೫. ಭಾವಾವಬೋಧಪರಿಚ್ಛೇದ
೩೩೮.
ಪಟಿಭಾನವತಾ ಲೋಕ-ವೋಹಾರ’ಮನುಸಾರಿನಾ।
ತತೋ’ಚಿತ್ಯಸಮುಲ್ಲಾಸ-ವೇದಿನಾ ಕವಿನಾ ಪರಂ॥
೩೩೮. ತದೇವ ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಾತಮಲಙ್ಕಾರವಿಭಾಗಂ ಬೋಧೇತ್ವಾ ಸಮ್ಪತಿ ರಸವನ್ತಾಲಙ್ಕಾರಪ್ಪಸಙ್ಗೇನಾಧಿಗತಂ ರಸಂ ಸಕಲ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖನಿಸ್ಸ ರಣೇಕನಿಮಿತ್ತವಿಮುತ್ತಿರಸೇಕರಸವಿಸುದ್ಧಸದ್ಧಮ್ಮಾಗಮವಿಗ್ಗಾಹಸಪ್ಪೀಣನೋಣತಮತೀನಂ ಪರಮಸದ್ಧಾಲೂನಮನಧಿಗತತ್ತೇಪಿ ಲಕ್ಖಣಮತ್ತೇನ ಲೋಕವೋಹಾರಕೋಸಲ್ಲಮತ್ತಪರಿಗ್ಗಹಾಯ ಕಿಞ್ಚಿಮತ್ತಮುಪದಿಸಿತುಂ ನ ಸಾಕಲ್ಲೇನ ‘‘ಪಟಿಭಾನವತಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಪಟಿಭಾನಂ ತಂತಂಠಾನಾನುರೂಪಪ್ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ। ಸಾ ಹಿ ಸರಸರಚನಾಯಚ್ಚನ್ತೋಪಕಾರಿಕಾ, ತತೋವ ಕಬ್ಬಂ ‘‘ಪಟಿಭಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಟಿಭಾನವತಾ’’ತಿ। ಕವಿನಾ ಲೋಕವೋಹಾರಾನುಗನ್ತಬ್ಬೋ। ಯೋ ಹಿ ಸಕಲಂ ಲೋಕವೋಹಾರಂ ನಾನುಸರತಿ, ಸೋ ಕವಿಯೇವ ನ ಹೋತಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಲೋಕವೋಹಾರಮನುಸಾರಿನಾ’’ತಿ। ಯತೋ ಓಚಿತ್ಯಂ ನಾಮ ಕವೀನಂ ಪರಮಂ ರಹಸ್ಸಂ ಲೋಕವೋಹಾರೇಪಿ ಉಚಿತಞ್ಞೂಯೇವ ಪಸಂಸೀಯತೇ, ಸಮುಚಿತಲೋಕವೋಹಾರಾನುಸಾರೇನೇವ ಚ ವಕ್ಖಮಾನಾನುಕ್ಕಮೇನ ವಿರಚಿತಾ ರಚನಾ ಸಚೇತನಾನಂ ರಸಸ್ಸಾದಾಯ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೇ, ತಸ್ಮಾ ಓಚಿತ್ಯೇ ಸಮುಲ್ಲಸತ್ತಂ ದಿತ್ತಂ ಫುಟಮೇವ ಬನ್ಧನಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ। ತತೋವಚ್ಚನ್ತಮೋಚಿತ್ಯಸಮುಲ್ಲಾಸವೇದಿನಾ ಕವಿನಾ ಭವಿತಬ್ಬಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪರಂ ಓಚಿತ್ಯಸಮುಲ್ಲಾಸವೇದಿನಾ’’ತಿ। ಸಬ್ಬಞ್ಚೇತಂ ‘‘ಕವಿನಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸನಂ, ‘‘ಕವಿನಾ’’ತಿ ಚೇತಂ ‘‘ನಿಬನ್ಧಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅವುತ್ತೋ ಕತ್ತಾ।
೩೩೮. ಏವಂ ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಾತಾನಮಲಙ್ಕಾರಾನಂ ದಸ್ಸನಾವಸರೇ ರಸವನ್ತಾಲಙ್ಕಾರಪ್ಪಸಙ್ಗೇನಾಧಿಗತನವವಿಧಸಿಙ್ಗಾರಾದಿರಸೇ ಸಕಲಸಂಸಾರದುಕ್ಖನಿಸ್ಸರಣಅಸಹಾಯಕರಣಭೂತವಿಮುತ್ತಿರಸೇನ ಏಕರಸಭೂತೇ ಅತಿಪಣೀತೇ ಸದ್ಧಮ್ಮಾಮತರಸೇಯೇವ ಲುದ್ಧಾನಂ ಸದ್ಧಾಬಾಹುಲ್ಲಸುದ್ಧಸಂಯಮಾನಂ ವಿಮುಖೇಪಿ ‘‘ಪಟಿಭಾನವತಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿಮಾಹ। ಪಟಿಭಾನವತಾ ಸರಸರಚನಾಯ ಅಚ್ಚನ್ತೋಪಕಾರಟ್ಠಾನೋಚಿತಪಞ್ಞಾವಿಸೇಸವತಾ ಲೋಕವೋಹಾರಮನುಸಾರಿನಾ ಸಕಲಲೋಕೇ ವೋಹಾರಾನುರೂಪಮನುಗತೇನ ತತೋ ಯಸ್ಮಾ ಓಚಿತ್ಯಂ ನಾಮ ಹದಯತೋ ಅಬಹಿ ಕಾತಬ್ಬಂ, ರಹಸ್ಸಮಿವ ಬನ್ಧತೋ ವಿಯೋಜನೀಯಂ ನ ಹೋತಿ। ತಸ್ಮಾ ಪರಮತಿಸಯೇನ ಓಚಿತ್ಯಸಮುಲ್ಲಾಸವೇದಿನಾ ಉಚಿತಭಾವೇನ ವತ್ತುಮಿಚ್ಛಿತತ್ಥಸ್ಸ ಉದ್ದೀಪನಸ್ಸೇವ ಅನುರೂಪಪ್ಪಕಾರೇನ ಇಟ್ಠತ್ಥಸ್ಸ ಸಮುಲ್ಲಾಸನಂ ದಿತ್ತಿಂ ಜಾನನ್ತೇನ ಕವಿನಾ ಬನ್ಧಕಾರಕೇನ ನಿಬನ್ಧಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪಟಿಭಾ ಪಟಿಭಾನನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಯೇತಂ ನಾಮಂ, ತತೋ ಜಾತಕಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಪಟಿಭಾತಿ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ ಅಯಂ ಪಞ್ಞಾವಿಸೇಸೋ ರಚನಾಯ ಅಚ್ಚನ್ತೋಪಕಾರೋತಿ ಞಾತಬ್ಬೋ। ಪಟಿಭಾನಮಸ್ಸತ್ಥೀತಿ ಚ, ಲೋಕಸ್ಸ ವೋಹಾರೋತಿ ಚ, ತಂ ಅನುಗಚ್ಛತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಚ, ಓಚಿತ್ಯೇನ ಸಮುಲ್ಲಾಸೋತಿ ಚ, ತಂ ವಿಜಾನಾತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ।
೩೩೯.
ಠಾಯೀಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋ ಭಾವ-ವಿಭಾವಾ ಸಾನುಭಾವಕಾ।
ಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ನಿಬನ್ಧಾ ತೇ, ರಸಸ್ಸಾದಾಯ ಸಾಧುನಂ॥
೩೩೯. ‘‘ಠಾಯಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಠಾಯಿನೋ ವಕ್ಖಮಾನರತ್ಯಾದಯೋ ತೇಹಿ ಸಹ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವಿಭಾವಾದೀಹಿ ಯೋಗೇ ರತ್ಯಾದೀನಮಸ್ಸಾದಿಯತ್ತಮಾನೀಯಮಾನತ್ತಾ ಏತೇಸಮತ್ಥೀತಿ ಠಾಯೀಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋ। ಸಹ ಅನುಭಾವೇಹಿ ವಕ್ಖಮಾನಲಕ್ಖಣೇಹೀತಿ ಸಾನುಭಾವಕಾ, ಭಾವೋ ವಿಭಾವೋ ಚ, ವಕ್ಖಮಾನೋ ಭಾವೇನ ಭಾವಾಭಾಸೋಪಿ ಇಮಿನಾವ ಸಙ್ಗಹಿತೋ, ರಸಸ್ಸಾದಾಯ ಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ।
೩೩೯. ‘‘ಠಾಯಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಠಾಯೀಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋ ಠಾಯೀಪದೇನ, ತೇನ ವಾಚ್ಚರತಿಹಾಸಾದಿಅತ್ಥೇನ ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧುಪಗತಾ ಸಾನುಭಾವಕಾ ವಕ್ಖಮಾನಾನುಭಾವೇಹಿ ಸಹ ಪವತ್ತಾ ಭಾವವಿಭಾವಾ ವಕ್ಖಮಾನಭಾವವಿಭಾವಾ ನಿಬನ್ಧಾ ವುತ್ತಗುಣೋಪೇತಕವಿನಾ ಬನ್ಧಿತಾ ಏಕತ್ಥ ಆಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಸಾಧುನಂ ಇಸ್ಸಾದಿದೋಸರಹಿತಾನಂ ಸಜ್ಜನಾನಂ ರಸಸ್ಸಾದಾಯ ಸಿಙ್ಗಾರಾದಿವಕ್ಖಮಾನರಸಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದನತ್ಥಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ। ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಠಾಯೀಭಾವೋ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವೋ ಕೇವಲಭಾವೋ ವಿಭಾವೋ ಅನುಭಾವೋ ರಸೋ ಚೇತಿ ಇಮೇ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾ ಭವನ್ತಿ, ಕಥನ್ತಿ ಚೇ? ಭಾವವಿಭಾವಾನಂ ‘‘ಠಾಯೀಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋ’’ತಿ ವಿಸೇಸನಂ ಭವತಿ, ತೇನ ಭಾವಸ್ಸ ಠಾಯೀ ಚ ಸೋ ಭಾವೋ ಚೇತಿ ಚ ಠಾಯೀಪದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧತ್ತಾ ಠಾಯೀಭಾವೋ ಚ, ಪುನ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವೇ ಸತಿ ‘‘ಠಾಯೀಭಾವೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸಾಧಕತ್ತಾ ಇಮಸ್ಸೇವ ಠಾಯೀಭಾವಪದಸ್ಸ ಪಯೋಗಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ಗಮ್ಮಮಾನೋ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವೋ ಚ, ಪುನ ಠಾಯೀಪದೇನ ಸಮಾಸಮಕತ್ವಾ ವಿಸುಂ ದಸ್ಸಿತಭಾವಸದ್ದಸುತಿಯಾ ಠಾಯೀಭಾವಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವೇಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಭಾವೋ ಚ, ತಥಾ ಏವ ಠಾಯೀಪದೇನ ವಾಚ್ಚರತಿಹಾಸಾದಿಅತ್ಥಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಉದ್ದೀಪನದ್ವಯಂ ವಿಭೂತಂ ಕತ್ವಾ ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ತೇಹಿ ರತಿಹಾಸಾದೀಹಿ ಅತ್ಥೇಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋ ಆಲಮ್ಬಣಉದ್ದೀಪನಸಙ್ಖತವಿವಿಧವಿಭಾವಾ ಚ, ಏವಮೇವ ಸಾನುಭಾವಕಪದೇನ ಸಮಾಯೋಗೇನ ದಸ್ಸಿತಾನುಭಾವೋ ಚ, ‘‘ರಸಸ್ಸಾದಾಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠರಸೋ ಚಾತಿ ಏವಮಿಮೇ ಠಾಯೀಭಾವಾದಯೋ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತಿ। ಠಾಯಿನಾ ಸಹ ಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ ಚ, ಸೋ ಏತೇಸಮತ್ಥೀತಿ ಚ, ಭಾವೋ ಚ ವಿಭಾವೋ ಚೇತಿ ಚ, ಸಹ ಅನುಭಾವೇಹಿ ವತ್ತನ್ತೀತಿ ಚ, ರಸಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದೋತಿ ಚ ವಾಕ್ಯಂ।
ಭಾವಅಧಿಪ್ಪಾಯ
೩೪೦.
