ಠಾಯೀಭಾವನಿದ್ದೇಸ
ರತಿಠಾಯೀಭಾವ
೩೫೬.
ರಮ್ಮದೇಸಕಲಾಕಾಲ-ವೇಸಾದಿಪಟಿಸೇವನಾ।
ಯುವಾನ’ಞ್ಞೋಞ್ಞರತ್ತಾನಂ, ಪಮೋದೋರತಿ ರುಚ್ಚತೇ॥
೩೫೬. ಸಿಙ್ಗಾರಾದಯೋ ವಿಭಾಗತೋ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ರಮ್ಮೇ’’ಚ್ಚಾದಿ। ತತ್ಥ ‘‘ರಮ್ಮದೇಸ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ಉದ್ದೀಪನವಿಭಾವಾ ದಸ್ಸಿತಾ। ‘‘ಯುವಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಆಲಮ್ಬಣವಿಭಾವೋ। ಇತ್ಥೀ ಹಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ, ಪುರಿಸೋ ಇತ್ಥಿಯಾ ಆಲಮ್ಬಣವಿಭಾವೋ। ಪಮೋದೋತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಭಿರಮಣವಸೇನ ಆಮೋದರೂಪೋ।
೩೫೬. ಇದಾನಿ ಸಿಙ್ಗಾರಾದಿನಾಮಕೇ ತೇರತ್ಯಾದಿಕೇ ಕಮೇನ ನಿದ್ದಿಸತಿ ‘‘ರಮ್ಮ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ರಮ್ಮದೇಸಕಲಾಕಾಲವೇಸಾದಿಪಟಿಸೇವನಾ ರಮಣೀಯನಿರಾವರಣಸುಚಿಪವಿತ್ತವಾಸಾರಹದೇಸೋ ರಮ್ಮಗೀತಿಕಾದಿಕಲಾ ಆದಿಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಭಾಸಿತಮಿಹಿತಾದಿಚೇತಿ ಇಮೇಸಂ ದಿಟ್ಠಸುತಮುತಾದೀಸು ದಿಟ್ಠಾದಿಮತ್ತಮಕತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯ ತೇನ ತೇನಾಕಾರೇನ ಪುನಪ್ಪುನಾನುಭವನೇನ ಅಞ್ಞೋಞ್ಞರತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಿಮಿತ್ತಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಸಙ್ಕಪ್ಪವಸೇನಾತಿರತ್ತಾನಂ ಯುವಾನಂ ತರುಣಿತ್ಥಿ ಪುರಿಸಾನಂ ಪಮೋದೋ ಅಭಿರಮಣವಸೇನ ಸನ್ತೋಸೋ ಪೀತಿ ರತಿ ರುಚ್ಚತೇ ರುಚ್ಚನತೋ ‘‘ರತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ರಕಾರೋ ಸನ್ಧಿಜೋ। ದೇಸೋ ಚ ಕಲಾ ಚ ಕಾಲೋ ಚ ವೇಸೋ ಚೇತಿ ಚ, ತೇ ಆದಯೋ ಯೇಸಮಿತಿ ಚ, ರಮ್ಮಾ ಚ ತೇ ದೇಸ…ಪೇ॰… ವೇಸಾದಯೋ ಚೇತಿ ಚ, ತೇಸಂ ಪಟಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸೇವನಮಿತಿ ಚ, ಅಞ್ಞೋ ಚ ಅಞ್ಞೋ ಚೇತಿ ಚ, ತೇಸು ರತ್ತಾತಿ ಚ ವಾಕ್ಯಂ।
೩೫೭.
ಯುತ್ಯಾ ಭಾವಾನುಭಾವಾ ತೇ,
ನಿಬನ್ಧಾ ಪೋಸಯನ್ತಿ ನಂ।
ಸೋಪ್ಯಾ’ಯೋಗವಿಪ್ಪಯೋಗ-
ಸಮ್ಭೋಗಾನಂ ವಸಾ ತಿಧಾ॥
೩೫೭. ‘‘ಯುತ್ಯಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿ। ತೇ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಭಾವಾನುಭಾವಾ ಯುತ್ಯಾ ಆಲಸಿಯಉಗ್ಗತಾಜಿಗುಚ್ಛಾವಜ್ಜಿತಾ ಯೇ ಸಙ್ಕಾಉಸ್ಸುಕ್ಕಾದಯೋ ಭಾವಾ ತಂಬ್ಯಞ್ಜಕಾ ತದನುರೂಪಾ ಅನುಭಾವಾ ಚ ಅಯೋಗಾದಿಕೇ ಸಿಙ್ಗಾರೇ ಯಥಾ ಯಥಾ ಯುಞ್ಜನ್ತಿ, ತಾದಿಸಿಯಾವ ಯುತ್ತಿಯಾ ನಿಬನ್ಧಾ ನಂ ರತಿಂ ಸಮ್ಪೋಸಯನ್ತಿ, ಸೋಯೇವಮೇವಂ ಪೋಸಿತೋ ಸಿಙ್ಗಾರೋ ನಾಮ ರಸೋ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೇ। ಸೋಪಿ ತಿಧಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತತ್ಥ ಅಯೋಗೋ ನಾಮ ಪುಬ್ಬೇ ಅಸಙ್ಗತಾನಂ ಅನುರಾಗೇನ ಸಙ್ಗಮಮಿಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾನಮಸಙ್ಗಮೋ। ಅತಿಸಯವಿರುಳ್ಹಪೇಮಾನಮುಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಸಿಲೇಸೋ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ। ಬಲವಕಾಮಾವೇಸವಿಸೇಸಾನಂ ಕಾಮೀನಂ ದಸ್ಸನಾದಿಸಮಞ್ಜನಂ ಸಮ್ಭೋಗೋ।
೩೫೭. ಇದಾನಿ ‘‘ಯುತ್ಯಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ತೇ ಭಾವಾನುಭಾವಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವೇಸು ರತ್ಯಾನುರೂಪಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವೋ ತಪ್ಪಕಾಸಕೋ ಅನುಭಾವೋ ಚೇತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಯುತ್ಯಾ ಹೇತುಭೂತಾಯ ಅಯೋಗವಿಪ್ಪಯೋಗಸಮ್ಭೋಗಸಙ್ಖತಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸಿಙ್ಗಾರಾನಂ ಅನುಕೂಲತ್ಥೇನ ರತಿಯಾ ವಿರುದ್ಧತ್ತಾ ಆಲಸಿಯಉಗ್ಗಜಿಗುಚ್ಛಾದಿಕೇ ಪರಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸಙ್ಕಾಉಸ್ಸುಕ್ಕಾದೀನಂ ರತ್ಯಾನುಕೂಲಭಾವಾನಂ ವಸೇನ ಯಥಾಯೋಗಂ ನಿಬನ್ಧಾ ಕವೀಹಿ ಬನ್ಧಾ ನಂ ರತಿಂ ಪೋಸಯನ್ತಿ ಯಥಾ ತಪ್ಪಕಾಸನೇನ ಪೂರೇನ್ತಿ ಸಜ್ಜೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಸಜ್ಜಿತೋ ರತಿಸಿಙ್ಗಾರೋ ನಾಮ ರಸೋ ಹೋತಿ। ಸೋಪಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸಿಙ್ಗಾರರಸೋಪಿ ಅಯೋಗವಿಪ್ಪಯೋಗಸಮ್ಭೋಗಾನಂ ಸಿಙ್ಗಾರಾನಂ ವಸಾ ಭೇದೇನ ತಿಧಾ ಭವತೀತಿ। ತತ್ಥ ಅಯೋಗೋ ನಾಮ ಪುಬ್ಬೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಙ್ಗಮರಹಿತಾನಂ ಅಭಿನವಾನುರಾಗಬಲೇನ ಸಙ್ಗಮಂ ಪತ್ಥೇನ್ತಾನಂ ಥೀಪುಮಾನಂ ಅಸಙ್ಗಮೋ। ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ನಾಮ ಸಙ್ಗಮಾತಿಸಯೇನ ವಿರುಳ್ಹಪೇಮಾನಂ ಥೀಪುಮಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಸಿಲೇಸೋ। ಸಮ್ಭೋಗೋ ನಾಮ ಬಲವಕಾಮತಣ್ಹಾವಿಸೇಸವಸೇನ ಯುತ್ತಾನಂ ಕಾಮಿನಿಕಾಮುಕಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ದಸ್ಸನಾದಿಅಸ್ಸಾದೋ। ಭಾವೋ ಚ ಅನುಭಾವೋ ಚೇತಿ ಚ, ಅಯೋಗೋ ಚ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ಚ ಸಮ್ಭೋಗೋ ಚೇತಿ ಚ ವಾಕ್ಯಂ।
