೪. ಸೋಣದಣ್ಡಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೩೦೦. ಏವಂ ಸೋಣದಣ್ಡಸುತ್ತಂ। ತತ್ರಾಯಂ ಅಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ। ಅಙ್ಗೇಸೂತಿ ಅಙ್ಗಾ ನಾಮ ಅಙ್ಗಪಾಸಾದಿಕತಾಯ ಏವಂ ಲದ್ಧವೋಹಾರಾ ಜಾನಪದಿನೋ ರಾಜಕುಮಾರಾ, ತೇಸಂ ನಿವಾಸೋ ಏಕೋಪಿ ಜನಪದೋ ರೂಳ್ಹಿಸದ್ದೇನ ಅಙ್ಗಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಙ್ಗೇಸು ಜನಪದೇ। ಚಾರಿಕನ್ತಿ ಇಧಾಪಿ ಅತುರಿತಚಾರಿಕಾ ಚೇವ ನಿಬದ್ಧಚಾರಿಕಾ ಚ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ। ತದಾ ಕಿರ ಭಗವತೋ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಂ ಓಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸ ಸೋಣದಣ್ಡೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಞಾಣಜಾಲಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ। ಅಥ ಭಗವಾ ಅಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಮಯ್ಹಂ ಞಾಣಜಾಲೇ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ‘ಅತ್ಥಿ ನು ಖ್ವಸ್ಸುಪನಿಸ್ಸಯೋ’ತಿ ವೀಮಂಸನ್ತೋ ಅದ್ದಸ। ‘ಮಯಿ ತತ್ಥ ಗತೇ ಏತಸ್ಸ ಅನ್ತೇವಾಸಿನೋ ದ್ವಾದಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸಿತ್ವಾ ಮಮ ಸನ್ತಿಕೇ ಆಗನ್ತುಂ ನ ದಸ್ಸನ್ತಿ। ಸೋ ಪನ ತೇಸಂ ವಾದಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಏಕೂನತಿಂಸ ಆಕಾರೇಹಿ ಮಮ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸಿತ್ವಾ ಮಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸತಿ। ಸೋ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನಪರಿಯೋಸಾನೇ ಸರಣಂ ಗಮಿಸ್ಸತೀ’ತಿ, ದಿಸ್ವಾ ಪಞ್ಚಸತಭಿಕ್ಖುಪರಿವಾರೋ ತಂ ಜನಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ಅಙ್ಗೇಸು ಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋ…ಪೇ॰… ಯೇನ ಚಮ್ಪಾ ತದವಸರೀತಿ।
ಗಗ್ಗರಾಯ ಪೋಕ್ಖರಣಿಯಾ ತೀರೇತಿ ತಸ್ಸ ಚಮ್ಪಾನಗರಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ ಗಗ್ಗರಾಯ ನಾಮ ರಾಜಗ್ಗಮಹೇಸಿಯಾ ಖಣಿತತ್ತಾ ಗಗ್ಗರಾತಿ ಲದ್ಧವೋಹಾರಾ ಪೋಕ್ಖರಣೀ ಅತ್ಥಿ। ತಸ್ಸಾ ತೀರೇ ಸಮನ್ತತೋ ನೀಲಾದಿಪಞ್ಚವಣ್ಣಕುಸುಮಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ ಮಾಗಧೇನ ಸೇನಿಯೇನ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಸೋ ರಾಜಾ ಮಗಧಾನಂ ಇಸ್ಸರತ್ತಾ ಮಾಗಧೋ। ಮಹತಿಯಾ ಸೇನಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಸೇನಿಯೋ। ಬಿಮ್ಬೀತಿ ಸುವಣ್ಣಂ। ತಸ್ಮಾ ಸಾರಸುವಣ್ಣಸದಿಸವಣ್ಣತಾಯ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
೩೦೧-೩೦೨. ಬಹೂ ಬಹೂ ಹುತ್ವಾ ಸಂಹತಾತಿ ಸಙ್ಘಾ। ಏಕೇಕಿಸ್ಸಾಯ ದಿಸಾಯ ಸಙ್ಘೋ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಙ್ಘೀ। ಪುಬ್ಬೇ ನಗರಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಅಗಣಾ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಗಣತಂ ಪತ್ತಾತಿ ಗಣೀಭೂತಾ। ಖತ್ತಂ ಆಮನ್ತೇಸೀತಿ। ಖತ್ತಾ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಚ್ಛಿತಪಞ್ಹೇ ಬ್ಯಾಕರಣಸಮತ್ಥೋ ಮಹಾಮತ್ತೋ, ತಂ ಆಮನ್ತೇಸಿ ಆಗಮೇನ್ತೂತಿ ಮುಹುತ್ತಂ ಪಟಿಮಾನೇನ್ತು, ಮಾ ಗಚ್ಛನ್ತೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಸೋಣದಣ್ಡಗುಣಕಥಾ
೩೦೩. ನಾನಾವೇರಜ್ಜಕಾನನ್ತಿ ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ನಗರೇ ದ್ವೀಹಿ ಕರಣೀಯೇಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಸನ್ನಿಪತನ್ತಿ – ಯಞ್ಞಾನುಭವನತ್ಥಂ ವಾ ಮನ್ತಸಜ್ಝಾಯನತ್ಥಂ ವಾ। ತದಾ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ನಗರೇ ಯಮಞ್ಞಾ ನತ್ಥಿ। ಸೋಣದಣ್ಡಸ್ಸ ಪನ ಸನ್ತಿಕೇ ಮನ್ತಸಜ್ಝಾಯನತ್ಥಂ ಏತೇ ಸನ್ನಿಪತಿತಾ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನಾ’’ತಿ। ತೇ ತಸ್ಸ ಗಮನಂ ಸುತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇಸುಂ – ‘‘ಅಯಂ ಸೋಣದಣ್ಡೋ ಉಗ್ಗತಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಚ ಅಞ್ಞೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಸಮಣಂ ಗೋತಮಂ ಸರಣಂ ಗತಾ, ಅಯಮೇವ ನ ಗತೋ। ಸ್ವಾಯಂ ಸಚೇ ತತ್ಥ ಗಮಿಸ್ಸತಿ, ಅದ್ಧಾ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಆವಟ್ಟನಿಯಾ ಮಾಯಾಯ ಆವಟ್ಟಿತೋ, ತಂ ಸರಣಂ ಗಮಿಸ್ಸತಿ। ತತೋ ಏತಸ್ಸಾಪಿ ಗೇಹದ್ವಾರೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ನ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ। ‘‘ಹನ್ದಸ್ಸ ಗಮನನ್ತರಾಯಂ ಕರೋಮಾ’’ತಿ ಸಮ್ಮನ್ತಯಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಅಗಮಂಸು। ತಂ ಸನ್ಧಾಯ – ಅಥ ಖೋ ತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
