾರವಿರುದ್ಧಾತಿ ಚ।

ವಾಕ್ಯೇಪಿ ವಿಸನ್ಧಿಕಮಿಹಾನುಪಯೋಗೀತಿ ಚ, ವಾಕ್ಯನ್ತರೋಪಗತಂ ವಾಕ್ಯಂ ವಾಕ್ಯಗಬ್ಭಂ, ವಾಕ್ಯನ್ತರಪದಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ‘‘ಅಪಾಥ್ಯಮೇಸೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ವೇಜ್ಜಂ ಖಾದತ್ಯನಾರತ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿಕಂ ವಾಕ್ಯಸಂಕಿಣ್ಣಞ್ಚ ಬ್ಯಾಕಿಣ್ಣೇ ಸಮೋಹಿತನ್ತಿ ಚ।

‘‘ಕಾಚುಯ್ಯಾನೇ ಮಯಾ ದಿಟ್ಠಾ, ವಲ್ಲರೀ ಪಞ್ಚಪಲ್ಲವಾ।

ಪಲ್ಲವೇ ಪಲ್ಲವೇ ಮುಧಾ, ಯಸ್ಸಾ ಕುಸುಮಮಞ್ಚರೀ’’ತಿ॥

ಇದಮವಾಚಕಂ ಪಹೇಳಿಕಾಯ ಪಮುಸ್ಸಿತಾಸನ್ನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಚ, ತತ್ಥ ಚ ಕವಿನಾ ಉಯ್ಯಾನಸದ್ದೇನ ಗೇಹಂ, ಲತಾವಾಚಿನಾ ವಲ್ಲರೀಸದ್ದೇನ ಅಙ್ಗನಾ, ಪಲ್ಲವಸದ್ದೇನ ಕರಚರಣದಸನಚ್ಛದಾ, ಮಞ್ಚರೀಸದ್ದೇನ ನಖಸೋಭಾ ದನ್ತಕನ್ತಿಯೋ ಚ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತಾ, ವಾಕ್ಯತ್ಥೇಪಿ ಪದುಮಿನೀನಂ ರತ್ತಿಯಮುನ್ನಿದ್ದತಾದಿಕಂ ವಿರುದ್ಧಂ ವಿರೋಧಿನಿಲೀನನ್ತಿ ಚ ನಾತ್ಯನುಞ್ಞಾತಾ, ನ ತು ಸಬ್ಬಥಾ ಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ। ಏಸೋವ ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ನಿಟ್ಠಾಪಿತೋ ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪನಯೋ ಏವ ಕವೀನಂ ಪಣ್ಡಿತಜನಾನಂ ಖೇದಕರಂ ‘‘ಕಥಂ ನಾಮ ಬನ್ಧೇಪೀದಿಸಂ ಸತಿ ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಏವಮಾಸುಹನೋಪಜನಂ ಪರಂ ಪದದೋಸೇ ಅಸಾಧುಸನ್ದಿದ್ಧಪರಿಯಾಯ ಞೇಯ್ಯಅಪ್ಪತೀತತ್ಥಅಪ್ಪಯೋಜಕ ದುಬ್ಬೋಧದೇಸಿಯಾದಿಕಂ, ವಾಕ್ಯದೋಸೇ ಅಧಿಕಊನಭಗ್ಗಚ್ಛನ್ದಾದಿಕಂ, ವಾಕ್ಯತ್ಥದೋಸೇ ಉಪಕ್ಕಮೋಪಸಂಹಾರವಿಸಮಞ್ಚೇತಿ ಇಚ್ಚೇವಮಾದಿಕಮಪರಮ್ಪಿ ದೂಸನಂ ಅತ್ಥಿ ಚೇ ಯದಿ ಭವೇಯ್ಯ, ತಮ್ಪಿ ಬೋಧಯಿತುಮವಗಮೇತುಂ ಅಲಂ ಸಮತ್ಥಂ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸಾನುಸಾರೇನ ಬುದ್ಧಿಮನ್ತೇಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಊಹಿತುನ್ತಿ।