ಇಮಮಲಙ್ಕಾರಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಆಚರಿಯಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತಮಹಾಸಾಮಿಪಾದೇನ ಪನ ಪರಮಮಧುರಸದ್ಧಮ್ಮಾಮತಲುದ್ಧಸುದ್ಧಸನ್ತಾನಾನಂ ತಪೋಧನಾನಂ ಅಞ್ಞರಸಾವಬೋಧನೇ ಪಯೋಜನಾಭಾವೇಪಿ ಲೋಕಿಯೇಸು ತೇಸು ತೇಸು ವೋಹಾರೇಸು ಅಸಮ್ಮೋಹತ್ಥಂ ಸಿಙ್ಗಾರಾದಿನವವಿಧರಸಾನಂ ಲಕ್ಖಣಮತ್ತಸ್ಸೇವ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ತದನುರೂಪಲಕ್ಖಿಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಅಸತಿ ಲಕ್ಖಣಾವಬೋಧಸ್ಸ ಸುಬ್ಯತ್ತಾಭಾವತೋ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಾವಬೋಧತ್ಥಂ ತಂತಂಲಕ್ಖಣಕಥನಾನನ್ತರಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಲಕ್ಖಿಯಸ್ಸ ಮುಖಮತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ। ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ರಾಗಾನತಬ್ಭುತಸರೋಜಮುಖಂ ಧರಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸಮ್ಭೋಗಸಿಙ್ಗಾರರಸಾಭಾಸೇನೇವ ಹಸಾಭಾಸಾದೀನಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ
ಗೀತಸ್ಸರೇನ ಉಪಕಡ್ಢಿಯ ನೇತ್ತರಸ್ಮಿ-
ಬನ್ಧಂ ಕರಂವ ವಿವಸಞ್ಚ ಕರಗ್ಗಹೇನ।
ಯಾ ತಾದಿಸೇಪಿ ವಿನಿಯೋಜಯಿ ದುಕ್ಕರೇ ಮಂ,
ಸೇರನ್ದತೀ ಅಧಿಗತಾ ವಿಧಿನಾ ಮಯಜ್ಜಾತಿ॥
ಗೀತಸ್ಸರೇನ ಹತ್ಥೀನಂ ಗೀತಿಕಾಯ ಪಿಯತ್ತಾ ಗೀತಿಕಾಧನಿನಾ ಉಪಕಡ್ಢಿಯ ಅತ್ತನೋ ಸಮೀಪಂ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ನೇತ್ತರಸ್ಮಿಬನ್ಧಂ ನೇತ್ತಸಙ್ಖಾತಹತ್ಥಾಚರಿಯಸ್ಸ ರಜ್ಜುನಾ ಬನ್ಧಂ ಕರಗ್ಗಹೇನ ಹತ್ಥಗ್ಗಾಹೇನ ಸೋಣ್ಡಗ್ಗಹಣೇನ ವಿವಸಞ್ಚ ಅಪಗತಇಚ್ಛಾಚಾರಂ ಪರವಸಂ ಕರಂ ಇವ ಹತ್ಥಂ ಇವ ಗೀತಸ್ಸರೇನ ಅತ್ತನೋ ಲೀಲೋಪೇತಗೀತಿಕಾಧನಿನಾ ಉಪಕಡ್ಢಿಯ ಅತ್ತನೋ ಸಮೀಪಂ ನೇತ್ವಾ ನೇತ್ತರಸ್ಮಿಬನ್ಧಂ ಅತ್ತನೋ ನಯನಕನ್ತಿಯಾ ಪಟಿಬನ್ಧಂ ಕರಗ್ಗಹೇನ ಹತ್ಥಗ್ಗಾಹೇನ ವಿವಸಞ್ಚ ಅಪಗತಧಿತಿಂ ಮೂಳ್ಹಂ ಮಂ ಯಾ ಕನ್ತಾ ತಾದಿಸೇಪಿ ದುಕ್ಕರೇ ವಿನಿಯೋಜಯಿ, ಸಾ ಇರನ್ದತೀ ಇರನ್ದತೀ ನಾಮ ನಾಗಮಾನವಿಕಾ ಮಯಾ ಅಜ್ಜ ವಿಧಿನಾ ಭಾಗ್ಯೇನ ಅಧಿಗತಾ ಲದ್ಧಾತಿ।
ಏತ್ಥ ಗೀತಸ್ಸರನೇತ್ತರಸ್ಮಿಕರಗ್ಗಹಸಙ್ಖತಾಹಿ ಇಮಾಹಿ ಪದಾವಲೀಹಿ ಉದ್ದೀಪನವಿಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಥಿಯಾ ಪುರಿಸೋ ಚ, ಪುರಿಸಸ್ಸ ಥೀ ಚ ಆಲಮ್ಬಣಂ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಸಾ ಇರನ್ದತೀ ಮಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಆರಮ್ಮಣವಿಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ‘‘ಉಪಕಡ್ಢಿಯ ಬನ್ಧಂ ವಿವಸ’’ನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ಕಾಮೇನ ಉದ್ದೀಪಿತಠಾಯೀಭಾವಸಙ್ಖತಾ ರತಿ ದಸ್ಸಿತಾ। ‘‘ತಾದಿಸೇಪಿ ದುಕ್ಕರೇ ವಿನಿಯೋಜಯೀ’’ತಿ ಇಮೇಹಿ ಉಸ್ಸಾಹಾದಿಕಾ ಚ ‘‘ವಿಧಿನಾ ಅಧಿಗತಾ ಮಯಜ್ಜಾ’’ತಿ ಇಮೇಹಿ ಹರಿಸಾದಿಕಾ ಚ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವಾ ದಸ್ಸಿತಾ। ರತಿಯಾ ವಿರುದ್ಧೇ ನಿಬ್ಬೇದಆಲಸಿಯಉಗ್ಗತಜಿಗುಚ್ಛಾದಿಕೇ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರವಿಭಾವಾದಿಕೇ ಪಕಾಸನ್ತೋ ‘‘ಗೀತಸ್ಸರೇನೇ’’ಚ್ಚಾದಿಕಾ ರತಿಪ್ಪತೀತಿಯಾ ಅನುರೂಪಂ ಪಯುತ್ತಾ ಕವಿಪ್ಪಯೋಗಾ ಇಧ ಅನುಭಾವಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ನಾಟಕಾದಿದಸ್ಸನೀಯಸತ್ಥೇ ಅಭಿನಯೋ
ಹಸ್ಸಠಾಯೀಭಾವ
೩೫೮.
ವಿಕಾರಾಕತಿಆದೀಹಿ,
ಅತ್ತನೋ’ಥ ಪರಸ್ಸ ವಾ।
ಹಾಸೋ ನಿದ್ದಾ ಸಮಾಲಸ್ಯ-
ಮುಚ್ಛಾದಿಬ್ಯಭಿಚಾರಿಭಿ।
ಪರಿಪೋಸೇ ಸಿಯಾ ಹಸ್ಸೋ,
ಭಿಯ್ಯೋ’ತ್ಥಿಪಭುತೀನ ಸೋ॥
೩೫೮. ‘‘ವಿಕಾರೇ’’ಚ್ಚಾದಿ। ವಿಕಾರಾಕತಿ ದೇಸವಯಾದೀನಂ ವಿಪರೀತೋ ಕೇಸಬನ್ಧನಾದಿ, ಸೋ ಆದಿ ಯೇಸಂ ಅಞ್ಞಾಕತ್ಯಾದಿನಚ್ಚನಾದೀನಂ, ತೇಹಿ ವಿಭಾವೇಹಿ ಹಾಸೋ ಚೇತೋವಿಕಾಸೋ, ಸೋಪಿ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೀ ವಾ ಅಥ ಪರಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧೀ ವಾ, ತತ್ಥ ಯೋ ವಿಭಾವಸಾಮತ್ಥಿಯಾಯೇವಾಭಿಬ್ಯತ್ತಿಂ ಯಾತಿ, ಸೋ ಅತ್ತಟ್ಠೋ। ಯೋ ಪನ ವಿಭಾವದಸ್ಸನಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರತ್ತಾದಿನಾ ಛಾದಿತೋ ಸಮಾನೋ ಪುರಿಸನ್ತರೇ ಹಸತ್ಯಾಭಿಬ್ಯತ್ತೋ, ಸೋ ಪರಟ್ಠೋ। ಸೋ ಹಾಸೋ ನಿದ್ದಾದೀಹಿ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಹಿಯೇವ, ಅನುಭಾವಪಕ್ಖೇ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಅಕ್ಖಿಫನ್ದನಾದಯೋ ಗಹಿತಾ। ಪರಿಪೋಸೇ ಸತಿ ಹಸ್ಸೋ ನಾಮ ರಸೋ ಸಿಯಾ। ಸೋ ಹಸ್ಸೋ ಭಿಯ್ಯೋ ಇತ್ಥಿಪಭುತೀನಂ ಸಿಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಏತ್ಥ ಪಭುತಿಸದ್ದೇನ ನೀಚಪಕತಯೋ ಸಙ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ।
೩೫೮. ಇದಾನಿ ಹಸ್ಸರಸಸ್ಸ ಪೋಸನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಮಾಹ ‘‘ವಿಕಾರ’’ಇಚ್ಚಾದಿ। ವಿಕಾರಾಕತಿಆದೀಹಿ ದೇಸವಯೋಲಿಙ್ಗಾನಂ ಹಾಸೋ ಚೇತೋ ವಿಕಾಸಲಕ್ಖಣೋ ನಿದ್ದಾಸಮಾಲಸ್ಯಮುಚ್ಛಾದಿಬ್ಯಭಿಚಾರಿಭಿ ನಿದ್ದಾಸಮಆಲಸ್ಯಮುಚ್ಛಾಅಕ್ಖಿಫನ್ದನಾದೀಹಿ ಅನುಭಾವೇಹಿ ಸುತಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ತೇಹೇವ ನಿದ್ದಾಸಮಾಲಸ್ಯಮುಚ್ಛಾಸಙ್ಖತಬ್ಯಭಿಚಾರೀಹಿ ಕರಣಭೂತೇಹಿ ಪರಿಪೋಸೇ ಸತಿ ಹಸ್ಸೋ ಹಸ್ಸೋ ನಾಮ ರಸೋ ಸಿಯಾ, ಸೋ ಹಸ್ಸೋ ಭಿಯ್ಯೋ ಇತ್ಥಿಪಭುತೀನಂ, ನೀಚಪಕತೀನಞ್ಚ ಸಿಯಾತಿ। ವಿಕಾರಾ ಚ ಸಾ ಆಕತಿ ಚೇತಿ ಚ, ಸೋ ಆದಿ ಯೇಸನ್ತಿ ಚ, ನಿದ್ದಾ ಚ ಸಮೋ ಚ ಆಲಸ್ಯಞ್ಚ ಮುಚ್ಛಾ ಚೇತಿ ಚ, ತೇ ಆದಿ ಯೇಸಂ ಅಕ್ಖಿಫನ್ದನಾದೀನಂ ಅನುಭಾವಾನನ್ತಿ ಚ, ತೇ ಚ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ ಚೇತಿ ಚ, ಇತ್ಥೀ ಪಭುತಿ ಯೇಸಂ ನೀಚಪಕತೀನನ್ತಿ ಚ ವಾಕ್ಯಂ।
ಹಸ್ಸಪ್ಪಭೇದ
೩೫೯.