ಚಿತ್ತವುತ್ತಿವಿಸೇಸಾ ತು, ಭಾವಯನ್ತಿ ರಸೇ ಯತೋ।
ರತ್ಯಾದಯೋ ತತೋ ಭಾವ-ಸದ್ದೇನ ಪರಿಕಿತ್ತಿತಾ॥
೩೪೦. ಇದಾನಿ ಯಥಾಉದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಠಾಯಾದೀಹಿ ಭಾವವಿಭಾವಾನುಭಾವರಸೇಸು ಪಠಮಂ ಭಾವಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ಭಾವಸದ್ದಮನ್ವತ್ಥಯತಿ ‘‘ಚಿತ್ತ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವುತ್ತಿಯೋ ರಮಣಹಸನಾದಿಆಕಾರೇನ ಪವತ್ತಿಯೋ, ತಾವ ವಿಸೇಸಾ ವಿಸಿಟ್ಠಸಭಾವತ್ಥಾತಿ ಚಿತ್ತವುತ್ತಿವಿಸೇಸಾ। ರತ್ಯಾದಯೋ ಠಾಯೀಬ್ಯಭಿಚಾರೀಸಾತ್ತಿಕಾ। ತುಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸೇ। ಯತೋ ರಸೇ ಸಿಙ್ಗಾರಾದಯೋ ಭಾವಯನ್ತಿ ನಿಪ್ಫಾದೇನ್ತಿ। ತತೋ ಭಾವಸದ್ದೇನ ಪರಿಕಿತ್ತಿತಾ ಭರತಾದೀಹಿ ಕಥಿತಾ। ಏತ್ಥ ಹಿ ಣ್ಯನ್ತೋ ಭೂಧಾತು ಕರಣೇ ವತ್ತತೇ। ಯತೋ ಚಾಯಂ ನ ಕೇವಲಂ ಕರಣೇಯೇವ ವತ್ತತೇ, ಅಥ ಖೋ ಬ್ಯಾಪನೇ, ಪಟಿಪಾದನೇ ಚ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಪಟಿಭಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಭಾವಯನ್ತಿ ಬ್ಯಾಪೇನ್ತಿ। ಅಥ ವಾ ಕವಿನೋ ಲೋಕಟ್ಠಿತಿಞಾಣಲಕ್ಖಣಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಭಾವಯನ್ತಿ ಪಟಿಪಾದೇನ್ತೀತಿ ಭಾವಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
೩೪೦. ಇದಾನಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಠಾಯೀಭಾವಾದೀಸು ಠಾಯೀಆದೀನಂ ‘‘ಚಿತ್ತ’’ಇಚ್ಚಾದಿ। ಚಿತ್ತವುತ್ತಿವಿಸೇಸಾ ತು ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉತ್ತರಿ ವಕ್ಖಮಾನಾರಮ್ಮಣಹಸನಸೋಚನಾದೀಹಿ, ನಿಬ್ಬೇದಾದೀಹಿ, ಥಮ್ಭಾದೀಹಿ ಚ ಆಕಾರೇಹಿ ಪವತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಙ್ಕರಾಕಾರಸಙ್ಖಾತಾ ವಿಸೇಸಾ ಪನ ಠಾಯೀಬ್ಯಭಿಚಾರೀಸಾತ್ತಿಕಾ ಯತೋ ಯಸ್ಮಾ ರಸೇ ಸಿಙ್ಗಾರಾದಿರಸೇ ಭಾವಯನ್ತಿ ನಿಪ್ಫಾದೇನ್ತಿ ಕರೋನ್ತಿ। ನೋ ಚೇ, ರಸೇ ಸಿಙ್ಗಾರಾದಿರಸವಿಸಯೇ ಪಣ್ಡಿತಾನಂ ಚಿತ್ತಂ ಭಾವಯನ್ತಿ ಬ್ಯಾಪನಂ ಕರೋನ್ತಿ। ನೋ ಚೇ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ರಸವಿಸಯೇ ಕವಿನೋ ಲೋಕಸಭಾವಂ ವಿಸಯಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಞಾಣಲಕ್ಖಣಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಭಾವಯನ್ತಿ ಪಟಿಪಾದನಂ ಕರೋನ್ತಿ। ತತೋ ಭಾವಸದ್ದೇನ ಹೇತುಕತ್ತರಿ ನಿಪ್ಫನ್ನೇನ ರತ್ಯಾದಯೋ ರತಿಹಾಸಾದಯೋ ಪರಿಕಿತ್ತಿತಾ ಭರತಾದೀಹಿ ವುತ್ತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ‘‘ರತ್ಯಾದಯೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಹಾಸಾದಯೋ ಠಾಯೀಭಾವಾ ಚ, ನಿಬ್ಬೇದಾದಯೋ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವಾ ಚ, ಥಮ್ಭಪಲಯಾದಯೋ ಸಾತ್ತಿಕಭಾವಾ ಚ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವುತ್ತಿಯೋತಿ ಚ, ತಾ ಏವ ವಿಸೇಸಾತಿ ಚ, ಭಾವೋ ಇತಿ ಸದ್ದೋತಿ ಚ ವಾಕ್ಯಂ।
ಠಾಯೀಭಾವಅಧಿಪ್ಪಾಯ
೩೪೧.
ವಿರೋಧಿನಾ’ಞ್ಞಭಾವೇನ,
ಯೋ ಭಾವೋ ನ ತಿರೋಹಿತೋ।
ಸೀಲೇನ ತಿಟ್ಠತಿ’ಚ್ಚೇ’ಸೋ,
ಠಾಯೀಭಾವೋತಿ ಸದ್ದಿತೋ॥
೩೪೧. ಠಾಯಾದಿಕೇ ತಿವಿಧೇ ಭಾವೇ ಕಮೇನಾಹ ‘‘ವಿರೋಧಿನಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ವಿರೋಧಿನಾ ಅಞ್ಞೇನ ಜಿಗುಚ್ಛಾದಿನಾ ಭಾವೇನ ಯೋ ಭಾವೋ ರತ್ಯಾದಿಕೋ ನ ತಿರೋಹಿತೋ ನಚ್ಛಾದಿತೋ, ಏಸೋ ಭಾವೋ ಅನುಚ್ಛಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಏವ ತಿಟ್ಠತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ, ಠಾಯೀ ಏವ ಭಾವೋತಿ ಠಾಯೀಭಾವೋತಿ ಸದ್ದಿತೋ ಕಥಿತೋ। ಯೋ ಭಾವಾದೀಹಿ ಆಲೋಕಿತಸ್ಸಾದಂ ನೀತೋ ಸಮಾನೀತೋ, ಸೋ ಸಾಮಾಜಿಕೇಹಿ ಅಸ್ಸಾದಿಯಮಾನತ್ತಾ ರಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ಸವಿಭಾವ’’ಇಚ್ಚಾದಿ।
೩೪೧. ಇದಾನಿ ಠಾಯೀಆದಿಕೇ ತಿವಿಧಭಾವೇ ಕಮೇನ ನಿದ್ದಿಸತಿ ‘‘ವಿರೋಧಿ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ವಿರೋಧಿನಾ ಅಞ್ಞಭಾವೇನ ರತಿಹಾಸಾದೀನಂ ವಿರುದ್ಧೇನ ಜಿಗುಚ್ಛಾದಿನಾ ಅಞ್ಞಭಾವೇನ ಯೋ ಭಾವೋ ರತಿಹಾಸಾದಿಕೋ ತಿರೋಹಿತೋ ನ ಬ್ಯವಹಿತೋ ನ ಹೋತಿ, ಏಸೋ ವಿರುದ್ಧಭಾವೇನ ಅಬ್ಯವಹಿತೋ ಭಾವೋ ತಿಟ್ಠತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಠಾಯೀ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಠಾಯೀಭಾವೋತಿ ಸದ್ದಿತೋ ಕಥಿತೋತಿ। ಯೋ ವಿಭಾವಾನುಭಾವಾದೀಹಿ ಅಸ್ಸಾದನೀಯತ್ತಂ ಪಾಪಿತೋ ಸಬ್ಭೇಹಿ ಅಸ್ಸಾದನೀಯತ್ತಾ ರಸೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಠಾಯೀ ನಾಮಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಞ್ಞೋ ಚ ಸೋ ಭಾವೋ ಚೇತಿ ಚ, ತಿರೋ ಕಯಿರಿತ್ಥಾತಿ ಚ, ಠಾಯೀ ಚ ಸೋ ಭಾವೋ ಚೇತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ।
ಠಾಯೀಭಾವಪ್ಪಭೇದಉದ್ದೇಸ
೩೪೨.