ಏವಂ ವದತೋ ಚ ಗನ್ಥಕಾರಸ್ಸಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯೇ ದೋಸಾ ವಿಭಾಗಸೋ ನ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಮಯಾ ಗನ್ಥಗಾರವಭಯಾ ಸಙ್ಖೇಪಿತಾ, ಲಕ್ಖಣತೋ ತು ಸಙ್ಗಹಿತಾ। ನ ಹಿ ತೇಸಮನ್ತಂ ಕೋ ಜಹಾಪೇತಿ।

ತತ್ಥ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿರುದ್ಧಮಸಾಧು। ಯಂ ಕ್ರಿಯಾದಿನಿಮಿತ್ತಮುಪಾದಾಯ ಅತ್ಥನ್ತರೇಪಿ ವತ್ತತೇ, ತಂ ಸಞ್ಞಾಭಾವೇನೇವ ಪಯುತ್ತಂ ಸನ್ದಿದ್ಧಂ, ಯಥಾ ‘‘ರವಿಮ್ಹಿಹಿಮಹಾ’’ತಿ, ಇದಂ ಪನ ವಿಸೇಸನತ್ಥೇ ಸಾಧು ಹೋತಿ। ಪಸಿದ್ಧಸಞ್ಞಾಸದ್ದಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯನ್ತರೇನ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಪದಂ ಪರಿಯಾಯಞೇಯ್ಯಂ, ಯಥಾ ‘‘ವಳವಾಮುಖೇನೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅಸ್ಸವನಿತಾನನೇನ’’ ಇತಿ। ಯಂ ಅಚ್ಚನ್ತಾಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವೇನ ವಿಸೇಸ್ಯಸ್ಸ ಗುಣಂ ವದತಿ, ತಂ ಅಪ್ಪತೀತತ್ಥಂ, ಯಥಾ ‘‘ಕಣ್ಹಮಸೀ’’ತಿ। ಅಧಿಗತತ್ಥಾನುಪಯೋಗಂ ಅಪ್ಪಯೋಜಕಂ, ಯಥಾ ‘‘ಅತಿಫೇನಿಲಂ ಸಾಗರಮಲಙ್ಘೀ’’ತಿ। ‘‘ಮನುಞ್ಞದ್ಧನಯೋ ಪಾದೇ, ಖಾದಯೋ ಕನಿ ಭನ್ತಿ ತೇ’’ ಇಚ್ಚಾದಿಕೋ ದುಬ್ಬೋಧೋ, ಕನಿ ಕಞ್ಞೇ ಖಾದಯೋ ಗಗ್ಘರಿಕಾ। ‘‘ಇಮೇ ಲಾವಣ್ಯತಲ್ಲಾ ತೇ, ಗಲ್ಲಾ ಲೋಲವಿಲೋಚನೇ’’ಇಚ್ಚಾದಿಕೋ ದೇಸಿಯೋ, ತಲ್ಲೋ ಜಲಾಸಯವಿಸೇಸೋ, ಗಲ್ಲೋ ಕಪೋಲೋ। ‘‘ಸಗ್ಗಸೇವೀನಂ ರಿಪೂನಮಿತ್ಥೀನಮಕಙ್ಕಣೋ ಪಾಣಿ। ನೇತ್ತಮನಞ್ಜನ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ಅಧಿಕಂ। ‘‘ಅಕಙ್ಕಣೋ ಪಾಣೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವೇಧಬ್ಯಸ್ಸ ಗಮ್ಮಮಾನತ್ತಾ ‘‘ಸಗ್ಗಸೇವೀನ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಕನ್ತಿ। ಯತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಊನತಾ, ತಂ ಊನಂ, ಯಥಾ ‘‘ತಿಲೋಕತಿಲಕಂ ಮುನಿ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಏತ್ಥ ‘‘ವನ್ದಾಮೀ’’ತಿ ಊನಂ, ಛನ್ದೋಭಙ್ಗಾನ್ವಿತಂ ವಚೋ ಭಗ್ಗಚ್ಛನ್ದಂ ಪಾಕಟಂ। ಆರಮ್ಭಾವಸಾನೇನ ವಿಸಮಂ ಉಪಕ್ಕಮೋಪಸಂಹಾರವಿಸಮಂ, ತಂ ಪನ ಆರದ್ಧಕ್ಕಮಪರಿಚ್ಚಾಗೇನಾಪರೇನ ನಿಕ್ಖಿಪನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಇತಿ ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರೇ ಮಹಾಸಾಮಿನಾಮಿಕಾಟೀಕಾಯಂ