ಸಿತಮಿಹ ವಿಕಾಸಿನಯನಂ,
ಕಿಞ್ಚಾ’ಲಕ್ಖಿಯದಿಜನ್ತು ತಂ ಹಸಿತಂ।
ಮಧುರಸ್ಸರಂ ವಿಹಸಿತಂ,
ಸಂಸಸಿರೋಕಮ್ಪಮುಪಹಸಿತಂ॥
೩೬೦.
ಅಪಹಸಿತಂ ಸಞ್ಜಲ’ಕ್ಖಿ,
ವಿಕ್ಖಿತ್ತಙ್ಗಂ ಭವತ್ಯ’ತಿಹಸಿತಂ।
ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಹಸ್ಸಾ ಕಥಿತಾ ಚೇ’ಸಂ,
ಜೇಟ್ಠೇ ಮಜ್ಝೇ’ಧಮೇಪಿ ಚ ಕಮಸೋ॥
೩೫೯-೩೬೦. ಹಸ್ಸೇ ಭೇದಮಾಹ ‘‘ಸಿತ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ। ಇಹ ಹಸ್ಸೇ ವಿಕಾಸೀನಿ ನಯನಾನಿ ಯಸ್ಸ ತಂ ಸಿತಂ, ಕಿಞ್ಚಿ ಆಲಕ್ಖಿಯಾ ದಿಜಾ ದನ್ತಾ ಯಸ್ಸ ತಂ ಹಸಿತಂ। ಏವಂ ಮಧುರೋ ಸರೋ ಸದ್ದೋ ಯಸ್ಸ ತಂ ವಿಹಸಿತಂ। ಅಂಸಸಿರೋಕಮ್ಪೇನ ಸಹ ವತ್ತಮಾನಂ ಉಪಹಸಿತಂ, ಸಹ ಜಲೇನ ಅಸ್ಸುನಾ ವತ್ತಮಾನಾನಿ ಅಕ್ಖೀನಿ ಕಮಸೋ ಯಥಾಕ್ಕಮೇನ ಜೇಟ್ಠೇ ಮಜ್ಝೇ ಅಧಮೇಪಿ ಚ ಕಥಿತಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ಪುರಾತನೇಹೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ।
೩೫೯-೩೬೦. ಇದಾನಿ ಹಸ್ಸಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸಿತ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿನಾ। ಇಹ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಹಸ್ಸವಿಸಯೇ ವಿಕಾಸಿನಯನಂ ವಿವಟನಯನಂ ಸಿತಂ ನಾಮ। ಕಿಞ್ಚಿ ಆಲಕ್ಖಿಯದಿಜಂ ತು ಕಿಞ್ಚಿ ದಿಸ್ಸಮಾನದನ್ತಂ, ತಂ ಹಸಿತಂ ನಾಮ। ಮಧುರಸ್ಸರಂ ಮಧುರನಾದಂ ವಿಹಸಿತಂ ನಾಮ। ಸಂಸಸಿರೋಕಮ್ಪಂ ಅಂಸಸಿರೋಕಮ್ಪಸಹಿತಂ ಉಪಹಸಿತಂ ನಾಮ। ಸಜಲಕ್ಖಿ ಅಸ್ಸುವಿಲೋಚನಸಹಿತಂ ಅಪಹಸಿತಂ ನಾಮ। ವಿಕ್ಖಿತ್ತಙ್ಗಂ ಅಟ್ಠಾನೇ ಪಸಾರಣವಸೇನ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಹತ್ಥಪಾದಾದಿಅವಯವವನ್ತಂ ಅತಿಹಸಿತಂ ನಾಮ ಭವತಿ। ಏಸಂ ಛನ್ನಂ ಕಮಸೋ ಕಮೇನ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಜೇಟ್ಠೇ ಮಜ್ಝೇ ಅಧಮೇಪಿ ವಿಸಯೇ ಕಥಿತಾ ಪುರಾತನೇಹಿ ಭಾಸಿತಾತಿ। ವಿಕಾಸೀನಿ ನಯನಾನಿ ಅಸ್ಸೇತಿ ಚ, ಕಿಞ್ಚಿ ಈಸಕಂ ಆಲಕ್ಖಿಯಾ ದಿಜಾ ಯಸ್ಸೇತಿ ಚ, ಮಧುರೋ ಸರೋ ಅಸ್ಸೇತಿ ಚ, ಅಂಸೋ ಚ ಸಿರೋ ಚೇತಿ ಚ, ಅಂಸಸಿರಸೋ ಕಮ್ಪೋತಿ ಚ, ತೇನ ಸಹ ವತ್ತತೀತಿ ಚ, ಸಹ ಜಲೇನ ವತ್ತಮಾನಾನಿ ಅಕ್ಖೀನಿ ಯಸ್ಸೇತಿ ಚ, ಅನುಸ್ವರಾಗಮೋ। ವಿಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಯಸ್ಸೇತಿ ಚ ವಾಕ್ಯಂ। ಸಿತಹಸಿತದ್ವಯಂ ಉತ್ತಮೇ, ವಿಹಸಿತಉಪಹಸಿತದ್ವಯಂ ಮಜ್ಝಿಮೇ, ಅಪಹಸಿತಅತಿಹಸಿತದ್ವಯಂ ಅಧಮೇ ವತ್ತತೇ। ಏವಂ ಸಿತಾದಯೋ ಅನುರೂಪವಿಭಾವಾದಿನಾ ಪಯುತ್ತಾ ಇಮೇ ರಸಾ’ವತ್ಥಂ ಪಾಪುಣನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ।
ಹಸ್ಸರಸಸ್ಸ ಏವಮುದಾಹರಣಂ ಞಾತಬ್ಬಂ –
ಪೂಜೇಸಿ ಕಣ್ಠಮಣಿನಾ ಅಪಿ ಯೋ ಪಸನ್ನೋ,
ಧಮ್ಮೇ ಪುರಾ’ಸಮಧುರಂ ವಿಧುರಂ ಸ ಹನ್ತುಂ।
ಗೋಪೇನ್ತಿಯಾಪಿ ವಚನೇನ ಥಿಯಾ ಸಭಾವಂ।
ಭತ್ತಿಂ ಅಕಾಸಿ ಫರುಸೇ ಮಯಿ ನಾಗರಾಜಾತಿ॥
ಯೋ ಪುರಾ ಪುಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಕಥನೇ ಪಸನ್ನೋ ಕಣ್ಠಮಣಿನಾ ಅಪಿ ಅತ್ತನೋ ಅನಗ್ಘಕಣ್ಠಮಣಿನಾಪಿ ತಂ ಪೂಜೇಸಿ, ಸೋ ನಾಗರಾಜಾ ಸಭಾವಂ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಗೋಪೇನ್ತಿಯಾ ಅಪಿ ಥಿಯಾ ವಚನೇನ ಇತ್ಥಿಯಾ ವಚನೇನ ಅಸಮಧುರಂ ತುಲ್ಯರಹಿತಂ ವಿಧುರಂ ವಿಧುರಪಣ್ಡಿತಂ ಹನ್ತುಂ ವಿನಾಸನತ್ಥಂ ಫರುಸೇ ಚಣ್ಡೇ ಮಯಿ ಭತ್ತಿಂ ಅಕಾಸೀತಿ। ಇಹ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ವತ್ಥುನಿ ನಾಗರಾಜಸ್ಸ ಪಸಾದವಧವಿಧಾನಾದಿವಿಪರೀತಪ್ಪವತ್ತಿ ಆಲಮ್ಬಣವಿಭಾವೋ, ಪಠಮಂ ಅನಗ್ಘಪಿಯವತ್ಥೂಹಿ ಪೂಜಿತಭಾವೋ ಚ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಅತುಲ್ಯಭಾವೋ ಚ ಇತ್ಥಿವಚನಸ್ಸ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಭಾವೋ ಚ ತಸ್ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಅಞ್ಞಾತಭಾವೋ ಚ ಪುಣ್ಣಕಸ್ಸ ಚಣ್ಡಭಾವೋ ಚೇತಿ ಇಮೇಹಿ ಸಬ್ಬವಚನೇಹಿ ಉದ್ದೀಪನವಿಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ಇಮೇಹಿ ಉದ್ದೀಪಿತಠಾಯೀಭಾವಸಙ್ಖತೋ ಹಾಸೋ ವಾಕ್ಯಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ಪಕಾಸಿತೋ ಹಾಸವಿರೋಧಿನಿಬ್ಬೇದಾದಿವಜ್ಜಿತಾ ಸಮಾಲಸಿಯಸನ್ತೋಸಅಸ್ಸುವೇಪಥಾದಿಕಾ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವಾ ಸಾತ್ತಿಕಾಭಾವಾ ಚ ಏವಂ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ದೀಪಿತಾ। ತದನುರೂಪವಿಭಾವಾದಿಪಕಾಸಕಾ ಯಥಾವುತ್ತಕವಿಪ್ಪಯೋಗಾ ಅನುಭಾವಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಹಸ್ಸಭೇದೇನ ಮಜ್ಝಿಮೇ ಪುರಿಸೇ ವತ್ತಬ್ಬಾಪಿ ಹಸಿತಉಪಹಸಿತಾ ದ್ವೇ ಇಮಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಕರುಣಾಠಾಯೀಭಾವ
೩೬೧.