ರತಿಹಾಸಾ ಚ ಸೋಕೋ ಚ,
ಕೋಧುಸ್ಸಾಹಭಯ’ಮ್ಪಿ ಚ।
ಜಿಗುಚ್ಛಾವಿಮ್ಹಯಾ ಚೇವ,
ಸಮೋ ಚ ನವ ಠಾಯಿನೋ॥
೩೪೨. ರತ್ಯಾದೀನಂ ‘‘ರತಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಸಮೋ ಚೇತಿ ಏವಂ ಠಾಯಿನೋ ನವಾತಿ ಯೋಜನಾ। ನವೇವೇತೇ ಸಕಸಕವಿಭಾವಾನುಭಾವೇಹಿ ಸಮುಲ್ಲಾಸಿತಾ ವಿಸುಮ್ಪಿ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಾ ಕವಿನಾ, ಅಭಿನೇತಬ್ಬಾ ಚ ನಟೇನ, ತಥಾ ಸೇಸಭಾವಾಪಿ। ತತ್ಥ ಯದಿ ಪನಾಯಂ ರತಿ ಅಸೇಸಇತ್ಥಿಪುರಿಸಗುಣಯುತ್ತಾನಂ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಜನಿತಾ, ಚನ್ದಾದೀಹಿ ಉದ್ದೀಪನವಿಭಾವೇಹಿ ಉದ್ದೀಪಿತಾ, ಉಸ್ಸುಕ್ಕತಾದಿಬಾಧಕೇಹಿ ಅನುಭಾವೇಹಿ ಪರಿಪೋಸಿತಾ, ಸಕಸಕಾನುಭಾವಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಪತೀಯಮಾನೇಹಿ ಅನೇಕರೂಪೇಹಿ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಹಿ ಚಿತ್ತತಾ ಸಿಯಾ, ತದಾ ತು ಠಾಯೀ ರತಿ ನಟಾಭಿನಯೇನ, ಸುಬನ್ಧಸವನೇನ ವಾ ಸಬ್ಭೇಹಿ ಅಸ್ಸಾದಿಯಮಾನಾ ಸಿಙ್ಗಾರರಸತ್ತಮಾಪಜ್ಜತೇ। ಏವಂ ಯಥಾಯೋಗಂ ಹಾಸಾದಿಠಾಯೀಭಾವಾನಂ ಹಸ್ಸರಸಾದಿಭಾವಾಪಜ್ಜನೇ ಯುತ್ತಿಂ ಸಮನ್ನೇಯ್ಯ।
೩೪೨. ಠಾಯೀಭಾವೋ ನಾಮ ರತ್ಯಾದಯೋ ನವೇವೇತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರತಿಹಾಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ರತಿಹಾಸಾ ಚ ಸೋಕೋ ಚ ಕೋಧುಸ್ಸಾಹಭಯಮ್ಪಿ ಚ ಜಿಗುಚ್ಛಾವಿಮ್ಹಯಾ ಚೇವ ಸಮೋ ಸನ್ತಗುಣೋ ಚಾತಿ ಏವಂ ಠಾಯಿನೋ ನವ ಹೋನ್ತಿ। ಇಮೇಸಂ ರತ್ಯಾದೀನಂ ನವನ್ನಂ ಸರೂಪಕಥನಂ ‘‘ಸಿಙ್ಗಾರಹಸ್ಸಕರುಣಾ’’ತಿಆದಿಕಾಯ ಉದ್ದೇಸಗಾಥಾಯ ಅನನ್ತರೇ ನಿದ್ದೇಸೇ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ। ರತಿ ಚ ಹಾಸೋ ಚಾತಿ ಚ, ಕೋಧೋ ಚ ಉಸ್ಸಾಹೋ ಚ ಭಯಞ್ಚೇತಿ ಚ, ಜಿಗುಚ್ಛಾ ಚ ವಿಮ್ಹಯಾ ಚೇತಿ ಚ ವಾಕ್ಯಂ। ಇಮೇ ನವ ಚ ಏವಂ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವಸಾತ್ತಿಕಾಭಾವೋ ಚೇತಿ ಇಮೇ ಯಥಾಸಕಮನುರೂಪವಿಭಾವಾನುಭಾವೇಹಿ ದಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಕವಿನಾ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಾ, ನಟೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ ಚ। ಇಮೇಸು ತಿವಿಧಭಾವೇಸು ಅಯಂ ರತಿ ಅಸೇಸಪುಮಿತ್ಥಿಗುಣೇಹಿ ಯುತ್ತೇಹಿ ನರನಾರೀಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ, ಚನ್ದಾದೀಹಿ ಉದ್ದೀಪನವಿಭಾವೇಹಿ ಉದ್ದೀಪಿತಾ, ಉಸ್ಸಾಹಾದಿಪಕಾಸಕಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕಪಯೋಗಸಙ್ಖಾತಾನುಭಾವೇನ ಪೋಸಿತಾ, ಸಕಸಕಾನುಭಾವಸಾಮತ್ಥಿಯೇಹಿ ಗಮ್ಮಮಾನಾನೇಕಪ್ಪಕಾರಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವೇಹಿ ವಿಚಿತ್ತಕತಾ
ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವಅಧಿಪ್ಪಾಯ
೩೪೩.
ತಿರೋಭಾವಾವಿಭಾವಾದಿ-
ವಿಸೇಸೇನಾ’ಭಿಮುಖ್ಯತೋ।
ಯೇತೇ ಚರನ್ತಿ ಸೀಲೇನ,
ತೇ ಹೋನ್ತಿ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ॥
೩೪೩. ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ ಆಹ ‘‘ತಿರೋಭಾವ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ತಿರೋಭಾವೋ ಠಾಯೀನಂ ಏಕಸ್ಸಾಪಿ ಭಾವಸ್ಸ ನಿಬ್ಬೇದಾದಿನೋ ಅಚಿರಟ್ಠಾಯಿತಾ ಚ ಆವಿಭಾವೋ ಪಾಕಟತಾ ಚ ನಾನಾರಸನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ತೇ ಆದಯೋ ಯಸ್ಸ। ಆದಿಸದ್ದೇನ ಠಾಯೀಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸುಖದುಕ್ಖಾದಿರೂಪಸ್ಸ ಗಹಣಂ, ಸೋವ ವಿಸೇಸೋ, ತೇನ। ಠಾಯೀಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸುಖದುಕ್ಖರೂಪಸ್ಸ ಗಹಣಂ, ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸುಖದುಕ್ಖರೂಪಸ್ಸ ಠಾಯಿನಿ ಸಮಾರೋಪನಞ್ಚಾಭಿಮುಖ್ಯಂ। ತಥಾ ಹಿ ರತಿಯಂ ಪರಿಸಮೋ ಸುಖಾನುವಿದ್ಧೋ ಭವತಿ, ಸೋಕೇ ದುಕ್ಖಾನುವಿದ್ಧೋ। ರತಿಯಂ ಸುಖಸಭಾವಾಪಿ ಗಿಲಾನಿಪ್ಪಭುತಯೋ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ ಸಕಮ್ಮಂ ದುಕ್ಖಮಿಮಂ ಸಮಾರೋಪಯನ್ತೇವ। ತತೋ ತೇನ ಅಭಿಮುಖಭಾವೇನ ಯೇ ಏತೇ ಭಾವಾ ಸೀಲೇನ ಚರನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತೇ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ ಹೋನ್ತೀತಿ।
೩೪೩. ಇದಾನಿ ಉದ್ದೇಸಕ್ಕಮೇನ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವೇ ಲಕ್ಖಣತೋ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ತಿರೋಭಾವಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ತಿರೋಭಾವಾವಿಭಾವಾದಿವಿಸೇಸೇನ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಅನೇಕರಸಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ, ಲೋಕಸ್ಸ ಭಿನ್ನರುಚಿಕತ್ತಾ ಚ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಠಾಯೀಭಾವೇ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವಾನಮತ್ತನೋ ಗುಣಸ್ಸ ಲೀನತ್ತಞ್ಚ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ತಸ್ಸೇವ ಗುಣಸ್ಸ ಪಾಕಟತ್ತಞ್ಚಾತಿಆದಿಕೇನ ವಿಸೇಸೇನ ಅಭಿಮುಖ್ಯತೋ ಠಾಯೀಭಾವಾನಂ ಸುಖದುಕ್ಖರೂಪಂ ಅತ್ತನಿ ಚ ಅತ್ತನೋ ಸುಖದುಕ್ಖರೂಪಂ ಠಾಯೀಭಾವೇಸು ಚ ಆರೋಪನಸಙ್ಖಾತೇನ ಅಭಿಮುಖಭಾವೇನ ಯೇತೇ ಭಾವಾ ಸೀಲೇನ ಚರನ್ತಿ ಪಕತಿಯಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತೇ ಭಾವಾ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಏವಮೇವ ವಿಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸತ್ಥೇ ಅಭಿಸದ್ದೋ ಅಭಿಮುಖಭಾವೇ ವತ್ತತಿ।
ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವಪ್ಪಭೇದ
೩೪೪.