ದೋಸಾವಬೋಧಪರಿಚ್ಛೇದೋ।

೬೭. ಏವಂ ‘‘ಸೋದಾಹರಣಮೇತೇಸಂ, ಲಕ್ಖಣಂ ಕಥಯಾಮ್ಯಹ’’ನ್ತಿ ಕತಪಟಿಞ್ಞಾನುರೂಪಂ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ಕತೋತ್ರೇ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ ನಿಗಮೇನ್ತೋ ದೋಸೇ ಸಙ್ಖಿಪತಿ। ಅತ್ರ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಕಾರೇ, ಪರಿಚ್ಛೇದೇ ವಾ ಏಸಂ ದೋಸಾನಂ ಯಥಾವುತ್ತಪದದೋಸಾದೀನಂ ಪವರೋ ಲಕ್ಖಣಾವಿರೋಧಲಕ್ಖಿಯತೋ ಉತ್ತಮೋ ವಿಭಾಗೋ ಅಸಙ್ಕರತೋ ವಿಭಜನಂ ಸಙ್ಖೇಪನಯಾ ವಿತ್ಥಾರಾಪನಿಯಸಙ್ಖೇಪಕ್ಕಮೇನ ಮಯಾ ಕತೋ ವುತ್ತೋ ಏಸೋವ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಏಸೋ ಸಙ್ಖೇಪಕ್ಕಮೋ ಏವ ಕವೀನಂ ವಿರಚಯನ್ತಾನಂ ಖೇದಕರಂ ಬನ್ಧಸರೀರೇ ಈದಿಸಂ ಈದಿಸಪ್ಪಯೋಗಂ ಕಥಂ ನಾಮ ಕರೋಮೀತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಖೇದಮುಪ್ಪಾದಯನ್ತಂ ಪರಮ್ಪಿ ಅಸಾಧುಸನ್ದಿದ್ಧಾದಿ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ದೂಸನಮತ್ಥಿ ಚೇ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಬೋಧಯಿತುಂ ಬೋಧೇತುಂ ಅಲಂ ಸಮತ್ಥೋ ಹೋತಿ। ನಿಯತಿ ಅವುತ್ತೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ಏತೇನಾತಿ ಚ, ಸಙ್ಖೇಪೋ ಚ ಸೋ ನಯೋ ಚಾತಿ ವಿಗ್ಗಹೋ।

ಇಹಾನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ

‘‘ನಿಹನ್ತು ಸೋಯಂ ಜಲಿತಂ, ಪತಙ್ಗೋ ಅರಿಪಾವಕ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ

ಅಕ್ಖಮತ್ಥನ್ತರಾದಿಕಂ ವಿರುದ್ಧತ್ಥನ್ತರೇ ಅನುಪತತ್ತಾ ನ ವುತ್ತಂ, ಏತ್ಥ ಸೂರಿಯವಾಚಕೋ ಪತಙ್ಗಸದ್ದೋ ಜೋತಿರಿಙ್ಗಣವಾಚಕೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತಅಮಿತ್ತಗ್ಗಿವಿನಾಸೇ ಅಸಮತ್ಥಞ್ಞತ್ಥೋ ಹೋತಿ।

‘‘ವಚನ್ತಿ ಗಣ್ಡಿ’’ಚ್ಚಾದಿಕಂ ಆಗಮೇ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಂ ಲಕ್ಖಣಮತ್ತೇನ ಸಾಧಿಯಂ। ಅಪ್ಪಯುತ್ತಪದಾದಿದೋಸೋ ಕಿಲಿಟ್ಠಪದದೋಸೇ ಅನ್ತೋಗಧೋ ಹೋತೀತಿ ನ ವುತ್ತೋ।