ತತ್ಥ ಇಮಿನಾಪಙ್ಗೇನಾತಿ ಇಮಿನಾಪಿ ಕಾರಣೇನ। ಏವಂ ಏತಂ ಕಾರಣಂ ವತ್ವಾ ಪುನ – ‘‘ಅತ್ತನೋ ವಣ್ಣೇ ಭಞ್ಞಮಾನೇ ಅತುಸ್ಸನಕಸತ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಹನ್ದಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ಭಣನೇನ ಗಮನಂ ನಿವಾರೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಭವಞ್ಹಿ ಸೋಣದಣ್ಡೋ ಉಭತೋ ಸುಜಾತೋತಿಆದೀನಿ ಕಾರಣಾನಿ ಆಹಂಸು।
ಉಭತೋತಿ ದ್ವೀಹಿ ಪಕ್ಖೇಹಿ। ಮಾತಿತೋ ಚ ಪಿತಿತೋ ಚಾತಿ ಭೋತೋ ಮಾತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ, ಮಾತುಮಾತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಮಾತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ; ಪಿತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಪಿತುಪಿತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಪಿತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ, ಏವಂ ಭವಂ ಉಭತೋ ಸುಜಾತೋ ಮಾತಿತೋ ಚ ಪಿತಿತೋ ಚ। ಸಂಸುದ್ಧಗಹಣಿಕೋತಿ ಸಂಸುದ್ಧಾ ತೇ ಮಾತುಗಹಣೀ ಕುಚ್ಛೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮವೇಪಾಕಿನಿಯಾ ಗಹಣಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಕಮ್ಮಜತೇಜೋಧಾತು ‘‘ಗಹಣೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ।
ಯಾವ ಸತ್ತಮಾ ಪಿತಾಮಹಯುಗಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಿತುಪಿತಾ ಪಿತಾಮಹೋ, ಪಿತಾಮಹಸ್ಸ ಯುಗಂ ಪಿತಾಮಹಯುಗಂ। ಯುಗನ್ತಿ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಭಿಲಾಪಮತ್ತಮೇವ ಚೇತಂ। ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಪಿತಾಮಹೋಯೇವ ಪಿತಾಮಹಯುಗಂ। ತತೋ ಉದ್ಧಂ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪುಬ್ಬಪುರಿಸಾ ಪಿತಾಮಹಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತಾ। ಏವಂ ಯಾವ ಸತ್ತಮೋ ಪುರಿಸೋ ಅಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ – ‘‘ಅಪನೇಥ ಏತಂ, ಕಿಂ ಇಮಿನಾ’’ತಿ ಏವಂ ಅಕ್ಖಿತ್ತೋ ಅನವಕ್ಖಿತ್ತೋ। ಅನುಪಕುಟ್ಠೋತಿ ನ ಉಪಕುಟ್ಠೋ, ನ ಅಕ್ಕೋಸಂ ವಾ ನಿನ್ದಂ ವಾ ಲದ್ಧಪುಬ್ಬೋ। ಕೇನ ಕಾರಣೇನಾತಿ? ಜಾತಿವಾದೇನ। ಇತಿಪಿ – ‘‘ಹೀನಜಾತಿಕೋ ಏಸೋ’’ತಿ ಏವರೂಪೇನ ವಚನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಡ್ಢೋತಿ ಇಸ್ಸರೋ। ಮಹದ್ಧನೋತಿ ಮಹತಾ ಧನೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಭವತೋ ಹಿ ಗೇಹೇ ಪಥವಿಯಂ ಪಂಸುವಾಲಿಕಾ ವಿಯ ಬಹುಧನಂ, ಸಮಣೋ ಪನ ಗೋತಮೋ ಅಧನೋ ಭಿಕ್ಖಾಯ ಉದರಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಯಾಪೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ। ಮಹಾಭೋಗೋತಿ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣವಸೇನ ಮಹಾಉಪಭೋಗೋ। ಏವಂ ಯಂ ಯಂ ಗುಣಂ ವದನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಭಗವತೋ ಅಗುಣಂಯೇವ ದಸ್ಸೇಮಾತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ವದನ್ತಿ।
ಅಭಿರೂಪೋತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಅಭಿರೂಪೋ ಅಧಿಕರೂಪೋ। ದಸ್ಸನೀಯೋತಿ ದಿವಸಮ್ಪಿ ಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಅತಿತ್ತಿಕರಣತೋ ದಸ್ಸನಯೋಗ್ಗೋ। ದಸ್ಸನೇನೇವ ಚಿತ್ತಪಸಾದಜನನತೋ ಪಾಸಾದಿಕೋ। ಪೋಕ್ಖರತಾ ಪರಮಾಯ ವಣ್ಣಪೋಕ್ಖರತಾಯಾತಿ ಉತ್ತಮೇನ ಪರಿಸುದ್ಧೇನ ವಣ್ಣೇನ ಚೇವ ಸರೀರಸಣ್ಠಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬ್ರಹ್ಮವಣ್ಣೀತಿ ಸೇಟ್ಠವಣ್ಣೀ। ಪರಿಸುದ್ಧವಣ್ಣೇಸುಪಿ ಸೇಟ್ಠೇನ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಬ್ರಹ್ಮವಚ್ಛಸೀತಿ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಸರೀರಸದಿಸೇನೇವ ಸರೀರೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಅಖುದ್ದಾವಕಾಸೋ ದಸ್ಸನಾಯಾತಿ ‘‘ಭೋತೋ ಸರೀರೇ ದಸ್ಸನಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ ನ ಖುದ್ದಕೋ ಮಹಾ, ಸಬ್ಬಾನೇವ ತೇ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಿ ದಸ್ಸನೀಯಾನೇವ, ತಾನಿ ಚಾಪಿ ಮಹನ್ತಾನೇವಾ’’ತಿ ದೀಪೇನ್ತಿ।
ಸೀಲಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸೀಲವಾ। ವುದ್ಧಂ ವದ್ಧಿತಂ ಸೀಲಮಸ್ಸಾತಿ ವುದ್ಧಸೀಲೀ। ವುದ್ಧಸೀಲೇನಾತಿ ವುದ್ಧೇನ ವದ್ಧಿತೇನ ಸೀಲೇನ। ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಯುತ್ತೋ। ಇದಂ ವುದ್ಧಸೀಲೀಪದಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಪಞ್ಚಸೀಲಮತ್ತಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವದನ್ತಿ।
ಕಲ್ಯಾಣವಾಚೋತಿಆದೀಸು ಕಲ್ಯಾಣಾ ಸುನ್ದರಾ ಪರಿಮಣ್ಡಲಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾ ವಾಚಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಕಲ್ಯಾಣವಾಚೋ। ಕಲ್ಯಾಣಂ ಮಧುರಂ ವಾಕ್ಕರಣಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಕಲ್ಯಾಣವಾಕ್ಕರಣೋ ವಾಕ್ಕರಣನ್ತಿ ಉದಾಹರಣಘೋಸೋ। ಗುಣಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವೇನ ಪುರೇ ಭವಾತಿ ಪೋರೀ। ಪುರೇ ವಾ ಭವತ್ತಾ ಪೋರೀ। ಪೋರಿಯಾ ನಾಗರಿಕಿತ್ಥಿಯಾ ಸುಖುಮಾಲತ್ತನೇನ ಸದಿಸಾತಿ ಪೋರೀ, ತಾಯ ಪೋರಿಯಾ। ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾಯಾತಿ ಅಪಲಿಬುದ್ಧಾಯ ಸನ್ದಿಟ್ಠವಿಲಮ್ಬಿತಾದಿದೋಸರಹಿತಾಯ। ಅನೇಲಗಲಾಯಾತಿ ಏಲಗಳೇನವಿರಹಿತಾಯ। ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಹಿ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಪನಿಯಾತಿ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ಭಾಸಿತತ್ಥಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಪನಸಮತ್ಥಾಯ।
ಜಿಣ್ಣೋತಿ ವುದ್ಧೋತಿ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಂ ವುದ್ಧಿಭಾವಮರಿಯಾದಪ್ಪತ್ತೋ। ಮಹಲ್ಲಕೋತಿ ಜಾತಿಮಹಲ್ಲಕತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಚಿರಕಾಲಪ್ಪಸುತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಅದ್ಧಗತೋತಿ ಅದ್ಧಾನಂ ಗತೋ, ದ್ವೇ ತಯೋ ರಾಜಪರಿವಟ್ಟೇ ಅತೀತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ವಯೋಅನುಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಪಚ್ಛಿಮವಯಂ ಸಮ್ಪತ್ತೋ, ಪಚ್ಛಿಮವಯೋ ನಾಮ ವಸ್ಸಸತಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮೋ ತತಿಯಭಾಗೋ।
ಅಪಿ ಚ ಜಿಣ್ಣೋತಿ ಪೋರಾಣೋ, ಚಿರಕಾಲಪ್ಪವತ್ತಕುಲನ್ವಯೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವುದ್ಧೋತಿ ಸೀಲಾಚಾರಾದಿಗುಣವುದ್ಧಿಯಾ ಯುತ್ತೋ। ಮಹಲ್ಲಕೋತಿ ವಿಭವಮಹನ್ತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ। ಅದ್ಧಗತೋತಿ ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ವತಚರಿಯಾದಿಮರಿಯಾದಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಚರಣಸೀಲೋ। ವಯೋಅನುಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಜಾತಿವುದ್ಧಭಾವಮ್ಪಿ ಅನ್ತಿಮವಯಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ।
ಬುದ್ಧಗುಣಕಥಾ
೩೦೪. ಏವಂ ವುತ್ತೇತಿ ಏವಂ ತೇಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಹಿ ವುತ್ತೇ। ಸೋಣದಣ್ಡೋ – ‘‘ಇಮೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಜಾತಿಆದೀಹಿ ಮಮ ವಣ್ಣಂ ವದನ್ತಿ, ನ ಖೋ ಪನ ಮೇತಂ ಯುತ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ವಣ್ಣೇ ರಜ್ಜಿತುಂ। ಹನ್ದಾಹಂ ಏತೇಸಂ ವಾದಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಮಹನ್ತಭಾವಂ ಞಾಪೇತ್ವಾ ಏತೇಸಂ ತತ್ಥ ಗಮನಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತೇನ ಹಿ – ಭೋ ಮಮಪಿ ಸುಣಾಥಾತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯೇಪಿ ಉಭತೋ ಸುಜಾತೋತಿ ಆದಯೋ ಅತ್ತನೋ ಗುಣೇಹಿ ಸದಿಸಾ ಗುಣಾ ತೇಪಿ
ಮಯಮೇವ ಅರಹಾಮಾತಿ ಏವಂ ನಿಯಾಮೇನ್ತೋವೇತ್ಥ ಇದಂ ದೀಪೇತಿ – ‘‘ಯದಿ ಗುಣಮಹನ್ತತಾಯ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತಬ್ಬೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಸಿನೇರುಂ ಉಪನಿಧಾಯ ಸಾಸಪೋ, ಮಹಾಸಮುದ್ದಂ ಉಪನಿಧಾಯ ಗೋಪದಕಂ, ಸತ್ತಸು ಮಹಾಸರೇಸು ಉದಕಂ ಉಪನಿಧಾಯ ಉಸ್ಸಾವಬಿನ್ದು ಪರಿತ್ತೋ ಲಾಮಕೋ। ಏವಮೇವ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಜಾತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಆದಯೋಪಿ ಗುಣೇ ಉಪನಿಧಾಯ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಗುಣಾ ಪರಿತ್ತಾ ಲಾಮಕಾ; ತಸ್ಮಾ ಮಯಮೇವ ಅರಹಾಮ ತಂ ಭವನ್ತಂ ಗೋತಮಂ ದಸ್ಸನಾಯ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತು’’ನ್ತಿ।