ಸೋಕರೂಪೋ ತು ಕರುಣೋ-
ನಿಟ್ಠಪತ್ತಿಟ್ಠನಾಸತೋ।
ತತ್ಥಾ’ನುಭಾವಾ ರುದಿತ-
ಪಲಯತ್ಥಮ್ಭಕಾದಯೋ।
ವಿಸಾದಾಲಸ್ಯಮರಣ-
ಚಿನ್ತಾದೀ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ॥
೩೬೧. ‘‘ಸೋಕೇ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಅನಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪುತ್ತವಿಯೋಗಾದಿನೋ ದೇಸನಿಕ್ಕಡ್ಢನಾದಿನೋ ಪತ್ತಿ ಚ ಇಟ್ಠಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ, ಧನಾದಿನೋ ವಾ ನಾಸೋ ಚ ತತೋ ವಿಭಾವಭೂತೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸೋಕರೂಪೋ
೩೬೧. ಇದಾನಿ ಕರುಣಾರಸಪೋಸನಕ್ಕಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸೋಕ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠನಾಸತೋ ಪುತ್ತವಿಯೋಗಾದಿನೋ, ದೇಸಚಾಗಾದಿನೋ ವಾ ಅನಿಟ್ಠಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಚ ಸೀಲಾದಿನೋ, ಧನಾದಿನೋ ವಾ ಇಟ್ಠಸ್ಸ ಕನ್ತಿವತ್ಥುನೋ ವಿನಾಸೋ ಚಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಆಲಮ್ಬಣವಿಭಾವೇಹಿ ಕರಣಭೂತೇಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಸೋಕರೂಪೋ ತು ಸೋಕಸಭಾವೋ ಪನ ಕರುಣೋ ಕರುಣಾರಸೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ಕರುಣಾರಸೇ ರುದಿತಪಲಯತ್ಥಮ್ಭಕಾದಯೋ ರುದಿತೋ ಪಲಯೋ ಥಮ್ಭೋತಿಆದಯೋ ಅನುಭಾವಾ ನಾಮ ಭವನ್ತೀತಿ। ಥಮ್ಭಾದೀನಂ ಸರೂಪೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋವ। ವಿಸಾದಆಲಸ್ಯಮರಣಚಿನ್ತಾದಯೋ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ ಭವನ್ತಿ। ಇಹ ಪುತ್ತವಿಯೋಗಾದಿಅನಿಟ್ಠಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಸೀಲಧಮ್ಮಾದಿಇಟ್ಠನಾಸನೇನ ಚ ಉತ್ತಮಾನಂ ಸೋಕೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ದೇಸಚಾಗಾದಿಅನಿಟ್ಠಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಧನಾದಿಇಟ್ಠನಾಸನೇನ ಚ ನೀಚಾನಂ। ಅಞ್ಞೇಸಂ ಧನಾದಿವಿನಾಸನೇನ ಪನ ಮಹಾಕರುಣಿಕತ್ತಾ ಉತ್ತಮಸ್ಸೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯೇ ಸೋ ಸೋಕೋ ಸೇಸಾನಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ತಸ್ಮಾ ಯಥಾರಹಂ ಪಯೋಗೋ ಕಾತಬ್ಬೋ। ಸೋಕಸ್ಸ ರೂಪೋ ಸಭಾವೋತಿ ಚ, ಅನಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪತ್ತೀತಿ ಚ, ಇಟ್ಠಸ್ಸ ನಾಸೋತಿ ಚ, ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪತ್ತಿ ಚ ಇಟ್ಠನಾಸೋ ಚೇತಿ ಚ, ರುದಿತಞ್ಚ ಪಲಯೋ ಚ ಥಮ್ಭಕೋ ಚೇತಿ ಚ, ತೇ ಆದಿ ಯೇಸಮಿತಿ ಚ, ವಿಸಾದೋ ಚ ಆಲಸ್ಯಞ್ಚ ಮರಣಞ್ಚ ಚಿನ್ತಾ ಚೇತಿ ಚ, ತಾ ಆದಿ ಯೇಸಮಿತಿ ಚ ವಾಕ್ಯಂ। ಇಮಸ್ಸ ಕರುಣಾರಸಸ್ಸ ಲಕ್ಖಿಯಮೇವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ –
ಆಕಡ್ಢಿತೇ’ಕಸತರಾಜಪುರಕ್ಖತೋ
ಧಮ್ಮೇನ ಆಸನಮಲಂಕುರುತೇ ಜಿನೋವ।
ಸೋ ಅಸ್ಸವಾಲಮವಲಮ್ಬಿಯ ದಾನಿ ನೀತೋ,
ಯಕ್ಖೇನ ಲೋಕತಿಲಕೋ ಕುರುತೇ ಕಿಮೇಕೋತಿ॥
ಯೋ ಏಕಸತರಾಜಪುರಕ್ಖತೋ ರಾಜೂನಂ ಏಕಸತೇನ ಪರಿವಾರಿತೋ ಜಿನೋ ಇವ ಬುದ್ಧೋ ಇವ ಧಮ್ಮೇನ ಮಧುರಧಮ್ಮಕಥನೇನ ಆಸನಂ ಧಮ್ಮಾಸನಂ ಅಲಂಕುರುತೇ ಸಜ್ಜೇತಿ, ಲೋಕತಿಲಕೋ ಲೋಕಸ್ಸ ಪಿಯತಾಯ ತಿಲಕಾಲಙ್ಕಾರಭೂತೋ ಸೋ ವಿಧುರಪಣ್ಡಿತೋ ಯಕ್ಖೇನ ಪುಣ್ಣಕೇನ ಆಕಡ್ಢಿತೋ ಹುತ್ವಾ ನೀತೋ ಅಸ್ಸವಾಲಂ ಅವಲಮ್ಬಿಯ ಇದಾನಿ ಏಕೋ ಕಿಂ ಕುರುತೇತಿ। ಇಹಾನೀತೋತಿ ದಸ್ಸಿತಪಿಯವತ್ಥುವಿಯೋಗೋ ಸೋಕಸ್ಸ ಆಲಮ್ಬಣವಿಭಾವೋ ಹೋತಿ। ‘‘ಆಕಡ್ಢಿತೇಕಸತರಾಜೇ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ ಸಕಲೇನ ವಾಕ್ಯೇನ ಉದ್ದೀಪನವಿಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಉದ್ದೀಪಿತಸೋಕಸಙ್ಖಾತಠಾಯೀಭಾವೋ ಚ ವಿಸಾದಾಲಸ್ಯಚಿನ್ತಾದಿಕೋ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವೋ ಚ ರುದಿತಪಲಯಥಮ್ಭಕಾದಿಕಾ ವಿಭಾವಾದಿಬೋಧಕಅನುಭಾವಾ ಚ ವಾಕ್ಯಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ದೀಪಿತಾ ಹೋನ್ತಿ।
ರುದ್ದಠಾಯೀಭಾವ
೩೬೨.
