॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥
ದೀಘನಿಕಾಯೇ
ಮಹಾವಗ್ಗಟ್ಠಕಥಾ
೧. ಮಹಾಪದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತಕಥಾ
೧. ಏವಂ ಮೇ ಸುತಂ…ಪೇ॰… ಕರೇರಿಕುಟಿಕಾಯನ್ತಿ ಮಹಾಪದಾನಸುತ್ತಂ। ತತ್ರಾಯಂ ಅಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ – ಕರೇರಿಕುಟಿಕಾಯನ್ತಿ ಕರೇರೀತಿ ವರುಣರುಕ್ಖಸ್ಸ ನಾಮಂ, ಕರೇರಿಮಣ್ಡಪೋ ತಸ್ಸಾ ಕುಟಿಕಾಯ ದ್ವಾರೇ ಠಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕರೇರಿಕುಟಿಕಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಯಥಾ ಕೋಸಮ್ಬರುಕ್ಖಸ್ಸ ದ್ವಾರೇ ಠಿತತ್ತಾ ‘‘ಕೋಸಮ್ಬಕುಟಿಕಾ’’ತಿ। ಅನ್ತೋಜೇತವನೇ ಕಿರ ಕರೇರಿಕುಟಿ ಕೋಸಮ್ಬಕುಟಿ ಗನ್ಧಕುಟಿ ಸಲಳಾಗಾರನ್ತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಗೇಹಾನಿ, ಏಕೇಕಂ ಸತಸಹಸ್ಸಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನಂ। ತೇಸು ಸಲಳಾಗಾರಂ ರಞ್ಞಾ ಪಸೇನದಿನಾ ಕಾರಿತಂ, ಸೇಸಾನಿ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕೇನ ಕಾರಿತಾನಿ। ಇತಿ ಭಗವಾ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕೇನ ಗಹಪತಿನಾ ಥಮ್ಭಾನಂ ಉಪರಿ ಕಾರಿತಾಯ ದೇವವಿಮಾನಕಪ್ಪಾಯ ಕರೇರಿಕುಟಿಕಾಯಂ ವಿಹರತಿ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತನ್ತಿ ಏಕಾಸನಿಕಖಲುಪಚ್ಛಾಭತ್ತಿಕಾನಂ ಪಾತೋವ ಭುತ್ತಾನಂ ಅನ್ತೋಮಜ್ಝನ್ಹಿಕೇಪಿ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಮೇವ। ಇಧ ಪನ ಪಕತಿಭತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಛತೋ ‘‘ಪಚ್ಛಾಭತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ। ಪಿಣ್ಡಪಾತಪಟಿಕ್ಕನ್ತಾನನ್ತಿ ಪಿಣ್ಡಪಾತತೋ ಪಟಿಕ್ಕನ್ತಾನಂ, ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಂ ನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಉಟ್ಠಿತಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಕರೇರಿಮಣ್ಡಲಮಾಳೇತಿ ತಸ್ಸೇವ ಕರೇರಿಮಣ್ಡಪಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ ಕತಾಯ ನಿಸೀದನಸಾಲಾಯ। ಸೋ ಕಿರ ಕರೇರಿಮಣ್ಡಪೋ ಗನ್ಧಕುಟಿಕಾಯ ಚ ಸಾಲಾಯ ಚ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾತಿ ‘‘ಏಕಮ್ಪಿ ಜಾತಿಂ, ದ್ವೇಪಿ ಜಾತಿಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಭತ್ತೇನ ಪುಬ್ಬೇನಿವುತ್ಥಕ್ಖನ್ಧಸನ್ತಾನಸಙ್ಖಾತೇನ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತಾ। ಧಮ್ಮೀತಿ ಧಮ್ಮಸಂಯುತ್ತಾ।
ಉದಪಾದೀತಿ ಅಹೋ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ದಸಬಲಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞಾಣಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ನಾಮ ಕೇ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಿ, ಕೇ ನಾನುಸ್ಸರನ್ತೀತಿ। ತಿತ್ಥಿಯಾ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಿ, ಸಾವಕಾ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಚ ಬುದ್ಧಾ ಚ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಿ। ಕತರತಿತ್ಥಿಯಾ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಿ? ಯೇ ಅಗ್ಗಪ್ಪತ್ತಕಮ್ಮವಾದಿನೋ, ತೇಪಿ ಚತ್ತಾಲೀಸಂಯೇವ ಕಪ್ಪೇ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಿ, ನ ತತೋ ಪರಂ। ಸಾವಕಾ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಿ। ದ್ವೇ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಞ್ಚೇವ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಞ್ಚ। ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ದ್ವೇ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಞ್ಚ। ಬುದ್ಧಾನಂ ಪನ ಏತ್ತಕನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನತ್ಥಿ, ಯಾವತಕಂ ಆಕಙ್ಖನ್ತಿ, ತಾವತಕಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಿ।
ತಿತ್ಥಿಯಾ ಖನ್ಧಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಿ, ಪಟಿಪಾಟಿಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಾಪಿ ಅಸಞ್ಞಭವಂ ಪತ್ವಾ ಖನ್ಧಪ್ಪವತ್ತಿಂ ನ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ಜಾಲೇ ಪತಿತಾ ಕುಣ್ಠಾ ವಿಯ, ಕೂಪೇ ಪತಿತಾ ಪಙ್ಗುಳಾ ವಿಯ ಚ ಹೋನ್ತಿ। ತೇ ತತ್ಥ ಠತ್ವಾ ‘‘ಏತ್ತಕಮೇವ, ಇತೋ ಪರಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ಇತಿ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸರಣಂ ಅನ್ಧಾನಂ ಯಟ್ಠಿಕೋಟಿಗಮನಂ ವಿಯ ಹೋತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಅನ್ಧಾ ಯಟ್ಠಿಕೋಟಿಗ್ಗಾಹಕೇ ಸತಿಯೇವ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಸತಿ ತತ್ಥೇವ ನಿಸೀದನ್ತಿ, ಏವಮೇವ ತಿತ್ಥಿಯಾ ಖನ್ಧಪಟಿಪಾಟಿಯಾವ ಅನುಸ್ಸರಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಪಟಿಪಾಟಿಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ।
ಸಾವಕಾಪಿ ಖನ್ಧಪಟಿಪಾಟಿಯಾವ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಿ, ಅಸಞ್ಞಭವಂ ಪತ್ವಾ ಖನ್ಧಪ್ಪವತ್ತಿಂ ನ ಪಸ್ಸನ್ತಿ। ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ತೇ ವಟ್ಟೇ ಸಂಸರಣಕಸತ್ತಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಅಭಾವಕಾಲೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಅಸಞ್ಞಭವೇ ಪನ ಪಞ್ಚಕಪ್ಪಸತಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ತತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಬುದ್ಧೇಹಿ ದಿನ್ನನಯೇ ಠತ್ವಾ ಪರತೋ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಿ; ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಸೋಭಿತೋ। ದ್ವೇ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾ ಪನ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಚ
ತಿತ್ಥಿಯಾ
ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞಾಣಂ ಖಜ್ಜೋಪನಕಓಭಾಸಸದಿಸಂ, ಸಾವಕಾನಂ ಪದೀಪೋಭಾಸಸದಿಸಂ, ಅಗ್ಗಸಾವಕಾನಂ ಓಸಧಿತಾರಕೋಭಾಸಸದಿಸಂ, ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ಚನ್ದೋಭಾಸಸದಿಸಂ, ಬುದ್ಧಾನಂ ಸರದಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲೋಭಾಸಸದಿಸಂ। ತಸ್ಸ ಏತ್ತಕಾನಿ ಜಾತಿಸತಾನಿ ಜಾತಿಸಹಸ್ಸಾನಿ ಜಾತಿಸತಸಹಸ್ಸಾನೀತಿ ವಾ ಏತ್ತಕಾನಿ ಕಪ್ಪಸತಾನಿ ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಾನಿ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಾನೀತಿ ವಾ ನತ್ಥಿ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸ ನೇವ ಖಲಿತಂ, ನ ಪಟಿಘಾತಂ ಹೋತಿ, ಆವಜ್ಜನಪಟಿಬದ್ಧಮೇವ ಆಕಙ್ಖಮನಸಿಕಾರಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪಟಿಬದ್ಧಮೇವ ಹೋತಿ। ದುಬ್ಬಲಪತ್ತಪುಟೇ ವೇಗಕ್ಖಿತ್ತನಾರಾಚೋ ವಿಯ, ಸಿನೇರುಕೂಟೇ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಇನ್ದವಜಿರಂ ವಿಯ ಚ ಅಸಜ್ಜಮಾನಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ। ‘‘ಅಹೋ ಮಹನ್ತಂ ಭಗವತೋ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಭಗವನ್ತಂಯೇವ ಆರಬ್ಭ ಕಥಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ಜಾತಾ ಪವತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇತಿಪಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸೋ, ಇತಿಪಿ ಪುಬ್ವೇನಿವಾಸೋ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇತಿಪೀತಿ ಏವಮ್ಪಿ।
೨-೩. ಅಸ್ಸೋಸಿ ಖೋ…ಪೇ॰… ಅಥ ಭಗವಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವ। ಅಯಮೇವ ಹಿ ವಿಸೇಸೋ – ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಅಸ್ಸೋಸಿ, ಇಧ ದಿಬ್ಬಸೋತೇನ। ತತ್ಥ ಚ ವಣ್ಣಾವಣ್ಣಕಥಾ ವಿಪ್ಪಕತಾ, ಇಧ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಕಥಾ। ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ – ‘‘ಇಮೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಮಮ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞಾಣಂ ಆರಬ್ಭ ಗುಣಂ ಥೋಮೇನ್ತಿ, ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞಾಣಸ್ಸ ಪನ ಮೇ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ; ಹನ್ದ ನೇಸಂ ತಸ್ಸ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಕಥೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಪಕತಿಯಾಪಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಮೇವ ಠಪಿತೇ ತಙ್ಖಣೇ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಪಪ್ಫೋಟೇತ್ವಾ ದಿನ್ನೇ ವರಬುದ್ಧಾಸನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ‘‘ಕಾಯ ನುತ್ಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಚ ‘‘ಇಧ ಇಚ್ಛೇಯ್ಯಾಥ ನೋತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಇಚ್ಛೇಯ್ಯಾಥ ನೋತಿ ಇಚ್ಛೇಯ್ಯಾಥ ನು। ಅಥ ನಂ ಪಹಟ್ಠಮಾನಸಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಯಾಚಮಾನಾ ಏತಸ್ಸ ಭಗವಾತಿಆದಿಮಾಹಂಸು। ತತ್ಥ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಏತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಿಕಥಾಕರಣಸ್ಸ।
೪. ಅಥ ಇತೋ ಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಯಂ ವಿಪಸ್ಸೀತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಪ್ಪೇ ವಿಪಸ್ಸೀ। ಅಯಞ್ಹಿ ‘ಯ’ನ್ತಿ ಸದ್ದೋ ‘‘ಯಂ ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ದೇವಾನಂ ತಾವತಿಂಸಾನಂ ಸಮ್ಮುಖಾ ಸುತಂ ಸಮ್ಮುಖಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಂ, ಆರೋಚೇಮಿ ತಂ, ಭಗವತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦೩) ಪಚ್ಚತ್ತವಚನೇ ದಿಸ್ಸತಿ। ‘‘ಯಂ ತಂ ಅಪುಚ್ಛಿಮ್ಹ ಅಕಿತ್ತಯೀ ನೋ, ಅಞ್ಞಂ ತಂ ಪುಚ್ಛಾಮ ತದಿಙ್ಘ ಬ್ರೂಹೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸು॰ ನಿ॰ ೮೮೧) ಉಪಯೋಗವಚನೇ। ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ॰ ನಿ॰ ೧.೨೭೭) ಕರಣವಚನೇ। ಇಧ ಪನ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಕಪ್ಪೇ’’ತಿ। ಉದಪಾದೀತಿ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಂ ಉನ್ನಾದೇನ್ತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ।
ಭದ್ದಕಪ್ಪೇತಿ ಪಞ್ಚಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಪಟಿಮಣ್ಡಿತತ್ತಾ ಸುನ್ದರಕಪ್ಪೇ ಸಾರಕಪ್ಪೇತಿ ಭಗವಾ ಇಮಂ ಕಪ್ಪಂ ಥೋಮೇನ್ತೋ ಏವಮಾಹ। ಯತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕಿರ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತಾ ಅಭಿನೀಹಾರೋ ಕತೋ, ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ ಏಕಕಪ್ಪೇಪಿ ಪಞ್ಚ ಬುದ್ಧಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತೋ ಅಭಿನೀಹಾರಸ್ಸ ಪುರತೋ ಪನ ತಣ್ಹಙ್ಕರೋ, ಮೇಧಙ್ಕರೋ, ಸರಣಙ್ಕರೋ, ದೀಪಙ್ಕರೋತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಬುದ್ಧಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಪ್ಪೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಂಸು। ತೇಸಂ ಓರಭಾಗೇ ಏಕಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಬುದ್ಧಸುಞ್ಞಮೇವ ಅಹೋಸಿ।
ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪನ ಕೋಣ್ಡಞ್ಞೋ ನಾಮ ಬುದ್ಧೋ ಏಕೋವ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಪ್ಪೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ। ತತೋಪಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಬುದ್ಧಸುಞ್ಞಮೇವ ಅಹೋಸಿ। ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪಪರಿಯೋಸಾನೇ ಮಙ್ಗಲೋ, ಸುಮನೋ, ರೇವತೋ, ಸೋಭಿತೋತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಬುದ್ಧಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಪ್ಪೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ
ಕಿಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವ।
ಮನುಸ್ಸಲೋಕಸಣ್ಠಹನಟ್ಠಾನಂ ಪನ ಪತ್ತೇ ಉದಕೇ ಧಮಕರಣಮುಖೇ ಪಿಹಿತೇ ವಿಯ ವಾತವಸೇನ ತಂ ಉದಕಂ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ, ಉದಕಪಿಟ್ಠೇ ಉಪ್ಪಲಿನಿಪಣ್ಣಂ ವಿಯ ಪಥವೀ ಸಣ್ಠಹತಿ। ಮಹಾಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೋ ವಿನಸ್ಸಮಾನೇ ಲೋಕೇ ಪಚ್ಛಾ ವಿನಸ್ಸತಿ, ಸಣ್ಠಹಮಾನೇ ಪಠಮಂ ಸಣ್ಠಹತಿ। ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ ಹುತ್ವಾ ಏಕೋ ಪದುಮಿನಿಗಚ್ಛೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಸಚೇ ತಸ್ಮಿಂ ಕಪ್ಪೇ ಬುದ್ಧೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತಿ, ಪುಪ್ಫಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ನೋ ಚೇ, ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಞ್ಚ ಸಚೇ ಏಕೋ ಬುದ್ಧೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತಿ, ಏಕಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ। ಸಚೇ ದ್ವೇ, ತಯೋ, ಚತ್ತಾರೋ, ಪಞ್ಚ ಬುದ್ಧಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಪಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ। ತಾನಿ ಚ ಖೋ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ನಾಳೇ ಕಣ್ಣಿಕಾಬದ್ಧಾನಿ ಹುತ್ವಾ। ಸುದ್ಧಾವಾಸಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ‘‘ಆಯಾಮ
ಆಯುಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ
೫-೭. ಇತಿ ವಿಪಸ್ಸೀ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಆಯುಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಪರಿತ್ತಂ ಲಹುಕನ್ತಿ ಉಭಯಮೇತಂ ಅಪ್ಪಕಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಯಞ್ಹಿ ಅಪ್ಪಕಂ, ತಂ ಪರಿತ್ತಞ್ಚೇವ ಲಹುಕಞ್ಚ ಹೋತಿ।
ಅಪ್ಪಂ ವಾ ಭಿಯ್ಯೋತಿ ವಸ್ಸಸತತೋ ವಾ ಉಪರಿ ಅಪ್ಪಂ, ಅಞ್ಞಂ ವಸ್ಸಸತಂ ಅಪತ್ವಾ ವೀಸಂ ವಾ ತಿಂಸಂ ವಾ ಚತ್ತಾಲೀಸಂ ವಾ ಪಣ್ಣಾಸಂ ವಾ ಸಟ್ಠಿ ವಾ ವಸ್ಸಾನಿ ಜೀವತಿ। ಏವಂ ದೀಘಾಯುಕೋ ಪನ ಅತಿದುಲ್ಲಭೋ, ಅಸುಕೋ ಕಿರ ಏವಂ ಚಿರಂ ಜೀವತೀತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಹೋತಿ। ತತ್ಥ ವಿಸಾಖಾ ಉಪಾಸಿಕಾ ವೀಸವಸ್ಸಸತಂ ಜೀವತಿ, ತಥಾ ಪೋಕ್ಖರಸಾತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಬ್ರಹ್ಮಾಯು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಸೇಲೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಬಾವರಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋ, ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರೋತಿ। ಅನುರುದ್ಧತ್ಥೇರೋ ಪನ ವಸ್ಸಸತಞ್ಚೇವ ಪಣ್ಣಾಸಞ್ಚ ವಸ್ಸಾನಿ, ಬಾಕುಲತ್ಥೇರೋ ವಸ್ಸಸತಞ್ಚೇವ ಸಟ್ಠಿ ಚ ವಸ್ಸಾನಿ। ಅಯಂ ಸಬ್ಬದೀಘಾಯುಕೋ। ಸೋಪಿ ದ್ವೇ ವಸ್ಸಸತಾನಿ ನ ಜೀವತಿ।
ವಿಪಸ್ಸೀಆದಯೋ
ತತ್ಥ ಯದಾ ರಾಜಾನೋ ಅಧಮ್ಮಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ತದಾ ಉಪರಾಜಾನೋ, ಸೇನಾಪತಿ, ಸೇಟ್ಠಿ, ಸಕಲನಗರಂ, ಸಕಲರಟ್ಠಂ ಅಧಮ್ಮಿಕಮೇವ ಹೋತಿ; ಅಥ ತೇಸಂ ಆರಕ್ಖದೇವತಾ, ತಾಸಂ ದೇವತಾನಂ ಮಿತ್ತಾ ಭೂಮಟ್ಠದೇವತಾ, ತಾಸಂ ದೇವತಾನಂ ಮಿತ್ತಾ ಆಕಾಸಟ್ಠಕದೇವತಾ, ಆಕಾಸಟ್ಠಕದೇವತಾನಂ ಮಿತ್ತಾ ಉಣ್ಹವಲಾಹಕಾ ದೇವತಾ, ತಾಸಂ ಮಿತ್ತಾ ಅಬ್ಭವಲಾಹಕಾ ದೇವತಾ, ತಾಸಂ ಮಿತ್ತಾ ಸೀತವಲಾಹಕಾ ದೇವತಾ, ತಾಸಂ ಮಿತ್ತಾ ವಸ್ಸವಲಾಹಕಾ ದೇವತಾ, ತಾಸಂ ಮಿತ್ತಾ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾ
ಯದಾ
ತತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸೀ ಭಗವಾ ಅಸೀತಿವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾಯುಕಕಾಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ಸಿಖೀ ಸತ್ತತಿವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾಯುಕಕಾಲೇತಿ ಇದಂ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಪರಿಹೀನಸದಿಸಂ ಕತಂ, ನ ಪನ ಏವಂ ಪರಿಹೀನಂ, ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಪರಿಹೀನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಕಥಂ? ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಾವ ಕಪ್ಪೇ ಕಕುಸನ್ಧೋ ಭಗವಾ ಚತ್ತಾಲೀಸವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾಯುಕಕಾಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ ಪಞ್ಚ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಕತ್ವಾ ಚತ್ತಾರಿ ಠತ್ವಾ ಪಞ್ಚಮೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಯೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ। ತಂ ಆಯು ಪರಿಹಾಯಮಾನಂ ದಸವಸ್ಸಕಾಲಂ ಪತ್ವಾ ಪುನ ವಡ್ಢಮಾನಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಹುತ್ವಾ ತತೋ ಪರಿಹಾಯಮಾನಂ ತಿಂಸವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಕಾಲೇ ಠಿತಂ; ತದಾ ಕೋಣಾಗಮನೋ ಭಗವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ। ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ತಥೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ತಂ ಆಯು ದಸವಸ್ಸಕಾಲಂ ಪತ್ವಾ ಪುನ ವಡ್ಢಮಾನಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಹುತ್ವಾ ಪರಿಹಾಯಿತ್ವಾ ವೀಸತಿವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಕಾಲೇ ಠಿತಂ; ತದಾ ಕಸ್ಸಪೋ ಭಗವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ। ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ತಥೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ತಂ ಆಯು ದಸವಸ್ಸಕಾಲಂ ಪತ್ವಾ ಪುನ ವಡ್ಢಮಾನಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಹುತ್ವಾ ಪರಿಹಾಯಿತ್ವಾ ವಸ್ಸಸತಕಾಲಂ ಪತ್ತಂ, ಅಥ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ। ಏವಂ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಪರಿಹಾಯಿತ್ವಾ ಪರಿಹಾಯಿತ್ವಾ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಪರಿಹೀನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತತ್ಥ ಯಂ ಯಂ ಆಯುಪರಿಮಾಣೇಸು
ಆಯುಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಬೋಧಿಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ
೮. ಬೋಧಿಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಪಾಟಲಿಯಾ ಮೂಲೇತಿ ಪಾಟಲಿರುಕ್ಖಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ। ತಸ್ಸಾ ಪನ ಪಾಟಲಿಯಾ ಖನ್ಧೋ ತಂ ದಿವಸಂ ಪಣ್ಣಾಸರತನೋ ಹುತ್ವಾ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋ, ಸಾಖಾ ಪಣ್ಣಾಸರತನಾತಿ ಉಬ್ಬೇಧೇನ ರತನಸತಂ ಅಹೋಸಿ। ತಂ ದಿವಸಞ್ಚ ಸಾ ಪಾಟಲಿ ಕಣ್ಣಿಕಾಬದ್ಧೇಹಿ ವಿಯ ಪುಪ್ಫೇಹಿ ಮೂಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಏಕಸಞ್ಛನ್ನಾ ಅಹೋಸಿ, ದಿಬ್ಬಗನ್ಧಂ ವಾಯತಿ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ತದಾ ಅಯಮೇವ ಪುಪ್ಫಿತಾ, ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇ ಸಬ್ಬಪಾಟಲಿಯೋ ಪುಪ್ಫಿತಾ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಪಾಟಲಿಯೋ, ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇ ಸಬ್ಬರುಕ್ಖಾನಂ ಖನ್ಧೇಸು ಖನ್ಧಪದುಮಾನಿ, ಸಾಖಾಸು ಸಾಖಾಪದುಮಾನಿ, ಲತಾಸು ಲತಾಪದುಮಾನಿ, ಆಕಾಸೇ ಆಕಾಸಪದುಮಾನಿ ಪುಪ್ಫಿತಾನಿ, ಪಥವಿತಲಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಸಕಲಂ ಬುದ್ಧಗುಣವಿಭವಸಿರಿಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಮಾನೋ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ।
‘‘ಸಿಖೀ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಗವಾ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಪುಣ್ಡರೀಕಸ್ಸ ಮೂಲೇ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಪದವಣ್ಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಏತ್ಥ ಪನ ಪುಣ್ಡರೀಕೋತಿ ಸೇತಮ್ಬರುಕ್ಖೋ। ತಸ್ಸಾಪಿ ತದೇವ ಪರಿಮಾಣಂ। ತಂ ದಿವಸಞ್ಚ ಸೋಪಿ ದಿಬ್ಬಗನ್ಧೇಹಿ ಪುಪ್ಫೇಹಿ ಸುಸಞ್ಛನ್ನೋ ಅಹೋಸಿ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಪುಪ್ಫೇಹಿ, ಫಲೇಹಿಪಿ ಸಞ್ಛನ್ನೋ ಅಹೋಸಿ। ತಸ್ಸ ಏಕತೋ ತರುಣಾನಿ ಫಲಾನಿ, ಏಕತೋ ಮಜ್ಝಿಮಾನಿ ಫಲಾನಿ, ಏಕತೋ ನಾತಿಪಕ್ಕಾನಿ ಫಲಾನಿ, ಏಕತೋ ಸುಪಕ್ಕಾನಿ ಪಕ್ಖಿತ್ತದಿಬ್ಬೋಜಾನಿ ವಿಯ ಸುರಸಾನಿ ಓಲಮ್ಬನ್ತಿ। ಯಥಾ ಸೋ, ಏವಂ ಸಕಲದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇಸು
ಸಾಲೋತಿ ಸಾಲರುಕ್ಖೋ। ತಸ್ಸಾಪಿ ತದೇವ ಪರಿಮಾಣಂ, ತಥೇವ ಪುಪ್ಫಸಿರೀವಿಭವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸಿರೀಸರುಕ್ಖೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಉದುಮ್ಬರರುಕ್ಖೇ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಬೋಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಅಯಂ ಬೋಧಿಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನಾಮ।
ಸಾವಕಯುಗಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ
೯. ಸಾವಕಯುಗಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಪನ ಖಣ್ಡತಿಸ್ಸನ್ತಿ ಖಣ್ಡೋ ಚ ತಿಸ್ಸೋ ಚ। ತೇಸು ಖಣ್ಡೋ ಏಕಪಿತಿಕೋ ಕನಿಟ್ಠಭಾತಾ, ತಿಸ್ಸೋ ಪುರೋಹಿತಪುತ್ತೋ ಅಗ್ಗನ್ತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸಿಂ ಭಗವನ್ತಂ ಅವಸೇಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಸದಿಸಗುಣತಾಯ ಉತ್ತಮಂ। ಭದ್ದಯುಗನ್ತಿ ಅಗ್ಗತ್ತಾಯೇವ ಭದ್ದಯುಗಂ। ಅಭಿಭೂಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಅಭಿಭೂ ಚ ಸಮ್ಭವೋ ಚ। ತೇಸು ಅಭಿಭೂ ಪಞ್ಞಾಪಾರಮಿಯಾ ಮತ್ಥಕಂ ಪತ್ತೋ। ಸಿಖಿನಾ ಭಗವತಾ ಸದ್ಧಿಂ ಅರುಣವತಿತೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಪರಿಸಾಯ ವಿವಿಧಾನಿ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಾನಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತ್ವಾ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಂ ಅನ್ಧಕಾರೇನ ಫರಿತ್ವಾ – ‘‘ಕಿಂ ಇದ’’ನ್ತಿ ಸಞ್ಜಾತಸಂವೇಗಾನಂ ಓಭಾಸಂ ಫರಿತ್ವಾ – ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಮೇ ರೂಪಞ್ಚ ಪಸ್ಸನ್ತು, ಸದ್ದಞ್ಚ ಸುಣನ್ತೂ’’ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ – ‘‘ಆರಮ್ಭಥಾ’’ತಿ ಗಾಥಾದ್ವಯಂ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೮೫) ಭಣನ್ತೋ ಸದ್ದಂ ಸಾವೇಸಿ। ಸಮ್ಭವೋ ಸಮಾಧಿಪಾರಮಿಯಾ ಮತ್ಥಕಂ ಪತ್ತೋ ಅಹೋಸಿ।
ಸೋಣುತ್ತರನ್ತಿ ಸೋಣೋ ಚ ಉತ್ತರೋ ಚ। ತೇಸುಪಿ ಸೋಣೋ ಪಞ್ಞಾಪಾರಮಿಂ ಪತ್ತೋ, ಉತ್ತರೋ ಸಮಾಧಿಪಾರಮಿಂ ಪತ್ತೋ ಅಹೋಸಿ। ವಿಧುರಸಞ್ಜೀವನ್ತಿ ವಿಧುರೋ ಚ ಸಞ್ಜೀವೋ ಚ। ತೇಸು ವಿಧುರೋ ಪಞ್ಞಾಪಾರಮಿಂ ಪತ್ತೋ ಅಹೋಸಿ, ಸಞ್ಜೀವೋ ಸಮಾಧಿಪಾರಮಿಂ ಪತ್ತೋ। ಸಮಾಪಜ್ಜನಬಹುಲೋ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನದಿವಾಟ್ಠಾನಕುಟಿಲೇಣಮಣ್ಡಪಾದೀಸು ಸಮಾಪತ್ತಿಬಲೇನ ಝಾಯನ್ತೋ ಏಕದಿವಸಂ ಅರಞ್ಞೇ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿ, ಅಥ ನಂ ವನಕಮ್ಮಿಕಾದಯೋ ‘‘ಮತೋ’’ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಝಾಪೇಸುಂ। ಸೋ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ಉಟ್ಠಾಯ ಚೀವರಾನಿ ಪಪ್ಫೋಟೇತ್ವಾ ಗಾಮಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪಾವಿಸಿ। ತದುಪಾದಾಯೇವ ಚ ನಂ ‘‘ಸಞ್ಜೀವೋ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾನಿಂಸು। ಭಿಯ್ಯೋಸುತ್ತರನ್ತಿ ಭಿಯ್ಯೋಸೋ ಚ ಉತ್ತರೋ ಚ। ತೇಸು ಭಿಯ್ಯೋಸೋ ಪಞ್ಞಾಯ ಉತ್ತರೋ, ಉತ್ತರೋ ಸಮಾಧಿನಾ ಅಗ್ಗೋ ಅಹೋಸಿ। ತಿಸ್ಸಭಾರದ್ವಾಜನ್ತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಚ ಭಾರದ್ವಾಜೋ ಚ ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನನ್ತಿ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಚ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ ಚ। ತೇಸು ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಪಞ್ಞಾವಿಸಯೇ, ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ ಸಮಾಧಿವಿಸಯೇ ಅಗ್ಗೋ ಅಹೋಸಿ। ಅಯಂ ಸಾವಕಯುಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನಾಮ।
ಸಾವಕಸನ್ನಿಪಾತಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ
೧೦. ಸಾವಕಸನ್ನಿಪಾತಪರಿಚ್ಛೇದೇ
ತತ್ಥ ಅಡ್ಢತೇಳಸಾನಿ ಭಿಕ್ಖುಸತಾನೀತಿ ಪುರಾಣಜಟಿಲಾನಂ ಸಹಸ್ಸಂ, ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾನಂ ಪರಿವಾರಾನಿ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಸತಾನೀತಿ ಅಡ್ಢತೇಳಸಾನಿ ಭಿಕ್ಖುಸತಾನಿ। ತತ್ಥ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾನಂ ಅಭಿನೀಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವತ್ಥುಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ದೀಪೇತಬ್ಬಾ। ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಪನ ತೇಸಂ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ ಸತ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ। ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ ಪನ್ನರಸಮೇ ದಿವಸೇ ಗಿಜ್ಝಕೂಟಪಬ್ಬತಮಜ್ಝೇ ಸೂಕರಖತಲೇಣಪಬ್ಭಾರೇ ಭಾಗಿನೇಯ್ಯಸ್ಸ ದೀಘನಖಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸ್ಸ ಸಜ್ಜಿತೇ ಧಮ್ಮಯಾಗೇ ವೇದನಾಪರಿಗ್ಗಹಸುತ್ತನ್ತೇ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೨೦೧) ದೇಸಿಯಮಾನೇ ದೇಸನಂ ಅನುಬುಜ್ಝಮಾನಂ ಞಾಣಂ ಪೇಸೇತ್ವಾ ಸಾವಕಪಾರಮಿಞಾಣಂ ಪತ್ತೋ। ಭಗವಾ ಥೇರಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಂ ಞತ್ವಾ ವೇಹಾಸಂ ಅಬ್ಭುಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ವೇಳುವನೇಯೇವ ಪಚ್ಚುಟ್ಠಾಸಿ। ಥೇರೋ – ‘‘ಕುಹಿಂ ನು ಖೋ ಭಗವಾ ಗತೋ’’ತಿ ಆವಜ್ಜನ್ತೋ ವೇಳುವನೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಸಯಮ್ಪಿ ವೇಹಾಸಂ ಅಬ್ಭುಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ವೇಳುವನೇಯೇವ ಪಚ್ಚುಟ್ಠಾಸಿ। ಅಥ ಭಗವಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಓಸಾರೇಸಿ। ತಂ ಸನ್ನಿಪಾತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಭಗವಾ – ‘‘ಅಡ್ಢತೇಳಸಾನಿ ಭಿಕ್ಖುಸತಾನೀ’’ತಿ ಆಹ। ಅಯಂ ಸಾವಕಸನ್ನಿಪಾತಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನಾಮ।
ಉಪಟ್ಠಾಕಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ
೧೧. ಉಪಟ್ಠಾಕಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಆನನ್ದೋತಿ ನಿಬದ್ಧುಪಟ್ಠಾಕಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಭಗವತೋ ಹಿ ಪಠಮಬೋಧಿಯಂ ಅನಿಬದ್ಧಾ ಉಪಟ್ಠಾಕಾ ಅಹೇಸುಂ। ಏಕದಾ ನಾಗಸಮಾಲೋ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಚರಿ, ಏಕದಾ ನಾಗಿತೋ, ಏಕದಾ ಉಪವಾನೋ, ಏಕದಾ ಸುನಕ್ಖತ್ತೋ, ಏಕದಾ ಚುನ್ದೋ ಸಮಣುದ್ದೇಸೋ, ಏಕದಾ ಸಾಗತೋ
ಏಕದಾ ಪನ ಭಗವಾ ಮೇಘಿಯತ್ಥೇರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಾಚೀನವಂಸಮಿಗದಾಯೇ ಜನ್ತುಗಾಮಂ ಅಗಮಾಸಿ। ತತ್ರಾಪಿ ಮೇಘಿಯೋ ಜನ್ತುಗಾಮೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ನದೀತೀರೇ ಪಾಸಾದಿಕಂ ಅಮ್ಬವನಂ ದಿಸ್ವಾ – ‘‘ಭಗವಾ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಗಣ್ಹಥ, ಅಹಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅಮ್ಬವನೇ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಭಗವತಾ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ನಿವಾರಿಯಮಾನೋಪಿ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಕುಸಲವಿತಕ್ಕೇಹಿ ಉಪದ್ದುತೋ ಅನ್ವಾಸತ್ತೋ (ಅ॰ ನಿ॰ ೯.೩; ಉದಾನ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ೩೧ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ)। ಪಚ್ಚಾಗನ್ತ್ವಾ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಆರೋಚೇಸಿ। ತಮ್ಪಿ ಭಗವಾ – ‘‘ಇದಮೇವ ತೇ ಕಾರಣಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ನಿವಾರಯಿಮ್ಹಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಅಗಮಾಸಿ। ತತ್ಥ ಗನ್ಧಕುಟಿಪರಿವೇಣೇ ಪಞ್ಞತ್ತವರಬುದ್ಧಾಸನೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿವುತೋ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇದಾನಿಮ್ಹಿ ಮಹಲ್ಲಕೋ, ‘ಏಕಚ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗೇನ ಗಚ್ಛಾಮಾ’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅಞ್ಞೇನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚೇ ಮಯ್ಹಂ ಪತ್ತಚೀವರಂ ನಿಕ್ಖಿಪನ್ತಿ, ಮಯ್ಹಂ ನಿಬದ್ಧುಪಟ್ಠಾಕಂ ಏಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಜಾನಾಥಾ’’ತಿ। ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಧಮ್ಮಸಂವೇಗೋ ಉದಪಾದಿ। ಅಥಾಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ ಭಗವನ್ತಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ – ‘‘ಅಹಂ
ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋ ಪನ ತುಣ್ಹೀಯೇವ ನಿಸೀದಿ। ಅಥ ನಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಏವಮಾಹಂಸು – ‘‘ಆವುಸೋ, ಆನನ್ದ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ಉಪಟ್ಠಾಕಟ್ಠಾನಂ ಯಾಚತಿ, ತ್ವಮ್ಪಿ ಯಾಚಾಹೀ’’ತಿ। ಸೋ ಆಹ – ‘‘ಯಾಚಿತ್ವಾ ಲದ್ಧುಪಟ್ಠಾನಂ
ಚತ್ತಾರೋ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಾ ನಾಮ – ‘‘ಸಚೇ ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ ಅತ್ತನಾ ಲದ್ಧಂ ಪಣೀತಂ ಚೀವರಂ ನ ದಸ್ಸತಿ, ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ನ ದಸ್ಸತಿ, ಏಕಗನ್ಧಕುಟಿಯಂ ವಸಿತುಂ ನ ದಸ್ಸತಿ, ನಿಮನ್ತನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನ ಗಮಿಸ್ಸತಿ, ಏವಾಹಂ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ – ‘‘ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ, ಆನನ್ದ, ಆದೀನವಂ ಪಸ್ಸಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ – ‘‘ಸಚಾಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಇಮಾನಿ ವತ್ಥೂನಿ ಲಭಿಸ್ಸಾಮಿ, ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ವತ್ತಾರೋ – ‘ಆನನ್ದೋ ದಸಬಲೇನ ಲದ್ಧಂ ಪಣೀತಂ ಚೀವರಂ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ, ಏಕಗನ್ಧಕುಟಿಯಂ ವಸತಿ, ಏಕತೋ ನಿಮನ್ತನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಏತಂ ಲಾಭಂ ಲಭನ್ತೋ ತಥಾಗತಂ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ಕೋ ಏವಂ ಉಪಟ್ಠಹತೋ ಭಾರೋ’ತಿ’’ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ ಯಾಚಿ।
ಚತಸ್ಸೋ ಆಯಾಚನಾ ನಾಮ – ‘‘ಸಚೇ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವಾ ಮಯಾ ಗಹಿತನಿಮನ್ತನಂ ಗಮಿಸ್ಸತಿ, ಸಚಾಹಂ ತಿರೋರಟ್ಠಾ ತಿರೋಜನಪದಾ ಭಗವನ್ತಂ ದಟ್ಠುಂ ಆಗತಂ ಪರಿಸಂ ಆಗತಕ್ಖಣೇ ಏವ ಭಗವನ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಲಚ್ಛಾಮಿ, ಯದಾ ಮೇ ಕಙ್ಖಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತುಂ ಲಚ್ಛಾಮಿ, ಯಂ ಭಗವಾ ಮಯ್ಹಂ ಪರಮ್ಮುಖಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ತಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಮಯ್ಹಂ ಕಥೇಸ್ಸತಿ, ಏವಾಹಂ ಭಗವನ್ತಂ
ಏವಂ ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ವರೇ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಬದ್ಧುಪಟ್ಠಾಕೋ ಅಹೋಸಿ। ತಸ್ಸೇವ ಠಾನನ್ತರಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಂ
೧೨. ಪಿತಿಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಉತ್ತಾನತ್ಥೋಯೇವ।
ವಿಹಾರಂ ಪಾವಿಸೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ವಿಹಾರಂ ಪಾವಿಸಿ? ಭಗವಾ ಕಿರ ಏತ್ತಕಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ನ ತಾವ ಮಯಾ ಸತ್ತನ್ನಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ವಂಸೋ ನಿರನ್ತರಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಕಥಿತೋ, ಅಜ್ಜ ಮಯಿ ಪನ ವಿಹಾರಂ ಪವಿಟ್ಠೇ ಇಮೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಿಯ್ಯೋಸೋ ಮತ್ತಾಯ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞಾಣಂ ಆರಬ್ಭ ವಣ್ಣಂ ಕಥಯಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಅಥಾಹಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ನಿರನ್ತರಂ ಬುದ್ಧವಂಸಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಕಥಾವಾರಸ್ಸ ಓಕಾಸಂ ದತ್ವಾ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ ವಿಹಾರಂ ಪಾವಿಸಿ।
ಯಞ್ಚೇತಂ ಭಗವಾ ತನ್ತಿಂ ಕಥೇಸಿ, ತತ್ಥ ಕಪ್ಪಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ಜಾತಿಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ಗೋತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ಆಯುಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ಬೋಧಿಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ಸಾವಕಯುಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ಸಾವಕಸನ್ನಿಪಾತಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ಉಪಟ್ಠಾಕಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ಪಿತಿಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ ನವಿಮೇ ವಾರಾ ಆಗತಾ, ಸಮ್ಬಹುಲವಾರೋ ಅನಾಗತೋ, ಆನೇತ್ವಾ ಪನ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ।
ಸಮ್ಬಹುಲವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ
ಸಬ್ಬಬೋಧಿಸತ್ತಾನಞ್ಹಿ
ಸಮ್ಬಹುಲಪರಿಚ್ಛೇದವಣ್ಣನಾ
ತತ್ಥ
ಸಮವತ್ತಕ್ಖನ್ಧೋ ಅತುಲೋ, ಸುಪ್ಪಬುದ್ಧೋ ಚ ಉತ್ತರೋ।
ಸತ್ಥವಾಹೋ ವಿಜಿತಸೇನೋ, ರಾಹುಲೋ ಭವತಿ ಸತ್ತಮೋತಿ॥
ಏತೇ ತಾವ ಸತ್ತನ್ನಮ್ಪಿ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನೇವ ಸತ್ತ ಪುತ್ತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ತತ್ಥ ರಾಹುಲಭದ್ದೇ ತಾವ ಜಾತೇ ಪಣ್ಣಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಹತ್ಥೇ ಠಪಯಿಂಸು। ಅಥಸ್ಸ ತಾವದೇವ ಸಕಲಸರೀರಂ ಖೋಭೇತ್ವಾ ಪುತ್ತಸಿನೇಹೋ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಸೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ತಾವ ಜಾತೇ ಏವರೂಪೋ ಪುತ್ತಸಿನೇಹೋ, ಪರೋಸಹಸ್ಸಂ ಕಿರ ಮೇ ಪುತ್ತಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಜಾತೇ ಇದಂ ಸಿನೇಹಬನ್ಧನಂ ಏವಂ ವಡ್ಢನ್ತಂ ದುಬ್ಭೇಜ್ಜಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ರಾಹು ಜಾತೋ, ಬನ್ಧನಂ ಜಾತ’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತಂ ದಿವಸಮೇವ ಚ ರಜ್ಜಂ ಪಹಾಯ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ। ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪುತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯನ್ತಿ। ಅಯಂ ಪುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದೋ।