ಮಹನ್ತಂ ಞಾತಿಸಂಘಂ ಓಹಾಯಾತಿ ಮಾತಿಪಕ್ಖೇ ಅಸೀತಿಕುಲಸಹಸ್ಸಾನಿ
ಭೂಮಿಗತಞ್ಚ ವೇಹಾಸಟ್ಠಞ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ರಾಜಙ್ಗಣೇ ಚೇವ ಉಯ್ಯಾನೇ ಚ ಸುಧಾಮಟ್ಠಪೋಕ್ಖರಣಿಯೋ ಸತ್ತರತನಾನಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಭೂಮಿಯಂ ಠಪಿತಂ ಧನಂ ಭೂಮಿಗತಂ ನಾಮ। ಪಾಸಾದನಿಯೂಹಾದಯೋ ಪರಿಪೂರೇತ್ವಾ ಠಪಿತಂ ವೇಹಾಸಟ್ಠಂ ನಾಮ। ಏತಂ ತಾವ ಕುಲಪರಿಯಾಯೇನ ಆಗತಂ। ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪನ ಜಾತದಿವಸೇಯೇವ ಸಙ್ಖೋ, ಏಲೋ, ಉಪ್ಪಲೋ, ಪುಣ್ಡರೀಕೋತಿ ಚತ್ತಾರೋ ನಿಧಯೋ ಉಗ್ಗತಾ। ತೇಸು ಸಙ್ಖೋ ಗಾವುತಿಕೋ, ಏಲೋ ಅಡ್ಢಯೋಜನಿಕೋ, ಉಪ್ಪಲೋ ತಿಗಾವುತಿಕೋ, ಪುಣ್ಡರೀಕೋ ಯೋಜನಿಕೋ। ತೇಸುಪಿ ಗಹಿತಂ ಗಹಿತಂ ಪೂರತಿಯೇವ, ಇತಿ ಭಗವಾ ಪಹೂತಂ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಂ ಓಹಾಯ ಪಬ್ಬಜಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ದಹರೋವ ಸಮಾನೋತಿ ತರುಣೋವ ಸಮಾನೋ। ಸುಸುಕಾಳಕೇಸೋತಿ ಸುಟ್ಠು ಕಾಳಕೇಸೋ, ಅಞ್ಜನವಣ್ಣಸದಿಸಕೇಸೋ ಹುತ್ವಾ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಭದ್ರೇನಾತಿ ಭದ್ದಕೇನ। ಪಠಮೇನ ವಯಸಾತಿ ತಿಣ್ಣಂ ವಯಾನಂ ಪಠಮವಯೇನ। ಅಕಾಮಕಾನನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಛಮಾನಾನಂ। ಅನಾದರತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ। ಅಸ್ಸೂನಿ ಮುಖೇ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಸ್ಸುಮುಖಾ, ತೇಸಂ ಅಸ್ಸುಮುಖಾನಂ, ಅಸ್ಸೂಹಿ ಕಿಲಿನ್ನಮುಖಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ರುದನ್ತಾನನ್ತಿ ಅಖುದ್ದಾವಕಾಸೋತಿ ಏತ್ಥ ಭಗವತೋ ಅಪರಿಮಾಣೋಯೇವ ದಸ್ಸನಾಯ ಓಕಾಸೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
ತತ್ರಿದಂ ವತ್ಥು – ರಾಜಗಹೇ ಕಿರ ಅಞ್ಞತರೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಪಮಾಣಂ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಸುತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಸನಕಾಲೇ ಸಟ್ಠಿಹತ್ಥಂ ವೇಳುಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಗರದ್ವಾರಸ್ಸ ಬಹಿ ಠತ್ವಾ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ಭಗವತಿ ವೇಳುಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಮೀಪೇ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ವೇಳು ಭಗವತೋ ಜಾಣುಕಮತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ। ಪುನ ದಿವಸೇ ದ್ವೇ ವೇಳೂ ಘಟೇತ್ವಾ ಸಮೀಪೇ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಭಗವಾಪಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ವೇಳೂನಂ ಉಪರಿ ಕಟಿಮತ್ತಮೇವ ಪಞ್ಞಾಯಮಾನೋ – ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕಿಂ ಕರೋಸೀ’’ತಿ ಆಹ। ತುಮ್ಹಾಕಂ ಪಮಾಣಂ ಗಣ್ಹಾಮೀತಿ। ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಸಚೇಪಿ ತ್ವಂ ಸಕಲಚಕ್ಕವಾಳಗಬ್ಭಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಠಿತೇ ವೇಳೂ ಘಟೇತ್ವಾ
‘‘ತೇ ತಾದಿಸೇ ಪೂಜಯತೋ, ನಿಬ್ಬುತೇ ಅಕುತೋಭಯೇ।
ನ ಸಕ್ಕಾ ಪುಞ್ಞಂ ಸಙ್ಖಾತುಂ, ಇಮೇತ್ತಮಪಿ ಕೇನಚೀ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೩೬)।
ಗಾಥಾಪರಿಯೋಸಾನೇ
ಅಪರಮ್ಪಿ ವತ್ಥು – ರಾಹು ಕಿರ ಅಸುರಿನ್ದೋ ಚತ್ತಾರಿ ಯೋಜನಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅಟ್ಠ ಚ ಯೋಜನಸತಾನಿ ಉಚ್ಚೋ। ಬಾಹನ್ತರಮಸ್ಸ ದ್ವಾದಸಯೋಜನಸತಾನಿ। ಬಹಲನ್ತರೇನ ಛ ಯೋಜನಸತಾನಿ। ಹತ್ಥತಲಪಾದತಲಾನಂ ಪುಥುಲತೋ ತೀಣಿ ಯೋಜನಸತಾನಿ। ಅಙ್ಗುಲಿಪಬ್ಬಾನಿ ಪಣ್ಣಾಸಯೋಜನಾನಿ। ಭಮುಕನ್ತರಂ ಪಣ್ಣಾಸಯೋಜನಂ। ಮುಖಂ ದ್ವಿಯೋಜನಸತಂ ತಿಯೋಜನಸತಗಮ್ಭೀರಂ ತಿಯೋಜನಸತಪರಿಮಣ್ಡಲಂ। ಗೀವಾ ತಿಯೋಜನಸತಂ। ನಲಾಟಂ ತಿಯೋಜನಸತಂ। ಸೀಸಂ ನವಯೋಜನಸತಂ। ‘‘ಸೋ ಅಹಂ ಉಚ್ಚೋಸ್ಮಿ, ಸತ್ಥಾರಂ ಓನಮಿತ್ವಾ ಓಲೋಕೇತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ನಾಗಚ್ಛಿ। ಸೋ ಏಕದಿವಸಂ ಭಗವತೋ ವಣ್ಣಂ ಸುತ್ವಾ – ‘‘ಯಥಾಕಥಞ್ಚ ಓಲೋಕೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಗತೋ।
ಅಥ ಭಗವಾ ತಸ್ಸಜ್ಝಾಸಯಂ ವಿದಿತ್ವಾ – ‘‘ಚತೂಸು ಇರಿಯಾಪಥೇಸು ಕತರೇನ ದಸ್ಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಠಿತಕೋ ನಾಮ ನೀಚೋಪಿ ಉಚ್ಚೋ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಯತಿ। ನಿಪನ್ನೋವಸ್ಸ
ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲೇನ ಕುಸಲಸೀಲೇನಾತಿ ಇದಮಸ್ಸ ವೇವಚನಂ।