ನಿಬ್ಬೇದೋ ತಕ್ಕಸಙ್ಕಾ ಸಮ-
ಧಿತಿಜಳತಾ ದೀನತುಗ್ಗಾಲಸತ್ತಂ,
ಸುತ್ತಂ ತಾಸೋ ಗಿಲಾನು’ಸ್ಸುಕಹರಿಸ-
ಸತಿಸ್ಸಾವಿಸಾದಾಬಹಿತ್ಥಾ॥
ಚಿನ್ತಾ ಗಬ್ಬಾ’ಪಮಾರೋ’ಮರಿಸಮದ-
ಮತುಮ್ಮಾದಮೋಹಾ ವಿಬೋಧೋ,
ನಿದ್ದಾವೇಗಾ ಸಬಿಳಂ ಮರಣ-
ಸಚಪಲಾಬ್ಯಾಧಿ ತೇತ್ತಿಂಸಮೇ’ತೇ॥
೩೪೪. ತೇ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ನಿಬ್ಬೇದೋ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ದೀನತುಗ್ಗಾಲಸತ್ತನ್ತಿ ದೀನತಾ ಚ ಉಗ್ಗತಞ್ಚ ಆಲಸತ್ತಞ್ಚ, ಗಿಲಾನಿ ಉಸ್ಸುಕಇತಿ ಸಬಿಳನ್ತಿ ಏತೇ ಯಥಾವುತ್ತಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವಾ ತೇತ್ತಿಂಸ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಉಸ್ಸಾಹವತಾ ವೀರರಸೋ ತಂವಸೇನೇವ ಅಸ್ಸಾದೀಯತಿ। ಭೀರುನಾ ತು ಸೋವ ಭಯಾನಕರಸವಸೇನೇತಿ ಲೋಕಸಭಾವಸ್ಸ ಅನೇಕತ್ತಾ ತದತ್ಥಮೇತೇ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ ಏಕೇಕಸ್ಸರಸಸ್ಸ ಬಹವೋ ವಣ್ಣನೀಯಾ, ಯತೋ ತಂವಣ್ಣನಾದ್ವಾರೇನ ಸಬ್ಬೋಪಿ ತೇಸು ಕಿಞ್ಚಿ ಅಸ್ಸಾದೇತೀತಿ। ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಮಾರಣೋಪಗತವೇರಿದಸ್ಸನಮೇಕಮೇವ ತಙ್ಖಣೇಯೇವ ಭಿನ್ನಂ ಪಕತಿವಸೇನ ಭೀರುನೋ ಭಯಸ್ಸ ಹೇತು, ಸಙ್ಗಾಮಲೋಲಸ್ಸ ತು ಉಸ್ಸಾಹನಿಮಿತ್ತಂ ಸಿಯಾ। ತಥಾ ನಟೇನ ಕತಂ ವಿಕತಮಾಭರಣಂ ಕ್ರಿಯಾವಾ ನೀಚಪಕತೀನಂ ಠಾಯಿನೋ ಹಾಸಸ್ಸ ಹೇತು, ಗಮ್ಭೀರಪಕತೀನಂ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ ಹಾಸಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ಭಾವೇ ವಣ್ಣಯತಾ ಕವಿನಾ ಭಾವಾ ತಥಾ ವಣ್ಣನೀಯಾ, ಯಥೋಚಿತ್ಯಪರಿಪೋಸೋ ಸಿಯಾ। ಓಚಿತ್ಯಭಙ್ಗೋ ತು ಮಹತಾ ವಾಯಾಮೇನ ಪರಿಹರಿತಬ್ಬೋ।
ತೇಸು ನಿಬ್ಬೇದೋ ಅತ್ತಾವಮಾನನಂ। ತಸ್ಸ ಚ ಇತ್ಥೀನಞ್ಚ ನೀಚಾನಞ್ಚ ದಾಲಿದ್ದಿಯಂ ವಿಭಾವೋ, ಯೋಗೀನಂ ತು ತತ್ವಸಂವೇದನಂ ವಿಭಾವೋ, ಅಸ್ಸುಪತನಚಿನ್ತಾದಯೋ ಏತ್ಥ ಅನುಭಾವಾ।
ತಕ್ಕೋ ವಿತಕ್ಕನಂ। ತಸ್ಸ ಸನ್ದೇಹೋ ವಿಭಾವೋ, ಸಿರೋಕಮ್ಪಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಸಙ್ಕಾಯ ವಿರುದ್ಧಚರಣಂ ವಿಭಾವೋ, ಕಮ್ಪಾದಯೋ ಅನುಭಾವೋ।
ಸಮೋ ಖೇದೋ। ತತ್ಥ ಗತ್ಯಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ಸೇದಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಧಿತಿ ಸನ್ತೋಸೋ। ಞಾಣಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ಅನುಭಾವೋ ಭೋಗಾಲೋಲತಾದಿ।
ಜಳತಾ
ದೀನತಾ ಚೇತಸೋ ಅನೋಜತಾ। ತಸ್ಸಾ ವಿಭಾವೋ ದುಗ್ಗತತಾದಿ, ಅನುಭಾವೋ ಮಲಿನವತ್ಥತಾದಿ।
ಉಗ್ಗತಾ ದಾರುಣತ್ತಂ। ತಸ್ಸಾ ವಿಭಾವೋ ಬಲವಾಪರಾಧಾದಿ, ತಸ್ಸ ಅನುಭಾವೋ ತಜ್ಜನಾದಿ।
ಆಲಸತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಸಮಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ಜಿಮ್ಹತಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಸುತ್ತಸ್ಸ ನಿದ್ದಾ ವಿಭಾವೋ, ತಸ್ಸಾದಾದಯೋ ಅನುಭಾವೋ।
ತಾಸೋ ಚಿತ್ತಕ್ಖೋಭೋ। ವಿಭಾವೋ ಅಸ್ಸ ಗಜ್ಜಿತಾದಿ, ಕಮ್ಪನಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಆಯಾಸಪಿಪಾಸಾದಿ ವಿಭಾವೋ ಗಿಲಾನಿಯಾ, ವಿವಣ್ಣತಾದಯೋ ಅನುಭಾವೋ।
ಕಾಲಕ್ಖಮತಾ ಉಸ್ಸುಕಂ। ವಿಭಾವೋ ತಸ್ಸ ರಮಣೀಯದಸ್ಸನಿಚ್ಛಾದಿ, ಅನುಭಾವೋ ತುರಿತತಾದಿ।
ಚೇತೋಪಸಾದೋ ಹರಿತೋ। ತತ್ರ ಉಸ್ಸವಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ಅಸ್ಸುಸೇದಾದಯೋ ಅನುಭಾವೋ।
ಸದಿಸದಸ್ಸನಾದಿ ವಿಭಾವೋ ಸತಿಯಾ, ಅನುಭಾವೋ ಭಮುಸಮುನ್ನಮನಾದಿ।
ಪರೇಸಮುಕ್ಕಂಸಾಸಹನತಾ ಇಸ್ಸಾ। ತಸ್ಸಾ ದುಜ್ಜನತ್ತಗಬ್ಬಾದಯೋ ವಿಭಾವೋ, ದೋಸಕಥನಾವಜಾನನಾದಯೋ ಅನುಭಾವೋ।
ವಿಸಾದೋ ಖೇದೋ। ವಿಭಾವೋ ತಸ್ಸ ಆರದ್ಧಕಾರಿಯಾಸಿದ್ಧಾದಿ, ಬಾಧಯತಾಪಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಅಬಹಿತ್ಥಾ ಕಾಯಸಂವರಣಂ। ತಸ್ಸಾ ವಿಭಾವೋ ಲಜ್ಜಾದಿ, ಅನುಭಾವೋ’ಞ್ಞವಿಕ್ರಿಯಾ।
ಚಿನ್ತಾ
ಗಬ್ಬೋ ಅಭಿಮಾನೋ। ವಿಭಾವೋಸ್ಸ ಇಸ್ಸರಿಯಾದಿ, ಅನುಭಾವೋ ಅವಜಾನನಾದಿ।
ಅಪಮಾರೋ ಗಾಹರುಕ್ಖಾದೀಹಿ
ಅಮರಿಸೋ ಅಕ್ಖಮತಾ। ವಿಭಾವೋ ಅಸ್ಸಾವಮಾನನಾದಿ, ಸಿರೋಕಮ್ಪನತಜ್ಜನಾದಯೋ ಅನುಭಾವೋ।
ಮದೋ ಪಮಾದುಕ್ಕಂಸೋ। ತಸ್ಸ ವಿಭಾವೋ ಪಾನಂ, ಚಲಮಾನಙ್ಗವಚೋಗತಿಹಾಸಾದಯೋ ಅನುಭಾವೋ।
ಮತಿ ಕಙ್ಖಚ್ಛೇದೋ। ಉಪದೇಸಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ಮುಖವಿಕಾಸಾದಿ ಏತ್ಥ ಅನುಭಾವೋ।
ಅಸಮೇಕ್ಖಿತಕಾರಿತಾ ಉಮ್ಮಾದೋ। ತಸ್ಸ ವಿಭಾವೋ ಸನ್ನಿಪಾತಗಹಣಾದಿ, ಅಟ್ಠಾನರುದಿತಗೀತಹಾಸಾದಯೋ ಅನುಭಾವೋ।
ಮೋಹೋ ಭಯಾದೀಹಿ, ಅನುಭಾವೋ ಥಮ್ಭಕಮ್ಪಾದಿ।
ದುರಾಚಾರಾದೀಹಿ ಬಿಳಂ, ಅಧೋಮುಖತಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಮರಣಂ ವಿಭಾವಅನುಭಾವೇಹಿ ಸುಪಸಿದ್ಧಂ।
ಚಪಲತಾ ರಾಗದೋಸಾದೀಹಿ, ಸಚ್ಛನ್ದಚರಣಾದಿ ಅನುಭಾವೋ। ಬ್ಯಾಧಿ ಪಾಕಟೋ।
ಯೇ ವಾ ಪನಞ್ಞೇ ಇಧ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಚಿತ್ತವುತ್ತಿವಿಸೇಸಾಪಿ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ ಸುಖುಮಭೇದಾ, ತೇಸು ಕೇಚಿ ವುತ್ತೇಸ್ವನ್ತೋಗಧಾ ಹೋನ್ತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಇಚ್ಛಾಸಭಾವಾ ಸಬ್ಬೇ ಕಾಮಾ ರತಿಯಂ ಅನ್ತೋಗಧಾ, ತಥಾ ದೋಸಪ್ಪಕಾರಾ ಕೋಧಾ ಮರಿಸಇಸ್ಸಾದೀಸ್ವನ್ತೋಗಧಾ, ದುಕ್ಖಸಭಾವಾ ಸೋಕಸಮಬ್ಯಾಧಿಗಿಲಾನಿ ವಿಸಾದಾದೀಸ್ವನ್ತೋಗಧಾ। ಪೀತ್ಯಾದಯೋ ಸುಖಸಭಾವಾ ಹರಿಸೇತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ತೇಸು
೩೪೪. ಇದಾನಿ ತೇ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವೇ ಸರೂಪೇನ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ನಿಬ್ಬೇದೋ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ನಿಬ್ಬೇದೋ ಅತ್ತನಿನ್ದಾಸಙ್ಖತೋ ಚ, ತಕ್ಕಸಙ್ಕಾ ಚ, ಸಮಧಿತಿಜಳತಾ ಪರಿಸಮೋ ಸನ್ತೋಸಲಕ್ಖಣಾ ಧಿತಿ ಜಳತಾ ಚ, ದೀನತುಗ್ಗಾಲಸತ್ತಂ ದೀನಭಾವದಾರುಣಭಾವಅಲಸಭಾವಾ ಚ, ಸುತ್ತಂ ಸಯನಞ್ಚ, ತಾಸೋ ಚಿತ್ತಕ್ಖೋಭೋ ಚ, ಗಿಲಾನಪರಿಮದ್ದಿತಭಾವೋ ಚ, ಉಸ್ಸುಕಹರಿಸಸತಿಸ್ಸಾವಿಸಾದಾಬಹಿತ್ಥಾ ಉಸ್ಸಾಹಪಿತಿಸತಿಇಸ್ಸಾಖೇದಆಕಾರಸಂವರಾ ಚ, ಚಿನ್ತಾ ಚ, ಗಬ್ಬೋ ಅಭಿಮಾನೋ ಚ, ಅಪಮಾರೋ ಚ, ಅಮರಿಸಮದಮತುಮ್ಮಾದಮೋಹಾ ಅಕ್ಖನ್ತಿಪಮಾದಾಧಿಕ್ಕಾ ಕಙ್ಖಚ್ಛೇದಉಮ್ಮಾದಮೋಹಾ ಚ, ವಿಬೋಧೋ ಪಬೋಧೋ ಚ, ನಿದ್ದಾವೇಗಾ ನಿದ್ದಾ ಚ, ಆವೇಗಸಙ್ಖಾತೋ ಸಮ್ಭಮೋ ಚ, ಸಬಿಳಂ ಲಜ್ಜಾಸಹಿತಂ ಮರಣಸಚಪಲಾಬ್ಯಾಧಿ ಮರಣಞ್ಚ ಚಾಪಲ್ಯಸಹಿತಾ ಬ್ಯಾಧಿ ಚೇತಿ। ಏತೇ ತೇತ್ತಿಂಸ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ತಕ್ಕೋ ಚ ಸಙ್ಕಾ ಚೇತಿ ಚ, ಸಮೋ ಚ ಧಿತಿ ಚ ಜಳತಾ ಚೇತಿ ಚ, ದೀನತಾ ಚ ಉಗ್ಗೋ ಚ ಅಲಸತ್ತಞ್ಚಾತಿ ಚ, ಉಸ್ಸುಕಞ್ಚಹರಿಸೋ ಚ ಸತಿ ಚ ಇಸ್ಸಾ ಚ ವಿಸಾದೋ ಚ ಅಬಹಿತ್ಥಾ ಚೇತಿ ಚ, ಅಮರಿಸೋ ಚ ಮದೋ ಚ ಮತಿ ಚ ಉಮ್ಮಾದೋ ಚ ಮೋಹೋ ಚೇತಿ ಚ, ನಿದ್ದಾ ಚ ಆವೇಗೋ ಚೇತಿ ಚ, ಸಹ ಬಿಳಾಯ ವತ್ತತೀತಿ ಚ, ಸಹ ಚಪಲೇನ ಚಾಪಲ್ಯೇನ ವತ್ತತೀತಿ ಚ, ಸಚಪಲೋ ಚ ಸೋ ಬ್ಯಾಧಿಚೇತಿ ಚ, ಮರಣಞ್ಚ ಸಚಪಲಬ್ಯಾಧಿ ಚೇತಿ ಚ ವಾಕ್ಯಂ। ಮರಣಸಚಪಲಾಬ್ಯಾಧೀತಿ ಸಮಾಹಾರದ್ವನ್ದೋ। ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಬಿಳ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಏತಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ ಹೋತಿ।
ಲೋಕಸಭಾವಸ್ಸ ಅನೇಕವಿಧತ್ತಾ ಏಕೋಯೇವ ವೀರರಸೋ ಉಸ್ಸಾಹವತಾ ವೀರರಸಾಕಾರೇನ ಅಸ್ಸಾದನೀಯೋ ಹೋತಿ, ಸೋಯೇವ ಭೀರುನಾ ಭಯಾಕಾರೇನ ಅಸ್ಸಾದನೀಯೋ ಹೋತಿ।
ತೇಸು ಭಾವೇಸು ಅತ್ತಾವಮಾನನಲಕ್ಖಣೋ ನಿಬ್ಬೇದೋ। ಇತ್ಥೀನಂ, ಹೀನಾನಂ
ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ಸನ್ದೇಹೋ ಉದ್ದೀಪನವಿಭಾವೋ ನಾಮ, ಸಿರೋಕಮ್ಪಾದಿಕಂ ಅನುಭಾವೋ ನಾಮ।
ಸಙ್ಕಾಯ ವಿರುದ್ಧಪ್ಪವತ್ತಿ ಉದ್ದೀಪನವಿಭಾವೋ, ಕಮ್ಪಾದಿಕೋ ಅನುಭಾವೋ। ಉಪರಿ ‘‘ವಿಭಾವೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಆಲಮ್ಬಣುದ್ದೀಪನೇಸು ದ್ವೀಸು ಯಂ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ।
ಖೇದಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಸಮಸ್ಸ ಗಮನಾದಿಕಂ ವಿಭಾವೋ, ಸೇದಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಸನ್ತೋಸಲಕ್ಖಣಾಯ ಧಿತಿಯಾ ಞಾಣಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ಭೋಗೇಸು ಅಲೋಲಭಾವಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಅಯೋಗ್ಗತಾಲಕ್ಖಣಾಯ ಜಳತಾಯ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾನಂ ಅಜಾನನಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ವಿವಟನಯನೇಹಿ ಅಭಿಮುಖವಿಲೋಕನತಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಚಿತ್ತಸ್ಸನಿತ್ತೇಜಲಕ್ಖಣಾಯ ದೀನತಾಯ ದುಗ್ಗತತಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ಮಲಿನವತ್ಥತಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ದಾರುಣತಾಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಉಗ್ಗಭಾವಸ್ಸಾತಿಸಯಾಪರಾಧಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ತಜ್ಜನಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಅಲಸತ್ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಾನಪರಿಸಮಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ವಙ್ಕಿಕಭಾವೋ ಅನುಭಾವೋ।
ಸಯನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ನಿದ್ದಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ಅಸ್ಸಾದಾದಿ ಅನುಭಾವೋ। ಏತ್ಥ ಅಸ್ಸಾದನಂ ನಾಮ ಸೇಯ್ಯಸುಖಪಸ್ಸಸುಖಾದಿಕಂ।
ಚಿತ್ತಕ್ಖೋಭಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ತಾಸಸ್ಸ ಗಜ್ಜಿತಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ಗಜ್ಜಿತಂ ನಾಮ ಭಯಜನಕವಚನಂ। ಕೋಪೇನ ಕಮ್ಪನಾ ಅನುಭಾವೋ।
ಪೀಳಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಗಿಲಾನಸ್ಸ ಆಯಾಸಪಿಪಾಸಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ದುಬ್ಬಣ್ಣತಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಅನುರೂಪಕಾಲಸ್ಸ ಅನೋಲೋಕನಸ್ಸ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಸ್ಸ ರಮ್ಮವತ್ಥುದಸ್ಸನಿಚ್ಛಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ತುರಿತತಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಚೇತೋಪಸಾದಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಹರಿಸಸ್ಸ ಮಙ್ಗಲಕೀಳಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ಸನ್ತೋಸವಚನಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಸರಣಲಕ್ಖಣಾಯ ಸತಿಯಾ ಸಞ್ಞಾಣದಸ್ಸನಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ಭಮುಕ್ಖೇಪಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಪರಸಮ್ಪತ್ತಿಅಸಹನಲಕ್ಖಣಾಯ ಇಸ್ಸಾಯ ದುಜ್ಜನಭಾವಗಬ್ಬಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ದೋಸಕಥನಾವಜಾನನಾದಿ ಅನುಭವೋ।
ಖೇದಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ವಿಸಾದಸ್ಸ ಆರದ್ಧಕಾರಿಯಾಸಿದ್ಧಿಕಾರಿಯಬ್ಯಾಪತ್ತಿಆದಿ ವಿಭಾವೋ, ಮನೋಸನ್ತಾಪಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಆಕಾರಸಂವರಣಲಕ್ಖಣಾಯ,
ಚಿನ್ತಾಯ ಇಟ್ಠತ್ಥಾಲಾಭಾದೀ ವಿಭಾವೋ, ಮಕುಲಿತನಯನಾದಿ ಅಧೋಖಿತ್ತಚಕ್ಖಾದಿ ವಾ ಅನುಭಾವೋ।
ಗಬ್ಬಸ್ಸ ಇಸ್ಸರಿಯಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ಅವಜಾನನಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಅಪಮಾರಸ್ಸ ಯಕ್ಖಪೀಳಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ಭೂಮಿಪತನಾದಯೋ ಅನುಭಾವೋ।
ಅಕ್ಖಮಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಮರಿಸಸ್ಸ ಅವಮಾನನಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ಸಿರೋಕಮ್ಪನತಜ್ಜನಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಪಮಾದಾಧಿಕ್ಕಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಮದಸ್ಸ ಸನ್ತೋಸಪಾನಂ ವಿಭಾವೋ, ಕಮ್ಪಮಾನಹತ್ಥಪಾದವಚನಗಮನಹಾಸಾದೀ ಅನುಭಾವೋ।
ಕಙ್ಖಾಚ್ಛೇದನಲಕ್ಖಣಾಯ ಮತಿಯಾ ಉಪದೇಸಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ಮುಖಸನ್ತೋಸಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಅನುಪಪರಿಕ್ಖಕಾರಿತಾಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಉಮ್ಮಾದಸ್ಸ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ಜರಯಕ್ಖಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ಅಕಾರಣರೋದನಹಸನಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಮುಯ್ಹನಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಮೋಹಸ್ಸ ಅಧಿಕಭಯಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ಸಭಾವಾನವಬೋಧನಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ನಿದ್ದಾಪಗಮಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ವಿಬೋಧಸ್ಸ ಕಾಲಪರಿಣಾಮಾದಿ ಆಲೋಕಸರಣಾದಿ ವಾ ವಿಭಾವೋ, ಅಕ್ಖಿಮದ್ದನಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಮನೋಸಮ್ಪೀಳನಲಕ್ಖಣಾಯ ನಿದ್ದಾಯ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಚಿನ್ತನಅಕರಣಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ಅಕ್ಖಿಪಿದಹನಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಭಯಾಗಮನಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಆವೇಗಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕದಸ್ಸನಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ಉತ್ರಾಸಕಮ್ಪಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಲಜ್ಜಾಲಕ್ಖಣಾಯ ಬಿಳಾಯ ದುರಾಚಾರಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ಅಧೋಮುಖತಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಮರಣಸ್ಸ ಸತ್ಥಪಹಾರರೋಗಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ಮುಖವಿಕಾರಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಚಾಪಲ್ಲಸ್ಸ ರಾಗದೋಸಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ಅತ್ತನೋ ಸಚ್ಛನ್ದಚರಣಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಬ್ಯಾಧಿಯಾ ವಾತಪಿತ್ತಾದೀನಂ ಉಸ್ಸದಭಾವಾದಿ ವಿಭಾವೋ, ನಿತ್ಥುನನಾದಿ ಅನುಭಾವೋ।
ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರೇ ಅದಸ್ಸಿತಸುಖುಮಭೇದಾ ಅಞ್ಞಾಪಿ ಚಿತ್ತವುತ್ತಿವಿಸೇಸಾ ಸನ್ತಿ, ತೇಸು ಇಚ್ಛಾಸಭಾವಾ ಸಬ್ಬೇ ಭೇದಾ ಕಾಮರತಿಯಞ್ಚ, ದೋಸಪಕಾರಾ ಕೋಧಅಮರಿಸಇಸ್ಸಾದೀಸು ಚ, ದುಕ್ಖಸಭಾವಾ ಸೋಕಸಮಬ್ಯಾಧಿಗಿಲಾನವಿಸಾದಾದೀಸು ಚ, ಪಿತಿಆದಯೋ ಹರಿಸೇ ಚ ಅನ್ತೋಗಧಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏವಂ ಸಮಾನಾನಂ ಸಙ್ಗಹೇ ಸತಿಪಿ ತಾಸತೋ ಭಯಸ್ಸ ಚ, ಸಙ್ಕಾಯ ಅಮರಿಸ್ಸ ಚ, ಅಮರಿಸತೋ ಇಸ್ಸಾಯ ಚ, ಗಿಲಾನತೋ ಸಮಸ್ಸ ಚ, ನಿದ್ದಾಯ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಚ, ಉಸ್ಸುಕ್ಕತೋ ಚಪಲತಾಯ ಚ, ಮೋಹತೋ ವಕ್ಖಮಾನಪಲಯಸ್ಸ ಚ ಪಾಕಟವಿಸೇಸೇನ ಅಞ್ಞಥಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ।
ಸಾತ್ತಿಕಭಾವಅಧಿಪ್ಪಾಯ
೩೪೫.
