೩. ಸಮಾಸಕಣ್ಡ
ಸಮಾಸಲಕ್ಖಣಾದಿ
೨೦೨. ನಾಮಾನಂ ಸಮಾಸೋತಿ ಭಿನ್ನತ್ಥಾನಂ ಪದಾನ ಮೇಕತ್ಥತಾ। ಯುತ್ತತ್ಥೋತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧತ್ಥೋ।
ವಿಭಾಸಾತ್ಯಧಿಕಾತಬ್ಬಂ
ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸ
೨೦೩. ‘‘ಮಹನ್ತೋ ಚ ಸೋ ವೀರೋ ಚಾ’’ತಿ ವಾಕ್ಯೇ –
ದ್ವಿಪದೇ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೇ ಕಮ್ಮಧಾರಯೋ।
ಭಿನ್ನಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಾ
ನಾಮ
ಅಗ್ಗಹಿತವಿಸೇಸನಾ
ತೇಸಂ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಲೋಪಾ ಚ।
ತೇಸಂ ಯುತ್ತತ್ಥಾನಂ ಸಮಾಸಾನಂ ಪುಬ್ಬುತ್ತರಪದಾನಂ ವಿಭತ್ತೀ ಲುಪ್ಯನ್ತೇ, ಚಕಾರೇನ ಕ್ವಚಿ ನ।
ತತೋ ಮಹನ್ತ ವೀರ ಇತಿ ಚ ರೂಪಪ್ಪಸಙ್ಗೇ –
ಪಕತಿ ಚಸ್ಸ ಸರನ್ತಸ್ಸ।
ವಿಭತ್ತೀಸು
ತತೋ ಮಹನ್ತ ವೀರಇತಿ ಠಿತೇ –
‘‘ಮಹತಂ
ತದ್ಧಿತ ಸಮಾಸ ಕಿತಕಾ ನಾಮಂವಾತವೇತುನಾದೀಸು ಚ।
ತದ್ಧಿತಾದಯೋ ನಾಮಂ ಇವ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ತವೇಪ್ಪಭುತಿಪಚ್ಚಯೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ।
ತತೋ
೨೦೪. ಕಮ್ಮಧಾರಯೋ
ತಯೋ ಪರಪದೇ ಲಿಙ್ಗಂ, ಬಹುಬ್ಬೀಹಿ ಪದನ್ತರೇ।
೨೦೫. ರತ್ತಾ ಚ ಸಾ ಪಟೀ ಚಾತಿ ರತ್ತಪಟೀ, ಮಹನ್ತೀ ಚ ಸಾ ಸದ್ಧಾ ಚಾತಿ ಮಹಾಸದ್ಧಾ। ಏತ್ಥ ‘‘ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಞ್ಞೇ ಚೇ’’ತಿ ಪುಬ್ಬಪದೇ ಪುಮೇವ ಕತೇ ಆಈಪಚ್ಚಯಾನಂ ನಿವುತ್ತಿ।
೨೦೬. ನೀಲಞ್ಚ ತಂ ಉಪ್ಪಲಞ್ಚಾತಿ ನೀಲುಪ್ಪಲಂ, ಸತ್ಥೀವ ಸತ್ಥಿ, ಸತ್ಥಿ ಚ ಸಾ ಸಾಮಾ ಚಾತಿ ಸತ್ಥಿಸಾಮಾ। ಮುಖಮೇವ ಚನ್ದೋ ಮುಖಚನ್ದೋ।
ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಸಾನಂ
ಉಭೇ ತಪ್ಪುರಿಸ ಸಮಾಸ
೨೦೭. ನಸದ್ದಾ ಸಿ, ತಸ್ಸ ಲೋಪೋ। ನ ಸುರೋ ಅಸುರೋ।
ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಧಾರಯೇ ಕತೇ – ‘‘ಉಭೇ ತಪ್ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ತಪ್ಪುರಿಸಸಞ್ಞಾ। ‘‘ಅತ್ತನ್ನಸ್ಸ ತಪ್ಪುರಿಸೇ’’ತಿ ನಸ್ಸ ಅ। ನ ಅಸ್ಸೋ ಅನಸ್ಸೋ। ಏತ್ಥ ‘‘ಸರೇ ಅನ’’ತಿ ನಸ್ಸ ಅನ।
೨೦೮. ‘‘ನಾಮಾನಂ
ದಿಗುಸಮಾಸ
೨೦೯. ತಯೋ
ಏತ್ಥ ‘‘ಸಙ್ಖ್ಯಾಪುಬ್ಬೋ ದಿಗೂ’’ತಿ ಕಮ್ಮಧಾರಯಸ್ಸ ದಿಗುಸಞ್ಞಾ। ‘ದಿಗುಸ್ಸೇಕತ್ತಂ’’ತಿ ಏಕತ್ತಂ, ನಪುಂಸಕತ್ತಞ್ಚ।
ಸುದ್ಧತಪ್ಪುರಿಸಸಮಾಸ
೨೧೦. ತಪ್ಪುರಿಸಾ
ಅಮಾದಯೋ ಪರಪದೇಹಿ।
ದುತಿಯನ್ತಾದಯೋ ಪರಪದೇಹಿ ನಾಮೇಹಿ ಯದಾ ಸಮಸ್ಯನ್ತೇ, ತದಾ ಸೋ ಸಮಾಸೋ ತಪ್ಪುರಿಸೋ ನಾಮ।
ಗಾಮಂ
‘‘ಪಸ್ಸ ವಾಸಿಟ್ಠ ಗಾಮಂ, ಗತೋ ತಿಸ್ಸೋ ಸಾವತ್ಥಿಂ’’ತ್ಯ ತ್ರಾಯುತ್ತತ್ಥತಾಯ ನ ಸಮಾಸೋ। ತಥಾ ಞ್ಞತ್ರ ಞೇಯ್ಯಂ।
೨೧೧. ರಞ್ಞಾ
ಕಿಚ್ಚನ್ತೇಹಿ ಭೀಯೋ ಅಧಿಕತ್ಥವಚನೇ।
ತಬ್ಬ, ಅನೀಯ, ಣ್ಯ, ತೇಯ್ಯ, ರಿಚ್ಚಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಕಿಚ್ಚಾ। ಥುತಿನಿನ್ದತ್ಥಮಜ್ಝಾರೋಪಿತತ್ಥಂ ವಚನಂ ಅಧಿಕತ್ಥವಚನಂ। ಸೋಣಲೇಯ್ಯೋ ಕೂಪೋಇಚ್ಚಾದಿ। ಸೋಣೇಹಿ ಯಥಾ ಲಿಯ್ಹತೇ, ತಥಾ ಪುಣ್ಣತ್ತಾ ಥುತಿ। ತೇಹಿ ಉಚ್ಛಿಟ್ಠತ್ತಾ ನಿನ್ದಾ ಚ।
ದಧಿನಾ ಉಪಸಿತ್ತಂ ಭೋಜನಂ ದಧಿಭೋಜನಂ, ಸಮಾಸಪದೇನೇವ ಉಪಸಿತ್ತಕ್ರಿಯಾಯ ಕಥನಾ ನತ್ಥೇತ್ಥಾಯುತ್ತತ್ಥತಾ। ಉಪಸಿತ್ತಸದ್ದಾಪ್ಪಯೋಗೋ ಪುಬ್ಬೇವ।
೨೧೨. ಕರಣೇ
೨೧೩. ಬುದ್ಧಸ್ಸ ದೇಯ್ಯಂ ಬುದ್ಧದ್ದೇಯ್ಯಂ, ಪರಸ್ಸಪದಂ, ಏತ್ಥ ವಿಭತ್ಯಲೋಪೋ। ಏವಂ ಅತ್ತನೋಪದಮಿಚ್ಚಾದಿ।
೨೧೪. ಚೋರಸ್ಮಾ
೨೧೫. ರಞ್ಞೋ ಪುತ್ತೋ ರಾಜಪುತ್ತೋ।
‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಕಣ್ಹಾ ದನ್ತಾ’’ ಇಚ್ಚತ್ರ ದನ್ತಾಪೇಕ್ಖಾ ಛಟ್ಠೀತಿ ಕಣ್ಹೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವಾ ನ ಸಮಾಸೋ। ಯದಾ ತು ಕಣ್ಹಾ ಚ ತೇ ದನ್ತಾ ಚೇತಿ ಕಮ್ಮಧಾರಯೋ, ತದಾ ಛಟ್ಠೀ ಕಣ್ಹದನ್ತಾಪೇಕ್ಖಾತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕಣ್ಹದನ್ತಾತಿ ಸಮಾಸೋ ಹೋತೇವ।