ಬಹೂನಂ ಆಚರಿಯಪಾಚರಿಯೋತಿ ಭಗವತೋ ಏಕೇಕಾಯ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಚತುರಾಸೀತಿಪಾಣಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅಪರಿಮಾಣಾಪಿ ದೇವಮನುಸ್ಸಾ ಮಗ್ಗಫಲಾಮತಂ ಪಿವನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಬಹೂನಂ ಆಚರಿಯೋ। ಸಾವಕವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಪನ ಪಾಚರಿಯೋತಿ।
ಖೀಣಕಾಮರಾಗೋತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಮಂ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕಿಲೇಸಾ ಖೀಣಾ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಪನ ತೇ ನ ಜಾನಾತಿ। ಅತ್ತನೋ ಜಾನನಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಗುಣಂ ಕಥೇತಿ। ವಿಗತಚಾಪಲ್ಲೋತಿ – ‘‘ಪತ್ತಮಣ್ಡನಾ ಚೀವರಮಣ್ಡನಾ
ಅಪಾಪಪುರೇಕ್ಖಾರೋತಿ ಅಪಾಪೇ ನವ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ ಪುರತೋ ಕತ್ವಾ ವಿಚರತಿ। ಬ್ರಹ್ಮಞ್ಞಾಯ ಪಜಾಯಾತಿ ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಮಹಾಕಸ್ಸಪಾದಿಭೇದಾಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪಜಾಯ, ಏತಿಸ್ಸಾಯ ಚ ಪಜಾಯ ಪುರೇಕ್ಖಾರೋ। ಅಯಞ್ಹಿ ಪಜಾ ಸಮಣಂ ಗೋತಮಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ಚರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಪಿ ಚ ಅಪಾಪಪುರೇಕ್ಖಾರೋತಿ ನ ಪಾಪಂ ಪುರೇಕ್ಖಾರೋ ನ ಪಾಪಂ ಪುರತೋ ಕತ್ವಾ ಚರತಿ, ನ ಪಾಪಂ ಇಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಸ್ಸ? ಬ್ರಹ್ಮಞ್ಞಾಯ ಪಜಾಯ। ಅತ್ತನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಪಟಿವಿರುದ್ಧಾಯಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪಜಾಯ ಅವಿರುದ್ಧೋ ಹಿತಸುಖತ್ಥಿಕೋ ಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ತಿರೋರಟ್ಠಾತಿ ಪರರಟ್ಠತೋ। ತಿರೋಜನಪದಾತಿ ಪರಜನಪದತೋ। ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿತುಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಖತ್ತಿಯಪಣ್ಡಿತಾದಯೋ ಚೇವ ದೇವಬ್ರಹ್ಮನಾಗಗನ್ಧಬ್ಬಾದಯೋ ಚ
ಏಹಿ ಸ್ವಾಗತವಾದೀತಿ ದೇವಮನುಸ್ಸಪಬ್ಬಜಿತಗಹಟ್ಠೇಸು ತಂ ತಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಆಗತಂ – ‘‘ಏಹಿ ಸ್ವಾಗತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ವದತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಖಿಲೋತಿ ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಸಾಖಲ್ಯಂ? ‘‘ಯಾ ಸಾ ವಾಚಾ ನೇಲಾ ಕಣ್ಣಸುಖಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತಸಾಖಲ್ಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಮುದುವಚನೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಮ್ಮೋದಕೋತಿ ಪಟಿಸನ್ಥಾರಕುಸಲೋ, ಆಗತಾಗತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಪರಿಸಾನಂ – ‘‘ಕಚ್ಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಖಮನೀಯಂ, ಕಚ್ಚಿ ಯಾಪನೀಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅದ್ಧಾನದರಥಂ ವೂಪಸಮೇನ್ತೋ ವಿಯ ಪಠಮತರಂ ಸಮ್ಮೋದನೀಯಂ ಕಥಂ ಕತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಬ್ಭಾಕುಟಿಕೋತಿ ಯಥಾ ಏಕಚ್ಚೇ ಪರಿಸಂ ಪತ್ವಾ ಥದ್ಧಮುಖಾ ಸಙ್ಕುಟಿತಮುಖಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಏದಿಸೋ, ಪರಿಸದಸ್ಸನೇನ ಪನಸ್ಸ ಬಾಲಾತಪಸಮ್ಫಸ್ಸೇನ ವಿಯ ಪದುಮಂ ಮುಖಪದುಮಂ ವಿಕಸತಿ ಪುಣ್ಣಚನ್ದಸಸ್ಸಿರಿಕಂ ಹೋತಿ। ಉತ್ತಾನಮುಖೋತಿ ಯಥಾ ಏಕಚ್ಚೇ ನಿಕುಜ್ಜಿತಮುಖಾ ವಿಯ ಸಮ್ಪತ್ತಾಯ ಪರಿಸಾಯ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಥೇನ್ತಿ, ಅತಿದುಲ್ಲಭಕಥಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಏವರೂಪೋ। ಸಮಣೋ ಪನ ಗೋತಮೋ ಸುಲಭಕಥೋ। ನ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಆಗತಾಗತಾನಂ – ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಮಯಂ ಇಧಾಗತಾ’’ತಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಧಮ್ಮಂ ಪನ ಸುತ್ವಾ ಅತ್ತಮನಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪುಬ್ಬಭಾಸೀತಿ ಭಾಸನ್ತೋ ಚ ಪಠಮತರಂ ಭಾಸತಿ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಕಾಲಯುತ್ತಂ ಪಮಾಣಯುತ್ತಂ ಅತ್ಥನಿಸ್ಸಿತಮೇವ ಭಾಸತಿ, ನ ನಿರತ್ಥಕಕಥಂ।