ಗಜಹೇಸಾತುರಙ್ಗಕೋಞ್ಚನಾದಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧದೂಸಿತಞ್ಚ। ಜಿನಾಗಮಾದೀಸು ಪಸಿದ್ಧರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕಮಞ್ಞತ್ರ ಪಯುತ್ತಮಪ್ಪತೀತನ್ನಾಮಾತೀದಂ ದ್ವಯಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಲೋಕವಿರೋಧಮಾಗಮವಿರೋಧಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ವಿರೋಧಿಪದೇ ಅನ್ತೋಗಧಂ ಹೋತಿ। ಹೇತ್ವಪೇಕ್ಖಂ ಆನೇತಬ್ಬಹೇತುತ್ತಾ ನೇಯ್ಯೇ ಅನ್ತೋಗಧನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ।

‘‘ದೇವೋ ವೋಹರತು ಕ್ಲೇಸಂ, ರಾಹುಖಿನ್ನೋ ದಿವಾಕರೋ’’

ಇಚ್ಚಾದಿಕಂ ಅಸಮತ್ಥಾಭಿಧಾಯಿಚ್ಚಾದಿ ಓಚಿತ್ಯಹೀನೇ ಅನ್ತೋಗಧನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ದಿವಾಕರೋ ಸಯಂ ರಾಹುಗಹಿತೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾಪನಯನೇ ಅಸಮತ್ಥೋತಿ ತಮಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ವಿಸೇಸನಭೂತೇನ ‘‘ರಾಹುಖಿನ್ನೋ’’ತಿ ಪದೇನ ಞಾಯತಿ।

ಜಿಗುಚ್ಛಾವಮಙ್ಗಲಅಸಬ್ಭಾನಂ ತಿಣ್ಣಮಞ್ಞತ್ರಸ್ಸ ಜೋತಕಂ ವಾಚಕಂ ವಾ ಅತ್ಥನ್ತರಂ ವಾ ಗಾಮ್ಮಂ ದುಪ್ಪತೀತಿಕರತ್ತಾ ವಾಕ್ಯತ್ಥಗಾಮ್ಮದೋಸೇಯೇವ ಅನ್ತೋಗಧನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ದುರುಚ್ಚಾರಣಭೂತಲಕ್ಖಣಂ ಕಟ್ಠಂ ಬನ್ಧಫರುಸತೋ ಅಬ್ಯತಿರಿತ್ತನ್ತಿ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ। ‘‘ಹರಿಸಮಾನಯೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಹಪುಬ್ಬಂ ರಿಸ’ಮಾನಯಿಇಚ್ಚಾದಿಕಂ ಇಚ್ಛಿತತ್ಥತೋ ಪರಿಭಟ್ಠತ್ತಾ ಭಟ್ಠಞ್ಚ ‘‘ಸಕ್ಕೋ ಸಹಸ್ಸಗೂ’’ಇಚ್ಚಾದಿಕಂ ಅಪಸಿದ್ಧವಿಸಯೇ ಪರಿಯುತ್ತಗುಳ್ಹಞ್ಚೇತಿ ಇಮೇ ಅತ್ಥಗುಳ್ಹಾದಯೋ ಪಸಾದಾಲಙ್ಕಾರವಿರುದ್ಧತ್ತಾ ಪಸಾದಗುಣಾದಾನೇನೇವ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಾತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಸಹಸ್ಸಂ ಗಾವೋ ಚಕ್ಖೂನಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಹಸ್ಸಗೂತಿ ಸಕ್ಕಸ್ಸ ನಾಮಂ ಗುಳ್ಹಂ ನಾಮ ಹೋತಿ।

ವಾಕ್ಯದೋಸೇಪಿ ವಿಸನ್ಧಿವಾಕ್ಯಂ ಇಧ ಅನುಪಯೋಗಿತ್ತಾ ನ ವುತ್ತಂ। ವಾಕ್ಯಮಜ್ಝಪತಿತವಾಕ್ಯಯುತ್ತಂ ವಾಕ್ಯಗಬ್ಭಞ್ಚ, ವಾಕ್ಯನ್ತರಪದಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ।

‘‘ಅಪಾಥ್ಯಮೇಸೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ವೇಜ್ಜಂ ಖಾದತ್ಯನಾರತಂ’’