ಸುತನಾ
ರುಚಗ್ಗತೀ ಸುನನ್ದಾ ಚ, ಬಿಮ್ಬಾ ಭವತಿ ಸತ್ತಮಾತಿ॥
ಏತಾ ತೇಸಂ ಸತ್ತನ್ನಮ್ಪಿ ಪುತ್ತಾನಂ ಮಾತರೋ ಅಹೇಸುಂ। ಬಿಮ್ಬಾದೇವೀ ಪನ ರಾಹುಲಕುಮಾರೇ ಜಾತೇ ರಾಹುಲಮಾತಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ। ಅಯಂ ಭರಿಯಪರಿಚ್ಛೇದೋ।
ವಿಪಸ್ಸೀ
ವಿಪಸ್ಸಿಸ್ಸ ಪನ ಭಗವತೋ ಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣೇ ಪದೇಸೇ ವಿಹಾರೋ ಪತಿಟ್ಠಾಸಿ, ಸಿಖಿಸ್ಸ ತಿಗಾವುತೇ, ವೇಸ್ಸಭುಸ್ಸ ಅಡ್ಢಯೋಜನೇ, ಕಕುಸನ್ಧಸ್ಸ ಗಾವುತೇ, ಕೋಣಾಗಮನಸ್ಸ ಅಡ್ಢಗಾವುತೇ, ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ವೀಸತಿಉಸಭೇ। ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತೋ ಪಕತಿಮಾನೇನ ಸೋಳಸಕರೀಸೇ, ರಾಜಮಾನೇನ ಅಟ್ಠಕರೀಸೇ ಪದೇಸೇ ವಿಹಾರೋ ಪತಿಟ್ಠಿತೋತಿ। ಅಯಂ ವಿಹಾರಪರಿಚ್ಛೇದೋ।
ವಿಪಸ್ಸಿಸ್ಸ ಪನ ಭಗವತೋ ಏಕರತನಾಯಾಮಾ ವಿದತ್ಥಿವಿತ್ಥಾರಾ ಅಟ್ಠಙ್ಗುಲುಬ್ಬೇಧಾ ಸುವಣ್ಣಿಟ್ಠಕಾ ಕಾರೇತ್ವಾ ಚೂಳಂಸೇನ ಛಾದೇತ್ವಾ ವಿಹಾರಟ್ಠಾನಂ ಕಿಣಿಂಸು। ಸಿಖಿಸ್ಸ ಸುವಣ್ಣಯಟ್ಠಿಫಾಲೇಹಿ ಛಾದೇತ್ವಾ ಕಿಣಿಂಸು। ವೇಸ್ಸಭುಸ್ಸ ಸುವಣ್ಣಹತ್ಥಿಪಾದಾನಿ ಕಾರೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಚೂಳಂಸೇನ ಛಾದೇತ್ವಾ ಕಿಣಿಂಸು। ಕಕುಸನ್ಧಸ್ಸ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸುವಣ್ಣಿಟ್ಠಕಾಹಿ ಛಾದೇತ್ವಾ ಕಿಣಿಂಸು। ಕೋಣಾಗಮನಸ್ಸ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸುವಣ್ಣಕಚ್ಛಪೇಹಿ ಛಾದೇತ್ವಾ ಕಿಣಿಂಸು। ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ
ತತ್ಥ ಪುನಬ್ಬಸುಮಿತ್ತೋ ನಾಮ ಅಹೋಸಿ, ಸಿಖಿಸ್ಸ ಸಿರಿವಡ್ಢನೋ ನಾಮ, ವೇಸ್ಸಭುಸ್ಸ ಸೋತ್ಥಿಯೋ ನಾಮ, ಕಕುಸನ್ಧಸ್ಸ ಅಚ್ಚುತೋ ನಾಮ, ಕೋಣಾಗಮನಸ್ಸ ಉಗ್ಗೋ ನಾಮ, ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ಸುಮನೋ ನಾಮ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತೋ ಸುದತ್ತೋ ನಾಮ। ಸಬ್ಬೇ ಚೇತೇ ಗಹಪತಿಮಹಾಸಾಲಾ ಸೇಟ್ಠಿನೋ ಅಹೇಸುನ್ತಿ। ಅಯಂ ಉಪಟ್ಠಾಕಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನಾಮ।
ಅಪರಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅವಿಜಹಿತಟ್ಠಾನಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ। ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೋ ಅವಿಜಹಿತೋ, ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠಾನೇ ಹೋತಿ। ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನಂ ಇಸಿಪತನೇ ಮಿಗದಾಯೇ ಅವಿಜಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ। ದೇವೋರೋಹನಕಾಲೇ ಸಙ್ಕಸ್ಸನಗರದ್ವಾರೇ ಪಠಮಪದಗಣ್ಠಿಕಾ ಅವಿಜಹಿತಾವ ಹೋತಿ। ಜೇತವನೇ ಗನ್ಧಕುಟಿಯಾ ಚತ್ತಾರಿ ಮಞ್ಚಪಾದಟ್ಠಾನಾನಿ ಅವಿಜಹಿತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ। ವಿಹಾರೋ ಪನ ಖುದ್ದಕೋಪಿ ಮಹನ್ತೋಪಿ ಹೋತಿ, ವಿಹಾರೋಪಿ ನ ವಿಜಹಿತೋಯೇವ, ನಗರಂ ಪನ ವಿಜಹತಿ। ಯದಾ ನಗರಂ ಪಾಚೀನತೋ ಹೋತಿ, ತದಾ ವಿಹಾರೋ ಪಚ್ಛಿಮತೋ; ಯದಾ ನಗರಂ ದಕ್ಖಿಣತೋ, ತದಾ ವಿಹಾರೋ ಉತ್ತರತೋ। ಯದಾ ನಗರಂ ಪಚ್ಛಿಮತೋ, ತದಾ ವಿಹಾರೋ ಪಾಚೀನತೋ; ಯದಾ ನಗರಂ ಉತ್ತರತೋ, ತದಾ ವಿಹಾರೋ ದಕ್ಖಿಣತೋ। ಇದಾನಿ ಪನ ನಗರಂ ಉತ್ತರತೋ, ವಿಹಾರೋ ದಕ್ಖಿಣತೋ।
ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಞ್ಚ ಆಯುವೇಮತ್ತಂ ನಾಮ ಕೇಚಿ ದೀಘಾಯುಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ಅಪ್ಪಾಯುಕಾ। ತಥಾ ಹಿ ದೀಪಙ್ಕರಸ್ಸ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಂ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ ಅಹೋಸಿ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತೋ ವಸ್ಸಸತಂ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ।
ಪಮಾಣವೇಮತ್ತಂ ನಾಮ ಕೇಚಿ ದೀಘಾ ಹೋನ್ತಿ ಕೇಚಿ ರಸ್ಸಾ। ತಥಾ ಹಿ ದೀಪಙ್ಕರೋ ಅಸೀತಿಹತ್ಥೋ ಅಹೋಸಿ, ಸುಮನೋ ನವುತಿಹತ್ಥೋ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವಾ ಅಟ್ಠಾರಸಹತ್ಥೋ।
ಕುಲವೇಮತ್ತಂ ಪಧಾನವೇಮತ್ತಂ ನಾಮ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಪಧಾನಂ ಇತ್ತರಕಾಲಮೇವ ಹೋತಿ, ಯಥಾ ಕಸ್ಸಪಸ್ಸ ಭಗವತೋ। ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅದ್ಧನಿಯಂ, ಯಥಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತೋ।
ರಸ್ಮಿವೇಮತ್ತಂ ನಾಮ ಮಙ್ಗಲಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸರೀರರಸ್ಮಿ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಪ್ಪಮಾಣಾ ಅಹೋಸಿ। ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತೋ ಸಮನ್ತಾ ಬ್ಯಾಮಮತ್ತಾ
ಅಪರಂ ಅಮ್ಹಾಕಂಯೇವ ಭಗವತೋ ಸಹಜಾತಪರಿಚ್ಛೇದಞ್ಚ ನಕ್ಖತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದಞ್ಚ ದೀಪೇಸುಂ। ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬೋಧಿಸತ್ತೇನ ಕಿರ ಸದ್ಧಿಂ ರಾಹುಲಮಾತಾ, ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋ, ಛನ್ನೋ, ಕಣ್ಟಕೋ, ನಿಧಿಕುಮ್ಭೋ, ಮಹಾಬೋಧಿ, ಕಾಳುದಾಯೀತಿ ಇಮಾನಿ ಸತ್ತ ಸಹಜಾತಾನಿ। ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಚ ಉತ್ತರಾಸಾಳ್ಹನಕ್ಖತ್ತೇನೇವ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಂ ಓಕ್ಕಮಿ, ಮಹಾಭಿನಿಕ್ಖಮನಂ ನಿಕ್ಖಮಿ, ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇಸಿ, ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಅಕಾಸಿ। ವಿಸಾಖಾನಕ್ಖತ್ತೇನ ಜಾತೋ ಚ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಚ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ ಚ। ಮಾಘನಕ್ಖತ್ತೇನಸ್ಸ ಸಾವಕಸನ್ನಿಪಾತೋ ಚ ಅಹೋಸಿ, ಆಯುಸಙ್ಖಾರೋಸ್ಸಜ್ಜನಞ್ಚ, ಅಸ್ಸಯುಜನಕ್ಖತ್ತೇನ ದೇವೋರೋಹನನ್ತಿ ಏತ್ತಕಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ದೀಪೇತಬ್ಬಂ। ಅಯಂ ಸಮ್ಬಹುಲಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನಾಮ।
೧೩. ಇದಾನಿ ಅಥ ಖೋ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನನ್ತಿಆದೀಸು ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ – ‘‘ಆವುಸೋ, ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಸ್ಸ ನಾಮ ಅಯಂ ಗತಿ, ಯದಿದಂ ಚುತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಆರೋಹನಂ। ಯಂ ಪನ ಇದಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಚ್ಛಾಮುಖಂ ಞಾಣಂ ಪೇಸೇತ್ವಾ ಚುತಿ ಗನ್ತಬ್ಬಂ, ಇದಂ ಅತಿಗರುಕಂ। ಆಕಾಸೇ ಪದಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವಿಯ ಭಗವಾ ಕಥೇಸೀ’’ತಿ ಅತಿವಿಮ್ಹಯಜಾತಾ ಹುತ್ವಾ – ‘‘ಅಚ್ಛರಿಯಂ, ಆವುಸೋ,’’ತಿಆದೀನಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ಅಪರಮ್ಪಿ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ – ‘‘ಯತ್ರ ಹಿ ನಾಮ ತಥಾಗತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹಂಸು ಯತ್ರ ಹಿ ನಾಮಾತಿ ಅಚ್ಛರಿಯತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ಯೋ ನಾಮ ತಥಾಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಛಿನ್ನಪಪಞ್ಚೇತಿ ಏತ್ಥ ಪಪಞ್ಚಾ ನಾಮ ತಣ್ಹಾ ಮಾನೋ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಕಿಲೇಸಾ। ಛಿನ್ನವಟುಮೇತಿ ಏತ್ಥ ವಟುಮನ್ತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮವಟ್ಟಂ ವುಚ್ಚತಿ। ಪರಿಯಾದಿನ್ನವಟ್ಟೇತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ, ಪರಿಯಾದಿನ್ನಸಬ್ಬಕಮ್ಮವಟ್ಟೇತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸಬ್ಬದುಕ್ಖವೀತಿವತ್ತೇತಿ ಸಬ್ಬಂ ವಿಪಾಕವಟ್ಟಸಙ್ಖಾತಂ ದುಕ್ಖಂ ವೀತಿವತ್ತೇ ಅನುಸ್ಸರಿಸ್ಸತೀತಿ ಇದಂ ಯತ್ರಾತಿ ನಿಪಾತವಸೇನ ಅನಾಗತವಚನಂ, ಅತ್ಥೋ ಪನೇತ್ಥ ಅತೀತವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಭಗವಾ ಹಿ ತೇ ಬುದ್ಧೇ ಅನುಸ್ಸರಿ, ನ ಇದಾನಿ ಅನುಸ್ಸರಿಸ್ಸತಿ। ಏವಂಸೀಲಾತಿ ಏವಂಧಮ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಾಧಿಪಕ್ಖಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿನಾ ಫಲಸಮಾಧಿನಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸಮಾಧಿನಾ, ಏವಂಸಮಾಧಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏವಂಪಞ್ಞಾತಿ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾದಿವಸೇನೇವ ಏವಂಪಞ್ಞಾ। ಏವಂವಿಹಾರೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾ ಸಮಾಧಿಪಕ್ಖಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ವಿಹಾರೋ ಗಹಿತೋವ ಪುನ ಕಸ್ಮಾ ಗಹಿತಮೇವ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಚೇ; ನ ಇದಂ ಗಹಿತಮೇವ, ಇದಞ್ಹಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ। ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿವಿಹಾರೀ ತೇ ಭಗವನ್ತೋ ಅಹೇಸುನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
ಏವಂವಿಮುತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮುತ್ತಿ, ತದಙ್ಗವಿಮುತ್ತಿ, ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮುತ್ತಿ, ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿಮುತ್ತಿ, ನಿಸ್ಸರಣವಿಮುತ್ತೀತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ವಿಮುತ್ತಿ। ತತ್ಥ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಯಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೇಹಿ ನೀವರಣಾದೀಹಿ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮುತ್ತೀತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಕಾ ಸತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ಸಯಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚನೀಕಙ್ಗವಸೇನ ಪರಿಚ್ಚತ್ತಾಹಿ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದೀಹಿ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ತದಙ್ಗವಿಮುತ್ತೀತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಚತ್ತಾರೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾ ಸಯಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮುತ್ತೀತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ಚತ್ತಾರಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ ಮಗ್ಗಾನುಭಾವೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧನ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿಮುತ್ತೀತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇಹಿ ನಿಸ್ಸಟತ್ತಾ ಅಪಗತತ್ತಾ ದೂರೇ ಠಿತತ್ತಾ ನಿಸ್ಸರಣವಿಮುತ್ತೀತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ। ಇತಿ ಇಮಾಸಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಿಮುತ್ತೀನಂ ವಸೇನ – ‘‘ಏವಂ ವಿಮುತ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ।
೧೪. ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಾ ವುಟ್ಠಿತೋತಿ ಏಕೀಭಾವಾ ವುಟ್ಠಿತೋ।
೧೬. ‘‘ಇತೋ ಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ ಕೋ ಅನುಸನ್ಧಿ? ಇದಞ್ಹಿ ಸುತ್ತಂ – ‘‘ತಥಾಗತಸ್ಸೇವೇಸಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಧಾತು ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ದೇವತಾಪಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸು’’ನ್ತಿ ಚ ಇಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಆಬದ್ಧಂ। ತತ್ಥ ದೇವತಾರೋಚನಪದಂ ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯೋಸಾನೇ ದೇವಚಾರಿಕಕೋಲಾಹಲಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವಿಚಾರೇಸ್ಸತಿ ಖತ್ತಿಯೋ ಜಾತಿಯಾತಿಆದೀನಿ ಏಕಾದಸಪದಾನಿ ನಿದಾನಕಣ್ಡೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।
ಬೋಧಿಸತ್ತಧಮ್ಮತಾವಣ್ಣನಾ
೧೭. ಅಥ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಪಸ್ಸೀ ಬೋಧಿಸತ್ತೋತಿಆದೀಸು ಪನ ವಿಪಸ್ಸೀತಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ವಿವಿಧೇ ಅತ್ಥೇ ಪಸ್ಸನಕುಸಲತಾಯ ಲದ್ಧಂ। ಬೋಧಿಸತ್ತೋತಿ ಪಣ್ಡಿತಸತ್ತೋ ಬುಜ್ಝನಕಸತ್ತೋ। ಬೋಧಿಸಙ್ಖಾತೇಸು ವಾ ಚತೂಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಸತ್ತೋ ಆಸತ್ತೋ ಲಗ್ಗಮಾನಸೋತಿ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ। ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ಏತ್ಥ ಸತೋತಿ ಸತಿಯೇವ। ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ಞಾಣಂ। ಸತಿಂ ಸೂಪಟ್ಠಿತಂ ಕತ್ವಾ ಞಾಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಂ ಓಕ್ಕಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಓಕ್ಕಮೀತಿ ಇಮಿನಾ ಚಸ್ಸ ಓಕ್ಕನ್ತಭಾವೋ ಪಾಳಿಯಂ ದಸ್ಸಿತೋ, ನ ಓಕ್ಕಮನಕ್ಕಮೋ। ಸೋ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಂ ಆರೂಳ್ಹೋ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ –
ಸಬ್ಬಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಹಿ ಸಮತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ, ಪಞ್ಚ ಮಹಾಪರಿಚ್ಚಾಗೇ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ, ಞಾತತ್ಥಚರಿಯಲೋಕತ್ಥಚರಿಯಬುದ್ಧಚರಿಯಾನಂ ಕೋಟಿಂ ಪತ್ವಾ, ವೇಸ್ಸನ್ತರಸದಿಸೇ ತತಿಯೇ ಅತ್ತಭಾವೇ ಠತ್ವಾ, ಸತ್ತ ಮಹಾದಾನಾನಿ ದತ್ವಾ, ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಪಥವಿಂ ಕಮ್ಪೇತ್ವಾ, ಕಾಲಙ್ಕತ್ವಾ, ದುತಿಯಚಿತ್ತವಾರೇ ತುಸಿತಭವನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ। ವಿಪಸ್ಸೀ ಬೋಧಿಸತ್ತೋಪಿ ತಥೇವ ಕತ್ವಾ ತುಸಿತಪುರೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಸಟ್ಠಿಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಾ ಸತ್ತಪಞ್ಞಾಸ ವಸ್ಸಕೋಟಿಯೋ ತತ್ಥ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಅಞ್ಞದಾ ಪನ ದೀಘಾಯುಕದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ನ ಯಾವತಾಯುಕಂ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ। ಕಸ್ಮಾ? ತತ್ಥ ಪಾರಮೀನಂ ದುಪ್ಪೂರಣೀಯತ್ತಾ। ತೇ ಅಧಿಮುತ್ತಿಕಾಲಕಿರಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸಪಥೇಯೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ। ಪಾರಮೀನಂ ಪೂರೇನ್ತೋ ಪನ ಯಥಾ ಇದಾನಿ ಏಕೇನ ಅತ್ತಭಾವೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಉಪನೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಪೂರಿತತ್ತಾ ತದಾ ವಿಪಸ್ಸೀ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ತತ್ಥ ಯಾವತಾಯುಕಂ ಅಟ್ಠಾಸಿ।
ದೇವತಾನಂ ಪನ – ‘‘ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಗಣನಾವಸೇನ ಇದಾನಿ ಸತ್ತಹಿ ದಿವಸೇಹಿ ಚುತಿ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪಞ್ಚ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ – ಮಾಲಾ ಮಿಲಾಯನ್ತಿ, ವತ್ಥಾನಿ ಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಕಚ್ಛೇಹಿ ಸೇದಾ ಮುಚ್ಚನ್ತಿ, ಕಾಯೇ ದುಬ್ಬಣ್ಣಿಯಂ ಓಕ್ಕಮತಿ, ದೇವೋ ದೇವಾಸನೇ ನ ಸಣ್ಠಾತಿ। ತತ್ಥ ಮಾಲಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣದಿವಸೇ ಪಿಳನ್ಧನಮಾಲಾ
ಇಮಾನಿ
ಅಥ ಮಹಾಸತ್ತೋ ತಾಸಂ ದೇವತಾನಂ ಪಟಿಞ್ಞಂ ಅದತ್ವಾವ ಕಾಲದೀಪದೇಸಕುಲಜನೇತ್ತಿಆಯುಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪಞ್ಚಮಹಾವಿಲೋಕನಂ ನಾಮ ವಿಲೋಕೇಸಿ। ತತ್ಥ ‘‘ಕಾಲೋ ನು ಖೋ, ನ ಕಾಲೋ’’ತಿ ಪಠಮಂ ಕಾಲಂ ವಿಲೋಕೇಸಿ। ತತ್ಥ
ತತೋ ದೀಪಂ ವಿಲೋಕೇನ್ತೋ ಸಪರಿವಾರೇ ಚತ್ತಾರೋ ದೀಪೇ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ – ‘‘ತೀಸು ದೀಪೇಸು ಬುದ್ಧಾ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ, ಜಮ್ಬುದೀಪೇಯೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ದೀಪಂ ಪಸ್ಸಿ।
ತತೋ
ತತೋ ಕುಲಂ ವಿಲೋಕೇನ್ತೋ – ‘‘ಬುದ್ಧಾ ನಾಮ ಲೋಕಸಮ್ಮತೇ ಕುಲೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ। ಇದಾನಿ ಚ ಖತ್ತಿಯಕುಲಂ ಲೋಕಸಮ್ಮತಂ, ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸಾಮಿ, ಬನ್ಧುಮಾ ನಾಮ ಮೇ ರಾಜಾ ಪಿತಾ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಕುಲಂ ಪಸ್ಸಿ।
ತತೋ
ಇತಿ ಇಮಂ ಪಞ್ಚಮಹಾವಿಲೋಕನಂ ವಿಲೋಕೇತ್ವಾ ‘‘ಕಾಲೋ, ಮೇ ಮಾರಿಸಾ, ಬುದ್ಧಭಾವಾಯಾ’’ತಿ ದೇವತಾನಂ ಸಙ್ಗಹಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪಟಿಞ್ಞಂ ದತ್ವಾ – ‘‘ಗಚ್ಛಥ, ತುಮ್ಹೇ’’ತಿ ತಾ ದೇವತಾ ಉಯ್ಯೋಜೇತ್ವಾ ತುಸಿತದೇವತಾಹಿ ಪರಿವುತೋ ತುಸಿತಪುರೇ ನನ್ದನವನಂ ಪಾವಿಸಿ। ಸಬ್ಬದೇವಲೋಕೇಸು ಹಿ ನನ್ದನವನಂ ಅತ್ಥಿಯೇವ। ತತ್ರ ನಂ ದೇವತಾ ಇತೋ ಚುತೋ ಸುಗತಿಂ ಗಚ್ಛಾತಿ ಪುಬ್ಬೇಕತಕುಸಲಕಮ್ಮೋಕಾಸಂ ಸಾರಯಮಾನಾ ವಿಚರನ್ತಿ। ಸೋ ಏವಂ ದೇವತಾಹಿ ಕುಸಲಂ ಸಾರಯಮಾನಾಹಿ ಪರಿವುತೋ ತತ್ಥ ವಿಚರನ್ತೋಯೇವ ಚವಿ।