ಕೋಧೋ ಮಚ್ಛರಿಯಾದೀಹಿ, ಪೋಸೇ ತಾಸಮದಾದಿಭಿ।
ನಯನಾರುಣತಾದೀಹಿ, ರುದ್ದೋ ನಾಮ ರಸೋ ಭವೇ॥
೩೬೨. ‘‘ಕೋಧೋ’’ಇಚ್ಚಾದಿ, ಸುಬೋಧಂ। ಏತ್ಥ ಪಠಮೇನ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಅವಿಕ್ಖೇಪಉಪಹಾಸಾದಯೋ ವಿಭಾವಾ ಗಹಿತಾ, ದುತಿಯೇನ ಉಗ್ಗಸಮ್ಭಮಾದಯೋ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ, ತತಿಯೇನ ಭೂಕುಟಿಪುರಣಓಟ್ಠನಿಪ್ಪೀಳನಾದಯೋ ಅನುಭಾವಾ।
೩೬೨. ಇದಾನಿ ರುದ್ದರಸಸ್ಸ ಪೋಸನಕ್ಕಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಕೋಧೋ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ಕೋಧೋ ಮಚ್ಛರಿಯಾದೀಹಿ ಮಚ್ಛರಿಯಅವಿಕ್ಖೇಪಉಪಹಾಸಾದೀಹಿ ಆಲಮ್ಬಣಾದೀಹಿ ವಿಭಾವೇಹಿ ಚ ಹೇತುಭೂತೇಹಿ ತಾಸಮದಾದೀಹಿ ತಾಸಮದಉಗ್ಗತಸಮ್ಭಮಾದೀಹಿ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವೇಹಿ ಚ ನಯನಾರುಣತಾದೀಹಿ ನೇತ್ತರತ್ತಸುಭಙ್ಗಓಟ್ಠಪೀಳನಾದೀಹಿ ಅನುಭಾವೇಹಿ ಚ ಕರಣಭೂತೇಹಿ ಪೋಸೇ ಸತಿ ರುದ್ದೋ ನಾಮ ರಸೋ ಭವೇತಿ। ಮಚ್ಛರಿಯಂ ಆದಿ ಯೇಸನ್ತಿ ಚ, ತಾಸೋ ಚ ಮದೋ ಚೇತಿ ಚ, ತೇ ಆದಿ ಯೇಸಮಿತಿ ಚ, ನಯನಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಅರುಣಾನಿ ಚಾತಿ ಚ, ತೇಸಂ ಭಾವೋತಿ ಚ, ಸಾ ಆದಿ ಯೇಸಮಿತಿ ಚ ವಾಕ್ಯಂ।
ರುದ್ದರಸಸ್ಸ ಉದಾಹರಣಮೇವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ –
ಯಕ್ಖೇನ ಭೋ ಅಧಿಗತೋಸಿ ಮನುಸ್ಸಭಕ್ಖೇ,
ನಾ’ಸ್ಸಸ್ಸ ವಾಲ’ಮವಲಮ್ಬ ಪುರಂ ಅವೇಕ್ಖ।
ವೇರಮ್ಭವಾತಮುಖಚುಣ್ಣಿತಸಬ್ಬಗತ್ತೋ,
ಮಚ್ಚೋ ಕಥಂ ಪುನಪಿ ಪಸ್ಸತಿ ಜೀವಲೋಕನ್ತಿ॥
ಭೋ ಮನುಸ್ಸಭಕ್ಖೇನ ಯಕ್ಖೇನ ಅಧಿಗತೋಸಿ ಗಹಿತೋ ಅಸಿ, ಅಸ್ಸಸ್ಸ ವಾಲಮವಲಮ್ಬ ವಾಲಧಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಇದಾನೇವ ಪುರಂ ಅವೇಕ್ಖ ತುಯ್ಹಂ ನಗರಂ ಓಲೋಕೇಹಿ, ತಥೇವ ಹಿ ವೇರಮ್ಭವಾತಮುಖಚುಣ್ಣಿತಸಬ್ಬಗತ್ತೋ ವೇರಮ್ಭವಾತಸ್ಸ ಅಭಿಮುಖಿಚುಣ್ಣಿತಸಕಲಸರೀರೋ ಮಚ್ಚೋ ಮನುಸ್ಸೋ ಜೀವಲೋಕಂ ಸತ್ತಲೋಕಂ ಪುನಪಿ ಕಥಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ। ಇಹ ಮಚ್ಛರಿಯಾದಿವಿಭಾವಾ ಚ ಕೋಧಾದಿಸಙ್ಖಾತೋ ಠಾಯೀಭಾವೋ ಚ ವಾಕ್ಯಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ದೀಪಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಪರದ್ಧೇನ ತಾಸಮದಉಗ್ಗತಾದಿಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವಾ ವಿಭಾವಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಸಮುದಾಯೇನ ನಯನಾರುಣತಾದಯೋ ಅನುಭಾವಾ ಸೂಚಿತಾ ಹೋನ್ತಿ।
ವೀರಠಾಯೀಭಾವ
೩೬೩.
ಪತಾಪವಿಕ್ಕಮಾದೀಹು-ಸ್ಸಾಹೋ ವಿರೋತಿ ಸಞ್ಞಿತೋ।
ರಣದಾನದಯಾಯೋಗಾ, ವೀರೋ’ಯಂ ತಿವಿಧೋ ಭವೇ।
ತೇವಾ’ನುಭಾವಾ ಧಿತಿಮ-ತ್ಯಾದಯೋ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ॥
೩೬೩. ‘‘ಪತಾಪಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಪತಾಪೋ ಸತ್ತುಸನ್ತಾಪಕಾರೀ ತೇಜೋ, ವಿಕ್ಕಮೋ ಪರಮಣ್ಡಲಕ್ಕಮನ್ತಂ, ತೇ ಆದಯೋ ಯೇಸಂ ಬಲಾವಿಕ್ಖೇಪಾದೀನಂ ಉಸ್ಸಾಹೋ ರಸತ್ತಮಾಪನ್ನೋ ವೀರೋ ರಸೋತಿ ಸಞ್ಞಿತೋ, ಅಯಂ ವೀರೋ ರಣದಾನದಯಾಯೋಗಾ ತಿವಿಧೋ ಭವೇ ಯುದ್ಧವೀರೋ ದಾನವೀರೋ ದಯಾವೀರೋತಿ, ತೇ ಯುದ್ಧಕರಣಾದಯೋ ಏವ ತತ್ಥ ಅನುಭಾವಾ ಭವನ್ತಿ। ಧಿತಿಮತಿಉಗ್ಗತಾದಯೋ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ ಭವನ್ತೀತಿ।
೩೬೩. ಇದಾನಿ ವೀರರಸಭೇದಂ, ಪೋಸನಕ್ಕಮಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಪತಾಪ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ಪತಾಪವಿಕ್ಕಮಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞರಾಜೂನಂ ದಣ್ಡಜತೇಜಸಙ್ಖತಪತಾಪೋ, ತೇಸಮೇವ ಪರಮಣ್ಡಲಕ್ಕಮನಸಙ್ಖಾತವಿಕ್ಕಮೋ ಫಲಭೇದೋ ಚೇತಿಆದೀಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಉಸ್ಸಾಹೋ ವೀರೋತಿ ವೀರರಸೋತಿ ಸಞ್ಞಿತೋ ಕವೀಹಿ ಞಾತೋ, ಅಯಂ ವೀರರಸೋ ರಣದಾನದಯಾಯೋಗಾ ಯುದ್ಧಚಾಗಕರುಣಾಯೋಗೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ತಿವಿಧೋ ಭವೇ। ತೇ ಏವ ರಣದಾನದಯಾ ಏವ ಇಮಾ ಅನುಭಾವಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಧಿತಿಮತ್ಯಾದಯೋ ಧಿತಿಮತಿಉಗ್ಗತಗಬ್ಬಾದಯೋ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ ಭಾವಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಯುದ್ಧವೀರದಾನವೀರದಯಾವೀರವಸೇನ ವೀರರಸೋ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ। ಪತಾಪೋ ಚ ವಿಕ್ಕಮೋ ಚೇತಿ ಚ, ತೇ ಆದಿ ಯೇಸಮಿತಿ ಚ, ರಣೋ ಚ ದಾನಞ್ಚ ದಯಾ ಚೇತಿ ಚ, ತಾಹಿ ಯೋಗೋತಿ ಚ, ತಯೋ ವಿಧಾ ಪಕಾರಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಚ, ಧಿತಿ ಚ ಮತಿ ಚೇತಿ ಚ, ತಾ ಆದಿ ಯೇಸಮಿತಿ ಚ ವಾಕ್ಯಂ।
ವೀರರಸಸ್ಸ ಉದಾಹರಣಮೇವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ –
ವಿಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಕುವೇರಂ ಸುಮಹತಿ-
ಮಪಿ ಚೇ’ಕೋವಕುಮ್ಭಣ್ಡಸೇನಂ,
ಉತ್ತಾಸೇತ್ವಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಮಣಿರತನವರಂ
ಲಕ್ಖಮಾಧಾಯ ಜೂತೇ।
ಜೇತ್ವಾ ಕೋರಬ್ಯರಾಜಂ ಸಚಿವರತನ-
ಮುದ್ಧಚ್ಚ ರಞ್ಞಂ ಸತಮ್ಹಾ,
ಏತ್ಥಾನೇತ್ವಾ’ದಿಯಿಸ್ಸಂ ಸುಯುವತಿರತನಂ
ಕೋ ಮಮೇ’ತ್ಥ’ತ್ಥಿ ಭಾರೋತಿ॥
ಕುವೇರಂ ವಿಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಬೋಧೇತ್ವಾ ಸುಮಹತಿಮಪಿ ಕುಮ್ಭಣ್ಡಸೇನಂ ಅತಿಮಹನ್ತಿಂ ಕುಮ್ಭಣ್ಡಸೇನಂ ಏಕೋವ ಉತ್ತಾಸೇತ್ವಾ ಭಯಂ ಜನೇತ್ವಾ ಮಣಿರತನವರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಜೂತೇ ಅಕ್ಖಕೀಳಾಯಂ ಲಕ್ಖಂ ಆಧಾಯ ಠಪೇತ್ವಾ ಕೋರಬ್ಯರಾಜಂ ಜೇತ್ವಾ ರಞ್ಞಂ ಸತಮ್ಹಾ ರಾಜಸಮ್ಬನ್ಧಿನಾ ಸತೇನ ಸಚಿವರತನಂ ಅಮಚ್ಚರತನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಏತ್ಥಾನೇತ್ವಾ ಸುಯುವತಿರತನಂ ಸೋಭನಇತ್ಥಿರತನಂ ಆದಿಯಿಸ್ಸಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮಿ, ಏತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಮಮ ಕೋ ಭಾರೋ ಅತ್ಥೀತಿ। ಏತ್ಥ ‘‘ಕೋ ಮಮೇತ್ಥತ್ಥಿ ಭಾರೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಉಸ್ಸಾಹಸಙ್ಖಾತೋ ಠಾಯೀಭಾವೋ ಪಕಾಸಿತೋ। ಏತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಉದ್ದೀಪನೇಸು ಕಾರಣಭೂತಸ್ಸ ಇತ್ಥಿರತನಸ್ಸ ಆದಾನಖ್ಯಾತನಾಗರಾಜಗತಪತಾಪವಿಕ್ಕಮಾದಿವಿಭಾವೋ ಚ, ತಂತಂರೂಪಪ್ಪಕಾಸಕಕವಿವಚನಸಙ್ಖಾತಾನುಭಾವೋ ಚ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ ವಾಕ್ಯಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ಪಟಿಪಾದನೀಯಾ ಹೋನ್ತಿ। ‘‘ಸುಮಹತಿಮಪಿ ಕುಮ್ಭಣ್ಡಸೇನಂ ಏಕೋ’’ತಿ ಚ, ‘‘ರಞ್ಞಂ ಸತಮ್ಹಾ ಸಚಿವರತನಮುದ್ಧಚ್ಚಾ’’ತಿ ಚ ಇಮೇಹಿ ಧಿತಿಉಗ್ಗತಗಬ್ಬಾದಯೋ ಚ, ‘‘ವಿಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಕುವೇರ’’ನ್ತಿ ಚ, ‘‘ಉತ್ತಾಸೇತ್ವಾ ಕೋರಬ್ಯರಾಜ’’ನ್ತಿ ಚ, ‘‘ಏತ್ಥಾನೇತ್ವಾ ಇಚ್ಚಾದಯೋ’’ತಿ ಚ ಇಮೇಹಿ ಮತ್ಯಾದಯೋ ಚ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ ಭಾವಾ ವಿಭಾವಿತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಇಮೇಹಿ ವಿಭಾವಾನುಭಾವಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವೇಹಿ ಯುದ್ಧವೀರರಸೋ ಪೋಸಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಇಮಿನಾಯೇವ ನಯೇನ ದಾನವೀರಾದಯೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಾ।
ಭಯಠಾಯೀಭಾವ
೩೬೪.