೨೧೬. ‘‘ರಞ್ಞೋ
ರಞ್ಞೋ
‘‘ರಞ್ಞೋ ಗರುಪುತ್ತೋ’’ ಇಚ್ಚತ್ರ ರಾಜಾಪೇಕ್ಖಿನೋಪಿ ಗರುನೋ
ಪುತ್ತೇನ
೨೧೭. ರೂಪೇ ಸಞ್ಞಾ ರೂಪಸಞ್ಞಾ।
ಕ್ವಚಿ ನಿನ್ದಾಯಂ - ಕೂಪೇ ಮಣ್ಡೂಕೋ ವಿಯ ಕೂಪಮಣ್ಡೂಕೋ। ಏವಂ ನಗರಕಾಕೋ ಇಚ್ಚಾದಿ। ಅತ್ರೋಪಮಾಯ ನಿನ್ದಾ ಗಮ್ಯತೇ।
ಅನ್ತೇವಾಸಿಕೋ ತ್ಯಾದೋ ವಿಭತ್ತ್ಯಲೋಪೋ।
ಬಹುಬ್ಬೀಹಿಸಮಾಸ
೨೧೮. ಅಞ್ಞಪದತ್ಥೇಸು ಬಹುಬ್ಬೀಹಿ।
ಅಪ್ಪಠಮನ್ತಾನ
ಆಗತಾ ಸಮಣಾ ಯಂ ಸಾ ಆಗತಸಮಣೋ, ವಿಹಾರೋ।
೨೧೯. ಜಿತಾನಿ
೨೨೦. ಕರಣೇ ತು-ಛಿನ್ನೋ ರುಕ್ಖೋ ಯೇನ ಸೋ ಛಿನ್ನರುಕ್ಖೋ, ಫರಸು।
೨೨೧. ದಿನ್ನೋ ಸುಙ್ಕೋ ಯಸ್ಸ ಸೋ ದಿನ್ನಸುಙ್ಕೋ, ರಾಜಾ।
೨೨೨. ನಿಗ್ಗತಾ ಜನಾ ಯಸ್ಮಾ ಸೋ ನಿಗ್ಗತಜನೋ, ಗಾಮೋ।
೨೨೩. ದಸ
ಪಹೂತಾ ಜಿವ್ಹಾ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಪಹೂತಜಿವ್ಹೋ, ಮಹನ್ತೀ ಪಞ್ಞಾ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಮಹಾಪಞ್ಞೋ। ದ್ವೀಸು ‘‘ಇತ್ಥಿಯಮ್ಭಾಸಿತಪುಮಿತ್ಥೀಪುಮಾವ ಚೇ’’ತಿ ಪುಮ್ಭಾವಾತಿದೇಸಾ ಪುಬ್ಬುತ್ತರಪದೇಸು ಆಈಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಮಭಾವೋ।
೨೨೪. ‘‘ಕ್ವಚಿ
ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣೋ।
೨೨೫. ಸುವಣ್ಣಸ್ಸ
‘‘ಅತ್ಥೇಸೂ’’ತಿ ಬಹುತ್ತಗ್ಗಹಣೇನ ಕ್ವಚಿ ಪಠಮನ್ತಾನಮ್ಪಿ। ಸಹ ಹೇತುನಾ ಯೋ ವತ್ತತೇ ಸೋ ಸಹೇತುಕೋ, ‘‘ಯದಾ’’ ದಿನಾ ಸಹಸ್ಸ ಸೋ।
೨೨೬. ಸತ್ತ
ಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣೋ।
ಅಪ್ಪಠಮನ್ತಾನನ್ತಿ ಕಿಂ, ದೇಸಿತೋ ಬುದ್ಧೇನ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ।
ದ್ವನ್ದಸಮಾಸ
೨೨೭. ನಾಮಾನಂ ಸಮುಚ್ಚಯೋ ದ್ವನ್ದೋ।
ಸಮುಚ್ಚಯೋ
ಚನ್ದೋ ಚ ಸೂರಿಯೋ ಚ ಚನ್ದಸೂರಿಯಾ। ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ತ್ಯಾದಿ-