ಏವಂ ಚುತೋ ಚ ‘ಚವಾಮೀ’ತಿ ಜಾನಾತಿ, ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ನ ಜಾನಾತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಹೇತ್ವಾಪಿ ಜಾನಾತಿ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಮೇವ ನ ಜಾನಾತಿ। ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಮೇ ಠಾನೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಹಿತಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪನ ಜಾನಾತಿ। ಕೇಚಿ ಪನ ಥೇರಾ – ‘‘ಆವಜ್ಜನಪರಿಯಾಯೋ ನಾಮ ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟತಿ, ದುತಿಯತತಿಯಚಿತ್ತವಾರೇ ಏವ ಜಾನಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ। ತಿಪಿಟಕಮಹಾಸೀವತ್ಥೇರೋ ಪನ ಆಹ – ‘‘ಮಹಾಸತ್ತಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಸದಿಸಾ, ಕೋಟಿಪ್ಪತ್ತಂ ಪನ ತೇಸಂ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ। ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತೇನೇವ ಚಿತ್ತೇನ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಞಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ತಸ್ಮಾ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ನ ಜಾನಾತಿ। ಚುತಿಕ್ಖಣೇಪಿ ‘ಚವಾಮೀ’ತಿ ಜಾನಾತಿ। ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ನ ಜಾನಾತಿ। ‘ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ಮೇ ಠಾನೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಗಹಿತಾ’ತಿ ಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಮಿಂ
ತದಾ ಕಿರ ಪುರೇ ಪುಣ್ಣಮಾಯ ಸತ್ತಮದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವಿಗತಸುರಾಪಾನಂ ಮಾಲಾಗನ್ಧಾದಿವಿಭೂತಿಸಮ್ಪನ್ನಂ ನಕ್ಖತ್ತಕೀಳಂ ಅನುಭವಮಾನಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಮಾತಾ ಸತ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ಪಾತೋ ಉಟ್ಠಾಯ ಗನ್ಧೋದಕೇನ ನಹಾಯಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಾಲಙ್ಕಾರವಿಭೂಸಿತಾ ವರಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಙ್ಗಾನಿ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ಸಿರಿಗಬ್ಭಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಸಿರಿಸಯನೇ ನಿಪನ್ನಾ ನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕಮಮಾನಾ ಇದಂ ಸುಪಿನಂ ಅದ್ದಸ – ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಕಿರ
ಅಥ ಪಬುದ್ಧಾ ದೇವೀ ತಂ ಸುಪಿನಂ ರಞ್ಞೋ ಆರೋಚೇಸಿ। ರಾಜಾ ವಿಭಾತಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ಚತುಸಟ್ಠಿಮತ್ತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪಾಮೋಕ್ಖೇ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ ಹರಿತೂಪಲಿತ್ತಾಯ ಲಾಜಾದೀಹಿ ಕತಮಙ್ಗಲಸಕ್ಕಾರಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ಮಹಾರಹಾನಿ ಆಸನಾನಿ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ನಿಸಿನ್ನಾನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಸಪ್ಪಿಮಧುಸಕ್ಕರಾಭಿಸಙ್ಖತಸ್ಸ ವರಪಾಯಾಸಸ್ಸ ಸುವಣ್ಣರಜತಪಾತಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸುವಣ್ಣರಜತಪಾತೀಹೇವ ಪಟಿಕುಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅದಾಸಿ, ಅಞ್ಞೇಹಿ ಚ ಅಹತವತ್ಥಕಪಿಲಗಾವೀದಾನಾದೀಹಿ ನೇಸಂ ಸನ್ತಪ್ಪೇಸಿ। ಅಥ ನೇಸಂ ಸಬ್ಬಕಾಮಸನ್ತಪ್ಪಿತಾನಂ ತಂ ಸುಪಿನಂ ಆರೋಚೇತ್ವಾ – ‘‘ಕಿಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಆಹಂಸು – ‘‘ಮಾ ಚಿನ್ತಯಿ, ಮಹಾರಾಜ, ದೇವಿಯಾ ತೇ ಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ಗಬ್ಭೋ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ, ಸೋ ಚ ಖೋ ಪುರಿಸಗಬ್ಭೋ ನ ಇತ್ಥಿಗಬ್ಭೋ, ಪುತ್ತೋ ತೇ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಸೋ ಸಚೇ ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸಿಸ್ಸತಿ, ರಾಜಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ। ಸಚೇ ಅಗಾರಾ ನಿಕ್ಖಮ್ಮ ಪಬ್ಬಜಿಸ್ಸತಿ, ಬುದ್ಧೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಲೋಕೇ ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದೋ’’ತಿ। ಅಯಂ ತಾವ – ‘‘ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಂ ಓಕ್ಕಮೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಣ್ಣನಾಕ್ಕಮೋ।
ಅಯಮೇತ್ಥ ಧಮ್ಮತಾತಿ ಅಯಂ ಏತ್ಥ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಓಕ್ಕಮನೇ ಧಮ್ಮತಾ, ಅಯಂ ಸಭಾವೋ, ಅಯಂ ನಿಯಾಮೋತಿ ನಿಯಾಮೋ ಚ ನಾಮೇಸ ಕಮ್ಮನಿಯಾಮೋ, ಉತುನಿಯಾಮೋ, ಬೀಜನಿಯಾಮೋ, ಚಿತ್ತನಿಯಾಮೋ, ಧಮ್ಮನಿಯಾಮೋತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ (ಧ॰ ಸ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೪೯೮)।
ತತ್ಥ ಕುಸಲಸ್ಸ ಇಟ್ಠವಿಪಾಕದಾನಂ, ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಅನಿಟ್ಠವಿಪಾಕದಾನನ್ತಿ ಅಯಂ ಕಮ್ಮನಿಯಾಮೋ। ತಸ್ಸ ದೀಪನತ್ಥಂ – ‘‘ನ ಅನ್ತಲಿಕ್ಖೇ’’ತಿ (ಖು॰ ಪಾ॰ ೧೨೭) ಗಾಥಾಯ ವತ್ಥೂನಿ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ। ಅಪಿಚ ಏಕಾ ಕಿರ ಇತ್ಥೀ ಸಾಮಿಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಭಣ್ಡಿತ್ವಾ ಉಬ್ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಮರಿತುಕಾಮಾ
ತೇಸು ತೇಸು ಜನಪದೇಸು ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ರುಕ್ಖಾನಂ ಪುಪ್ಫಫಲಗಹಣಾದೀನಿ, ವಾತಸ್ಸ ವಾಯನಂ ಅವಾಯನಂ, ಆತಪಸ್ಸ ತಿಕ್ಖತಾ ಮನ್ದತಾ, ದೇವಸ್ಸ ವಸ್ಸನಂ ಅವಸ್ಸನಂ, ಪದುಮಾನಂ ದಿವಾ ವಿಕಸನಂ ರತ್ತಿಂ ಮಿಲಾಯನನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ ಉತುನಿಯಾಮೋ।
ಯಂ ಪನೇತಂ ಸಾಲಿಬೀಜತೋ ಸಾಲಿಫಲಮೇವ, ಮಧುರತೋ ಮಧುರಸಂಯೇವ, ತಿತ್ತತೋ ತಿತ್ತರಸಂಯೇವ ಫಲಂ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಬೀಜನಿಯಾಮೋ।
ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಏವಂ ಯದೇತಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಅನನ್ತರಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದೀನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತನಂ, ಅಯಂ ಚಿತ್ತನಿಯಾಮೋ।
ಯಾ ಪನೇಸಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಓಕ್ಕಮನಾದೀಸು ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಕಮ್ಪನಾದೀನಂ ಪವತ್ತಿ, ಅಯಂ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮೋ ನಾಮ। ತೇಸು ಇಧ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ। ತಸ್ಮಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಧಮ್ಮತಾ ಏಸಾ ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದಿಮಾಹ।
೧೮. ತತ್ಥ ಕುಚ್ಛಿಂ ಓಕ್ಕಮತೀತಿ ಏತ್ಥ ಕುಚ್ಛಿಂ ಓಕ್ಕನ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮೇವತ್ಥೋ ಅಪ್ಪಮಾಣೋತಿ ವುಡ್ಢಿಪ್ಪಮಾಣೋ, ವಿಪುಲೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಉಳಾರೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಉಳಾರಾನಿ ಉಳಾರಾನಿ ಖಾದನೀಯಾನಿ ಖಾದನ್ತೀತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೩೯೯) ಹಿ ಮಧುರಂ ಉಳಾರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಉಳಾರಾಯ ಖಲು ಭವಂ ವಚ್ಛಾಯನೋ ಸಮಣಂ ಗೋತಮಂ ಪಸಂಸಾಯ ಪಸಂಸತೀತಿಆದೀಸು (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೨೮೮) ಸೇಟ್ಠಂ ಉಳಾರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ। ಇಧ ಪನ ವಿಪುಲಂ ದೇವಾನಂ ದೇವಾನುಭಾವನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದೇವಾನಂ ಅಯಮಾನುಭಾವೋ ನಿವತ್ಥವತ್ಥಸ್ಸ ಪಭಾ ದ್ವಾದಸಯೋಜನಾನಿ ಫರತಿ, ತಥಾ ಸರೀರಸ್ಸ, ತಥಾ ಅಲಙ್ಕಾರಸ್ಸ, ತಥಾ ವಿಮಾನಸ್ಸ, ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಲೋಕನ್ತರಿಕಾತಿ ಅಘಾತಿ ನಿಚ್ಚವಿವಟಾ। ಅಸಂವುತಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾಪಿ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಾ। ಅನ್ಧಕಾರಾತಿ ತಮಭೂತಾ। ಅನ್ಧಕಾರತಿಮಿಸಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿನಿವಾರಣತೋ ಅನ್ಧಭಾವಕರಣತಿಮಿಸೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ। ತತ್ಥ ಕಿರ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ನ ಜಾಯತಿ। ಏವಂಮಹಿದ್ಧಿಕಾತಿ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಕಿರ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ತೀಸು ದೀಪೇಸು ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ, ಏವಂ ಮಹಿದ್ಧಿಕಾ। ಏಕೇಕಾಯ ದಿಸಾಯ ನವ ನವ ಯೋಜನಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮಿತ್ವಾ ಆಲೋಕಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ, ಏವಂಮಹಾನುಭಾವಾ। ಆಭಾಯ ನಾನುಭೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಭಾಯ ನಪ್ಪಹೋನ್ತಿ। ತೇ ಕಿರ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಸ್ಸ ವೇಮಜ್ಝೇನ ವಿಚರನ್ತಿ, ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಞ್ಚ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಲೋಕನ್ತರಿಕನಿರಯಾ। ತಸ್ಮಾ ತೇ ತತ್ಥ ಆಭಾಯ ನಪ್ಪಹೋನ್ತಿ।
ಯೇಪಿ ತತ್ಥ ಸತ್ತಾತಿ ಯೇಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಲೋಕನ್ತರಿಕಮಹಾನಿರಯೇ ಸತ್ತಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ। ಕಿಂ ಪನ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ। ಭಾರಿಯಂ ದಾರುಣಂ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಧಮ್ಮಿಕಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಞ್ಚ ಉಪರಿ ಅಪರಾಧಂ, ಅಞ್ಞಞ್ಚ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ಪಾಣವಧಾದಿಸಾಹಸಿಕಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿದೀಪೇ ಅಭಯಚೋರನಾಗಚೋರಾದಯೋ ವಿಯ। ತೇಸಂ ಅತ್ತಭಾವೋ ತಿಗಾವುತಿಕೋ ಹೋತಿ, ವಗ್ಗುಲೀನಂ ವಿಯ ದೀಘನಖಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇ ರುಕ್ಖೇ ವಗ್ಗುಲಿಯೋ ವಿಯ ನಖೇಹಿ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತೇ ಲಗ್ಗನ್ತಿ। ಯದಾ
ಅಞ್ಞೇಪಿ ಕಿರ ಭೋ ಸನ್ತಿ ಸತ್ತಾತಿ ಭೋ ಯಥಾ ಮಯಂ ಮಹಾದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವಾಮ, ಏವಂ ಅಞ್ಞೇ ಕಿರ ಸತ್ತಾಪಿ ಇಮಂ ದುಕ್ಖಮನುಭವನತ್ಥಾಯ ಇಧೂಪಪನ್ನಾತಿ ತಂ ದಿವಸಂ ಪಸ್ಸನ್ತಿ। ಅಯಂ ಪನ ಓಭಾಸೋ ಏಕಯಾಗುಪಾನಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅಚ್ಛರಾಸಙ್ಘಾಟಮತ್ತಮೇವ ವಿಜ್ಜೋಭಾಸೋ ವಿಯ ನಿಚ್ಛರಿತ್ವಾ – ‘‘ಕಿಂ ಇದ’’ನ್ತಿ ಭಣನ್ತಾನಂಯೇವ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ। ಸಙ್ಕಮ್ಪತೀತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಕಮ್ಪತಿ। ಇತರದ್ವಯಂ ಪುರಿಮಪದಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಪುನ ಅಪ್ಪಮಾಣೋ ಚಾತಿಆದಿ ನಿಗಮನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ।
೧೯. ಚತ್ತಾರೋ ನಂ ದೇವಪುತ್ತಾ ಚಾತುದ್ದಿಸಂ ರಕ್ಖಾಯ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಚತ್ತಾರೋತಿ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾರಾಜಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ। ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳೇಸು ಪನ ಚತ್ತಾರೋ ಚತ್ತಾರೋ ಕತ್ವಾ ಚತ್ತಾಲೀಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ಮಹಾರಾಜಾನೋ ಖಗ್ಗಹತ್ಥಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಆರಕ್ಖತ್ಥಾಯ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಸಿರಿಗಬ್ಭಂ ಪವಿಟ್ಠಾ, ಇತರೇ ಗಬ್ಭದ್ವಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅವರುದ್ಧಕೇ ಪಂಸುಪಿಸಾಚಕಾದಿಯಕ್ಖಗಣೇ ಪಟಿಕ್ಕಮಾಪೇತ್ವಾ ಯಾವ ಚಕ್ಕವಾಳಾ ಆರಕ್ಖಂ ಗಣ್ಹಿಂಸು।
ಕಿಮತ್ಥಾಯ ಪನಾಯಂ ರಕ್ಖಾ? ನನು ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಕಲಲಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಚೇಪಿ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮಾರಾ ಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಸಿನೇರುಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಮಾತುಯಾ ವಾ ಅನ್ತರಾಯಕರಣತ್ಥಂ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯುಂ, ಸಬ್ಬೇ ಅನ್ತರಾವ ಅನ್ತರಧಾಯೇಯ್ಯುಂ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಭಗವತಾ ರುಹಿರುಪ್ಪಾದವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ – ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಕಾಸೋ, ಯಂ ಪರುಪಕ್ಕಮೇನ ತಥಾಗತಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯ। ಅನುಪಕ್ಕಮೇನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಿ। ಗಚ್ಛಥ, ತುಮ್ಹೇ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಥಾವಿಹಾರಂ, ಅರಕ್ಖಿಯಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ ತಥಾಗತಾ’’ತಿ (ಚೂಳವ॰ ೩೪೧)। ಏವಮೇವ, ತೇನ ಪರುಪಕ್ಕಮೇನ ನ ತೇಸಂ ಜೀವಿತನ್ತರಾಯೋ
ಕಿಂ ಪನ ತೇ ಅನ್ತೋಗಬ್ಭಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಠಿತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾರಾಜಾನೋ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಮಾತುಯಾ ಅತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ, ನ ದಸ್ಸೇನ್ತೀತಿ? ನಹಾನಮಣ್ಡನಭೋಜನಾದಿಸರೀರಕಿಚ್ಚಕಾಲೇ ನ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ, ಸಿರಿಗಬ್ಭಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ವರಸಯನೇ ನಿಪನ್ನಕಾಲೇ ಪನ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ। ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಮನುಸ್ಸದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಸಪ್ಪಟಿಭಯಂ ಹೋತಿ, ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಮಾತಾ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಚೇವ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಚ ಪುಞ್ಞಾನುಭಾವೇನ ತೇ ದಿಸ್ವಾ ನ ಭಾಯತಿ, ಪಕತಿಅನ್ತೇಪುರಪಾಲಕೇಸು ವಿಯ ಅಸ್ಸಾ ಏತೇಸು ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ।
೨೦. ಪಕತಿಯಾ ಸೀಲವತೀತಿ ಸಭಾವೇನೇವ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನಾ। ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಕಿರ ಬುದ್ಧೇ ಮನುಸ್ಸಾ ತಾಪಸಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಉಕ್ಕುಟಿಕಂ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಸೀಲಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ಬೋಧಿಸತ್ತಮಾತಾಪಿ ಕಾಲದೇವಿಲಸ್ಸ ಇಸಿನೋ ಸನ್ತಿಕೇ
೨೧. ಪುರಿಸೇಸೂತಿ
೨೨. ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಕಾಮಗುಣಾನನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಕಾಮಗುಣೂಪಸಞ್ಹಿತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪುರಿಸಾಧಿಪ್ಪಾಯವಸೇನ ವತ್ಥುಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಕತೋ, ಇಧ ಆರಮ್ಮಣಪ್ಪಟಿಲಾಭೋ ದಸ್ಸಿತೋ। ತದಾ ಕಿರ ದೇವಿಯಾ ಏವರೂಪೋ ಪುತ್ತೋ ಕುಚ್ಛಿಂ ಉಪಪನ್ನೋತಿ ಸುತ್ವಾ ಸಮನ್ತತೋ ರಾಜಾನೋ
೨೩. ಅಕಿಲನ್ತಕಾಯಾತಿ ಯಥಾ ಅಞ್ಞಾ ಇತ್ಥಿಯೋ ಗಬ್ಭಭಾರೇನ ಕಿಲಮನ್ತಿ ಹತ್ಥಪಾದಾ ಉದ್ಧುಮಾತತಾದೀನಿ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ಏವಂ ತಸ್ಸಾ ಕೋಚಿ ಕಿಲಮಥೋ ನಾಹೋಸಿ। ತಿರೋಕುಚ್ಛಿಗತನ್ತಿ ಅನ್ತೋಕುಚ್ಛಿಗತಂ। ಪಸ್ಸತೀತಿ ಕಲಲಾದಿಕಾಲಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಸಞ್ಜಾತಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಅಹೀನಿನ್ದ್ರಿಯಭಾವಂ ಉಪಗತಂಯೇವ ಪಸ್ಸತಿ। ಕಿಮತ್ಥಂ ಪಸ್ಸತಿ? ಸುಖವಾಸತ್ಥಂಯೇವ। ಯಥೇವ ಹಿ ಮಾತಾ ಪುತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಿಪನ್ನಾ ವಾ ನಿಸಿನ್ನಾ ವಾ – ‘‘ಹತ್ಥಂ ವಾಸ್ಸ ಪಾದಂ ವಾ ಓಲಮ್ಬನ್ತಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸಣ್ಠಪೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸುಖವಾಸತ್ಥಂ ಪುತ್ತಂ ಓಲೋಕೇತಿ, ಏವಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಮಾತಾಪಿ ಯಂ ತಂ ಮಾತು ಉಟ್ಠಾನಗಮನಪರಿವತ್ತನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ಉಣ್ಹಸೀತಲೋಣಿಕತಿತ್ತಕಕಟುಕಾಹಾರಅಜ್ಝೋಹರಣಕಾಲೇಸು ಚ ಗಬ್ಭಸ್ಸ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ‘‘ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ಮೇ ತಂ ಪುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸುಖವಾಸತ್ಥಂ ಓಲೋಕಯಮಾನಾ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಆಭುಜಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಂ ಪಸ್ಸತಿ। ಯಥಾ ಹಿ ಅಞ್ಞೇ ಅನ್ತೋಕುಚ್ಛಿಗತಾ ಪಕ್ಕಾಸಯಂ ಅವತ್ಥರಿತ್ವಾ ಆಮಾಸಯಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉದರಪಟಲಂ ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಕತ್ವಾ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಡಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಕ್ಕುಟಿಕಂ ದ್ವೀಸು ಮುಟ್ಠೀಸು ಹನುಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ದೇವೇ ಸೇಯ್ಯಥಾಪೀತಿಆದಿಮಾಹ। ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಪನ ಅನ್ತೋಕುಚ್ಛಿಗತೋ ಮಾತರಂ ನ ಪಸ್ಸತಿ। ನ ಹಿ ಅನ್ತೋಕುಚ್ಛಿಯಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ।