ವಿಕಾರಿಸನಸತ್ತಾದಿ-
ಭಯುಕ್ಕಂಸೋ ಭಯಾನಕೋ।
ಸೇದಾದಯೋ’ನುಭಾವೇ’ತ್ಥ,
ತಾಸಾದೀ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ॥
೩೬೪. ‘‘ವಿಕಾರಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ವಿಕಾರಿ ಅಸಭಾವಪ್ಪವತ್ತೋ ವಿರುದ್ಧೋ ಸನೋ ಸದ್ದೋ ಸತ್ತೋ ಚ, ತೇ ಆದಯೋ ಯೇಸಂ ಸುಞ್ಞಾರಞ್ಞಾದೀನಂ
೩೬೪. ಇದಾನಿ ಭಯಾನಕರಸಸ್ಸ ಪೋಸನಕ್ಕಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ವಿಕಾರಿ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ। ವಿಕಾರಿಸನಸತ್ತಾದಿಭಯುಕ್ಕಂಸೋ ಪಕತಿವಿರಹೇನ ವಿಕಾರವನ್ತೇಹಿ ವಿರುದ್ಧೇಹಿ ಅಸನಿಸದ್ದಾದಿಸದ್ದೇಹಿ, ರಕ್ಖಸಾದಿಸತ್ತೇಹಿ ವಾ ವಿಭಾವೇಹಿ ಹೇತುಭೂತೇಹಿ ಸಞ್ಜಾತೋ ಸಾಭಾವಿಕೋ, ಕಿತ್ತಿಮೋ ವಾ ಭಯಪಟಿಬನ್ಧೋ ಉಕ್ಕಂಸೋ ಭಯಾನಕರಸೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಏತ್ಥ ಭಯಾನಕರಸವಿಸಯೇ ಸೇದಾದಯೋ ದಾಹಸರೀರಕಮ್ಪನಾದಯೋ ಅನುಭಾವಾ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕಪ್ಪಯೋಗಸಙ್ಖತಾ ಅನುಭಾವಾ ಹೋನ್ತಿ। ತಾಸಾದೀ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ ತಾಸಸಙ್ಕಾದಯೋ ಇಹ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಸನೋ ಚ ಸತ್ತೋ ಚೇತಿ ಚ, ವಿಕಾರೋ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಚ, ವಿಕಾರಿನೋ ಚ ತೇ ಸನಸತ್ತಾ ಚೇತಿ ಚ, ತೇ ಆದಯೋ ಯೇಸಂ ಸುಞ್ಞಾರಞ್ಞಾದೀನಮಿತಿ ಚ, ತೇಹಿ ಜಾತಂ ಭಯಮಿತಿ ಚ, ಮಜ್ಝೇ ಪದಲೋಪೋ, ತಸ್ಸ ಉಕ್ಕಂಸೋತಿ ಚ, ಸೇದೋ ಆದಿ ಯೇಸಂ ಕಮ್ಪನಾದೀನಮಿತಿ ಚ, ತಾಸೋ ಆದಿ ಯೇಸಂ ಸಙ್ಕಾದೀನಮಿತಿ ಚ ವಾಕ್ಯಂ। ಇತ್ಥಿನೀಚಪ್ಪಕತಿಕಾನಂ ಭಯಹೇತು ವಿಕಾರಿಸನಸತ್ತಾದಿ, ಉತ್ತಮಾನಂ ಗುರುಆದಿ।
ಏತ್ಥ ಲಕ್ಖಿಯಮೇವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ –
ಯಂ ದಿಟ್ಠಿಸತ್ಥಪತನೇನ ಪರಿಪ್ಫುರನ್ತೀ,
ಕುಮ್ಭಣ್ಡರಕ್ಖಸಚಮೂ ಗಮಿತಾ ಸಮನ್ತಾ।
ಆಚಕ್ಕವಾಳನಗ’ಮಸ್ಸಗತಂ ಪುರೀವ,
ಭೋತೋ ಮುಹುಂ ಮುಹು’ಮಪಸ್ಸಿ ಸ ಪುಣ್ಣಕೋ’ಹನ್ತಿ॥
ದಿಟ್ಠಿಸತ್ಥಪತನೇನ ದಿಟ್ಠಿಸಲ್ಲಸಮ್ಪಾತನೇನ ಪರಿಪ್ಫುರನ್ತೀ ಕಮ್ಪಮಾನಾ ಸಮನ್ತಾ ಪರಿಸಮನ್ತತೋ ಆಚಕ್ಕವಾಳನಗಂ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಾವಧಿ ಗಮಿತಾ ಪಲಾಪಿತಾ ಕುಮ್ಭಣ್ಡರಕ್ಖಸಚಮೂ ಕುಮ್ಭಣ್ಡರಕ್ಖಸಾನಂ ಅಸ್ಸಗತಂ ಅಸ್ಸಪಿಟ್ಠೇ ನಿಸಿನ್ನಕಂ ಭೋತೋ ಭವತಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಪುರೀ ಇವ ಪುರಿಯಾ ದಸ್ಸನಮಿವ ಮುಹುಂ ಮುಹುಂ ಅಪಸ್ಸಿ ಖಣೇ ಖಣೇ ಅಪಸ್ಸಿತ್ಥ, ಸೋ ಅಹಂ ಪುಣ್ಣಕೋ ನಾಮ ಯಕ್ಖೋತಿ। ಏತ್ಥ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಸತ್ಥಪತನೇನಾ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಸತ್ಥಾರೋಪನೇನ ಚ ‘‘ಸ ಪುಣ್ಣಕೋ ಅಹ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಚ ಭಯಜನನಸ್ಸ ಹೇತುಭೂತವಿರುದ್ಧಸತ್ತಸಙ್ಖಾತಾ ವಿಭಾವಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ‘‘ಮುಹುಂ ಮುಹು’ಮಪಸ್ಸೀ’’ತಿ ರಸಾವತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಭಯುಕ್ಕಂಸಸಙ್ಖತೋ ಠಾಯೀಭಾವೋ ವಿಭಾವಿತೋ, ‘‘ಕುಮ್ಭಣ್ಡರಕ್ಖಸಚಮೂ ಗಮಿತಾ ಸಮನ್ತಾ ಆಚಕ್ಕವಾಳನಗ’’ನ್ತಿ ತಾಸಸಙ್ಕಾದಿಕಾ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ ಭಾವಾ ಜೋತಿತಾ। ‘‘ಪರಿಪ್ಫುರನ್ತೀ’’ತಿ ಸೇದಕಮ್ಪಾದಯೋ ಅನುಭಾವಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ।
ಜಿಗುಚ್ಛಾಠಾಯೀಭಾವ
೩೬೫.