ನ ತಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇ ವಾತಿ ಯತ್ಥ ಕಿರ ಭಗವಾ ಪಟಿವಸತಿ, ತತ್ಥ ಮಹೇಸಕ್ಖಾ ದೇವತಾ ಆರಕ್ಖಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಉಪದ್ದವೋ ನ ಹೋತಿ, ಪಂಸುಪಿಸಾಚಕಾದಯೋಯೇವ ಹಿ ಮನುಸ್ಸೇ ವಿಹೇಠೇನ್ತಿ, ತೇ ತಾಸಂ ಆನುಭಾವೇನ ದೂರಂ ಅಪಕ್ಕಮನ್ತಿ। ಅಪಿ ಚ ಭಗವತೋ ಮೇತ್ತಾಬಲೇನಪಿ ನ ಅಮನುಸ್ಸಾ ಮನುಸ್ಸೇ ವಿಹೇಠೇನ್ತಿ।
ಸಙ್ಘೀತಿಆದೀಸು ಅನುಸಾಸಿತಬ್ಬೋ ಸಯಂ ವಾ ಉಪ್ಪಾದಿತೋ ಸಙ್ಘೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಙ್ಘೀ। ತಾದಿಸೋ ಚಸ್ಸ ಗಣೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಗಣೀ। ಪುರಿಮಪದಸ್ಸೇವ ವಾ ವೇವಚನಮೇತಂ। ಆಚಾರಸಿಕ್ಖಾಪನವಸೇನ ಗಣಸ್ಸ ಆಚರಿಯೋತಿ ಗಣಾಚರಿಯೋ ಪುಥುತಿತ್ಥಕರಾನನ್ತಿ ಬಹೂನಂ ತಿತ್ಥಕರಾನಂ। ಯಥಾ ವಾ ತಥಾ ವಾತಿ ಯೇನ ವಾ ತೇನ ವಾ ಅಚೇಲಕಾದಿಮತ್ತಕೇನಾಪಿ ಕಾರಣೇನ। ಸಮುದಾಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಉಪಗಚ್ಛತಿ ಅಭಿವಡ್ಢತಿ।
ಅತಿಥಿ ನೋ ತೇ ಹೋನ್ತೀತಿ ತೇ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಆಗನ್ತುಕಾ, ನವಕಾ ಪಾಹುನಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪರಿಯಾಪುಣಾಮೀತಿ ಜಾನಾಮಿ। ಅಪರಿಮಾಣವಣ್ಣೋತಿ ತಥಾರೂಪೇನೇವ ಸಬ್ಬಞ್ಞುನಾಪಿ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯವಣ್ಣೋ – ‘‘ಪಗೇವ ಮಾದಿಸೇನಾ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತ್ತಂ –
‘‘ಬುದ್ಧೋಪಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಣೇಯ್ಯ ವಣ್ಣಂ,
ಕಪ್ಪಮ್ಪಿ ಚೇ ಅಞ್ಞಮಭಾಸಮಾನೋ।
ಖೀಯೇಥ ಕಪ್ಪೋ ಚಿರದೀಘಮನ್ತರೇ,
ವಣ್ಣೋ ನ ಖೀಯೇಥ ತಥಾಗತಸ್ಸಾ’’ತಿ॥
೩೦೫. ಇಮಂ ಪನ ಸತ್ಥು ಗುಣಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಚಿನ್ತಯಿಂಸು – ಯಥಾ ಸೋಣದಣ್ಡೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ವಣ್ಣೇ ಭಣತಿ, ಅನೋಮಗುಣೋ ಸೋ ಭವಂ ಗೋತಮೋ; ಏವಂ ತಸ್ಸ ಗುಣೇ ಜಾನಮಾನೇನ ಖೋ ಪನ ಆಚರಿಯೇನ ಅತಿಚಿರಂ ಅಧಿವಾಸಿತಂ, ಹನ್ದ ನಂ ಅನುವತ್ತಾಮಾತಿ ಅನುವತ್ತಿಂಸು। ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತೇ ‘‘ತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಅಲಮೇವಾತಿ ಯುತ್ತಮೇವ। ಅಪಿ ಪುಟೋಸೇನಾತಿ ಪುಟೋಸಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪಾಥೇಯ್ಯಂ, ತಂ ಗಹೇತ್ವಾಪಿ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತುಂ ಯುತ್ತಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪುಟಂಸೇನಾತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತಸ್ಸತ್ಥೋ, ಪುಟೋ ಅಂಸೇ ಅಸ್ಸಾತಿ ಪುಟಂಸೋ, ತೇನ ಪುಟಂಸೇನ। ಅಂಸೇನ ಹಿ ಪಾಥೇಯ್ಯಪುಟಂ ವಹನ್ತೇನಾಪೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ।
ಸೋಣದಣ್ಡಪರಿವಿತಕ್ಕವಣ್ಣನಾ
೩೦೬-೩೦೮. ತಿರೋವನಸಣ್ಡಗತಸ್ಸಾತಿ ಅಞ್ಜಲಿಂ ಪಣಾಮೇತ್ವಾತಿ ಏತೇ ಉಭತೋಪಕ್ಖಿಕಾ, ತೇ ಏವಂ ಚಿನ್ತಯಿಂಸು – ‘‘ಸಚೇ ನೋ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಾ ಚೋದೇಸ್ಸನ್ತಿ – ‘ಕಸ್ಮಾ ತುಮ್ಹೇ ಸಮಣಂ ಗೋತಮಂ ವನ್ದಿತ್ಥಾ’ತಿ? ತೇಸಂ – ‘ಕಿಂ ಅಞ್ಜಲಿಮತ್ತಕರಣೇನಾಪಿ ವನ್ದನಂ ನಾಮ ಹೋತೀ’ತಿ ವಕ್ಖಾಮ। ಸಚೇ ನೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕಾ ಚೋದೇಸ್ಸನ್ತಿ – ‘ಕಸ್ಮಾ ತುಮ್ಹೇ ಭಗವನ್ತಂ ನ ವನ್ದಿತ್ಥಾ’ತಿ। ‘ಕಿಂ ಸೀಸೇನ ಭೂಮಿಯಂ ಪಹರನ್ತೇನೇವ ವನ್ದನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನನು ಅಞ್ಜಲಿಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ವನ್ದನಂ ಏವಾ’ತಿ ನಾಮಗೋತ್ತನ್ತಿ
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪಞ್ಞತ್ತಿವಣ್ಣನಾ
೩೦೯-೩೧೦. ಚೇತಸಾ ಚೇತೋಪರಿವಿತಕ್ಕನ್ತಿ ಭಗವಾ – ‘‘ಅಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಆಗತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಧೋಮುಖೋ ಥದ್ಧಗತ್ತೋ ಕಿಂ ಚಿನ್ತಯಮಾನೋ ನಿಸಿನ್ನೋ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಚಿನ್ತೇತೀ’’ತಿ ಆವಜ್ಜನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಚೇತಸಾ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಅಞ್ಞಾಸಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಚೇತಸಾ ಚೇತೋಪರಿವಿತಕ್ಕಮಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ। ವಿಹಞ್ಞತೀತಿ ವಿಘಾತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ। ಅನುವಿಲೋಕೇತ್ವಾ ಪರಿಸನ್ತಿ ಭಗವತೋ ಸಕಸಮಯೇ ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛನೇನ ಉದಕೇ ಮಿಯಮಾನೋ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಥಲೇ ಠಪಿತೋ ವಿಯ ಸಮಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯಚಿತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಪರಿಸಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಂ ದಿಟ್ಠಿಸಞ್ಜಾನೇನೇವ ‘‘ಉಪಧಾರೇನ್ತು ಮೇ ಭೋನ್ತೋ ವಚನ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತೋ ವಿಯ ಅನುವಿಲೋಕೇತ್ವಾ ಪರಿಸಂ ಭಗವನ್ತಂ ಏತದವೋಚ।