ಕ್ರಿಯಾಸಮ್ಬನ್ಧಸಾಮಞ್ಞತೋ
೨೨೮. ತಥಾ ದ್ವನ್ದೇ ಪಾಣಿ ತುರಿಯ ಯೋಗ್ಗ ಸೇನಙ್ಗ ಖುದ್ದಜನ್ತುಕ ವಿವಿಧ ವಿರುದ್ಧ ವಿಸಭಾಗತ್ಥಾದೀನಞ್ಚ।
ವಿವಿಧೇನಾಕಾರೇನ ವಿರುದ್ಧಾ ವಿವಿಧವಿರುದ್ಧಾ, ಸಭಾಗಾ ಸದಿಸಾ, ವಿವಿಧಾ ಚ ತೇ ಸಭಾಗಾ ಚೇತಿ ವಿಸಭಾಗಾ। ಯಥಾ ದಿಗುಸಮಾಸೇ, ತಥಾ ದ್ವನ್ದೇ ಪಾಣ್ಯಙ್ಗತ್ಥಾದೀನಂ ಏಕತ್ತಂ, ನಪುಂಸಕತ್ತಞ್ಚ ಹೋತಿ।
ಚಕ್ಖುಸೋತಂ, ಗೀತವಾದಿತಂ, ಯುಗನಙ್ಗಲಂ, ಹತ್ಥಸ್ಸಂ, ಅಸಿಚಮ್ಮಂ, ಡಂಸಮಕಸಂ, ಕೋಕಾಲೂಕಂ।
ನಾಮರೂಪಂ
ಆದಿಸದ್ದೇನಾಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ
ಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಮಾಣಾನಂ - ತಿಕಚತುಕ್ಕಂ।
ಸಿಪ್ಪೀನಂ - ವೇಣರಥಕಾರಂ।
ಲುದ್ದಕಾನಂ - ಸಾಕುನ್ತಿಕ ಮಾಗವಿಕಂ।
ಅಪ್ಪಾಣಿಜಾತೀನಂ - ಆರಸತ್ಥಿ।
ಏಕಜ್ಝಾಯನಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ - ಕಠಕಾಲಾಪಂ ಇಚ್ಚಾದಿ।
೨೨೯. ವಿಭಾಸಾ ರುಕ್ಖ ತಿಣ ಪಸು ಧನ ಧಞ್ಞ ಜನಪದಾದೀನಞ್ಚ।
ದ್ವನ್ದೇ
ಧವಖದಿರಂ, ಧವಖದಿರಾ, ಮುಞ್ಜಪಬ್ಬಜಂ, ಮುಞ್ಜಪಬ್ಬಜಾ, ಅಜೇಳಕಂ, ಅಜೇಳಕಾ, ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಂ, ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಾನಿ, ಸಾಲಿಯವಂ, ಸಾಲಿಯವಾ।
ಕಾಸಿಕೋಸಲಂ
ಆದಿಸದ್ದೇನ ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ವಾ। ಯಥಾ – ನಿಚ್ಚವಿರೋಧೀನಮದ್ದಬ್ಬಾನಂ - ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಿ।
ಸಕುಣೀನಂ - ಬಕಬಲಾಕಂ, ಬಕಬಲಾಕಾ।
ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಂ - ದಧಿಘತಂ, ದಧಿಘತಾನಿ।
ದಿಸಾನಂ - ಪುಬ್ಬಾಪರಂ, ಪುಬ್ಬಾಪರಾ ಇಚ್ಚಾದಿ।
ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಸಮಾಸ
೨೩೦. ಅಧಿಸದ್ದಾ