ಜಿಗುಚ್ಛಾ ರುಧಿರಾದೀಹಿ,
ಪೂತ್ಯಾದೀಹಿ ವಿರಾಗತೋ।
ಬೀಭಚ್ಛೋ ಖೋಭನು’ಬ್ಬೇಗೀ,
ಕಮೇನ ಕರುಣಾಯುತೋ।
ನಾಸಾವಿಕುನನಾದೀಹಿ,
ಸಙ್ಕಾದೀಹಿ’ಸ್ಸ ಪೋಸನಂ॥
೩೬೫. ‘‘ಜಿಗುಚ್ಛಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿ। ರುಧಿರನ್ತಾದೀಹಿ ಪೂತಿಕಿಮಿಆದೀಹಿ ವಿರಾಗತೋ ಚ ಜಾತಾ ಜಿಗುಚ್ಛಾ ಗರಹಾ ಕಮೇನ ಖೋಭನೋ ಉಬ್ಬೇಗೀ ಕರುಣಾಯುತೋ ಚ ಬೀಭಚ್ಛೋ ಭವತಿ, ನಾಸಾವಿಕುನನಮುಖಚ್ಛದನಾದೀಹಿ ಅನುಭಾವೇಹಿ, ಸಙ್ಕಾವೇಗಾದೀಹಿ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಹಿ ಚ ಅಸ್ಸ ಪೋಸನಂ ಭವತೀತಿ।
೩೬೫. ಇದಾನಿ ಬೀಭಚ್ಛರಸಸ್ಸ ಪೋಸನಕ್ಕಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಜಿಗುಚ್ಛಾ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ರುಧಿರಾದೀಹಿ ರತ್ತನ್ತಗುಣಾದೀಹಿ ಚ, ಪೂತ್ಯಾದೀಹಿ ಪೂತಿಕಿಮಿಆದೀಹಿ ಚ, ವಿರಾಗತೋ ವಿರತ್ತಭಾವೇನ ಚಾತಿ ಇಮೇಹಿ ತೀಹಿ ವಿಭಾವೇಹಿ ಹೇತುಭೂತೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಜಿಗುಚ್ಛಾ ಕಮೇನ ರುಧಿರಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ವಿಭಾವಾನಂ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಖೋಭನೋ ಉಬ್ಬೇಗೀ ಉಬ್ಬೇಗವಾ ಕರುಣಾಯುತೋ ಸೋಕರೂಪೇನ ಸಹಿತೋ ಚಾತಿ ಏವಂ ಬೀಭಚ್ಛೋ ರಸೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ನಾಸಾವಿಕುನನಾದೀಹಿ ನಾಸಸಙ್ಕೋಚನಮುಖಪಿದಹನಾದೀಹಿ ಅನುಭಾವೇಹಿ ಚ ಸಙ್ಕಾದೀಹಿ ಚ ಸಙ್ಕಾಆವೇಗಾದೀಹಿ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವೇಹಿ ಚ ಕರಣಭೂತೇಹಿ ಅಸ್ಸ ಬೀಭಚ್ಛರಸಸ್ಸ ಪೋಸನಂ ಹೋತೀತಿ। ರುಧಿರಾದೀಸು ತೀಸು ಪದೇಸು, ಖೋಭನಾದೀಸು ತೀಸು ಚ ಗಮ್ಯಮಾನತ್ತಾ ಅವುತ್ತೋಪಿ ಚಸದ್ದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಾ ಖೋಭನಾದೀಹಿ ತೀಹಿ ಯುತ್ತೋವ ಬೀಭಚ್ಛರಸೋ ನಾಮಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ರುಧಿರಂ ಆದಿ ಯೇಸಂ ಅನ್ತಾದೀನಮಿತಿ ಚ, ಪೂತಿಆದಿ ಯೇಸಂ ಕಿಮಿಆದೀನಮಿತಿ ಚ, ಉಬ್ಬೇಗೋ ಅಸ್ಸ ಬೀಭಚ್ಛಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಚ, ಕರುಣೇನ ಆಯುತೋತಿ ಚ, ನಾಸಾಯ ವಿಕುನನಂ ಸಙ್ಕೋಚನಮಿತಿ ಚ, ತಂ ಆದಿ ಯೇಸಂ ಮುಖಚ್ಛಾದನಾದೀನಮಿತಿ ಚ, ಸಙ್ಕಾ ಆದಿ ಯೇಸಂ ಆವೇಗಾದೀನಮಿತಿ ಚ ವಾಕ್ಯಂ।
ಇಮಸ್ಸ ಬೀಭಚ್ಛಸ್ಸೋದಾಹರಣಮೇವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ –
ಯಕ್ಖಾ ಮಚ್ಚಕರಙ್ಕಕಙ್ಕನಧರಾ ಯೇ ನಿಮ್ಮಿತಾ ಪುಣ್ಣಕೇ-
ನು’ತ್ತಂಸೀಕತಪಾಣಿಪಲ್ಲವಧರಾ ಹಾರೀಕತನ್ತೋರಗಾ।
ಲಿತ್ತಾ ಲೋಹಿತಕುಙ್ಕುಮೇಹಿ ವಿಧುರೇನೇ’ತೇ ಪಿವನ್ತಾ ವಸಾ-
ಮಜ್ಜಂ ಸೀಸಕಪಾಲಪಾತಿಹಿ ಪುರೇ ಧುತ್ತಾ ವಿಯೋ’ಪೇಕ್ಖಿತಾತಿ॥
ಪುಣ್ಣಕೇನ ಯಕ್ಖೇನ ನಿಮ್ಮಿತಾ ಮಚ್ಚಕರಙ್ಕಕಙ್ಕನಧರಾ ಮನುಸ್ಸಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತಕರಭೂಸನಧಾರಿನೋ ಉತ್ತಂಸೀಕತಪಾಣಿಪಲ್ಲವಧರಾ ಮತ್ಥಕಮಾಲಿಕತಹತ್ಥತಲಸಙ್ಖತಪಲ್ಲವಧಾರಿನೋ ಹಾರೀಕತನ್ತೋರಗಾ ಮುತ್ತಾಹಾರೀಕತಮನುಸ್ಸನ್ತಸಙ್ಖಾತಉರಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಲೋಹಿತಕುಙ್ಕುಮೇಹಿ ರುಧಿರಸಙ್ಖಾತಕುಙ್ಕುಮಕಕ್ಕೇಹಿ ಲಿತ್ತಾ ಸೀಸಕಪಾಲಪಾತಿಹಿ ಸೀಸಕಪಾಲಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಸರಾವೇಹಿ ವಸಾಮಜ್ಜಂ ವಸಾಸಙ್ಖಾತಸುರಂ ಪುರೇ ಅಭಿಮುಖೇ ಪಿವನ್ತಾ ಯೇ ಯಕ್ಖಾ ಸಿಯುಂ, ಏತೇ ಯಕ್ಖಾ ವಿಧುರೇನ ಪಣ್ಡಿತೇನ ಧುತ್ತಾ ವಿಯ ನಗರೇ ಸುರಾಧುತ್ತಾ ವಿಯ ಉಪೇಕ್ಖಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಇಹ ‘‘ಲಿತ್ತಾ ಲೋಹಿತಕುಙ್ಕುಮೇಹೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಉತ್ತಂಸೀಕತಪಾಣಿಪಲ್ಲವಧರಾ’’ತಿ ಚ
ವಿಮ್ಹಯಠಾಯೀಭಾವ
೩೬೬.
ಅತಿಲೋಕಪದತ್ಥೇಹಿ,
ವಿಮ್ಹಯೋ’ಯಂ ರಸೋ’ಬ್ಭುತೋ।
ತಸ್ಸಾ’ನುಭಾವಾ ಸೇದಸ್ಸು-
ಸಾಧುವಾದಾದಯೋ ಸಿಯುಂ।
ತಾಸಾವೇಗಧಿತಿಪ್ಪಞ್ಞಾ,
ಹೋನ್ತೇ’ತ್ಥ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ॥
೩೬೬. ‘‘ಅತಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಅತಿಲೋಕೇಹಿ ಲೋಕಾತಿವುತ್ತೀಹಿ ಮಾಯಾದಿಬ್ಬಗೇಹಾರಾಮಾದೀಹಿ ಪದತ್ಥೇಹಿ ಜಾತೋ ಅಯಂ ವಿಮ್ಹಯೋ ಚಿತ್ತವಿಕಾರಸಙ್ಖಾತೋ ಠಾಯೀಭಾವೋ ಅಬ್ಭುತೋ ರಸೋ ನಾಮ। ಸೇದಅಸ್ಸುಸಾಧುವಾದರೋಮಞ್ಚಾದಯೋ ತಸ್ಸ ಅನುಭಾವಾ ಸಿಯುಂ, ತಾಸಾದಯೋ ಬ್ಯಭಿಚಾರಿನೋ ಹೋನ್ತೀತಿ।
೩೬೬. ಇದಾನಿ ವಿಮ್ಹಯರಸಸ್ಸ ಪೋಸನಕ್ಕಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅತಿ’’ಇಚ್ಚಾದಿನಾ। ಅತಿಲೋಕಪದತ್ಥೇಹಿ ಲೋಕಟ್ಠಿತಿಮತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಪವತ್ತೇಹಿ ಮಾಯಾದಿಬ್ಬಭವನಆರಾಮವಿಮಾನಾದಿಪದತ್ಥೇಹಿ ಹೇತುಭೂತೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಅಯಂ ವಿಮ್ಹಯೋ ಚಿತ್ತಬ್ಯಾಪನಸಙ್ಖಾತೋ ಠಾಯೀಭಾವೋ ಅಬ್ಭುತೋ ರಸೋ ಅಬ್ಭುತರಸೋ ನಾಮ ಭವೇ, ಸೇದಸ್ಸುಸಾಧುವಾದಾದಯೋ ತಸ್ಸ ಅಬ್ಭುತರಸಸ್ಸ ಅನುಭಾವಾ ಸಿಯುಂ, ತಾಸಾವೇಗಧಿತಿಪ್ಪಞ್ಞಾ ಏತ್ಥ
ಇಮಸ್ಸ ಅಬ್ಭುತರಸಸ್ಸೋದಾಹರಣಮೇವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ –
ಸ ಪುಣ್ಣಕೇನಾ’ಹಟನೇಕಭಿಂಸನೇ-
ಸ್ವ’ಹೋ ನಟೇನೇವ ಸುನಿಚ್ಚಲೋ’ಚಲಾ।
ನಿಪಾತಿತೋ ತೇನ ಅವಂಸಿರೋಪತಂ,
ಅಸನ್ತಸಂ ತಂ ಮಿನಿ ದಿಟ್ಠಿಯಟ್ಠಿಯಾತಿ॥
ಸೋ ವಿಧುರಪಣ್ಡಿತೋ ಪುಣ್ಣಕೇನ ಯಕ್ಖೇನ ನಟೇನ ಇವ ಅನೇಕವಿಕಾರದಸ್ಸನಕೇನ ನಾಟಕೇನ ವಿಯ ಆಹಟನೇಕಭಿಂಸನೇಸು ಭಯತ್ತಮಾನೀತಾನೇಕವಿಧಭಿಂಸನೇಸು ವತ್ತಮಾನೇಸು ಸುನಿಚ್ಚಲೋ ತೇನ ಪುಣ್ಣಕೇನ ಅಚಲಾ ಸಟ್ಠಿಯೋಜನುಬ್ಬೇಧಕಾಳಾಗಿರಿಪಬ್ಬತಮತ್ಥಕತೋ ನಿಪಾತಿತೋ ಅವಂಸಿರೋಪತಂ ಅಧೋಸೀಸಂ ಪತನ್ತೋ ಅಸನ್ತಸಂ ಏವಂ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠೇಪಿ ಅನುತ್ತಸನ್ತೋ ತಂ ಪಬ್ಬತಂ ದಿಟ್ಠಿಯಟ್ಠಿಯಾ ಮಿನಿ ಪಮಾಣಮಕಾಸಿ, ಅಹೋ ಅಚ್ಛರಿಯನ್ತಿ। ಏತ್ಥ ಭಯಹೇತುಮ್ಹಿ ಸತಿ ಭೀತಿಯಾ ಚ ತತ್ಥ ಪರಿಜಾನನಾಭಾವಸ್ಸ ಚ ಲೋಕಸಭಾವತ್ತಾ ತಮತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಭಯಕರಣೇ ಅಸನ್ತಾಸಸ್ಸ ಚ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಬ್ಬತಮಿನನಸ್ಸ ಚ ಪವತ್ತಭಾವಕಥನೇನ ಲೋಕಾತಿಕ್ಕನ್ತಪದತ್ಥಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಭಾವೋ ‘‘ಅಸನ್ತಸಂ ತಂ ಮಿನಿ ದಿಟ್ಠಿಯಟ್ಠಿಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಕಾಸಿತೋ। ‘‘ಅಹೋ’’ತಿ ವಚನೇನ, ತಸ್ಸ ಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ಚ ಸಾಧುವಾದಸೇದಅಸ್ಸುಆದಯೋ ಅನುಭಾವಾ ವಿಭಾವಿತಾ। ತಾಸಆವೇಗಧಿತಿಚ್ಚಾದಿಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವಾ, ವಿಮ್ಹಯಸಙ್ಖಾತಠಾಯೀಭಾವೋ ಚ ಸಮುದಿತವಾಕ್ಯಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ಜೋತಿತೋ।
ಸಮಠಾಯೀಭಾವ
೩೬೭.