ಇಚ್ಚಾದಿಕಂ ವಾಕ್ಯಸಂಕಿಣ್ಣಞ್ಚ ಬ್ಯಾಕಿಣ್ಣೇ ಅನ್ತೋಗಧನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ಏತ್ಥ ಏಸೋ ಭಿಸಕ್ಕೋ ಅನಾರತಂ ನಿಚ್ಚಂ ಅಪಾಥ್ಯಂ ರೋಗಸ್ಸ ಅಹಿತಂ ದಿಸ್ಸತಿ ವದತಿ। ಏಸೋ ರೋಗೀ ಅನಾರತಂ ಸತತಂ ಅಪಾಥ್ಯಂ ಅಹಿತಂ ಖಾದತಿ। ವೇಜ್ಜಂ ಭಿಸಕ್ಕಂ ದಿಸ್ಸತಿ ಕುಜ್ಝತಿ। ಏವಂ ಅನೇಕವಾಕ್ಯೇಹಿಪಿ ಸನ್ಧಿವಾಕ್ಯಂ ಸಂಕಿಣ್ಣಂ ನಾಮ।

‘‘ಕಾಚುಯ್ಯಾನೇ ಮಯಾ ದಿಟ್ಠಾ, ವಲ್ಲರೀ ಪಞ್ಚಪಲ್ಲವಾ।

ಪಲ್ಲವೇ ಪಲ್ಲವೇ ಮುಧಾ, ಯಸ್ಸಾ ಕುಸುಮಮಞ್ಚರೀ’’ತಿ॥

ಇದಮವಾಚಕಂ ಪಹೇಳಿಕಾಸು ಪಮುಸ್ಸಿತಾಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಮಿತಿ ನ ವುತ್ತಂ। ನನು ಚೇತ್ಥ ಅತ್ತನಾ ಪಹೇಳಿಕಾಯ ಅದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಅವಾಚಕಸ್ಸ ಪಮುಸ್ಸಿತಾಯ ಅನ್ತೋಗಧಕರಣಂ ಅಸಿದ್ಧೇನ ಅಸಿದ್ಧಸಾಧನನ್ತಿ? ನಯಿದಮೇವಂ, ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಿಯನ್ತಿ ಸಬ್ಬಾನಿ, ಸಿಸ್ಸಖೇದಭಯಾ ಮಯಾ’’ತಿ ಚ ಉಪರಿ ಕಿಲಿಟ್ಠಪದದೋಸಪರಿಹಾರೇ ‘‘ಪಹೇಳಿಕಾಯಮಾರುಳ್ಹಾ, ನ ಹಿ ದುಟ್ಠಾ ಕಿಲಿಟ್ಠತಾ’’ತಿ ಚೇತಿ ಇಮಿನಾ ಪುರಾತನೇಹಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸೋಳಸಪಹೇಳಿಕಾಯೋಪಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಸಿದ್ಧೇನ ಅಸಿದ್ಧಸಾಧನಂ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಕವಿನಾ ಉಯ್ಯಾನಸದ್ದೇನ ಗೇಹಞ್ಚ ಲತಾಪರಿಯಾಯವಲ್ಲರೀಸದ್ದೇನ ಅಙ್ಗನಾ ಚ ಪಲ್ಲವಸದ್ದೇನ ಕರಚರಣಾಧರಾ ಚ ಮಞ್ಚರೀಸದ್ದೇನ ನಖದನ್ತಕನ್ತಿಯೋ ಚ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತಾ।