ಸಮಾಹಿತತ್ತಪ್ಪಭವಂ, ಸತ್ತಂ ತೇನೋ’ಪಪಾದಿತಾ।
ಸಾತ್ತಿಕಾ’ಪ್ಯ’ನುಭಾವತ್ತೇ, ವಿಸುಂ ಭಾವಾಭವನ್ತಿ ತೇ॥
೩೪೫. ಸಾತ್ತಿಕೇ ವದತಿ ‘‘ಸಮಾಹಿತೇ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ। ಸಮಾಹಿತೋ ಏಕಗ್ಗತಾಭಾವಾಪಾದನೇನ ಕತಸಮಾಧಾನೋ ಅತ್ತಾ ಚಿತ್ತಂ ತತೋ ಪಭವಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಯಂ, ತಂ ಸತ್ತಂ ನಾಮ। ತೇನ ಸತ್ತೇನ ಉಪಪಾದಿತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಾ ಥಮ್ಭಾದಯೋ ಸಾತ್ತಿಕಾ ವುಚ್ಚನ್ತೇ। ತೇ ಚ ಪುನ ಅನುಭಾವಾಪಿ ಭವನ್ತಿ ಥಮ್ಭಾದಿಭಾವಸಂಸೂಚನಸಭಾವವಿಕಾರರೂಪತ್ತಾ। ತಞ್ಚ ‘‘ಚಿತ್ತವುತ್ತಿವಿಸೇಸತ್ತಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ವಕ್ಖತಿ। ‘‘ಅನುಭಾವತ್ತೇಪೀ’’ತಿ। ಏವಂ ಸತ್ಯಪಿ ತೇ ಸಾತ್ತಿಕಾ ವಿಸುಂ ಪುಥಗೇವ ಭಾವಾ ಭವನ್ತಿ, ವುತ್ತನಯೇನ ಚಿತ್ತಭವತ್ತವಿರೂಪತ್ತಾ ತೇಸನ್ತಿ।
೩೪೫. ಇದಾನಿ ಉದ್ದೇಸಕ್ಕಮೇನಾಧಿಗತಕೇವಲಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ಸಾತ್ತಿಕಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸಮಾಹಿತ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ಸಮಾಹಿತತ್ತಪ್ಪಭವಂ ಏಕಗ್ಗತಾಭಾವಾಪಾದನೇನ ಕತಸಮಾಧಾನಚಿತ್ತತೋ ಸಮ್ಭೂತಂ ಸತ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತೇನ ಲಾಭಾಲಾಭಾದೀಸು ಏಕಾಕಾರಸ್ಸ ಹೇತುನಾ ಥಿರಭಾವೇನ ಉಪಪಾದಿತಾ ನಿಪ್ಫಾದಿತಾ ಥಮ್ಭಾದಯೋ ಸಾತ್ತಿಕಾ ನಾಮ ಭವನ್ತಿ। ತೇ ಸಾತ್ತಿಕಾ ಅನುಭಾವತ್ತೇಪಿ ಚಿತ್ತಾಕಾರಸಙ್ಖಾತಥಮ್ಭಾದಿಪಕಾಸನಸಭಾವವಿಕಾರಸರೂಪತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಅನುಭಾವತ್ತೇ ಸತಿಪಿ ವಿಸುಂ ಭಾವಾ ಭವನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತ ‘‘ಚಿತ್ತವುತ್ತಿವಿಸೇಸಾ ತು, ಭಾವಯನ್ತಿ ರಸೇ ಯತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಭಾವಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಇಮೇ ಸಾತ್ತಿಕಾಭಾವಾನುಭಾವವಸೇನ ದುವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ। ಸಮಾಹಿತೋ ಚ ಸೋ ಅತ್ತಾ ಚೇತಿ ಚ, ತತೋ ಪಭವಮಿತಿ ಚ, ಸನ್ತೋ ಉಪಸನ್ತೋ ಚ ಸೋ ಅತ್ತಾ ಚೇತಿ ಚ, ಸತ್ತತೋ ಭವನ್ತೀತಿ ಚ, ಸತ್ತೇನ ಉಪ್ಪಾದಿತಾತಿ ಚ, ಅನುಭಾವಾನಂ ಭಾವೋತಿ ಚ ವಾಕ್ಯಂ। ಅಪೀತಿ ಅನುಗ್ಗಹತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ।
ಸಾತ್ತಿಕಭಾವಪ್ಪಭೇದ
೩೪೬.
ಥಮ್ಭೋ ಪಲಯರೋಮಞ್ಚಾ,
ತಥಾ ಸೇದಸ್ಸುವೇಪಥು।
ವೇವಣ್ಣಿಯಂ ವಿಸ್ಸರತಾ,
ಭಾವಾ’ಟ್ಠೇ’ತೇ ತು ಸಾತ್ತಿಕಾ॥
೩೪೬. ತೇ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಥಮ್ಭೋ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ಏತ್ಥ ಥಮ್ಭೋ ಅವಿಸ್ಸರಕಾಯಚಿತ್ತತಾ। ಪಲಯೋ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಮತ್ತಾವಸೇಸೋ ಸುತ್ತಾವತ್ಥಾಸಭಾವೋ ನಿದ್ದಾಪಭವೋ। ಸುಬ್ಯತ್ತಲಕ್ಖಣಾ ಸೇಸಾ।
೩೪೬. ಇದಾನಿ ‘‘ಥಮ್ಭೋ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ಥಮ್ಭೋ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಅವಿಸರಭಾವಸಙ್ಖಾತೋ ಚ ಪಲಯರೋಮಞ್ಚಾ ನಿದ್ದಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಮತ್ತಾತಿರಿತ್ತಸುತ್ತಾವತ್ಥಾ ಚ ಪಸಾದಾದಿಸಮ್ಭವೋ ರೋಮುಗ್ಗಮೋ ಚ ತಥಾ ಏವಂ ಸೇದಸ್ಸುವೇಪಥು ಚ ಭಯಾದೀಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನದಾಹೋ ಚ ಸನ್ತೋಸಾದೀಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಅಸ್ಸು ಚ ಕಮ್ಪಾ ಚ ವೇವಣ್ಣಿಯಂ ವಿರೂಪತಾ ಚ ವಿಸ್ಸರತಾ ವಿರೂಪಸದ್ದತಾ ಚಾತಿ ಏತೇ ಅಟ್ಠ ಸಾತ್ತಿಕಾ ಭಾವಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ರೋಮಾನಂ ಅಞ್ಚೋ ಉಗ್ಗಮೋತಿ ಚ, ಪಲಯೋ ಚ ರೋಮಞ್ಚೋ ಚೇತಿ ಚ, ವೇಪನಂ ಕಮ್ಪನಮಿತಿ ಚ, ಸೇದೋ ಚ ಅಸ್ಸು ಚ ವೇಪಥು ಚಾತಿ ಚ, ವಿರೂಪೋ ವಣ್ಣೋ ಅಸ್ಸೇತಿ ಚ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ಚ, ವಿರೂಪೋ ಸರೋ ಅಸ್ಸೇತಿ ಚ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ಚ ವಾಕ್ಯಂ।
೩೪೭.
ಯದಾ ರತ್ಯಾದಯೋ ಭಾವಾ,
ಠಿತಿಸೀಲಾ ನ ಹೋನ್ತಿ ಚೇ।
ತದಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಭಾವಾ,
ಭವನ್ತಿ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ॥
೩೪೭. ನ ಕೇವಲಂ ವುತ್ತಾಯೇವ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ, ರತ್ಯಾದಯೋಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯದಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿ। ಭವನ್ತಿ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋತಿ ಯಥಾಯೋಗಂ ಯಥಾಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಂ ಸುಬೋಧಂ।
೩೪೭. ಇದಾನಿ ನಿಬ್ಬೇದಾದಯೋ ವಿಯ ರತಿಹಾಸಾದಯೋಪಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಯದಾ’’ ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ರತ್ಯಾದಯೋ ರತಿಹಾಸಾದಯೋ ಭಾವಾ ನವ ಠಾಯೀಭಾವಾ ಯದಾ ಠಿತಿಸೀಲಾ ನ ಹೋನ್ತಿ ಚೇ ವಿರೋಧೀಹಿ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಭಾವನ್ತರೇಹಿ ಬ್ಯವಹಿತತ್ತಾ ಸಭಾವತೋ ಠಿತಿಸಭಾವಾ ಯದಿ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತದಾ ತೇ ಭಾವಾ ರತ್ಯಾದಯೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ ಭವನ್ತೀತಿ। ಯಥಾಸಕಂ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿತಾನುರೂಪವಿಭಾವಾನುಭಾವಾನಂ ಯೋಗಾನುರೂಪೇನ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವಾ ಹೋನ್ತಿ। ರತಿಆದಿ ಯೇಸಂ ಹಾಸಾದೀನಮಿತಿ ಚ, ಠಿತಿ ಸೀಲಂ ಯೇಸಂ ರತ್ಯಾದೀನಮಿತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ।
೩೪೮.