ಠಾಯೀಭಾವೋ ಸಮೋ ಮೇತ್ತಾ-
ದಯಾಮೋದಾದಿಸಮ್ಭವೋ।
ಭಾವಾದೀಹಿ ತದು’ಕ್ಕಂಸೋ,
ಸನ್ತೋ ಸನ್ತನಿಸೇವಿತೋ॥
ಇತಿ ಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತಮಹಾಸಾಮಿಪಾದವಿರಚಿತೇ
ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರೇ
ರಸಭಾವಾವಬೋಧೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।
ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರೋ ಸಮತ್ತೋ।
೩೬೭. ‘‘ಠಾಯಿ’’ಚ್ಚಾದಿ। ಮೇತ್ತಾದಿಸಮ್ಭವೋ ಸಮೋ ಉಪಸಮಸಙ್ಖಾತೋ ಠಾಯೀಭಾವೋ ಭವತಿ, ತದನುರೂಪೇಹಿ ಭಾವಾನುಭಾವೇಹಿ ತಸ್ಸ ಉಕ್ಕಂಸೋ ಯಸ್ಸ, ಸೋ ಸನ್ತೋ ನಾಮ ರಸೋ ಭವತಿ, ಸೋ ಚ ಸನ್ತನಿಸೇವಿತೋತಿ।
ಇತಿ ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರೇ ಮಹಾಸಾಮಿನಾಮಿಕಾಯಂ ಟೀಕಾಯಂ
ರಸಭಾವಾವಬೋಧೋ ಪಞ್ಚಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।
೩೬೭. ಇದಾನಿ ಸನ್ತರಸಸ್ಸ ಪೋಸನಕ್ಕಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಠಾಯಿ’’ಚ್ಚಾದಿನಾ। ಮೇತ್ತಾದಯಾಮೋದಾದಿಸಮ್ಭವೋ ಮೇತ್ತಾಕರುಣಾಪೀತಿಆದಿವಿಭಾವೇಹಿ ಸಮ್ಭೂತೋ ಸಮೋ ಕಾಯಚಿತ್ತೋಪಸಮೋ ಠಾಯೀಭಾವೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಭಾವಾದೀಹಿ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವಾದೀಹಿ ಕರಣಭೂತೇಹಿ, ಅಪಿಚ ತಸ್ಸ ಸಮಸ್ಸ ಅನುರೂಪೇಹಿ ಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವಾನುಭಾವೇಹಿ ತದುಕ್ಕಂಸೋ ತಸ್ಸ ಠಾಯೀಭಾವಸ್ಸ ಉಕ್ಕಂಸಯುತ್ತೋ ಸನ್ತನಿಸೇವಿತೋ ಸಾಧೂಹಿ ಸೇವಿತೋ ಸನ್ತೋ ಸನ್ತರಸೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ। ಮೇತ್ತಾ ಚ ದಯಾ ಚ ಮೋದೋ ಚೇತಿ ಚ, ತೇ ಆದಯೋ ಯೇಸಮಿತಿ ಚ, ತೇಹಿ ಸಮ್ಭವೋ ಯಸ್ಸೇತಿ ಚ, ತಸ್ಸ ಉಕ್ಕಂಸೋ ಅಸ್ಸ ಸನ್ತಸ್ಸೇತಿ ಚ, ಸತಂ ನಿಸೇವಿತೋತಿ ಚ ವಾಕ್ಯಂ।
ಅಸ್ಸ
ಏನ್ತೇಸು ಕೇಸರಿಕರೀಸ್ವ’ಪಿ ವೇಠಯನ್ತೇ,
ನಾಗೇ ನಗಂ ಮದಗಜೇ ವಿಯ ವೇಳುಗುಮ್ಬಂ।
ಯಕ್ಖೇ ವಿಚಾಲಯತಿ ನೋಚಲಿ ಈಸಕಮ್ಪಿ,
ಸನ್ತಿಂ ಗತೋವ ವಿಧುರೋ ಮಧುರಾಪಿ ಭಾವೋತಿ॥
ಕೇಸರಿಕರೀಸು ಸೀಹಹತ್ಥೀಸು ಏನ್ತೇಸು ಅಪಿ ಭಿಂಸನಾಕಾರೇನ ಸಮೀಪಮಾಗಚ್ಛನ್ತೇಸುಪಿ ನಾಗೇ ವೇಠಯನ್ತೇಪಿ ನಾಗೇಸು ಸರೀರಂ ವೇಠಯನ್ತೇಸುಪಿ। ಜಾತ್ಯಾಪೇಕ್ಖಾಯೇಕವಚನಂ, ವೇಳುಗುಮ್ಬಂ ಮದಗಜೇ ವಿಯ ವಿಚಾಲಯತಿ ಮದಗಳಿತಹತ್ಥಿಮ್ಹಿ ಚಾಲೇನ್ತೇ ಇವ ಯಕ್ಖೇ ಪುಣ್ಣಕೇ ನಗಂ ಕಾಳಾಗಿರಿಪಬ್ಬತಂ ವಿಚಾಲಯತಿಪಿ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರೇ ಚಾಲೇನ್ತೇಪಿ ವಿಧುರೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ಸನ್ತಿಂ ಗತೋವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆಲಮ್ಬಣಕರಣವಸೇನ ಸಮ್ಪತ್ತೋ ವಿಯ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪನ್ನೋ ಇವ ಅಥ ವಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖತನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪನ್ನೋ ವಿಯ ಈಸಕಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪಕಮ್ಪಿ ಮಧುರಾ ಭಾವಾ ಅಪಿ ಮಧುರಸಭಾವತೋಪಿ ನೋ ಚಲಿ, ನಿಸಿನ್ನಟ್ಠಾನತೋ ಪಗೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಏತ್ಥ ಧಾವನರೋದನಕಮ್ಪನಾದೀನಂ ಕರಣಭೂತಂ ಸೀಹಾದೀನಮಾಗಮನಂ ನಾಗವೇಠನಂ ಪಬ್ಬತಕಮ್ಪನನ್ತಿಆದೀಸು ವತ್ತಮಾನೇಸುಪಿ ನಿಬ್ಬಿಕಾರತ್ತೇನ ಸನ್ತಿಂ ಗತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸನ್ತರಸಸ್ಸ ಪಕತಿಭೂತೇ ಉದ್ದೇಸೇ ದಸ್ಸಿತೋ ನವಮೋ ಠಾಯೀಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ, ಏತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಉದ್ದೀಪನಾನಂ ಕಾರಣಭೂತಾ ಮೇತ್ತಾದಯಾಮೋದಾದಿವಿಭಾವಾ ಸಾಮತ್ಥಿಯಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ। ಧಿತಿಮತಿಸತಿಆದಯೋ ತದನುರೂಪಬ್ಯಭಿಚಾರೀಭಾವಾ ಚ ತಾದಿಸಾನುಭಾವಾ ಚ ‘‘ಏನ್ತೇಸು ವೇಠಯನ್ತೇ ವಿಚಾಲಯತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ, ಸಕಲವಾಕ್ಯಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ಚ ಪಕಾಸಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ।
ಇತಿ ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರನಿಸ್ಸಯೇ
ರಸಭಾವಾವಬೋಧೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ।
ಸುಬೋಧಾಲಙ್ಕಾರಟೀಕಾ ಸಮತ್ತಾ।