ಉಪಸಗ್ಗನಿಪಾತಪುಬ್ಬಕೋ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ।
ಉಪಸಗ್ಗಾದಿಪುಬ್ಬಕೋ ಸದ್ದೋ ವಿಭತ್ಯತ್ಥಾದೀಸು ಸಮಾಸೋ ಹೋತಿ, ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಸಞ್ಞೋ ಚ।
‘‘ಸೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ’’ತಿ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವೋ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗೋ, ಯದಾದಿನಾ ಏಕವಚನೋ ಚ।
‘‘ಸರೋ
ಅಞ್ಞಸ್ಮಾ ಲೋಪೋ ಚ।
ಅನಕಾರನ್ತಾ ಅಬ್ಯಯೀಭಾವಾ ಪರಾ ಸಬ್ಬಾ ವಿಭತ್ತೀ ಲುಜ್ಜರೇ। ಅಧಿತ್ಥಿ, ವಿಭತ್ತೀನಮತ್ಥೋ ಆಧಾರಾದಿ।
ಇಧಾಧಿಸದ್ದೋ ಆಧಾರೇವತ್ತತೇ, ಅಧಿತ್ಥಿಇಚ್ಚೇತಂ ಪದಂ ಇತ್ಥಿಯ ಮಿಚ್ಚೇತಮತ್ಥಂ ವದತಿ।
ಸಮೀಪಂ
ಕ್ವಚೀತಿ ಕಿಂ। ಉಪನಗರೇ।
ಅಭಾವೋ ಮಕ್ಖಿಕಾನಂ ನಿಮ್ಮಕ್ಖಿಕಂ ರಸ್ಸೋ। ಅನುಪುಬ್ಬೋ ಥೇರಾನಂ ಅನುಥೇರಂ, ಅನತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಸತ್ತಿಂ ಯಥಾಸತ್ತಿ।
ಯೇ
ಯತ್ತಕೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಜೀವಸ್ಸ ಯಾವಜೀವಂ, ಅವಧಾರಣೇ।
ಆ ಪಬ್ಬತಾ ಖೇತ್ತಂ ಆಪಬ್ಬತಂ ಖೇತ್ತಂ, ಮರಿಯಾದಾಯಂ, ವಜ್ಜಮಾನಾ ಸೀಮಾ ಮರಿಯಾದಾ, ಪಬ್ಬತಂ ವಿನಾತ್ಯತ್ಥೋ।
ಆ ಜಲನ್ತಾ ಸೀತಂ ಆಜಲನ್ತಂ ಸೀತಂ, ಅಭಿವಿಧಿಮ್ಹಿ, ಗಯ್ಹಮಾನಾ ಸೀಮಾ ಅಭಿವಿಧಿ, ಜಲನ್ತೇನ ಸಹೇತ್ಯತ್ಥೋ।
ಆಸದ್ದಯೋಗೇ ‘‘ಧಾತುನಾಮಾ’’ದಿನಾ ಅಪಾದಾನವಿಧಾನೇನೇವ ವಾಕ್ಯಮ್ಪಿ ಸಿದ್ಧಂ। ತಥಾಞ್ಞತ್ರ।
೨೩೧. ‘‘ಉತ್ತಮೋ
ಅಪ್ಪಕಂ ಲವಣಂ ಕಾಲವಣಂ, ಏತ್ಥ ‘‘ಕಾಪ್ಪತ್ಥೇಸು ಚಾ’’ತಿ ಕುಸ್ಸ ಕಾ, ಬಹುವಚನೇನಾಞ್ಞತ್ರಾಪಿ ಕ್ವಚಿ। ಕುಚ್ಛಿತೋ ಪುರಿಸೋ ಕಾಪುರಿಸೋ, ಕುಪುರಿಸೋ ವಾ, ಏವಮಸುರಾದಿ।
ಪುಬ್ಬಪರೂಭಯಮಞ್ಞಪದತ್ಥ - ಪ್ಪಧಾನಾಬ್ಯಯೀಭಾವ ಸಮಾಸೋ।
ಕಮ್ಮಧಾರಯಕ ತಪ್ಪುರಿಸಾ ದ್ವೇ, ದ್ವೇನ್ದೋ ಚ ಬಹುಬ್ಬೀಹಿ ಚ ಞೇಯ್ಯಾ॥
ಸಮಾಸೋ।