ವಿಭಾವೋ ಕಾರಣಂ ತೇಸು’-
ಪ್ಪತ್ತಿಯು’ದ್ದೀಪನೇ ತಥಾ।
ಯೋ ಸಿಯಾ ಬೋಧಕೋ ತೇಸ-
ಮನುಭಾವೋ’ಯ’ಮೀರಿತೋ॥
೩೪೮. ಇದಾನಿ ವಿಭಾವಾನುಭಾವೇ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ವಿಭಾವೋ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ತೇಸಂ ರತ್ಯಾದೀನಂ ಭಾವಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ತಥಾ ಉದ್ದೀಪನೇ ಚ ಕಾರಣಂ ಆಲಮ್ಬಣಉದ್ದೀಪನವಸೇನ ದುವಿಧೋ ವಿಭಾವೋ ನಾಮ। ತತ್ಥ ಆಲಮ್ಬಣವಿಭಾವೋ ಕನ್ತಾದಿ, ಉದ್ದೀಪನವಿಭಾವೋ ಚನ್ದಾದಿ। ತೇಸಂ ಬೋಧಕೋ ಞಾಪಕೋ ಕಾಯಿಕೋ ಚ ವಾಚಸಿಕೋ ಚ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ಸಿಯಾ, ಅಯಂ ಅನುಭಾವೋ ಈರಿತೋ।
೩೪೮. ಇದಾನಿ ವಿಭಾವಾನುಭಾವೇ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ವಿಭಾವೋ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ತೇಸಂ ಠಾಯೀಭಾವಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ತಥಾ ಉದ್ದೀಪನೇ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ದೀಪನೇ ಚ ಕಾರಣಂ ಆಲಮ್ಬಣಉದ್ದೀಪನವಸೇನ ದುವಿಧೋ ಹೇತು ವಿಭಾವೋ ನಾಮ, ತೇಸಂ ಠಾಯೀಭಾವಾದೀನಂ ಬೋಧಕೋ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕೋ ಯೋ ಸಿಯಾ ನಟಕವೀನಂ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ಅತ್ಥಿ, ಅಯಂ ಅನುಭಾವೋತಿ ಈರಿತೋತಿ। ವಿಸೇಸೇನ ಭಾವೇತಿ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ವಿಭಾವೋ। ಅನುಭಾವೇತಿ ಬೋಧೇತೀತಿ ಅನುಭಾವೋ। ಏತ್ಥ ವಿಭಾವೋ ನಾಮ ರತಿವಿಸಯೇ ನರನಾರೀನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಆಲಮ್ಬಣವಿಭಾವೋ, ಚನ್ದರಮ್ಮದೇಸಾದಿ ಉದ್ದೀಪನವಿಭಾವೋ ಚೇತಿ ದುವಿಧೋ। ಹಾಸಾದೀನಮ್ಪಿ ದುವಿಧವಿಭಾವಂ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ। ಅನುಭಾವೋ ನಾಮ ಠಾಯೀಭಾವಾದೀನಂ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಭಾವಾನಂ ಪಕಾಸಕವಾಚಸಿಕಬ್ಯಾಪಾರಸಙ್ಖಾತಕವಿಪಯೋಗೋ ಚ ಕಾಯಿಕಪಯೋಗಭೂತೋ ನಟಾನಂ ಅಭಿನಯಸಙ್ಖಾತೋ ತಂತಂಭಾವಸರೂಪನಿರೂಪಕೋ ಚೇತಿ ದುವಿಧೋ ಬ್ಯಾಪಾರೋ।
೩೪೯.
ನೇಕಹೇತುಂ ಮನೋವುತ್ತಿ-ವಿಸೇಸಞ್ಚ ವಿಭಾವಿತುಂ।
ಭಾವಂ ವಿಭಾವಾನುಭಾವಾ, ವಣ್ಣಿಯಾ ಬನ್ಧನೇ ಫುಟಂ॥
೩೪೯. ವಿಭಾವಾದಿವಣ್ಣನಾಯಮೇವ ‘‘ನೇಕ’’ಇಚ್ಚಾದಿ। ನೇಕಹೇತುಂ ಬಹುಹೇತುಂ ಮನೋವುತ್ತಿವಿಸೇಸಞ್ಚ ಭಾವಂ ವಿಭಾವಿತುಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ವಿಭಾವಾನುಭಾವಾ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಾ ಬನ್ಧನೇ ಸಭಾವನಿರೂಪಕಪದೇ ಫುಟಂ ವಣ್ಣನೀಯಾ, ವಿಭಾವಾದಿರೂಪಕೇನೇವ ಅವುತ್ತಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಪತೀಯತೇ।
೩೪೯. ‘‘ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖೂನಿ ಅಸ್ಸುಪುಣ್ಣಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸೋಕೇನ ಸನ್ತೋಸೇನ ರೋಗೇನ ವಾತಿ ಯಥಾ ಅಸ್ಸುಕಾರಣಕಥನಂ ವಿನಾ ನ ಜಾನಾತಿ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಾ ರತಿಹಾಸಾದಯೋ ತೇ ತೇ ಭಾವಾ ಅತ್ತನೋ ಪತೀತಿಯಾನುರೂಪಂ ವಿಭಾವಾನುಭಾವಕಥನಂ ವಿನಾ ಕವೀಹಿ ವಣ್ಣೇತಬ್ಬಾ, ನಟೇಹಿ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ, ಸಬ್ಭೇಹಿ ಅಸ್ಸಾದನೀಯಾ ನತ್ಥೀತಿ ಠಾಯೀಆದೀನಂ ವಣ್ಣನಮೇವ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಇದಾನಿ ಅನುಸಾಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನೇಕ’’ಇಚ್ಚಾದಿ। ನೇಕಹೇತುಂ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಭಾವಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ಯಾದೋ ಆಲಮ್ಬಣವಿಭಾವಾದಿಬಹುಕಾರಣವನ್ತಂ ಮನೋವುತ್ತಿವಿಸೇಸಂ ಭಾವಞ್ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸಸಙ್ಖಾತಭಾವಞ್ಚ ವಿಭಾವಿತುಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ವಿಭಾವಾನುಭಾವಾ ಅನನ್ತರನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಬನ್ಧನೇ ರಸಭಾವಪ್ಪಕಾಸನೇ ಫುಟಂ ಪಕಾಸಂ ಕತ್ವಾ ವಣ್ಣಿಯಾ ಕವಿನಾ ವಣ್ಣನೀಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ನ ಏಕೋತಿ ಚ, ಸೋ ಹೇತು ಅಸ್ಸೇತಿ ಚ, ಮನಸೋ ವುತ್ತೀತಿ ಚ, ತಾಯ ವಿಸೇಸೋತಿ ಚ, ವಿಭಾವೋ ಚ ಅನುಭಾವೋ ಚೇತಿ ಚ ವಾಕ್ಯಂ।
೩೫೦.
ಸವಿಭಾವಾನುಭಾವೇಹಿ, ಭಾವಾ ತೇ ತೇ ಯಥಾರಹಂ।
ವಣ್ಣನೀಯಾ ಯಥೋಚಿತ್ಯಂ, ಲೋಕರೂಪಾನುಗಾಮಿನಾ॥
೩೫೦. ಇದಾನಿ ತೇ ಭಾವಾ ಲೋಕಸಭಾವಾನತಿಕ್ಕಮೇನ ವಿಭಾವಾದೀಹಿ ವಣ್ಣನೀಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸವಿಭಾವೇ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಸಹ ವಿಭಾವೇಹಿ ಯಥಾರಹನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೀನಂ ವಸೇನ ಯಥಾರಹಂ ವಣ್ಣನೀಯಾ।
೩೫೦. ಇದಾನಿ ವಿಭಾವಾನುಭಾವೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಣ್ಣನೀಯಾ ತೇ ಭಾವಾ ಲೋಕಸಭಾವಮನತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಅನುಸಾಸನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸವಿಭಾವಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿ। ಲೋಕರೂಪಾನುಗಾಮಿನಾ ಲೋಕವೋಹಾರಮನುವತ್ತಮಾನೇನ ತೇ ತೇ ಭಾವಾ ಠಾಯೀಭಾವಾದಯೋ ತಯೋ ಯಥೋಚಿತ್ಯಂ ಓಚಿತ್ಯಾನುರೂಪಂ ಸವಿಭಾವಾನುಭಾವೇಹಿ ವಿಭಾವಸಹಿತೇಹಿ ಅನುಭಾವೇಹಿ ಕರಣಭೂತೇಹಿ ಯಥಾರಹಂ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಭಾವೇಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೀನಂ ವಿಭಾವಾದೀನಂ ವಸೇನ ಅನುರೂಪತೋ ವಣ್ಣನೀಯಾ ವಣ್ಣೇತಬ್ಬಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ವಿಭಾವೇಹಿ ಸಹ ಯೇ ವತ್ತನ್ತೀತಿ ಚ, ತೇ ಚ ತೇ ಅನುಭಾವಾ ಚೇತಿ ಚ, ಅನತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಅರಹನ್ತಿ ಚ, ಅನತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಓಚಿತ್ಯಮಿತಿ ಚ, ಲೋಕಸ್ಸ ರೂಪಂ ಸರೂಪಮಿತಿ ಚ, ತಂ ಅನುಗಚ್ಛತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ।
೩೫೧.
ಚಿತ್ತವುತ್ತಿ ವಿಸೇಸತ್ತಾ, ಮಾನಸಾ ಸಾತ್ತಿಕ’ಙ್ಗತೋ।
ಬಹಿನಿಸ್ಸಟಸೇದಾದಿ-ಅನುಭಾವೇಹಿ ವಣ್ಣಿಯಾ॥
೩೫೧. ಸಾತ್ತಿಕಾ ಕಥಂ ವಣ್ಣನೀಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತೇ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವುತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ಯೇಸಂ, ತೇಸಂ ಭಾವೋ, ತಸ್ಮಾ ಮಾನಸಾ ಮನಸಿ ಭವಾ ಸಾತ್ತಿಕಾ ಅಙ್ಗತೋ ಸರೀರತೋ ಬಹಿನಿಸ್ಸಟೇಹಿ ನಿಗ್ಗತೇಹಿ ಸೇದಾದೀಹಿ ಅನುಭಾವೇಹಿ ವಣ್ಣನೀಯಾ, ನ ಪನ ಸೇದಸಲಿಲಮೇವ ಭಾವೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೩೫೧. ಏವಂ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಭಾವವಣ್ಣನಕ್ಕಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಿಸೇಸೇನ ಸಾತ್ತಿಕಭಾವವಣ್ಣನಾ ಈದಿಸಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಚಿತ್ತ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ಚಿತ್ತವುತ್ತಿವಿಸೇಸತ್ತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸತ್ತಾ ಮಾನಸಾ ಚಿತ್ತೇ ಭವಾ ಸಾತ್ತಿಕಾಭಾವಾ ಅಙ್ಗತೋ ಸರೀರತೋ ಬಹಿನಿಸ್ಸಟಸೇದಾದಿಅನುಭಾವೇಹಿ ಬಹಿನಿಕ್ಖನ್ತಸೇದಾದೀಹಿ ಅನುಭಾವೇಹಿ ಕರಣಭೂತೇಹಿ ವಣ್ಣಿಯಾ ವಣ್ಣನೀಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ,
ರಸಅಧಿಪ್ಪಾಯ
೩೫೨.