೨೪. ಕಾಲಙ್ಕರೋತೀತಿ
೨೫. ನವ ವಾ ದಸ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ವಾ ಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಕಪ್ಪನವಸೇನ ಸತ್ತ ವಾ ಅಟ್ಠ ವಾ ಏಕಾದಸ ವಾ ದ್ವಾದಸ ವಾತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ತತ್ಥ ಸತ್ತಮಾಸಜಾತೋ ಜೀವತಿ, ಸೀತುಣ್ಹಕ್ಖಮೋ ಪನ ನ ಹೋತಿ। ಅಟ್ಠಮಾಸಜಾತೋ ನ ಜೀವತಿ, ಅವಸೇಸಾ ಜೀವನ್ತಿ।
೨೭. ದೇವಾ ಪಠಮಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ಖೀಣಾಸವಾ ಸುದ್ಧಾವಾಸಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ। ಕಥಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ? ‘‘ಸೂತಿವೇಸಂ ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ’’ತಿ ಏಕೇ। ತಂ ಪನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಇದಂ ವುತ್ತಂ – ‘ತದಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಮಾತಾ ಸುವಣ್ಣಖಚಿತಂ ವತ್ಥಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಮಚ್ಛಕ್ಖಿಸದಿಸಂ ದುಕೂಲಪಟಂ ಯಾವ ಪಾದನ್ತಾ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಅಥಸ್ಸಾ ಸಲ್ಲಹುಕಗಬ್ಭವುಟ್ಠಾನಂ ಅಹೋಸಿ, ಧಮಕರಣತೋ ಉದಕನಿಕ್ಖಮನಸದಿಸಂ। ಅಥ ತೇ ಪಕತಿಬ್ರಹ್ಮವೇಸೇನೇವ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಠಮಂ ಸುವಣ್ಣಜಾಲೇನ
೨೮. ಚತ್ತಾರೋ ನಂ ದೇವಪುತ್ತಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾರಾಜಾನೋ। ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅಜಿನಪ್ಪವೇಣಿಯಾ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ। ಮಹೇಸಕ್ಖೋತಿ ಮಹಾತೇಜೋ ಮಹಾಯಸೋ ಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನೋ।
೨೯. ವಿಸದೋವ ನಿಕ್ಖಮತೀತಿ ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇ ಸತ್ತಾ ಯೋನಿಮಗ್ಗೇ ಲಗ್ಗನ್ತಾ ಭಗ್ಗವಿಭಗ್ಗಾ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ಅಲಗ್ಗೋ ಉದೇನಾತಿ ಉದಕೇನ। ಕೇನಚಿ ಅಸುಚಿನಾತಿ ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇ ಸತ್ತಾ ಕಮ್ಮಜವಾತೇಹಿ ಉದ್ಧಂಪಾದಾ ಅಧೋಸಿರಾ ಯೋನಿಮಗ್ಗೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಾ ಸತಪೋರಿಸಂ ನರಕಪಪಾತಂ ಪತನ್ತಾ ವಿಯ, ತಾಳಚ್ಛಿದ್ದೇನ ನಿಕ್ಕಡ್ಢಿಯಮಾನಾ ಹತ್ಥೀ ವಿಯ ಮಹಾದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವನ್ತಾ ನಾನಾಅಸುಚಿಮಕ್ಖಿತಾವ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ। ಬೋಧಿಸತ್ತಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮಜವಾತಾ
ಉದಕಸ್ಸ ಧಾರಾತಿ ಉದಕವಟ್ಟಿಯೋ। ತಾಸು ಸೀತಾ ಸುವಣ್ಣಕಟಾಹೇ ಪತತಿ ಉಣ್ಹಾ ರಜತಕಟಾಹೇ। ಇದಞ್ಚ ಪಥವಿತಲೇ ಕೇನಚಿ ಅಸುಚಿನಾ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ತೇಸಂ ಪಾನೀಯಪರಿಭೋಜನೀಯಉದಕಞ್ಚೇವ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಕೀಳಾಉದಕಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪನ ಸುವಣ್ಣರಜತಘಟೇಹಿ ಆಹರಿಯಮಾನಉದಕಸ್ಸ ಚೇವ ಹಂಸವತ್ತಕಾದಿಪೋಕ್ಖರಣೀಗತಸ್ಸ ಚ ಉದಕಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನತ್ಥಿ।
೩೧. ಸಮ್ಪತಿಜಾತೋತಿ ಮುಹುತ್ತಜಾತೋ। ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಮತ್ತೋ ವಿಯ ದಸ್ಸಿತೋ, ನ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ನಿಕ್ಖನ್ತಮತ್ತಞ್ಹಿ ನಂ ಪಠಮಂ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಸುವಣ್ಣಜಾಲೇನ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಿಂಸು, ತೇಸಂ ಹತ್ಥತೋ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾರಾಜಾನೋ ಅಜಿನಪ್ಪವೇಣಿಯಾ, ತೇಸಂ ಹತ್ಥತೋ ಮನುಸ್ಸಾ ದುಕೂಲಚುಮ್ಬಟಕೇನ। ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಹತ್ಥತೋ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ಪಥವಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ। ಸೇತಮ್ಹಿ ಛತ್ತೇ ಅನುಧಾರಿಯಮಾನೇತಿ ದಿಬ್ಬಸೇತಚ್ಛತ್ತೇ ಅನುಧಾರಿಯಮಾನಮ್ಹಿ। ಏತ್ಥ ಚ ಛತ್ತಸ್ಸ ಪರಿವಾರಾನಿ ಖಗ್ಗಾದೀನಿ
‘‘ಅನೇಕಸಾಖಞ್ಚ
ಛತ್ತಂ ಮರೂ ಧಾರಯುಮನ್ತಲಿಕ್ಖೇ।
ಸುವಣ್ಣದಣ್ಡಾ ವಿಪತನ್ತಿ ಚಾಮರಾ,
ನ ದಿಸ್ಸರೇ ಚಾಮರಛತ್ತಗಾಹಕಾ’’ತಿ॥ (ಸು॰ ನಿ॰ ೬೯೩)।
ಸಬ್ಬಾ ಚ ದಿಸಾತಿ ಇದಂ ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರೂಪರಿ ಠಿತಸ್ಸ ವಿಯ ಸಬ್ಬದಿಸಾನುವಿಲೋಕನಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಖೋ ಪನೇವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಮಹಾಸತ್ತೋ ಹಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಹತ್ಥತೋ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ಪಠವಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಪುರತ್ಥಿಮಂ ದಿಸಂ ಓಲೋಕೇಸಿ। ಅನೇಕಾನಿ ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸಾನಿ ಏಕಙ್ಗಣಾನಿ ಅಹೇಸುಂ। ತತ್ಥ ದೇವಮನುಸ್ಸಾ ಗನ್ಧಮಾಲಾದೀಹಿ ಪೂಜಯಮಾನಾ – ‘‘ಮಹಾಪುರಿಸ, ಇಧ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸದಿಸೋಪಿ ನತ್ಥಿ, ಕುತೋ ಉತ್ತರಿತರೋ’’ತಿ ಆಹಂಸು। ಏವಂ ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾ, ಚತಸ್ಸೋ ಅನುದಿಸಾ, ಹೇಟ್ಠಾ, ಉಪರೀತಿ ದಸ ದಿಸಾ ಅನುವಿಲೋಕೇತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸಂ ಅದಿಸ್ವಾ – ‘‘ಅಯಂ ಉತ್ತರಾ ದಿಸಾ’’ತಿ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖೋ ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರೇನ ಅಗಮಾಸೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಆಸಭಿನ್ತಿ ಉತ್ತಮಂ। ಅಗ್ಗೋತಿ ಗುಣೇಹಿ ಸಬ್ಬಪಠಮೋ। ಇತರಾನಿ ಅಯಮನ್ತಿಮಾ ಜಾತಿ, ನತ್ಥಿ ದಾನಿ ಪುನಬ್ಭವೋತಿ ಪದದ್ವಯೇನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಪತ್ತಬ್ಬಂ ಅರಹತ್ತಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ।
ಏತ್ಥ ಚ ಸಮೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಪಥವಿಯಾ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ ಚತುರಿದ್ಧಿಪಾದಪಟಿಲಾಭಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ, ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖಭಾವೋ ಮಹಾಜನಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಗಮನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ, ಸತ್ತಪದಗಮನಂ ಸತ್ತಬೋಜ್ಝಙ್ಗರತನಪಟಿಲಾಭಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ, ದಿಬ್ಬಸೇತಚ್ಛತ್ತಧಾರಣಂ ವಿಮುತ್ತಿವರಛತ್ತಪಟಿಲಾಭಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ, ಪಞ್ಚರಾಜಕಕುಧಭಣ್ಡಾನಂ ಪಟಿಲಾಭೋ ಪಞ್ಚಹಿ ವಿಮುತ್ತೀಹಿ ವಿಮುಚ್ಚನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ, ಸಬ್ಬದಿಸಾನುವಿಲೋಕನಂ ಅನಾವರಣಞಾಣಪಟಿಲಾಭಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ, ಆಸಭಿವಾಚಾಭಾಸನಂ ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತಿಯಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ, ‘‘ಅಯಮನ್ತಿಮಾ ಜಾತೀ’’ತಿ ಸೀಹನಾದೋ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ
ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಹಿ ಜಾತದಿವಸೇ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತು ಕಮ್ಪಿ। ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಮ್ಹಿ ದೇವತಾ ಏಕಚಕ್ಕವಾಳೇ ಸನ್ನಿಪತಿಂಸು। ಪಠಮಂ ದೇವಾ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಿಂಸು, ಪಚ್ಛಾ ಮನುಸ್ಸಾ। ತನ್ತಿಬದ್ಧಾ ವೀಣಾ ಚಮ್ಮಬದ್ಧಾ ಭೇರಿಯೋ ಚ ಕೇನಚಿ ಅವಾದಿತಾ ಸಯಮೇವ ವಜ್ಜಿಂಸು। ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅನ್ದುಬನ್ಧನಾದೀನಿ ಖಣ್ಡಾಖಣ್ಡಂ ಛಿಜ್ಜಿಂಸು। ಸಬ್ಬರೋಗಾ ವೂಪಸಮಿಂಸು, ಅಮ್ಬಿಲೇನ ಧೋತತಮ್ಬಮಲಂ ವಿಯ ವಿಗಚ್ಛಿಂಸು। ಜಚ್ಚನ್ಧಾ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸಿಂಸು। ಜಚ್ಚಬಧಿರಾ ಸದ್ದಂ ಸುಣಿಂಸು। ಪೀಠಸಪ್ಪೀ ಜವಸಮ್ಪನ್ನಾ ಅಹೇಸುಂ। ಜಾತಿಜಳಾನಮ್ಪಿ ಏಳಮೂಗಾನಂ ಸತಿ ಪತಿಟ್ಠಾಸಿ। ವಿದೇಸಪಕ್ಖನ್ದಾ ನಾವಾ ಸುಪಟ್ಟನಂ ಪಾಪುಣಿಂಸು। ಆಕಾಸಟ್ಠಕಭೂಮಟ್ಠಕರತನಾನಿ ಸಕತೇಜೋಭಾಸಿತಾನಿ ಅಹೇಸುಂ। ವೇರಿನೋ ಮೇತ್ತಚಿತ್ತಂ ಪಟಿಲಭಿಂಸು। ಅವೀಚಿಮ್ಹಿ ಅಗ್ಗಿ ನಿಬ್ಬಾಯಿ। ಲೋಕನ್ತರೇಸು ಆಲೋಕೋ ಉದಪಾದಿ। ನದೀಸು ಜಲಂ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ। ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಮಧುರಸಂ ಉದಕಂ ಅಹೋಸಿ। ವಾತೋ ನ ವಾಯಿ। ಆಕಾಸಪಬ್ಬತರುಕ್ಖಗತಾ ಸಕುಣಾ ಭಸ್ಸಿತ್ವಾ ಪಥವಿಗತಾ ಅಹೇಸುಂ। ಚನ್ದೋ ಅತಿವಿರೋಚಿ। ಸೂರಿಯೋ ನ ಉಣ್ಹೋ, ನ ಸೀತಲೋ, ನಿಮ್ಮಲೋ ಉತುಸಮ್ಪನ್ನೋ ಅಹೋಸಿ। ದೇವತಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ವಿಮಾನದ್ವಾರೇ ಠತ್ವಾ ಅಪ್ಫೋಟನಸೇಳನಚೇಲುಕ್ಖೇಪಾದೀಹಿ ಮಹಾಕೀಳಕಂ ಕೀಳಿಂಸು। ಚಾತುದ್ದೀಪಿಕಮಹಾಮೇಘೋ ವಸ್ಸಿ। ಮಹಾಜನಂ ನೇವ ಖುದಾ ನ ಪಿಪಾಸಾ ಪೀಳೇಸಿ। ದ್ವಾರಕವಾಟಾನಿ ಸಯಮೇವ ವಿವರಿಂಸು। ಪುಪ್ಫೂಪಗಫಲೂಪಗಾ ರುಕ್ಖಾ ಪುಪ್ಫಫಲಾನಿ ಗಣ್ಹಿಂಸು। ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತು ಏಕದ್ಧಜಮಾಲಾ ಅಹೋಸಿ।
ತತ್ರಾಪಿ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಕಮ್ಪೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪಟಿಲಾಭಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ। ದೇವತಾನಂ ಏಕಚಕ್ಕವಾಳೇ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನಕಾಲೇ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ। ಪಠಮಂ ದೇವತಾನಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಂ ಚತುನ್ನಂ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಂ ಪಟಿಲಾಭಸ್ಸ
ವೇರೀನಂ ಮೇತ್ತಚಿತ್ತಪಟಿಲಾಭೋ ಚತುಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಪಟಿಲಾಭಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ। ಅವೀಚಿಮ್ಹಿ ಅಗ್ಗಿನಿಬ್ಬಾಯನಂ ಏಕಾದಸಅಗ್ಗಿನಿಬ್ಬಾಯನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ। ಲೋಕನ್ತರಿಕಾಲೋಕೋ ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮಿತ್ವಾ ಞಾಣಾಲೋಕದಸ್ಸನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ। ಮಹಾಸಮುದ್ದಸ್ಸ ಮಧುರತಾ ನಿಬ್ಬಾನರಸೇನ ಏಕರಸಭಾವಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ। ವಾತಸ್ಸ ಅವಾಯನಂ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಗತಭಿನ್ದನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ। ಸಕುಣಾನಂ ಪಥವಿಗಮನಂ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಓವಾದಂ ಸುತ್ವಾ ಪಾಣೇಹಿ ಸರಣಗಮನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ। ಚನ್ದಸ್ಸ ಅತಿವಿರೋಚನಂ ಬಹುಜನಕನ್ತತಾಯ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ। ಸೂರಿಯಸ್ಸ ಉಣ್ಹಸೀತವಿವಜ್ಜನಉತುಸುಖತಾ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಸುಖಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ। ದೇವತಾನಂ ವಿಮಾನದ್ವಾರೇಸು ಠತ್ವಾ ಅಪ್ಫೋಟನಾದೀಹಿ ಕೀಳನಂ ಬುದ್ಧಭಾವಂ ಪತ್ವಾ ಉದಾನಂ ಉದಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ। ಚಾತುದ್ದೀಪಿಕಮಹಾಮೇಘವಸ್ಸನಂ ಮಹತೋ ಧಮ್ಮಮೇಘವಸ್ಸನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ। ಖುದಾಪೀಳನಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ಕಾಯಗತಾಸತಿಅಮತಪಟಿಲಾಭಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ। ಪಿಪಾಸಾಪೀಳನಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ವಿಮುತ್ತಿಸುಖೇನ
ಏತ್ಥ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ – ‘‘ಯದಾ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಪಥವಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖೋ ಪದಸಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಆಸಭಿಂ ವಾಚಂ ಅಭಾಸಿ, ತದಾ ಕಿಂ ಪಥವಿಯಾ ಗತೋ, ಉದಾಹು ಆಕಾಸೇನ; ದಿಸ್ಸಮಾನೋ ಗತೋ, ಉದಾಹು ಅದಿಸ್ಸಮಾನೋ; ಅಚೇಲಕೋ ಗತೋ, ಉದಾಹು ಅಲಙ್ಕತಪಟಿಯತ್ತೋ; ದಹರೋ ಹುತ್ವಾ ಗತೋ
ಇಮಾ ಚ ಪನ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕಥಿತಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮತಾ ಸಬ್ಬಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ದ್ವತ್ತಿಂಸಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣವಣ್ಣನಾ
೩೩. ಅದ್ದಸ ಖೋತಿ ದುಕೂಲಚುಮ್ಬಟಕೇ ನಿಪಜ್ಜಾಪೇತ್ವಾ ಆನೀತಂ ಅದ್ದಸ। ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸಾತಿ ಜಾತಿಗೋತ್ತಕುಲಪದೇಸಾದಿವಸೇನ ಮಹನ್ತಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ। ದ್ವೇ ಗತಿಯೋತಿ ದ್ವೇ ನಿಟ್ಠಾ, ದ್ವೇ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಯೋ। ಅಯಞ್ಹಿ ಗತಿಸದ್ದೋ – ‘‘ಪಞ್ಚ ಖೋ ಇಮಾ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಗತಿಯೋ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫೩) ಏತ್ಥ ನಿರಯಾದಿಭೇದಾಯ ಸತ್ತೇಹಿ ಗನ್ತಬ್ಬಗತಿಯಾ ಅನಞ್ಞಾತಿ ಅಞ್ಞಾ ಗತಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ।
ಧಮ್ಮಿಕೋತಿ ದಸಕುಸಲಧಮ್ಮಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅಗತಿಗಮನವಿರಹಿತೋ। ಧಮ್ಮರಾಜಾತಿ ಇದಂ ಪುರಿಮಪದಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ಧಮ್ಮೇನ ವಾ ಲದ್ಧರಜ್ಜತ್ತಾ ಧಮ್ಮರಾಜಾ। ಚಾತುರನ್ತೋತಿ ವಿಜಿತಾವೀತಿ ವಿಜಿತಸಙ್ಗಾಮೋ। ಜನಪದೋ ಅಸ್ಮಿಂ ಥಾವರಿಯಂ ಥಿರಭಾವಂ ಪತ್ತೋತಿ ಜನಪದತ್ಥಾವರಿಯಪ್ಪತ್ತೋ। ಚಣ್ಡಸ್ಸ ಹಿ ರಞ್ಞೋ ಬಲಿದಣ್ಡಾದೀಹಿ ಲೋಕಂ ಪೀಳಯತೋ ಮನುಸ್ಸಾ ಮಜ್ಝಿಮಜನಪದಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬತಸಮುದ್ದತೀರಾದೀನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಚ್ಚನ್ತೇ ವಾಸಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತಿ। ಅತಿಮುದುಕಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಚೋರೇಹಿ ಸಾಹಸಿಕಧನವಿಲೋಪಪೀಳಿತಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಪಚ್ಚನ್ತಂ ಪಹಾಯ ಜನಪದಮಜ್ಝೇ ವಾಸಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತಿ, ಇತಿ ಏವರೂಪೇ ರಾಜಿನಿ ಜನಪದೋ ಥಿರಭಾವಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ
ಸತ್ತರತನಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ರತಿಜನನಟ್ಠೇನ ರತನಂ। ಅಪಿಚ –
‘‘ಚಿತ್ತೀಕತಂ ಮಹಗ್ಘಞ್ಚ, ಅತುಲಂ ದುಲ್ಲಭದಸ್ಸನಂ।
ಅನೋಮಸತ್ತಪರಿಭೋಗಂ, ರತನಂ ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ’’॥
ಚಕ್ಕರತನಸ್ಸ ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಞ್ಞಂ ದೇವಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಸಬ್ಬೇ ಗನ್ಧಪುಪ್ಫಾದೀಹಿ ತಸ್ಸೇವ ಪೂಜಞ್ಚ ಅಭಿವಾದನಾದೀನಿ ಚ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಚಿತ್ತೀಕತಟ್ಠೇನ ರತನಂ। ಚಕ್ಕರತನಸ್ಸ ಚ ಏತ್ತಕಂ ನಾಮ ಧನಂ ಅಗ್ಘತೀತಿ
ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತಸ್ಸಿಮಾನೀತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಚಕ್ಕರತನನ್ತಿಆದೀಸು ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ದ್ವೇಸಹಸ್ಸದೀಪಪರಿವಾರಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾದೀಪಾನಂ ಸಿರಿವಿಭವಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದಾತುಂ ಸಮತ್ಥಂ ಚಕ್ಕರತನಂ ಪಾತುಭವತಿ। ತಥಾ ಪುರೇಭತ್ತಮೇವ ಸಾಗರಪರಿಯನ್ತಂ ಪಥವಿಂ ಅನುಸಂಯಾಯನಸಮತ್ಥಂ ವೇಹಾಸಙ್ಗಮಂ ಹತ್ಥಿರತನಂ, ತಾದಿಸಮೇವ ಅಸ್ಸರತನಂ, ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇ ಅನ್ಧಕಾರೇ ಮಣಿರತನಂ, ಛಬ್ಬಿಧದೋಸವಿವಜ್ಜಿತಂ ಮನಾಪಚಾರಿ ಇತ್ಥಿರತನಂ, ಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣೇ ಅನ್ತೋಪಥವಿಗತಂ ನಿಧಿಂ ದಸ್ಸನಸಮತ್ಥಂ ಗಹಪತಿರತನಂ, ಅಗ್ಗಮಹೇಸಿಯಾ ಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಸಕಲರಜ್ಜಮನುಸಾಸನಸಮತ್ಥಂ ಜೇಟ್ಠಪುತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಪರಿಣಾಯಕರತನಂ ಪಾತುಭವತಿ।
ಪರೋಸಹಸ್ಸನ್ತಿ ಅತಿರೇಕಸಹಸ್ಸಂ। ಸೂರಾತಿ ಅಭೀರುಕಾ। ವೀರಙ್ಗರೂಪಾತಿ ವೀರಾನಂ ಅಙ್ಗಂ ವೀರಙ್ಗಂ, ವೀರಿಯಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ, ವೀರಙ್ಗಂ ರೂಪಮೇತೇಸನ್ತಿ ವೀರಙ್ಗರೂಪಾ, ವೀರಿಯಜಾತಿಕಾ ವೀರಿಯಸಭಾವಾ ವೀರಿಯಮಯಾ ಅಕಿಲಾಸುನೋ ಅಹೇಸುಂ। ದಿವಸಮ್ಪಿ ಯುಜ್ಝನ್ತಾ ನ ಕಿಲಮನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ಸಾಗರಪರಿಯನ್ತನ್ತಿ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಂ ಸೀಮಂ ಕತ್ವಾ ಠಿತಸಮುದ್ದಪರಿಯನ್ತಂ। ಅದಣ್ಡೇನಾತಿ ಯೇ ಕತಾಪರಾಧೇ ಸತ್ತೇ ಸತಮ್ಪಿ ಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಅಸತ್ಥೇನಾತಿ
ಏವಂ ಏಕಂ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಕಥೇತ್ವಾ ದುತಿಯಂ ಕಥೇತುಂ ಸಚೇ ಖೋ ಪನಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ರಾಗದೋಸಮೋಹಮಾನದಿಟ್ಠಿಕಿಲೇಸತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಂ ಛದನಂ ಆವರಣಂ ವಿವಟಂ ವಿದ್ಧಂಸಿತಂ ವಿವಟಕಂ ಏತೇನಾತಿ ವಿವಟಚ್ಛದೋ। ‘‘ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಅಯಮೇವ ಅತ್ಥೋ।