ವಾಕ್ಯತ್ಥದೋಸೇಪಿ ಪದುಮಿನೀನಂ ರತ್ತಿಯಂ ಪಬುಜ್ಝನಾದಿಕಂ ವಿರುದ್ಧಂ ವಿರೋಧಿಪದೇಯೇವ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕತೋತ್ರ ಸಙ್ಖೇಪನಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಪರಿಚ್ಚತ್ತತ್ತಾತಿ। ಏತ್ಥ ಓಚಿತ್ಯಹೀನದುಪ್ಪತೀತಿಕರಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವಾಕ್ಯತ್ಥದೋಸತ್ತೇ ಸತಿ ಬನ್ಧಫರುಸಸ್ಸ ವಾಕ್ಯದೋಸತ್ತೇ ಸತಿ ವಿರೋಧಿನೋ ಪದದೋಸತ್ತೇ ಸತಿ ‘‘ಅಸಮತ್ಥಾಭಿಧಾಯಿ’’ಆದಿಪದಂ, ‘‘ಜಿಗುಚ್ಛಾದಿತ್ತಯಪಕಾಸಕಾ’’ದಿಪದಂ, ಕಟ್ಠಪದಂ, ಪದುಮಿನೀನಂ ರತ್ತಿಯಂ ಫುಲ್ಲತಾದಿ ದುನ್ನಿದ್ದತಾದಿ (ಕ॰) ವಾಕ್ಯತ್ಥಞ್ಚೇತಿ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ದೋಸಾ ಭಿನ್ನಜಾತಿಕೇಸು ಓಚಿತ್ಯಾದೀಸು ಕಥಂ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ತಥಾಪಿ ಪದಾನಂ ದುಟ್ಠತ್ತೇ ಸತಿ ವಾಕ್ಯವಾಕ್ಯತ್ಥಾನಮದುಟ್ಠತಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಪದದೋಸೇನ ಸನ್ಧಿವಾಕ್ಯವಾಕ್ಯತ್ಥದೋಸಾನಮನಞ್ಞತ್ತಂ ಸಿಸ್ಸಾನಂ ಞಾಪನತ್ಥಂ ಪದದೋಸಾದಿಕಂ ವಾಕ್ಯತ್ಥದೋಸಾದೀಸು ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಇಮಿನಾಯೇವ ಪುರಾತನೇಹಿ ವಿರುದ್ಧತ್ಥನ್ತರಾದಿಪದೇಹಿ ವಿಚರಿತಂ ವಾಕ್ಯಂ ವಿರುದ್ಧನ್ತಿಆದಿನಾ ದುಟ್ಠಾನಿ ಬಹೂನಿ ವಾಕ್ಯಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।

ಇಮಾಯೇವ ಇಮಿಸ್ಸಾಯೇವ (ಕ॰) ಗಾಥಾಯ ‘‘ತಮತ್ಥಿ ಚೇ ಖೇದಕರಂ ಪರಮ್ಪೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪರಸದ್ದೇನಅಸಾಧುಸನ್ದಿದ್ಧಪರಿಯಾಯಞೇಯ್ಯಾಪ್ಪತೀತತ್ಥಅಪ್ಪಯೋಜಕ- ದುಬ್ಬೋಧದೇಸಿಯಾದಿಪದದೋಸೇ ಚ ಅಧಿಕಊನಭಗ್ಗಚ್ಛನ್ದಾದಿವಾಕ್ಯದೋಸೇ ಚ ಉಪಕ್ಕಮೋಪಸಂಹಾರವಿಸಮಸಙ್ಖಾತೇ ವಾಕ್ಯತ್ಥದೋಸೇ ಚ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ। ಏತ್ಥ ಸದ್ದಸತ್ಥವಿರುದ್ಧಮಸಾಧು ನಾಮ। ಕ್ರಿಯಾನಿಪ್ಫತ್ತಿಕಾರಣಮುಪಾದಾಯ ಅತ್ಥನ್ತರೇ ಪವತ್ತನಾಮಂ ವಿಸೇಸನತ್ಥೇನ ವಿನಾ ಸಞ್ಞಾಭಾಜನೇ ಪಯುತ್ತಂ ಸನ್ದಿದ್ಧಂ ನಾಮ, ಯಥಾ ‘‘ರವಿಮ್ಹಿ ಹಿಮಹಾ’’ತಿ। ಏತ್ಥ ಹಿಮಹಾ ರವೀತಿ ವಿಸೇಸನೇ ಕತೇ ದೋಸೋ ನತ್ಥಿ। ಪಸಿದ್ಧಸಞ್ಞಾಸದ್ದಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯನಾಮೇನ ಕಪ್ಪಿತಪದಂ ಪರಿಯಾಯಞೇಯ್ಯಂ ನಾಮ, ಯಥಾ ‘‘ವಳವಾಮುಖಸ್ಸ ಅಸ್ಸವನಿತಾನನ’’ನ್ತಿ। ಅತಿಸಯಾ ವಿನಾ ಭಾವಿತತ್ಥೇನ ವಿಸೇಸ್ಯಸ್ಸ ಗುಣವಾಚಕಂ ಪದಂ ಅಪ್ಪತೀತತ್ಥಂ ನಾಮ, ಯಥಾ ‘‘ಕಣ್ಹಮಸೀ’’ತಿ। ಅಧಿಗತತ್ತಾನುಪಯೋಗಿಪದಂ ಅಪ್ಪಯೋಜಕಂ ನಾಮ, ಯಥಾ ‘‘ಅತಿಫೇನಿಲಂ ಸಾಗರಮಲಙ್ಘೀ’’ತಿ। ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧವಚನಂ ದುಬ್ಬೋಧಂ ನಾಮ, ಯಥಾ–