ಸಾಮಜ್ಜಿಕಾನ’ಮಾನನ್ದೋ, ಯೋ ಬನ್ಧತ್ಥಾನುಸಾರಿನಂ।
ರಸೀಯತೀತಿ ತಞ್ಞೂಹಿ, ರಸೋ ನಾಮಾ’ಯ’ಮೀರಿತೋ॥
೩೫೨. ಇದಾನಿ ‘‘ರಸಸ್ಸಾದಾಯ ಸಾಧೂನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ರಸೇ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಾಮಜ್ಜಿಕಾನ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿ। ಬನ್ಧಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ, ತದನುಸ್ಸರನ್ತಿ ಮನೋಭಾವನಾವಸೇನಾತಿ ಬನ್ಧತ್ಥಾನುಸಾರಿನೋ, ತೇಸಂ ಸಾಮಜ್ಜಿಕಾನಂ ಸಬ್ಭಾನಂ ಮನಸಿ ಯೋ ಆನನ್ದೋ, ಅಯಂ ಲೋಕಮಧುರಾದಿರಸೋ ವಿಯ ಬನ್ಧೇ ಸಿಙ್ಗಾರಾದಿ ರಸೋ ನಾಮ ಈರಿತೋ ತಞ್ಞೂಹಿ ರಸಞ್ಞೂಹಿ। ಕಥಮಿತ್ಯಾಹ ‘‘ರಸೀಯತೀ’’ತಿ, ಅಸ್ಸಾದೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಿಞ್ಚ? ಯಥಾ ನಾನಾಬ್ಯಞ್ಜನಸಙ್ಖತಮನ್ನಂ ಭುಞ್ಜಮಾನಾ ರಸೇ ಅಸ್ಸಾದಿಯನ್ತಿ ಸುಮಾನಸಾ ಪುರಿಸಾ ಸನ್ತೋಸಞ್ಚಾಧಿಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಥಾ ನಾನಾಭಿನಯಬ್ಯಞ್ಜಿತೇ ವಾಚಙ್ಗಸತ್ಥೋಪೇತೇ ಠಾಯೀಭಾವೇ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಿ ಸುಮಾನಸಾಪೇಕ್ಖಕಾ, ತಸ್ಮಾ ಏತೇ ನಾಟ್ಯಾತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ।
೩೫೨. ಇದಾನಿ ‘‘ರಸಸ್ಸಾದಾಯ ಸಾಧೂನ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಉದ್ದಿಟ್ಠಕ್ಕಮೇನ ಸಮ್ಪತ್ತಂ ರಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸಾಮ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ಬನ್ಧತ್ಥಾನುಸಾರಿನಂ ಬನ್ಧಸ್ಸ ಅತ್ಥಾನುರೂಪಸಾರೀನಂ ಬುದ್ಧಿಯಾ ಪವತ್ತಾನಂ ಸಾಮಜ್ಜಿಕಾನಂ ಸಬ್ಭಾನಂ ಚಿತ್ತೇ ಭವೋ ಯೋ ಆನನ್ದೋ ಸನ್ತೋಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಅಯಂ ಲೋಕೇ ಮಧುರಾದಿರಸೋ ವಿಯ ಅಸ್ಸಾದನೀಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥಯುತ್ತೇನ ‘‘ರಸೀಯತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನತ್ಥೇನ ರಸೋ ನಾಮಾತಿ ತಞ್ಞೂಹಿರಸಞ್ಞೂಹಿ ಈರಿತೋ ಕಥಿತೋತಿ।
ರಸಪ್ಪಭೇದ
೩೫೩.
ಸವಿಭಾವಾನುಭಾವೇಹಿ,
ಸಾತ್ತಿಕಾಬ್ಯಭಿಚಾರಿಹಿ।
ಅಸ್ಸಾದಿಯತ್ತ’ಮಾನೀಯ-
ಮಾನೋ ಠಾಯೇವ ಸೋ ರಸೋ॥
೩೫೩. ಠಾಯೀನಮೇವ ರಸತ್ತಾಪತ್ತಿಮಾಹ ‘‘ಸವಿಭಾವೇ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ। ಠಾಯೇವ ಸೋತಿ ಸೋ ಯಥಾವುತ್ತೋ ರಸೋ ಠಾಯೀಭಾವೋಯೇವ, ನಾಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
೩೫೩. ಇದಾನಿ ಠಾಯೀಭಾವಾನಮೇವ ರಸಸರೂಪಸ್ಸ ಪಾಪುಣನತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತಿ ‘‘ಸವಿಭಾವಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ಸೋ ರಸೋ ಅನನ್ತರನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ಸವಿಭಾವಾನುಭಾವೇಹಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಠಾಯೀನಂ ಅನುರೂಪೇಹಿ ವಿಭಾವಸಹಿತೇಹಿ ಅನುಭಾವೇಹಿ ಚ, ಸಾತ್ತಿಕಾಬ್ಯಭಿಚಾರಿಹಿ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬಠಾಯೀಭಾವಸ್ಸೇವ ಅನುಕೂಲಸಾತ್ತಿಕಭಾವಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವೇಹಿ ಕರಣಭೂತೇಹಿ ಅಸ್ಸಾದಿಯತ್ತಂ ಆನೀಯಮಾನೋ ಕವಿನೋ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಪಾಪುಣಿಯಮಾನೋ ಠಾಯೇವ ಠಾಯೀಭಾವೋ ಏವಾತಿ ಕಾರಿಯೋಪಚಾರೇನ ರಸೋ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ। ಸಹ ಭಾವೇಹಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಚ, ಸವಿಭಾವಾ ಚ ತೇ ಅನುಭಾವಾ ಚೇತಿ
೩೫೪.
ಸಿಙ್ಗಾರಹಸ್ಸಕರುಣಾ, ರುದ್ದವೀರಭಯಾನಕಾ।
ಬೀಭಚ್ಛಬ್ಭುತಸನ್ತಾ ಚ, ರಸಾ ಠಾಯೀನ’ನುಕ್ಕಮಾ॥
೩೫೪. ತೇಸಂ ನಾಮವಸೇನ ವಿಭಾಗಮಾಹ ‘‘ಸಿಙ್ಗಾರೇ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ। ಠಾಯೀನನುಕ್ಕಮಾತಿ ‘‘ರತಿಹಾಸಾ ಚ ಸೋಕೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಾನಂ ಠಾಯೀಭಾವಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮಾ, ಪಟಿಪಾಟಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
೩೫೪. ರಸಾವತ್ಥಾಸಮ್ಪತ್ತರತಿಹಾಸಾದೀನಂ ಠಾಯೀಭಾವಾನಂ ಇದಾನಿ ಕಮೇನ ನಾಮನ್ತರಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸಿಙ್ಗಾರ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ಠಾಯೀನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾನಂ ರತಿಹಾಸಾದಿಠಾಯೀಭಾವಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮಾ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸಿಙ್ಗಾರಹಸ್ಸಕರುಣಾ ಸಿಙ್ಗಾರೋ ಹಸ್ಸೋ ಕರುಣಾ ಚ ರುದ್ದವೀರಭಯಾನಕಾ ರುದ್ದೋ ವೀರೋ ಭಯಾನಕೋ ಚ ಬೀಭಚ್ಛಬ್ಭುತಸನ್ತಾ ಚ ಬಿಭಚ್ಛೋ ಅಬ್ಭುತೋ ಸನ್ತೋ ಚೇತಿ ನವ ರಸಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಸಿಙ್ಗಾರರಸೋ ಹಸ್ಸರಸೋತಿಆದಿನಾ ರಸಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ। ಸಿಙ್ಗಾರೋ ಚ ಹಸ್ಸೋ ಚ ಕರುಣಾ ಚೇತಿ ಚ ವಿಗ್ಗಹೋ। ಸೇಸೇಸುಪಿ ಲಿಙ್ಗಸಮಾಸಾ ಇಮೇಯೇವ। ಇಮೇ ಸಿಙ್ಗಾರಾದೀನಂ ರತ್ಯಾದೀಹಿ ಅನಞ್ಞತ್ತಾ ಉಪರಿ ರತ್ಯಾದಿವಿವರಣೇಯೇವ ಞಾತಬ್ಬಾ।
೩೫೫.
ದುಕ್ಖರೂಪೇ’ಯ’ಮಾನನ್ದೋ,
ಕಥಂ ನು ಕರುಣಾದಿಕೇ।
ಸಿಯಾ ಸೋತೂನ’ಮಾನನ್ದೋ,
ಸೋಕೋ ವೇಸ್ಸನ್ತರಸ್ಸ ಹಿ॥
೩೫೫. ಸೋಕಾದಿರೂಪೋಕರುಣಾದಿ ಕಥಂ ರಸೋ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ದುಕ್ಖೇ’’ಚ್ಚಾದಿ। ವೇಸ್ಸನ್ತರಸ್ಸ ಪುತ್ತದಾರವಿಯೋಗಾ ಕರುಣಾ ಸೋಕರೂಪೋ ದುಕ್ಖಮೇವ ಅಹೋಸಿ, ಸಮ್ಪತಿ ಪನ ಸೋತೂನಂ ಸಬ್ಭಾನಂ ಆನನ್ದೋಯೇವಾತಿ ಏತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
೩೫೫. ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ದುಕ್ಖರೂಪೇ’’ಇಚ್ಚಾದಿ। ಅಯಂ ಆನನ್ದೋ ‘‘ಸಾಮಜ್ಜಿಕಾನಮಾನನ್ದೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ದುಕ್ಖರೂಪೇ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣೇ ಕರುಣಾದಿಕೇ ಕರುಣಾರುದ್ದಾದಿಕೇ ವಿಸಯೇ ಕಥಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಚೇ, ನೇಸ ದೋಸೋ ಹಿ ತಥೇವ ವೇಸ್ಸನ್ತರಸ್ಸ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಸೋಕೋ ಪುತ್ತದಾರವಿರಹತೋ ಜಾತಸೋಕೋ ಸೋತೂನಂ ಇದಾನಿ ಸುಣನ್ತಾನಂ ಸಬ್ಭಾನಂ ಆನನ್ದೋ ಸಿಯಾ ಆನನ್ದಸ್ಸ ಕಾರಣತ್ತಾ ಕಾರಿಯೋಪಚಾರೇನ ಸನ್ತೋಸೋ ನಾಮ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ। ವತ್ತುನೋ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಕರುಣಾರಸಾದಿಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಪಕಾಸಿಯಮಾನಸ್ಸ ಸೋಕಾದಿಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖರೂಪೇನ ಠಿತತ್ತಾ ಸುಣನ್ತಾನಂ ಪೀತಿ ಉಪ್ಪಾದಿಯತೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ದುಕ್ಖಂ ರೂಪಂ ಸಭಾವೋ ಯಸ್ಸ ಕರುಣಾದಿನೋತಿ ಚ, ಕರುಣಾ ಆದಿ ಯಸ್ಸ ರುದ್ದಾದಿನೋತಿ ಚ ವಾಕ್ಯಂ।