೩೧೧-೩೧೩. ಸುಜಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಾನನ್ತಿ ಯಞ್ಞಯಜನತ್ಥಾಯ ಸುಜಂ ಗಣ್ಹನ್ತೇಸು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಸು ಪಠಮೋ ವಾ ದುತಿಯೋ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುಜಾಯ ದಿಯ್ಯಮಾನಂ ಮಹಾಯಾಗಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಾನನ್ತಿ ಪೋರಾಣಾ। ಇತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಸಕಸಮಯವಸೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ। ಭಗವಾ ಪನ ವಿಸೇಸತೋ ಉತ್ತಮಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಏತದವೋಚುನ್ತಿ ಸಚೇ ಜಾತಿವಣ್ಣಮನ್ತಸಮ್ಪನ್ನೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ನ ಹೋತಿ, ಅಥ ಕೋ ಚರಹಿ ಲೋಕೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅಪವದತೀತಿ ಅನುಪಕ್ಖನ್ದತೀತಿ ಅನುಪವಿಸತಿ। ಇದಂ – ‘‘ಸಚೇ ತ್ವಂ ಪಸಾದವಸೇನ ಸಮಣಂ ಗೋತಮಂ ಸರಣಂ ಗನ್ತುಕಾಮೋ, ಗಚ್ಛ; ಮಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಸಮಯಂ ಭಿನ್ದೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಆಹಂಸು।
೩೧೪. ಏತದವೋಚಾತಿ ಇಮೇಸು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಸು ಏವಂ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ವಿರವನ್ತೇಸು ‘‘ಅಯಂ ಕಥಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ನ ಗಮಿಸ್ಸತಿ, ಹನ್ದ ನೇ ನಿಸ್ಸದ್ದೇ ಕತ್ವಾ ಸೋಣದಣ್ಡೇನೇವ ಸದ್ಧಿಂ ಕಥೇಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ – ‘‘ಏತಂ ಸಚೇ ಖೋ ತುಮ್ಹಾಕ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ವಚನಂ ಅವೋಚ।
೩೧೫-೩೧೬. ಸಹಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಸಕಾರಣೇನ। ಸಮಸಮೋತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಏಕದೇಸಸಮತ್ತಂ ಸಮಭಾವೇನ ಸಮೋ, ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಸಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಹಮಸ್ಸ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಜಾನಾಮೀತಿ ಭಗಿನಿಯಾ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಕಿಂ ನ ಜಾನಿಸ್ಸತಿ, ಕುಲಕೋಟಿಪರಿದೀಪನಂ ಸನ್ಧಾಯೇವ ವದತಿ। ಮುಸಾವಾದಮ್ಪಿ ಭಣೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥಭಞ್ಜನಕಂ ಮುಸಾವಾದಂ ಕಥೇಯ್ಯ। ಕಿಂ ವಣ್ಣೋ ಕರಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಗುಣೇ ಅಸತಿ ಕಿಂ ಕರಿಸ್ಸತಿ? ಕಿಮಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಾವಂ ರಕ್ಖಿತುಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥಾಪಿ ಸಿಯಾ ಪುನ – ‘‘ಪಕತಿಸೀಲೇ ಠಿತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಾವಂ ಸಾಧೇನ್ತೀ’’ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಸೀಲಮೇವ ಸಾಧೇಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಹಿಸ್ಸ ಅಸತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಾವೋ ನಾಹೋಸೀತಿ ಸಮ್ಮೋಹಮತ್ತಂ ವಣ್ಣಾದಯೋ। ಇದಂ ಪನ ಸುತ್ವಾ ತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ – ‘‘ಸಭಾವಂ ಆಚರಿಯೋ ಆಹ, ಅಕಾರಣಾವ ಮಯಂ ಉಜ್ಝಾಯಿಮ್ಹಾ’’ತಿ ತುಣ್ಹೀ ಅಹೇಸುಂ।