‘‘ಮನುಞ್ಞದ್ಧನಯೋ ಪಾದೇ, ಖಾದಯೋ ಕನಿ ಭನ್ತಿ ತೇ’’ತಿ।

ಕನಿ ಹೇ ಕಞ್ಞೇ ತೇ ತವಪಾದೇ ಮನುಞ್ಞದ್ಧನಯೋ ಮನೋಹರಸದ್ದಸಮನ್ನಾಗತಾ ಖಾದಯೋ ಗಗ್ಘರಿಕಾ ಭನ್ತಿ ದಿಬ್ಬನ್ತೀತಿ। ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ದೇಸೇಯೇವ ಸಿದ್ಧನಾಮಂ ದೇಸಿಯಂ ನಾಮ। ಯಥಾ–

‘‘ಇಮೇ ಲಾವಣ್ಯತಲ್ಲಾ ತೇ, ಗಲ್ಲಾ ಲೋಲವಿಲೋಚನೇ’’ತಿ।

ಹೇ ಲೋಲವಿಲೋಚನೇ ತೇ ತವ ಇಮೇ ಗಲ್ಲಾ ಕಪೋಲಾ ಲಾವಣ್ಯತಲ್ಲಾ ಮನುಞ್ಞತಲ್ಲಾ ಜಲಾಸಯವಿಸೇಸಾ ಭವನ್ತಿ। ಕೇನಚಿ ಲೇಸೇನ ಪಕಾಸಿತಮತ್ಥಮುಪಾದಾಯ ಪಯುತ್ತಮಧಿಕಂ ನಾಮ। ಯಥಾ–

‘‘ತ್ವಯಿ ರಾಜತಿ ರಾಜಿನ್ದ, ರಿಪೂನಂ ಸಗ್ಗಸೇವಿನಂ।

ಥೀನಂ ಅಕಙ್ಕಣೋ ಪಾಣಿ, ಸಿಯಾ ನೇತ್ತಮನಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ॥

ಏತ್ಥ ‘‘ಅಕಙ್ಕಣೋ ಪಾಣಿ, ನೇತ್ತಮನಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾಯೇವಥೀನಂ ವಿಧವತ್ತಂ ಗಮ್ಯಮಾನಂ ಹೋತೀತಿ ತಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ಪಯುತ್ತಂ ‘‘ಸಗ್ಗಸೇವಿನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಅಧಿಕಂ ನಾಮ। ವತ್ತಬ್ಬಯುತ್ತತೋ ಊನಂ ವಾಕ್ಯಂ ಊನಂ ನಾಮ। ‘‘ತಿಲೋಕತಿಲಕಂ ಮುನಿ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ವನ್ದಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ಊನಂ। ಛನ್ದೋಹಾನಿಸಂಯುತ್ತಂ ಭಗ್ಗಚ್ಛನ್ದಂ ನಾಮ। ಇದಂ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಛನ್ದಾನಂ ಅಕ್ಖರಗಣನತೋ ಊನಾಧಿಕವಸೇನ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ। ಆದ್ಯನ್ತತೋ ವಿಸಮಂ ಉಪಕ್ಕಮೋಪಸಂಹಾರವಿಸಮಂ ನಾಮ। ಇದಂ ಆರದ್ಧಕ್ಕಮಂ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ಕಮನ್ತರೇನ ನಿಯಮನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।

ಇತಿ ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರನಿಸ್ಸಯೇ

ಪಠಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।