ಸೀಲಪಞ್ಞಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೧೭. ತತೋ ಭಗವಾ ‘ಕಥಿತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ಪಞ್ಹೋ, ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಪತಿಟ್ಠಾತುಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ, ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತೀ’ತಿ? ತಸ್ಸ ವೀಮಂಸನತ್ಥಂ – ‘‘ಇಮೇಸಂ ಪನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಸೀಲಪರಿಧೋತಾತಿ ಸೀಲಪರಿಸುದ್ಧಾ। ಯತ್ಥ ಸೀಲಂ ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇ ಸೀಲಂ, ತತ್ಥೇವ ಪಞ್ಞಾ, ಕುತೋ ದುಸ್ಸೀಲೇ ಪಞ್ಞಾ? ಪಞ್ಞಾರಹಿತೇ ವಾ ಜಳೇ ಏಳಮೂಗೇ ಕುತೋ ಸೀಲನ್ತಿ? ಸೀಲಪಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಸೀಲಞ್ಚ ಪಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಸೀಲಪಞ್ಞಾಣಂ। ಪಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಯೇವ। ಏವಮೇತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿ ಸೀಲಪರಿಧೋತಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲೇನ ಧೋತಾ। ಕಥಂ ಪನ ಸೀಲೇನ ಪಞ್ಞಂ ಧೋವತೀತಿ? ಯಸ್ಸ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಸೀಲಂ ಸಟ್ಠಿಅಸೀತಿವಸ್ಸಾನಿ ಅಖಣ್ಡಂ ಹೋತಿ, ಸೋ ಮರಣಕಾಲೇಪಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಘಾತೇತ್ವಾ ಸೀಲೇನ ಪಞ್ಞಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ। ಕನ್ದರಸಾಲಪರಿವೇಣೇ ಮಹಾಸಟ್ಠಿವಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ವಿಯ। ಥೇರೇ ಕಿರ ಮರಣಮಞ್ಚೇ ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಬಲವವೇದನಾಯ ನಿತ್ಥುನನ್ತೇ
೩೧೮. ಕತಮಂ ಪನ ತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿ ಕಸ್ಮಾ ಆಹ? ಭಗವಾ ಕಿರ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸಮಯೇ ಪಞ್ಚಸೀಲಾನಿ ‘ಸೀಲ’ನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಪೇನ್ತಿ, ವೇದತ್ತಯಉಗ್ಗಹಣಪಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞಾತಿ। ಉಪರಿವಿಸೇಸಂ ಏತ್ತಕಪರಮಾತಿ ಏತ್ತಕಂ ಸೀಲಪಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವಚನಮೇವ ಪರಮಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ, ತೇ ಮಯಂ ಏತ್ತಕಪರಮಾ, ಇತೋ ಪರಂ ಏತಸ್ಸ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ಸೀಲಪಞ್ಞಾಯ ಮೂಲಭೂತಸ್ಸ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಪಭುತಿ ಸೀಲಪಞ್ಞಾಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ – ‘‘ಇಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ತಥಾಗತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಸಾಮಞ್ಞಫಲೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ, ಇಧ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಸೀಲಂ – ‘‘ಇದಮ್ಪಿಸ್ಸ ಹೋತಿ ಸೀಲಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಸೀಲಮಿಚ್ಚೇವ ನಿಯ್ಯಾತಿತಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ ಅತ್ಥತೋ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪದಾ। ಏವಂ
ಸೋಣದಣ್ಡಉಪಾಸಕತ್ತಪಟಿವೇದನಾಕಥಾ
೩೧೯-೩೨೨. ಸ್ವಾತನಾಯಾತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಅಜ್ಜತನಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತೇನ ಮಂ ಸಾ ಪರಿಸಾ ಪರಿಭವೇಯ್ಯಾತಿ ತೇನ ತುಮ್ಹೇ ದೂರತೋವ ದಿಸ್ವಾ ಆಸನಾ ವುಟ್ಠಿತಕಾರಣೇನ ಮಂ ಸಾ ಪರಿಸಾ – ‘‘ಅಯಂ ಸೋಣದಣ್ಡೋ ಪಚ್ಛಿಮವಯೇ ಠಿತೋ ಮಹಲ್ಲಕೋ, ಗೋತಮೋ ಪನ ದಹರೋ ಯುವಾ ನತ್ತಾಪಿಸ್ಸ ನಪ್ಪಹೋತಿ, ಸೋ ನಾಮ ಅತ್ತನೋ ನತ್ತುಮತ್ತಭಾವಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಆಸನಾ ವುಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ ಪರಿಭವೇಯ್ಯ। ಆಸನಾ ಮೇ ತಂ ಭವಂ ಗೋತಮೋ ಪಚ್ಚುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಮಮ ಅಗಾರವೇನ ಅವುಟ್ಠಾನಂ ಧಮ್ಮಿಯಾ ಕಥಾಯಾತಿಆದೀಸು ತಙ್ಖಣಾನುರೂಪಾಯ ಧಮ್ಮಿಯಾ ಕಥಾಯ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಂ ಅತ್ಥಂ ಸನ್ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಮಾದಪೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹಾಪೇತ್ವಾ। ತತ್ಥ ನಂ ಸಮುತ್ತೇಜೇತ್ವಾ ಸಉಸ್ಸಾಹಂ ಕತ್ವಾ ತಾಯ ಚ ಸಉಸ್ಸಾಹತಾಯ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನಗುಣೇಹಿ ಸಮ್ಪಹಂಸೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮರತನವಸ್ಸಂ ವಸ್ಸಿತ್ವಾ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ
ಇತಿ ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಾ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ
ಸೋಣದಣ್ಡಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।