೩೫. ಏವಂ ದುತಿಯಂ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಕಥೇತ್ವಾ ತಾಸಂ ನಿಮಿತ್ತಭೂತಾನಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಯಞ್ಹಿ, ದೇವ, ಕುಮಾರೋತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಪಾದೋತಿ ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಭೂಮಿಯಂ ಪಾದಂ ಠಪೇನ್ತಾನಂ ಅಗ್ಗಪಾದತಲಂ ವಾ ಪಣ್ಹಿ ವಾ ಪಸ್ಸಂ ವಾ ಪಠಮಂ ಫುಸತಿ, ವೇಮಜ್ಝೇ ವಾ ಪನ ಛಿದ್ದಂ ಹೋತಿ, ಉಕ್ಖಿಪನ್ತಾನಂ ಅಗ್ಗತಲಾದೀಸು ಏಕಕೋಟ್ಠಾಸೋವ ಪಠಮಂ ಉಟ್ಠಹತಿ, ನ ಏವಮಸ್ಸ। ಅಸ್ಸ ಪನ ಸುವಣ್ಣಪಾದುಕತಲಮಿವ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಸಕಲಂ ಪಾದತಲಂ ಭೂಮಿಂ ಫುಸತಿ, ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಭೂಮಿತೋ ಉಟ್ಠಹತಿ। ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಪಾದೋ।
ಚಕ್ಕಾನೀತಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪೂರಾನೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ತೇಸಂ ಕಿರ ಚಕ್ಕಾನಂ ಪಾದತಲಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ನಾಭಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ನಾಭಿಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ವಟ್ಟಲೇಖಾ ದಿಸ್ಸತಿ, ನಾಭಿಮುಖಪರಿಕ್ಖೇಪಪಟ್ಟೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಪನಾಳಿಮುಖಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ಅರಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಅರೇಸು ವಟ್ಟಿಲೇಖಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ನೇಮಿಮಣಿಕಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಇದಂ ತಾವ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಮೇವ। ಸಮ್ಬಹುಲವಾರೋ ಪನ ಅನಾಗತೋ, ಸೋ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ – ಸತ್ತಿ, ಸಿರಿವಚ್ಛೋ, ನನ್ದಿ, ಸೋವತ್ತಿಕೋ, ವಟಂಸಕೋ, ವಡ್ಢಮಾನಕಂ, ಮಚ್ಛಯುಗಳಂ, ಭದ್ದಪೀಠಂ, ಅಙ್ಕುಸಕೋ, ಪಾಸಾದೋ, ತೋರಣಂ, ಸೇತಚ್ಛತ್ತಂ, ಖಗ್ಗೋ, ತಾಲವಣ್ಟಂ, ಮೋರಹತ್ಥಕೋ, ವಾಳಬೀಜನೀ, ಉಣ್ಹೀಸಂ, ಮಣಿ, ಪತ್ತೋ, ಸುಮನದಾಮಂ, ನೀಲುಪ್ಪಲಂ, ರತ್ತುಪ್ಪಲಂ, ಸೇತುಪ್ಪಲಂ, ಪದುಮಂ, ಪುಣ್ಡರೀಕಂ, ಪುಣ್ಣಘಟೋ
ಆಯತಪಣ್ಹೀತಿ
ದೀಘಙ್ಗುಲೀತಿ ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಕಾಚಿ ಅಙ್ಗುಲಿಯೋ ದೀಘಾ ಹೋನ್ತಿ, ಕಾಚಿ ರಸ್ಸಾ, ನ ಏವಂ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ। ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಪನ ಮಕ್ಕಟಸ್ಸೇವ ದೀಘಾ ಹತ್ಥಪಾದಙ್ಗುಲಿಯೋ ಮೂಲೇ ಥೂಲಾ, ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಗ್ಗೇ ತನುಕಾ, ನಿಯ್ಯಾಸತೇಲೇನ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ವಟ್ಟಿತಹರಿತಾಲವಟ್ಟಿಸದಿಸಾ ಹೋನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ದೀಘಙ್ಗುಲೀ’’ತಿ।
ಮುದುತಲುನಹತ್ಥಪಾದೋತಿ ಸಪ್ಪಿಮಣ್ಡೇ ಓಸಾರೇತ್ವಾ ಠಪಿತಂ ಸತವಾರವಿಹತಕಪ್ಪಾಸಪಟಲಂ ವಿಯ ಮುದು। ಯಥಾ ಚ ಇದಾನಿ ಜಾತಮತ್ತಸ್ಸ, ಏವಂ ವುಡ್ಢಕಾಲೇಪಿ ಮುದುತಲುನಾಯೇವ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಮುದುತಲುನಾ ಹತ್ಥಪಾದಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಮುದುತಲುನಹತ್ಥಪಾದೋ।
ಜಾಲಹತ್ಥಪಾದೋತಿ ನ ಚಮ್ಮೇನ ಪಟಿಬದ್ಧಅಙ್ಗುಲನ್ತರೋ। ಏದಿಸೋ ಹಿ ಫಣಹತ್ಥಕೋ ಪುರಿಸದೋಸೇನ ಉಪಹತೋ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ನ ಪಟಿಲಭತಿ। ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಪನ
ಉದ್ಧಂ ಪತಿಟ್ಠಿತಗೋಪ್ಫಕತ್ತಾ ಉಸ್ಸಙ್ಖಾ ಪಾದಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಉಸ್ಸಙ್ಖಪಾದೋ। ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಹಿ ಪಿಟ್ಠಿಪಾದೇ ಗೋಪ್ಫಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇನ ತೇಸಂ ಪಾದಾ ಆಣಿಬದ್ಧಾ ವಿಯ ಬದ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಯಥಾಸುಖಂ ಪರಿವಟ್ಟನ್ತಿ, ಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಪಾದತಲಾನಿಪಿ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಪನ ಆರುಹಿತ್ವಾ ಉಪರಿ ಗೋಪ್ಫಕಾ ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತಿ, ತೇನಸ್ಸ ನಾಭಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪರಿಮಕಾಯೋ ನಾವಾಯ ಠಪಿತಸುವಣ್ಣಪಟಿಮಾ ವಿಯ ನಿಚ್ಚಲೋ ಹೋತಿ, ಅಧೋಕಾಯೋವ ಇಞ್ಜತಿ, ಸುಖೇನ ಪಾದಾ
ಏಣಿಜಙ್ಘೋತಿ ಏಣಿಮಿಗಸದಿಸಜಙ್ಘೋ ಮಂಸುಸ್ಸದೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣಜಙ್ಘೋ, ನ ಏಕತೋ ಬದ್ಧಪಿಣ್ಡಿಕಮಂಸೋ
ಅನೋನಮನ್ತೋತಿ ಅನಮನ್ತೋ, ಏತೇನಸ್ಸ ಅಖುಜ್ಜಅವಾಮನಭಾವೋ ದೀಪಿತೋ। ಅವಸೇಸಜನಾ ಹಿ ಖುಜ್ಜಾ ವಾ ಹೋನ್ತಿ ವಾಮನಾ ವಾ। ಖುಜ್ಜಾನಂ ಉಪರಿಮಕಾಯೋ ಅಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಹೋತಿ, ವಾಮನಾನಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯೋ। ತೇ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಕಾಯತ್ತಾ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ ಅನೋನಮನ್ತಾ ಜಣ್ಣುಕಾನಿ ಪರಿಮಜ್ಜಿತುಂ। ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಪನ ಪರಿಪುಣ್ಣಉಭಯಕಾಯತ್ತಾ ಸಕ್ಕೋತಿ।
ಕೋಸೋಹಿತವತ್ಥಗುಯ್ಹೋತಿ ಉಸಭವಾರಣಾದೀನಂ ವಿಯ ಸುವಣ್ಣಪದುಮಕಣ್ಣಿಕಸದಿಸೇಹಿ ಕೋಸೇಹಿ ಓಹಿತಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ವತ್ಥಗುಯ್ಹಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಕೋಸೋಹಿತವತ್ಥಗುಯ್ಹೋ। ವತ್ಥಗುಯ್ಹನ್ತಿ ವತ್ಥೇನ ಗುಹಿತಬ್ಬಂ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ವುಚ್ಚತಿ।
ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋತಿ ಜಾತಿಹಿಙ್ಗುಲಕೇನ ಮಜ್ಜಿತ್ವಾ ದೀಪಿದಾಠಾಯ ಘಂಸಿತ್ವಾ ಗೇರುಕಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಠಪಿತಘನಸುವಣ್ಣರೂಪಸದಿಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇನಸ್ಸ ಘನಸಿನಿದ್ಧಸಣ್ಹಸರೀರತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಛವಿವಣ್ಣದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕಞ್ಚನಸನ್ನಿಭತ್ತಚೋತಿ ವುತ್ತಂ। ಪುರಿಮಸ್ಸ ವಾ ವೇವಚನಮೇತಂ।
ರಜೋಜಲ್ಲನ್ತಿ ನ ಉಪಲಿಮ್ಪತೀತಿ ನ ಲಗ್ಗತಿ ಪದುಮಪಲಾಸತೋ ಉದಕಬಿನ್ದು ವಿಯ ವಿವಟ್ಟತಿ। ಹತ್ಥಧೋವನಾದೀನಿ ಪನ ಉತುಗ್ಗಹಣತ್ಥಾಯ ಚೇವ ದಾಯಕಾನಂ ಪುಞ್ಞಫಲತ್ಥಾಯ ಚ ಬುದ್ಧಾ ಕರೋನ್ತಿ, ವತ್ತಸೀಸೇನಾಪಿ ಚ ಕರೋನ್ತಿಯೇವ। ಸೇನಾಸನಂ ಪವಿಸನ್ತೇನ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಪಾದೇ ಧೋವಿತ್ವಾ ಪವಿಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಮೇತಂ।
ಉದ್ಧಗ್ಗಲೋಮೋತಿ ಆವಟ್ಟಪರಿಯೋಸಾನೇ ಉದ್ಧಗ್ಗಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಮುಖಸೋಭಂ ಉಲ್ಲೋಕಯಮಾನಾನಿ ವಿಯ ಠಿತಾನಿ ಲೋಮಾನಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಉದ್ಧಗ್ಗಲೋಮೋ।
ಬ್ರಹ್ಮುಜುಗತ್ತೋತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಿಯ ಉಜುಗತ್ತೋ, ಉಜುಮೇವ ಉಗ್ಗತದೀಘಸರೀರೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ। ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಖನ್ಧೇ ಕಟಿಯಂ
ಸತ್ತುಸ್ಸದೋತಿ ದ್ವೇ ಹತ್ಥಪಿಟ್ಠಿಯೋ ದ್ವೇ ಪಾದಪಿಟ್ಠಿಯೋ ದ್ವೇ ಅಂಸಕೂಟಾನಿ ಖನ್ಧೋತಿ ಇಮೇಸು ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಮಂಸುಸ್ಸದೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸತ್ತುಸ್ಸದೋ। ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪನ ಹತ್ಥಪಾದಪಿಟ್ಠಾದೀಸು ಸಿರಾಜಾಲಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಅಂಸಕೂಟಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಅಟ್ಠಿಕೋಟಿಯೋ। ತೇ ಮನುಸ್ಸಾ ಪೇತಾ ವಿಯ ಖಾಯನ್ತಿ, ನ ತಥಾ ಮಹಾಪುರಿಸೋ, ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಪನ ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ಪರಿಪುಣ್ಣಮಂಸುಸ್ಸದತ್ತಾ ನಿಗೂಳ್ಹಸಿರಾಜಾಲೇಹಿ ಹತ್ಥಪಿಟ್ಠಾದೀಹಿ ವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಸುಟ್ಠಪಿತಸುವಣ್ಣಾಳಿಙ್ಗಸದಿಸೇನ ಖನ್ಧೇನ ಸಿಲಾರೂಪಕಂ ವಿಯ ಖಾಯತಿ, ಚಿತ್ತಕಮ್ಮರೂಪಕಂ ವಿಯ ಚ ಖಾಯತಿ।
ಸೀಹಸ್ಸ ಪುಬ್ಬದ್ಧಂ ವಿಯ ಕಾಯೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸೀಹಪುಬ್ಬದ್ಧಕಾಯೋ। ಸೀಹಸ್ಸ ಹಿ ಪುರತ್ಥಿಮಕಾಯೋವ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಹೋತಿ, ಪಚ್ಛಿಮಕಾಯೋ ಅಪರಿಪುಣ್ಣೋ। ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಪನ ಸೀಹಸ್ಸ ಪುಬ್ಬದ್ಧಕಾಯೋ ವಿಯ ಸಬ್ಬೋ ಕಾಯೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ। ಸೋಪಿ ಸೀಹಸ್ಸೇವ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿನತುನ್ನತಾದಿವಸೇನ ದುಸ್ಸಣ್ಠಿತವಿಸಣ್ಠಿತೋ
‘‘ಮನಾಪಿಯೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೇ ಯೇಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ದೀಘೇಹಿ ಸೋಭತಿ, ತಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ದೀಘಾನಿ ಸಣ್ಠನ್ತಿ। ಯೇಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ರಸ್ಸೇಹಿ ಸೋಭತಿ, ತಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ರಸ್ಸಾನಿ ಸಣ್ಠನ್ತಿ। ಯೇಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಥೂಲೇಹಿ ಸೋಭತಿ, ತಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಥೂಲಾನಿ ಸಣ್ಠನ್ತಿ। ಯೇಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಕಿಸೇಹಿ ಸೋಭತಿ, ತಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಕಿಸಾನಿ ಸಣ್ಠನ್ತಿ। ಯೇಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಪುಥುಲೇಹಿ ಸೋಭತಿ, ತಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ
ಇತಿ ನಾನಾಚಿತ್ತೇನ ಪುಞ್ಞಚಿತ್ತೇನ ಚಿತ್ತಿತೋ ದಸಹಿ ಪಾರಮೀಹಿ ಸಜ್ಜಿತೋ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವೋ, ಲೋಕೇ ಸಬ್ಬಸಿಪ್ಪಿನೋ ವಾ ಸಬ್ಬಇದ್ಧಿಮನ್ತೋ ವಾ ಪತಿರೂಪಕಮ್ಪಿ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ।
ಚಿತನ್ತರಂಸೋತಿ ಅನ್ತರಂಸಂ ವುಚ್ಚತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಕೋಟ್ಟಾನಂ ಅನ್ತರಂ, ತಂ ಚಿತಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಅನ್ತರಂಸಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಚಿತನ್ತರಂಸೋ। ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಹಿ ತಂ ಠಾನಂ ನಿನ್ನಂ ಹೋತಿ, ದ್ವೇ ಪಿಟ್ಠಿಕೋಟ್ಟಾ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಾ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ। ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಪನ ಕಟಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮಂಸಪಟಲಂ ಯಾವ ಖನ್ಧಾ ಉಗ್ಗಮ್ಮ ಸಮುಸ್ಸಿತಸುವಣ್ಣಫಲಕಂ ವಿಯ ಪಿಟ್ಠಿಂ ಛಾದೇತ್ವಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ।
ನಿಗ್ರೋಧಪರಿಮಣ್ಡಲೋತಿ ಯಾವತಕ್ವಸ್ಸ ಕಾಯೋತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಯಾವತಕೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಯಾವತಕ್ವಸ್ಸ।
ಸಮವಟ್ಟಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಸಮವಟ್ಟಿತಕ್ಖನ್ಧೋ। ಯಥಾ ಏಕೇ ಕೋಞ್ಚಾ ವಿಯ ಚ ಬಕಾ ವಿಯ ಚ ವರಾಹಾ ವಿಯ ಚ ದೀಘಗಲಾ ವಙ್ಕಗಲಾ ಪುಥುಲಗಲಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ
ರಸಗ್ಗಸಗ್ಗೀತಿ ಏತ್ಥ ರಸಂ ಗಸನ್ತಿ ಹರನ್ತೀತಿ ರಸಗ್ಗಸಾ। ರಸಹರಣೀನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ತಾ ಅಗ್ಗಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ರಸಗ್ಗಸಗ್ಗೀ। ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಕಿರ ಸತ್ತರಸಹರಣೀಸಹಸ್ಸಾನಿ ಉದ್ಧಗ್ಗಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಗೀವಾಯಮೇವ ಪಟಿಮುಕ್ಕಾನಿ। ತಿಲಫಲಮತ್ತೋಪಿ ಆಹಾರೋ ಜಿವ್ಹಗ್ಗೇ ಠಪಿತೋ ಸಬ್ಬಕಾಯಂ ಅನುಫರತಿ। ತೇನೇವ ಮಹಾಪಧಾನಂ ಪದಹನ್ತಸ್ಸ ಏಕತಣ್ಡುಲಾದೀಹಿಪಿ ಕಳಾಯಯೂಸಪಸತಮತ್ತೇನಾಪಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಯಾಪನಂ ಅಹೋಸಿ। ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪನ ತಥಾ ಅಭಾವಾ ನ ಸಕಲಂ ಕಾಯಂ ಓಜಾ ಫರತಿ। ತೇನ ತೇ ಬಹ್ವಾಬಾಧಾ ಹೋನ್ತಿ।
ಸೀಹಸ್ಸೇವ ಸೀಹಹನು। ತತ್ಥ ಸೀಹಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಿಮಹನುಮೇವ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಹೋತಿ, ನ ಉಪರಿಮಂ। ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಪನ ಸೀಹಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಿಮಂ ವಿಯ ದ್ವೇಪಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಾನಿ ದ್ವಾದಸಿಯಾ ಪಕ್ಖಸ್ಸ ಚನ್ದಸದಿಸಾನಿ ಹೋನ್ತಿ। ಅಥ ನೇಮಿತ್ತಕಾ ಹನುಕಪರಿಯನ್ತಂ ಓಲೋಕೇನ್ತಾವ ಇಮೇಸು ಹನುಕೇಸು ಹೇಟ್ಠಿಮೇ ವೀಸತಿ ಉಪರಿಮೇ ವೀಸತೀತಿ ಚತ್ತಾಲೀಸದನ್ತಾ ಸಮಾ ಅವಿರಳಾ ಪತಿಟ್ಠಹಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಅಯಞ್ಹಿ ದೇವ, ಕುಮಾರೋ ಚತ್ತಾಲೀಸದನ್ತೋ ಹೋತೀತಿಆದಿಮಾಹಂಸು। ತತ್ರಾಯಮತ್ಥೋ, ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಹಿ ಪರಿಪುಣ್ಣದನ್ತಾನಮ್ಪಿ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ದನ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಚತ್ತಾಲೀಸಂ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಕೇಚಿ ದನ್ತಾ ಉಚ್ಚಾ, ಕೇಚಿ ನೀಚಾತಿ ವಿಸಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಅಯಪಟ್ಟಕೇನ ಛಿನ್ನಸಙ್ಖಪಟಲಂ ವಿಯ ಸಮಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಅಞ್ಞೇಸಂ ಕುಮ್ಭಿಲಾನಂ ವಿಯ ದನ್ತಾ ವಿರಳಾ ಹೋನ್ತಿ, ಮಚ್ಛಮಂಸಾನಿ ಖಾದನ್ತಾನಂ ದನ್ತನ್ತರಂ ಪೂರೇನ್ತಿ। ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಕನಕಫಲಕಾಯಂ ಸಮುಸ್ಸಿತವಜಿರಪನ್ತಿ ವಿಯ ಅವಿರಳಾ ತೂಲಿಕಾಯ ದಸ್ಸಿತಪರಿಚ್ಛೇದಾ ವಿಯ ದನ್ತಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ। ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಪೂತಿದನ್ತಾ ಉಟ್ಠಹನ್ತಿ। ತೇನ ಕಾಚಿ ದಾಠಾ ಕಾಳಾಪಿ ವಿವಣ್ಣಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ। ಅಯಂ ಪನ ಸುಟ್ಠು ಸುಕ್ಕದಾಠೋ ಓಸಧಿತಾರಕಮ್ಪಿ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ವಿರೋಚಮಾನಾಯ ಪಭಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತದಾಠೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ।
ಪಹೂತಜಿವ್ಹೋತಿ
ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರೋತಿ ಅಞ್ಞೇ ಛಿನ್ನಸ್ಸರಾಪಿ ಭಿನ್ನಸ್ಸರಾಪಿ ಕಾಕಸ್ಸರಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅಯಂ ಪನ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಸರಸದಿಸೇನ ಸರೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಹಿ ಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹೇಹಿ ಅಪಲಿಬುದ್ಧತ್ತಾ ಸರೋ ವಿಸದೋ ಹೋತಿ। ಮಹಾಪುರಿಸೇನಾಪಿ ಕತಕಮ್ಮಂ ತಸ್ಸ ವತ್ಥುಂ ಸೋಧೇತಿ। ವತ್ಥುನೋ ಸುದ್ಧತ್ತಾ ನಾಭಿತೋ ಕರವೀಕಭಾಣೀ, ಮತ್ತಕರವೀಕರುತಮಞ್ಜುಘೋಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅಭಿನೀಲನೇತ್ತೋತಿ ನ ಸಕಲನೀಲನೇತ್ತೋ, ನೀಲಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಪನಸ್ಸ ಉಮಾಪುಪ್ಫಸದಿಸೇನ ಅತಿವಿಸುದ್ಧೇನ ನೀಲವಣ್ಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾನಿ ನೇತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಪೀತಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಕಣಿಕಾರಪುಪ್ಫಸದಿಸೇನ ಪೀತವಣ್ಣೇನ, ಲೋಹಿತಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಬನ್ಧುಜೀವಕಪುಪ್ಫಸದಿಸೇನ ಲೋಹಿತವಣ್ಣೇನ, ಸೇತಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಓಸಧಿತಾರಕಸದಿಸೇನ ಸೇತವಣ್ಣೇನ, ಕಾಳಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಅದ್ದಾರಿಟ್ಠಕಸದಿಸೇನ ಕಾಳವಣ್ಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾನಿ। ಸುವಣ್ಣವಿಮಾನೇ ಉಗ್ಘಾಟಿತಮಣಿಸೀಹಪಞ್ಜರಸದಿಸಾನಿ ಖಾಯನ್ತಿ।
ಗೋಪಖುಮೋತಿ ಏತ್ಥ ಪಖುಮನ್ತಿ ಸಕಲಚಕ್ಖುಭಣ್ಡಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಂ ಕಾಳವಚ್ಛಕಸ್ಸ ಬಹಲಧಾತುಕಂ ಹೋತಿ, ರತ್ತವಚ್ಛಕಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಂ, ತಂಮುಹುತ್ತಜಾತತರುಣರತ್ತವಚ್ಛಕಸದಿಸಚಕ್ಖುಭಣ್ಡೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಹಿ ಚಕ್ಖುಭಣ್ಡಾ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಹೋನ್ತಿ, ಹತ್ಥಿಮೂಸಿಕಾದೀನಂ ಅಕ್ಖಿಸದಿಸೇಹಿ ವಿನಿಗ್ಗತೇಹಿಪಿ ಗಮ್ಭೀರೇಹಿಪಿ ಅಕ್ಖೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಹೋನ್ತಿ। ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಪನ ಧೋವಿತ್ವಾ ಮಜ್ಜಿತ್ವಾ ಠಪಿತಮಣಿಗುಳಿಕಾ ವಿಯ ಮುದುಸಿನಿದ್ಧನೀಲಸುಖುಮಪಖುಮಾಚಿತಾನಿ ಅಕ್ಖೀನಿ।
ಉಣ್ಣಾತಿ ಉಣ್ಣಲೋಮಂ। ಭಮುಕನ್ತರೇತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಭಮುಕಾನಂ ವೇಮಜ್ಝೇ ನಾಸಿಕಮತ್ಥಕೇಯೇವ ಜಾತಾ, ಉಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಪನ ನಲಾಟವೇಮಜ್ಝೇ ಜಾತಾ। ಓದಾತಾತಿ ಪರಿಸುದ್ಧಾ, ಓಸಧಿತಾರಕಸಮಾನವಣ್ಣಾ। ಮುದೂತಿ ಸಪ್ಪಿಮಣ್ಡೇ ಓಸಾರೇತ್ವಾ ಠಪಿತಸತವಾರವಿಹತಕಪ್ಪಾಸಪಟಲಸದಿಸಾ। ತೂಲಸನ್ನಿಭಾತಿ ಸಿಮ್ಬಲಿತೂಲಲತಾತೂಲಸಮಾನಾ, ಅಯಮಸ್ಸ ಓದಾತತಾಯ ಉಪಮಾ। ಸಾ ಪನೇಸಾ ಕೋಟಿಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಕಡ್ಢಿಯಮಾನಾ ಉಪಡ್ಢಬಾಹುಪ್ಪಮಾಣಾ ಹೋತಿ, ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾ
ಉಣ್ಹೀಸಸೀಸೋತಿ
ವಿಪಸ್ಸೀಸಮಞ್ಞಾವಣ್ಣನಾ
೩೭. ಸಬ್ಬಕಾಮೇಹೀತಿ ಇದಂ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾಪೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಕತಂ ವಿಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನೇವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪಠಮಞ್ಹಿ ತೇ ನೇಮಿತ್ತಕೇ ಸನ್ತಪ್ಪೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಲಕ್ಖಣಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ತಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರೋ ಗಬ್ಭೋಕ್ಕನ್ತಿಯಂ ವುತ್ತೋಯೇವ। ಪಾಯೇನ್ತೀತಿ ಥಞ್ಞಂ ಪಾಯೇನ್ತಿ। ತಸ್ಸ ಕಿರ ನಿದ್ದೋಸೇನ ಮಧುರೇನ ಖೀರೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಸಟ್ಠಿ ಧಾತಿಯೋ ಉಪಟ್ಠಾಪೇಸಿ, ತಥಾ ಸೇಸಾಪಿ ತೇಸು ತೇಸು ಕಮ್ಮೇಸು ಕುಸಲಾ ಸಟ್ಠಿಸಟ್ಠಿಯೇವ। ತಾಸಂ ಪೇಸನಕಾರಕೇ ಸಟ್ಠಿ ಪುರಿಸೇ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಕತಾಕತಭಾವಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣೇ ಸಟ್ಠಿ ಅಮಚ್ಚೇ ಉಪಟ್ಠಾಪೇಸಿ। ಏವಂ ಚತ್ತಾರಿ ಸಟ್ಠಿಯೋ ಇತ್ಥೀನಂ, ದ್ವೇ ಸಟ್ಠಿಯೋ ಪುರಿಸಾನನ್ತಿ ಛ ಸಟ್ಠಿಯೋ ಉಪಟ್ಠಕಾನಂಯೇವ ಅಹೇಸುಂ। ಸೇತಚ್ಛತ್ತನ್ತಿ ದಿಬ್ಬಸೇತಚ್ಛತ್ತಂ। ಕುಲದತ್ತಿಯಂ ಪನ ಸಿರಿಗಬ್ಭೇಯೇವ ತಿಟ್ಠತಿ। ಮಾ ನಂ ಸೀತಂ ವಾತಿಆದೀಸು ಮಾ ಅಭಿಭವೀತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಸ್ವಾಸ್ಸುದನ್ತಿ ಸೋ ಅಸ್ಸುದಂ। ಅಙ್ಕೇನೇವ ಅಙ್ಕನ್ತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಬಾಹುನಾವ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಬಾಹುಂ। ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಚ ಅಂಸಕೂಟೇನೇವ ಪರಿಹರಿಯತೀತಿ ನೀಯತಿ, ಸಮ್ಪಾಪಿಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
೩೮. ಮಞ್ಜುಸ್ಸರೋತಿ ಅಖರಸ್ಸರೋ। ವಗ್ಗುಸ್ಸರೋತಿ ಛೇಕನಿಪುಣಸ್ಸರೋ। ಮಧುರಸ್ಸರೋತಿ ಸಾತಸ್ಸರೋ। ಪೇಮನಿಯಸ್ಸರೋತಿ ಪೇಮಜನಕಸ್ಸರೋ। ತತ್ರಿದಂ
ಅಸನ್ಧಿಮಿತ್ತಾಪಿ ಧಮ್ಮಾಸೋಕಸ್ಸ ದೇವೀ – ‘‘ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಬುದ್ಧಸ್ಸರೇನ ಸದಿಸೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಸರೋ’’ತಿ ಸಙ್ಘಂ ಪುಚ್ಛಿ। ಅತ್ಥಿ ಕರವೀಕಸಕುಣಸ್ಸಾತಿ। ಕುಹಿಂ, ಭನ್ತೇ, ತೇ ಸಕುಣಾತಿ? ಹಿಮವನ್ತೇತಿ। ಸಾ ರಾಜಾನಂ ಆಹ – ‘‘ದೇವ, ಅಹಂ ಕರವೀಕಸಕುಣಂ ಪಸ್ಸಿತುಕಾಮಾಮ್ಹೀ’’ತಿ। ರಾಜಾ – ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಜರೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಕರವೀಕೋ ಆಗಚ್ಛತೂ’’ತಿ ಸುವಣ್ಣಪಞ್ಜರಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ। ಪಞ್ಜರೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಏಕಸ್ಸ ಕರವೀಕಸ್ಸ ಪುರತೋ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ಸೋ – ‘‘ರಾಜಾಣಾಯ ಆಗತೋ ಪಞ್ಜರೋ, ನ ಸಕ್ಕಾ ನ ಗನ್ತು’’ನ್ತಿ ತತ್ಥ ನಿಸೀದಿ। ಪಞ್ಜರೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ಪುರತೋ ಅಟ್ಠಾಸಿ। ನ ಕರವೀಕಸದ್ದಂ ಕಾರಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ। ಅಥ ರಾಜಾ – ‘‘ಕಥಂ, ಭಣೇ, ಇಮೇ ಸದ್ದಂ ನ ಕರೋನ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ। ಞಾತಕೇ ಅದಿಸ್ವಾ ದೇವಾತಿ। ಅಥ ನಂ ರಾಜಾ ಆದಾಸೇಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿಪಾಪೇಸಿ। ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಛಾಯಂ ದಿಸ್ವಾ – ‘‘ಞಾತಕಾ ಮೇ ಆಗತಾ’’ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಪಕ್ಖೇನ ತಾಲಂ ದತ್ವಾ ಮಧುರಸ್ಸರೇನ ಮಣಿವಂಸಂ ಧಮಮಾನೋ ವಿಯ ವಿರವಿ। ಸಕಲನಗರೇ ಮನುಸ್ಸಾ ಮತ್ತಾ ವಿಯ ಲಳಿಂಸು। ಅಸನ್ಧಿಮಿತ್ತಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಇಮಸ್ಸ ತಾವ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಸ್ಸ ಏವಂ ಮಧುರೋ ಸದ್ದೋ, ಕೀದಿಸೋ ನು ಖೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸಿರಿಪತ್ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸದ್ದೋ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ಪೀತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ತಂ ಪೀತಿಂ ಅವಿಜಹಿತ್ವಾ ಸತ್ತಹಿ ಜಙ್ಘಸತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಸಿ। ಏವಂ ಮಧುರೋ ಕಿರ
೩೯. ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜನ್ತಿ ನ ಭಾವನಾಮಯಂ, ಕಮ್ಮವಿಪಾಕವಸೇನ ಪನ ದೇವತಾನಂ ಚಕ್ಖುಸದಿಸಮೇವ ಮಂಸಚಕ್ಖು ಅಹೋಸಿ
೪೦. ವಿಪಸ್ಸೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಂ ವಚನತ್ಥೋ, ಅನ್ತರನ್ತರಾ ನಿಮೀಲಜನಿತನ್ಧಕಾರವಿರಹೇನ ವಿಸುದ್ಧಂ ಪಸ್ಸತಿ, ವಿವಟೇಹಿ ಚ ಅಕ್ಖೀಹಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸೀ; ದುತಿಯವಾರೇ ವಿಚೇಯ್ಯ ವಿಚೇಯ್ಯ ಪಸ್ಸತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸೀ; ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಅತ್ಥೇ ಪನಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೇ ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತಿ, ನಯತಿ ವಾ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಏಕದಿವಸಂ ಕಿರ
೪೨. ವಸ್ಸಿಕನ್ತಿಆದೀಸು ಯತ್ಥ ಸುಖಂ ಹೋತಿ ವಸ್ಸಕಾಲೇ ವಸಿತುಂ, ಅಯಂ ವಸ್ಸಿಕೋ। ಇತರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವಚನತ್ಥೋ ವಸ್ಸಾವಾಸೋ ವಸ್ಸಂ, ವಸ್ಸಂ ಅರಹತೀತಿ ವಸ್ಸಿಕೋ। ಇತರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ತತ್ಥ ವಸ್ಸಿಕೋ ಪಾಸಾದೋ ನಾತಿಉಚ್ಚೋ ಹೋತಿ, ನಾತಿನೀಚೋ, ದ್ವಾರವಾತಪಾನಾನಿಪಿಸ್ಸ ನಾತಿಬಹೂನಿ ನಾತಿತನೂನಿ, ಭೂಮತ್ಥರಣಪಚ್ಚತ್ಥರಣಖಜ್ಜಭೋಜ್ಜಾನಿಪೇತ್ಥ ಮಿಸ್ಸಕಾನೇವ ವಟ್ಟನ್ತಿ। ಹೇಮನ್ತಿಕೇ ಥಮ್ಭಾಪಿ ಭಿತ್ತಿಯೋಪಿ ನೀಚಾ ಹೋನ್ತಿ, ದ್ವಾರವಾತಪಾನಾನಿ ತನುಕಾನಿ ಸುಖುಮಚ್ಛಿದ್ದಾನಿ, ಉಣ್ಹಪ್ಪವೇಸನತ್ಥಾಯ ಭಿತ್ತಿನಿಯೂಹಾನಿ ನೀಹರಿಯನ್ತಿ। ಭೂಮತ್ಥರಣಪಚ್ಚತ್ಥರಣನಿವಾಸನಪಾರುಪನಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಉಣ್ಹವಿರಿಯಾನಿ ಗಿಮ್ಹಿಕೇ ಥಮ್ಭಾಪಿ ಭಿತ್ತಿಯೋಪಿ ಉಚ್ಚಾ ಹೋನ್ತಿ, ದ್ವಾರವಾತಪಾನಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಬಹೂನಿ ವಿಪುಲಜಾತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಭೂಮತ್ಥರಣಾದೀನಿ ದುಕೂಲಮಯಾನಿ ವಟ್ಟನ್ತಿ। ಖಜ್ಜಭೋಜ್ಜಾನಿ ಮಧುರಸಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಭರಿತಾನಿ। ವಾತಪಾನಸಮೀಪೇಸು ಚೇತ್ಥ
ನಿಪ್ಪುರಿಸೇಹೀತಿ ಪುರಿಸವಿರಹಿತೇಹಿ। ನ ಕೇವಲಞ್ಚೇತ್ಥ ತೂರಿಯಾನೇವ ನಿಪ್ಪುರಿಸಾನಿ, ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಾನಿಪಿ ನಿಪ್ಪುರಿಸಾನೇವ, ದೋವಾರಿಕಾಪಿ ಇತ್ಥಿಯೋವ, ನಹಾಪನಾದಿಪರಿಕಮ್ಮಕರಾಪಿ ಇತ್ಥಿಯೋವ। ರಾಜಾ ಕಿರ – ‘‘ತಥಾರೂಪಂ ಇಸ್ಸರಿಯಸುಖಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವಮಾನಸ್ಸ ಪುರಿಸಂ ದಿಸ್ವಾ ಪುರಿಸಾಸಙ್ಕಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸಾ ಮೇ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಮಾ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚೇಸು ಇತ್ಥಿಯೋವ ಠಪೇಸೀತಿ।
ಪಠಮಭಾಣವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಜಿಣ್ಣಪುರಿಸವಣ್ಣನಾ
೪೩. ದುತಿಯಭಾಣವಾರೇ ಗೋಪಾನಸಿವಙ್ಕನ್ತಿ ಗೋಪಾನಸೀ ವಿಯ ವಙ್ಕಂ। ಭೋಗ್ಗನ್ತಿ ಖನ್ಧೇ, ಕಟಿಯಂ, ಜಾಣೂಸೂತಿ ತೀಸು ಠಾನೇಸು ಭೋಗ್ಗವಙ್ಕಂ। ದಣ್ಡಪರಾಯನನ್ತಿ ದಣ್ಡಗತಿಕಂ ದಣ್ಡಪಟಿಸರಣಂ। ಆತುರನ್ತಿ ಜರಾತುರಂ। ಗತಯೋಬ್ಬನನ್ತಿ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಯೋಬ್ಬನಂ ಪಚ್ಛಿಮವಯೇ ಠಿತಂ। ದಿಸ್ವಾತಿ ಅಡ್ಢಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣೇನ ಬಲಕಾಯೇನ ಪರಿವುತೋ ಸುಸಂವಿಹಿತಾರಕ್ಖೋಪಿ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಯದಾ ರಥೋ ಪುರತೋ ಹೋತಿ, ಪಚ್ಛಾ ಬಲಕಾಯೋ, ತಾದಿಸೇ ಓಕಾಸೇ ಸುದ್ಧಾವಾಸಖೀಣಾಸವಬ್ರಹ್ಮೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಆನುಭಾವೇನ ರಥಸ್ಸ ಪುರತೋವ ದಸ್ಸಿತಂ, ತಂ ಪುರಿಸಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ। ಸುದ್ಧಾವಾಸಾ ಕಿರ – ‘‘ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಪಙ್ಕೇ ಗಜೋ ವಿಯ ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ಲಗ್ಗೋ, ಸತಿಮಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇಸುಂ। ಏವಂ ದಸ್ಸಿತಞ್ಚ ತಂ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಚೇವ ಪಸ್ಸತಿ ಸಾರಥಿ ಚ। ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಹಿ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಮಾದತ್ಥಂ ಸಾರಥಿಸ್ಸ ಚ ಕಥಾಸಲ್ಲಾಪತ್ಥಂ ತಂ ದಸ್ಸೇಸುಂ। ಕಿಂ ಪನೇಸೋತಿ ‘‘ಏಸೋ ಜಿಣ್ಣೋತಿ ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನಾಹಂ, ಭೋ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಏವರೂಪಂ ಅದ್ದಸ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿ।
ತೇನ ಹೀತಿ ಯದಿ ಮಯ್ಹಮ್ಪಿ ಏವರೂಪೇಹಿ ಕೇಸೇಹಿ ಏವರೂಪೇನ ಚ ಕಾಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತೇನ ಹಿ ಸಮ್ಮ ಸಾರಥಿ। ಅಲಂ ದಾನಜ್ಜ ಉಯ್ಯಾನಭೂಮಿಯಾತಿ – ‘‘ಅಜ್ಜ ಉಯ್ಯಾನಭೂಮಿಂ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಗಚ್ಛಾಮ, ಅಲಂ ತಾಯ ಉಯ್ಯಾನಭೂಮಿಯಾತಿ ಸಂವಿಗ್ಗಹದಯೋ ಸಂವೇಗಾನುರೂಪಮಾಹ। ಅನ್ತೇಪುರಂ ಗತೋತಿ ಇತ್ಥಿಜನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸಿರಿಗಬ್ಭೇ ಏಕಕೋವ ನಿಸಿನ್ನೋ। ಯತ್ರ ಹಿ ನಾಮಾತಿ ಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಸತಿ ಜರಾ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಸಾ ಜಾತಿ ಧಿರತ್ಥು
೪೫. ಸಾರಥಿಂ ಆಮನ್ತಾಪೇತ್ವಾತಿ ರಾಜಾ ಕಿರ ನೇಮಿತ್ತಕೇಹಿ ಕಥಿತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಓಹಿತಸೋತೋ ವಿಚರತಿ, ಸೋ ‘‘ಕುಮಾರೋ ಉಯ್ಯಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ನಿವತ್ತೋ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ಸಾರಥಿಂ ಆಮನ್ತಾಪೇಸಿ। ಮಾ ಹೇವ ಖೋತಿಆದೀಸು ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇತು, ಮಾ ಪಬ್ಬಜತು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ವಚನಂ ಮಾ ಸಚ್ಚಂ ಹೋತೂತಿ ಏವಂ ಚಿನ್ತೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಬ್ಯಾಧಿಪುರಿಸವಣ್ಣನಾ
೪೭. ಅದ್ದಸ ಖೋತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಹಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಅದ್ದಸ। ಆಬಾಧಿಕನ್ತಿ ಇರಿಯಾಪಥಭಞ್ಜನಕೇನ ವಿಸಭಾಗಬಾಧೇನ ಆಬಾಧಿಕಂ। ದುಕ್ಖಿತನ್ತಿ ರೋಗದುಕ್ಖೇನ ದುಕ್ಖಿತಂ। ಬಾಳ್ಹಗಿಲಾನನ್ತಿ ಅಧಿಮತ್ತಗಿಲಾನಂ। ಪಲಿಪನ್ನನ್ತಿ ನಿಮುಗ್ಗಂ। ಜರಾ ಪಞ್ಞಾಯಿಸ್ಸತಿ ಬ್ಯಾಧಿ ಪಞ್ಞಾಯಿಸ್ಸತೀತಿ
ಕಾಲಙ್ಕತಪುರಿಸವಣ್ಣನಾ
೫೦. ವಿಲಾತನ್ತಿ ಸಿವಿಕಂ। ಪೇತನ್ತಿ ಇತೋ ಪಟಿಗತಂ। ಕಾಲಙ್ಕತನ್ತಿ ಕತಕಾಲಂ, ಯತ್ತಕಂ ತೇನ ಕಾಲಂ ಜೀವಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಕತ್ವಾ ನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಮತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಇಮಮ್ಪಿಸ್ಸ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ದಸ್ಸೇಸುಂ। ಯತ್ರ ಹಿ ನಾಮಾತಿ ಇಧಾಪಿ ಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಸತಿ ಇದಂ ತಯಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಧಿಕ್ಕತಾ ಸಾ ಜಾತಿ, ಅಜಾತಂ ಖೇಮನ್ತಿ ಜಾತಿಯಾ ಮೂಲಂ ಖಣನ್ತೋ ನಿಸೀದಿ, ತತಿಯೇನ ಸಲ್ಲೇನ ವಿದ್ಧೋ ವಿಯ।
ಪಬ್ಬಜಿತವಣ್ಣನಾ
೫೨. ಭಣ್ಡುನ್ತಿ ಸಾಧು ಧಮ್ಮಚರಿಯಾತಿಆದೀಸು ಅಯಂ ದೇವ ಧಮ್ಮಚರಣಭಾವೋ ಸಾಧೂತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋತಿ ಏವಂ ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ। ಸಬ್ಬಾನಿ ಚೇತಾನಿ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥವೇವಚನಾನೇವ। ಅವಸಾನೇ ಪನ ಅವಿಹಿಂಸಾತಿ ಕರುಣಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ। ಅನುಕಮ್ಪಾತಿ ಮೇತ್ತಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ। ತೇನಹೀತಿ ಉಯ್ಯೋಜನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ಪಬ್ಬಜಿತಂ ಹಿಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ನಿನ್ನಂ ಜಾತಂ। ಅಥ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಕಥೇತುಕಾಮೋ ಹುತ್ವಾ ಸಾರಥಿಂ ಉಯ್ಯೋಜೇನ್ತೋ ತೇನ ಹೀತಿಆದಿಮಾಹ।
ಬೋಧಿಸತ್ತಪಬ್ಬಜ್ಜಾವಣ್ಣನಾ
೫೪. ಅಥ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ – ‘‘ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಸಾಧು ಧಮ್ಮಚರಿಯಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಚ ಅಞ್ಞಞ್ಚ ಬಹುಂ ಮಹಾಜನಕಾಯೇನ ರಕ್ಖಿಯಮಾನಸ್ಸ ಪುತ್ತದಾರಸಮ್ಬಾಧೇ ಘರೇ ವಸತೋ ಆದೀನವಪಟಿಸಂಯುತ್ತಞ್ಚೇವ ಮಿಗಭೂತೇನ ಚೇತಸಾ ಯಥಾಸುಖಂ ವನೇ ವಸತೋ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ವಿವೇಕಾನಿಸಂಸಪಟಿಸಂಯುತ್ತಞ್ಚ ಧಮ್ಮಿಂ ಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತುಕಾಮೋ ಹುತ್ವಾ – ಅಥ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಪಸ್ಸೀ ಕುಮಾರೋ ಸಾರಥಿಂ ಆಮನ್ತೇಸಿ।
ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ದಿಸ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತಂ ನಾಮ ಸಬ್ಬಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ವಂಸೋವ ತನ್ತಿಯೇವ ಪವೇಣೀಯೇವ। ಅಞ್ಞೇಪಿ ಚ ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಯಥಾ ಅಯಂ ವಿಪಸ್ಸೀ ಕುಮಾರೋ, ಏವಂ ಚಿರಸ್ಸಂ ಚಿರಸ್ಸಂ ಪಸ್ಸನ್ತಿ। ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪನ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಏಕದಿವಸಂಯೇವ ದಿಸ್ವಾ ಮಹಾಭಿನಿಕ್ಖಮನಂ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಅನೋಮಾನದೀತೀರೇ
‘‘ಜಿಣ್ಣಞ್ಚ ದಿಸ್ವಾ ದುಖಿತಞ್ಚ ಬ್ಯಾಧಿತಂ,
ಮತಞ್ಚ ದಿಸ್ವಾ ಗತಮಾಯುಸಙ್ಖಯಂ।
ಕಾಸಾಯವತ್ಥಂ ಪಬ್ಬಜಿತಞ್ಚ ದಿಸ್ವಾ,
ತಸ್ಮಾ ಅಹಂ ಪಬ್ಬಜಿತೋಮ್ಹಿ ರಾಜಾ’’ತಿ॥
ಮಹಾಜನಕಾಯಅನುಪಬ್ಬಜ್ಜಾವಣ್ಣನಾ
೫೫. ಸುತ್ವಾನ ತೇಸನ್ತಿ ತೇಸಂ ಚತುರಾಸೀತಿಯಾ ಪಾಣಸಹಸ್ಸಾನಂ ಸುತ್ವಾ ಏತದಹೋಸಿ। ಓರಕೋತಿ ಊನಕೋ ಲಾಮಕೋ। ಅನುಪಬ್ಬಜಿಂಸೂತಿ ಅನುಪಬ್ಬಜಿತಾನಿ
ಚಾರಿಕಂ ಚರತೀತಿ ಗತಗತಟ್ಠಾನೇ ಮಹಾಮಣ್ಡಪಂ ಕತ್ವಾ ದಾನಂ ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಆಗಮ್ಮ ಸ್ವಾತನಾಯ ನಿಮನ್ತಿತೋ ಜನಸ್ಸ ಆಯಾಚಿತಭಿಕ್ಖಮೇವ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸೇ ಚಾರಿಕಂ ಚರಿ।
ಆಕಿಣ್ಣೋತಿ ಇಮಿನಾ ಗಣೇನ ಪರಿವುತೋ। ಅಯಂ ಪನ ವಿತಕ್ಕೋ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಕದಾ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ? ಸ್ವೇ ವಿಸಾಖಪುಣ್ಣಮಾ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಚಾತುದ್ದಸೀದಿವಸೇ। ತದಾ ಕಿರ ಸೋ – ‘‘ಯಥೇವ ಮಂ ಇಮೇ ಪುಬ್ಬೇ ಗಿಹಿಭೂತಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ಚರನ್ತಿ, ಇದಾನಿಪಿ ತಥೇವ, ಕಿಂ ಇಮಿನಾ ಗಣೇನಾ’’ತಿ ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕಾಯ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತ್ವಾ ‘‘ಅಜ್ಜೇವ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಅಜ್ಜ ಅವೇಲಾ, ಸಚೇ ಇದಾನಿ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸಬ್ಬೇವ ಇಮೇ ಜಾನಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಸ್ವೇವ ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇಸಿ। ತಂ ದಿವಸಞ್ಚ ಉರುವೇಲಗಾಮಸದಿಸೇ ಗಾಮೇ ಗಾಮವಾಸಿನೋ ಸ್ವಾತನಾಯ ನಿಮನ್ತಯಿಂಸು। ತೇ ಚತುರಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸಾನಮ್ಪಿ ತೇಸಂ
‘‘ಠಿತೇ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕೇ ಕಾಲೇ, ಸನ್ನಿಸೀವೇಸು ಪಕ್ಖಿಸು।
ಸಣತೇವ ಬ್ರಹಾರಞ್ಞಂ, ತಂ ಭಯಂ ಪಟಿಭಾತಿ ಮ’’ನ್ತಿ॥ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫)।
ಏವರೂಪೇ
ಅಞ್ಞೇನೇವ ತಾನೀತಿ ತೇ ಕಿರ ಸಾಯಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಪಣ್ಣಸಾಲಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಾ ‘‘ಅತಿವಿಕಾಲೋ ಜಾತೋ, ಉಪಧಾರೇಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪಣ್ಣಸಾಲಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ತಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತಾಪಿ ‘‘ಕುಹಿಂ ಗತೋ’’ತಿ ನಾನುಬನ್ಧಿಂಸು, ‘‘ಗಣವಾಸೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ನೋ ಏಕೋ ವಿಹರಿತುಕಾಮೋ ಮಞ್ಞೇ ಮಹಾಪುರಿಸೋ, ಬುದ್ಧಭೂತಂಯೇವ ನಂ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಅನ್ತೋಜಮ್ಬುದೀಪಾಭಿಮುಖಾ ಚಾರಿಕಂ ಪಕ್ಕನ್ತಾ।
ಬೋಧಿಸತ್ತಅಭಿವೇಸವಣ್ಣನಾ
೫೭. ವಾಸೂಪಗತಸ್ಸಾತಿ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ಏಕರತ್ತಿವಾಸಂ ಉಪಗತಸ್ಸ। ರಹೋಗತಸ್ಸಾತಿ ರಹಸಿ ಗತಸ್ಸ। ಪಟಿಸಲ್ಲೀನಸ್ಸಾತಿ ಏಕೀಭಾವವಸೇನ ನಿಲೀನಸ್ಸ। ಕಿಚ್ಛನ್ತಿ ದುಕ್ಖಂ। ಚವತಿ ಚ ಉಪಪಜ್ಜತಿ ಚಾತಿ ಇದಂ ದ್ವಯಂ ಪನ ಅಪರಾಪರಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಜರಾಮರಣಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಪಬ್ಬಜನ್ತೋ ಜಿಣ್ಣಬ್ಯಾಧಿಮತ್ತೇಯೇವ ದಿಸ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ಜರಾಮರಣಮೇವ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ತೇನೇವಾಹ
ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾತಿ ಉಪಾಯಮನಸಿಕಾರಾ ಪಥಮನಸಿಕಾರಾ। ಅನಿಚ್ಚಾದೀನಿ ಹಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋವ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ನಾಮ ಹೋತಿ। ಅಯಞ್ಚ – ‘‘ಕಿಸ್ಮಿಂ ನು ಖೋ ಸತಿಜಾತಿಆದೀನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಕಿಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞತರೋ ಅಹು ಪಞ್ಞಾಯ ಅಭಿಸಮಯೋ, ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಯ ಯಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಜರಾಮರಣಂ ಹೋತಿ, ತೇನ ಜರಾಮರಣಕಾರಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಾಗಮೋ ಅಹೋಸಿ। ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ? ಜಾತಿ। ತೇನಾಹ – ‘‘ಜಾತಿಯಾ ಖೋ ಸತಿ ಜರಾಮರಣಂ ಹೋತೀ’’ತಿ। ಯಾ ಚಾಯಂ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಕಾರಣಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಪಞ್ಞಾ, ತಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಸಮಾಗಮೋ ಅಹೋಸೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ। ಏತೇನುಪಾಯೇನ ಸಬ್ಬಪದಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ।
ನಾಮರೂಪೇ ಖೋ ಸತಿ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಸತಿ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಚ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸತಿ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯ, ತದುಭಯಮ್ಪಿ ನ ಗಹಿತಂ। ಕಸ್ಮಾ? ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾ ಹಿ ಅತೀತೋ ಭವೋ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ ನ ಘಟಿಯತಿ। ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಹಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠೋತಿ। ನನು ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಅದಿಟ್ಠೇಹಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಬುದ್ಧೇನ ಭವಿತುನ್ತಿ। ಸಚ್ಚಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಇಮಿನಾ ಪನ ತೇ ಭವಉಪಾದಾನತಣ್ಹಾವಸೇನೇವ ದಿಟ್ಠಾತಿ। ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ
೫೮. ಪಚ್ಚುದಾವತ್ತತೀತಿ ಪಟಿನಿವತ್ತತಿ। ಕತಮಂ ಪನೇತ್ಥ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಚ್ಚುದಾವತ್ತತೀತಿ? ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಮ್ಪಿ। ತತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಚ್ಚಯತೋ ಪಟಿನಿವತ್ತತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಆರಮ್ಮಣತೋ। ಉಭಯಮ್ಪಿ ನಾಮರೂಪಂ ನಾತಿಕ್ಕಮತಿ, ನಾಮರೂಪತೋ ಪರಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ। ಏತ್ತಾವತಾ ಜಾಯೇಥ ವಾತಿಆದೀಸು ವಿಞ್ಞಾಣೇ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೇ ಹೋನ್ತೇ, ನಾಮರೂಪೇ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೇ ಹೋನ್ತೇ, ದ್ವೀಸುಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇಸು ಹೋನ್ತೇಸು ಏತ್ತಕೇನ ಜಾಯೇಥ ವಾ…ಪೇ॰… ಉಪಪಜ್ಜೇಥ ವಾ, ಇತೋ ಹಿ ಪರಂ ಕಿಂ ಅಞ್ಞಂ ಜಾಯೇಯ್ಯ ವಾ…ಪೇ॰… ಉಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ವಾ। ನನು ಏತದೇವ ಜಾಯತಿ ಚ…ಪೇ॰… ಉಪಪಜ್ಜತಿ ಚಾತಿ? ಏವಂ ಸದ್ಧಿಂ ಅಪರಾಪರಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧೀಹಿ ಪಞ್ಚ ಪದಾನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ತಂ ಏತ್ತಾವತಾತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ನಿಯ್ಯಾತೇನ್ತೋ – ‘‘ಯದಿದಂ ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ಅನುಲೋಮಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಸೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪಮೂಲಂ ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಸಳಾಯತನನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ತತ್ಥ ಕೇವಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀತಿ ಸಕಲಸ್ಸ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಾದಿಭೇದಸ್ಸ ದುಕ್ಖರಾಸಿಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಹೋತಿ। ಇತಿ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಸಕಲಸ್ಸ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಂ ಅದ್ದಸ।
೫೯. ಸಮುದಯೋ ಸಮುದಯೋತಿ ಖೋತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ಖೋ। ಪುಬ್ಬೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸೂತಿ ನ ಅನುಸ್ಸುತೇಸು ಅಸ್ಸುತಪುಬ್ಬೇಸು। ಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದೀತಿಆದೀಸು ಉದಯದಸ್ಸನಪಞ್ಞಾವೇಸಾ। ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಖು, ಞಾತಕರಣಟ್ಠೇನ ಞಾಣಂ, ಪಜಾನನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾ, ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಟ್ಠೇನ ವಿಜ್ಜಾ, ಓಭಾಸಟ್ಠೇನ ಚ ಆಲೋಕೋತಿ ವುತ್ತಾ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದೀತಿ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ। ಞಾಣಂ ಉದಪಾದೀತಿ ಞಾತಟ್ಠೇನ। ಪಞ್ಞಾ ಉದಪಾದೀತಿ ಪಜಾನನಟ್ಠೇನ। ವಿಜ್ಜಾ ಉದಪಾದೀತಿ ಪಟಿವೇಧಟ್ಠೇನ। ಆಲೋಕೋ ಉದಪಾದೀತಿ ಓಭಾಸಟ್ಠೇನ। ಚಕ್ಖುಧಮ್ಮೋ ದಸ್ಸನಟ್ಠೋ ಅತ್ಥೋ। ಞಾಣಧಮ್ಮೋ ಞಾತಟ್ಠೋ ಅತ್ಥೋ। ಪಞ್ಞಾಧಮ್ಮೋ ಪಜಾನನಟ್ಠೋ ಅತ್ಥೋ। ವಿಜ್ಜಾಧಮ್ಮೋ ಪಟಿವೇಧಟ್ಠೋ ಅತ್ಥೋ। ಆಲೋಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಓಭಾಸಟ್ಠೋ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೨.೩೯)। ಏತ್ತಕೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಕಿಂ
೬೧. ಅಧಿಗತೋ ಖೋ ಮ್ಯಾಯನ್ತಿ ಅಧಿಗತೋ ಖೋ ಮೇ ಅಯಂ। ಮಗ್ಗೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗೋ। ಬೋಧಾಯಾತಿ ಚತುಸಚ್ಚಬುಜ್ಝನತ್ಥಾಯ, ನಿಬ್ಬಾನಬುಜ್ಝನತ್ಥಾಯ ಏವ ವಾ। ಅಪಿ ಚ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಬೋಧಿ, ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ, ತದತ್ಥಾಯಾತಿಪಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಮೂಲಕೋ ಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋತಿ। ಇದಾನಿ ತಂ ಮಗ್ಗಂ ನಿಯ್ಯಾತೇನ್ತೋ – ‘‘ಯದಿದಂ ನಾಮರೂಪನಿರೋಧಾತಿಆದಿಮಾಹ। ಏತ್ಥ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣನಿರೋಧೋತಿಆದೀಹಿ ಪಚ್ಚತ್ತಪದೇಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಕಥಿತಂ। ಇತಿ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಸಕಲಸ್ಸ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಿನಿರೋಧಂ ಅದ್ದಸ।
೬೨. ನಿರೋಧೋ ನಿರೋಧೋತಿ ಖೋತಿ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಿತಿ ಖೋ। ಚಕ್ಖುನ್ತಿಆದೀನಿ ವುತ್ತತ್ಥಾನೇವ। ಇಧ ಪನ ಸಬ್ಬೇಹೇವ ಏತೇಹಿ ಪದೇಹಿ – ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ಇದಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ನಿರೋಧಸಞ್ಜಾನನಮತ್ತಮೇವ ಕಥಿತಂ, ಅಥವಾ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನೀ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಥಿತಾತಿ।
೬೩. ಅಪರೇನ ಸಮಯೇನಾತಿ ಏವಂ ಪಚ್ಚಯಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯನಿರೋಧಞ್ಚ ವಿದಿತ್ವಾ ತತೋ ಅಪರಭಾಗೇ। ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸೂತಿ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತೇಸು ಖನ್ಧೇಸು। ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ತಮೇವ ಪಠಮಂ ದಿಟ್ಠಂ ಉದಯಞ್ಚ ವಯಞ್ಚ ಅನುಪಸ್ಸಮಾನೋ। ವಿಹಾಸೀತಿ ಸಿಖಾಪತ್ತಂ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಂ ವಹನ್ತೋ ವಿಹರಿ। ಇದಂ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ? ಸಬ್ಬೇಯೇವ ಹಿ ಪೂರಿತಪಾರಮಿನೋ ಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಪಚ್ಛಿಮಭವೇ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಜಾತದಿವಸೇ
ತತ್ಥ ಇತಿ ರೂಪನ್ತಿ ಇದಂ ರೂಪಂ, ಏತ್ತಕಂ ರೂಪಂ, ಇತೋ ಉದ್ಧಂ ರೂಪಂ ನತ್ಥೀತಿ ರುಪ್ಪನಸಭಾವಞ್ಚೇವ ಭೂತುಪಾದಾಯಭೇದಞ್ಚ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಲಕ್ಖಣರಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನವಸೇನ ಅನವಸೇಸರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೋ ವುತ್ತೋ। ಇತಿ ರೂಪಸ್ಸ ಸಮುದಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಏವಂ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಸಮುದಯದಸ್ಸನಂ ವುತ್ತಂ। ತತ್ಥ ಇತೀತಿ ಏವಂ ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರೋ – ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ, ತಣ್ಹಾಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ, ಕಮ್ಮಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ, ಆಹಾರಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋತಿ, ನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉದಯಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅತ್ಥಙ್ಗಮೇಪಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾ ರೂಪನಿರೋಧೋ…ಪೇ॰… ವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ನಿರೋಧಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೫೦) ಅಯಮಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರೋ।
ಇತಿ ವೇದನಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಅಯಂ ವೇದನಾ, ಏತ್ತಕಾ ವೇದನಾ, ಇತೋ ಉದ್ಧಂ ವೇದನಾ ನತ್ಥಿ। ಅಯಂ ಸಞ್ಞಾ, ಇಮೇ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಇದಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಏತ್ತಕಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಇತೋ ಉದ್ಧಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನತ್ಥೀತಿ ವೇದಯಿತಸಞ್ಜಾನನಅಭಿಸಙ್ಖರಣವಿಜಾನನಸಭಾವಞ್ಚೇವ ಸುಖಾದಿರೂಪಸಞ್ಞಾದಿ ಫಸ್ಸಾದಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿ ಭೇದಞ್ಚ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಲಕ್ಖಣರಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನವಸೇನ ಅನವಸೇಸವೇದನಾಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಪರಿಗ್ಗಹೋ ವುತ್ತೋ। ಇತಿ ವೇದನಾಯ ಸಮುದಯೋತಿಆದೀಹಿ ಪನ ಏವಂ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾನಂ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಸಮುದಯದಸ್ಸನಂ ವುತ್ತಂ। ತತ್ರಾಪಿ ಇತೀತಿ ಏವಂ ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇಸಮ್ಪಿ ವಿತ್ಥಾರೋ – ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ವೇದನಾಸಮುದಯೋ’’ತಿ (ಪಟಿ॰ ಮ॰ ೧.೫೦) ರೂಪೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ತೀಸು ಖನ್ಧೇಸು ‘‘ಆಹಾರಸಮುದಯಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಫಸ್ಸಸಮುದಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ। ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೇ ‘‘ನಾಮರೂಪಸಮುದಯಾ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ವಿಹರತೋತಿ ತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸಿಸ್ಸ ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಇಮೇಸು ರೂಪಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಸಮಪಞ್ಞಾಸಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ವಿಹರತೋ ಯಥಾನುಕ್ಕಮೇನ ವಡ್ಢಿತೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇನ ನಿರುಜ್ಝಮಾನೇಹಿ
ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಸಬ್ಬಬನ್ಧನಾ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋ ಸೂರಿಯರಸ್ಮಿಸಮ್ಫುಟ್ಠಮಿವ ಪದುಮಂ ಸುವಿಕಸಿತಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೋ ಚತ್ತಾರಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಾನಿ, ಚತ್ತಾರಿ ಫಲಞಾಣಾನಿ, ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಚತುಯೋನಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಂ, ಪಞ್ಚಗತಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಂ, ಛ ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನಿ, ಸಕಲೇ ಚ ಬುದ್ಧಗುಣೇ ಹತ್ಥಗತೇ ಕತ್ವಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸಿನ್ನೋವ –
‘‘ಅನೇಕಜಾತಿಸಂಸಾರಂ, ಸನ್ಧಾವಿಸ್ಸಂ ಅನಿಬ್ಬಿಸಂ।
ಗಹಕಾರಂ ಗವೇಸನ್ತೋ, ದುಕ್ಖಾ ಜಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ॥
ಗಹಕಾರಕ ದಿಟ್ಠೋಸಿ, ಪುನ ಗೇಹಂ ನ ಕಾಹಸಿ।
ಸಬ್ಬಾ ತೇ ಫಾಸುಕಾ ಭಗ್ಗಾ, ಗಹಕೂಟಂ ವಿಸಙ್ಖತಂ।
ವಿಸಙ್ಖಾರಗತಂ ಚಿತ್ತಂ, ತಣ್ಹಾನಂ ಖಯಮಜ್ಝಗಾ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೧೫೩, ೧೫೪)।
‘‘ಅಯೋಘನಹತಸ್ಸೇವ, ಜಲತೋ ಜಾತವೇದಸೋ।
ಅನುಪುಬ್ಬೂಪಸನ್ತಸ್ಸ, ಯಥಾ ನ ಞಾಯತೇ ಗತಿ॥
ಏವಂ ಸಮ್ಮಾವಿಮುತ್ತಾನಂ, ಕಾಮಬನ್ಧೋಘತಾರಿನಂ।
ಪಞ್ಞಾಪೇತುಂ ಗತಿ ನತ್ಥಿ, ಪತ್ತಾನಂ ಅಚಲಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ॥ (ಉದಾ॰ ೮೦)।
ಏವಂ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋ ಸರದೇ ಸೂರಿಯೋ ವಿಯ, ಪುಣ್ಣಚನ್ದೋ ವಿಯ ಚ ವಿರೋಚಿತ್ಥಾತಿ।
ದುತಿಯಭಾಣವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
ಬ್ರಹ್ಮಯಾಚನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೬೪. ತತಿಯಭಾಣವಾರೇ ಯಂನೂನಾಹಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಯ್ಯನ್ತಿ ಯದಿ ಪನಾಹಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಯ್ಯಂ। ಅಯಂ ಪನ ವಿತಕ್ಕೋ ಕದಾ ಉಪ್ಪನ್ನೋತಿ? ಬುದ್ಧಭೂತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಮೇ ಸತ್ತಾಹೇ। ಸೋ ಕಿರ ಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಸತ್ತಾಹಂ ಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸೀದಿ, ಸತ್ತಾಹಂ ಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ಅಟ್ಠಾಸಿ, ಸತ್ತಾಹಂ ರತನಚಙ್ಕಮೇ ಚಙ್ಕಮಿ, ಸತ್ತಾಹಂ ರತನಗಬ್ಭೇ ಧಮ್ಮಂ ವಿಚಿನನ್ತೋ ನಿಸೀದಿ, ಸತ್ತಾಹಂ ಅಜಪಾಲನಿಗ್ರೋಧೇ ನಿಸೀದಿ, ಸತ್ತಾಹಂ ಮುಚಲಿನ್ದೇ ನಿಸೀದಿ, ಸತ್ತಾಹಂ ರಾಜಾಯತನೇ ನಿಸೀದಿ। ತತೋ ಉಟ್ಠಾಯ ಅಟ್ಠಮೇ ಸತ್ತಾಹೇ ಪುನ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅಜಪಾಲನಿಗ್ರೋಧೇ ನಿಸಿನ್ನಮತ್ತಸ್ಸೇವ
ತತ್ಥ ಅಧಿಗತೋತಿ ಪಟಿವಿದ್ಧೋ। ಧಮ್ಮೋತಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೋ। ಗಮ್ಭೀರೋತಿ ಉತ್ತಾನಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನಮೇತಂ। ದುದ್ದಸೋತಿ ಗಮ್ಭೀರತ್ತಾವ ದುದ್ದಸೋ ದುಕ್ಖೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಸುಖೇನ ದಟ್ಠುಂ। ದುದ್ದಸತ್ತಾವ ದುರನುಬೋಧೋ ದುಕ್ಖೇನ ಅವಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬೋ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಸುಖೇನ ಅವಬುಜ್ಝಿತುಂ। ಸನ್ತೋತಿ ನಿಬ್ಬುತೋ। ಪಣೀತೋತಿ ಅತಪ್ಪಕೋ। ಇದಂ ದ್ವಯಂ ಲೋಕುತ್ತರಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ। ಅತಕ್ಕಾವಚರೋತಿ ತಕ್ಕೇನ ಅವಚರಿತಬ್ಬೋ ಓಗಾಹಿತಬ್ಬೋ ನ ಹೋತಿ, ಞಾಣೇನೇವ ಅವಚರಿತಬ್ಬೋ। ನಿಪುಣೋತಿ ಸಣ್ಹೋ। ಪಣ್ಡಿತವೇದನೀಯೋತಿ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನೇಹಿ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಆಲಯರಾಮಾತಿ ಸತ್ತಾ ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ಅಲ್ಲೀಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಆಲಯಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ಅಟ್ಠಸತತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ ಆಲಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಲಯಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ। ತೇಹಿ ಆಲಯೇಹಿ ರಮನ್ತೀತಿ ಆಲಯರಾಮಾ। ಆಲಯೇಸು ರತಾತಿ ಆಲಯರತಾ। ಆಲಯೇಸು ಸುಟ್ಠು ಮುದಿತಾತಿ ಆಲಯಸಮ್ಮುದಿತಾ। ಯಥೇವ ಹಿ ಸುಸಜ್ಜಿತಂ ಪುಪ್ಫಫಲಭರಿತರುಕ್ಖಾದಿಸಮ್ಪನ್ನಂ ಉಯ್ಯಾನಂ ಪವಿಟ್ಠೋ ರಾಜಾ ತಾಯ ತಾಯ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ರಮತಿ, ಪಮುದಿತೋ ಆಮೋದಿತೋ ಹೋತಿ, ನ ಉಕ್ಕಣ್ಠತಿ, ಸಾಯಂ ನಿಕ್ಖಮಿತುಂ ನ ಇಚ್ಛತಿ, ಏವಮಿಮೇಹಿಪಿ ಕಾಮಾಲಯತಣ್ಹಾಲಯೇಹಿ ಸತ್ತಾ ರಮನ್ತಿ, ಸಂಸಾರವಟ್ಟೇ ಪಮುದಿತಾ ಅನುಕ್ಕಣ್ಠಿತಾ ವಸನ್ತಿ। ತೇನ ನೇಸಂ ಭಗವಾ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಆಲಯಂ ಉಯ್ಯಾನಭೂಮಿಂ ವಿಯ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ – ‘‘ಆಲಯರಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
ಯದಿದನ್ತಿ ನಿಪಾತೋ, ತಸ್ಸ ಠಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ – ‘‘ಯಂ ಇದ’’ನ್ತಿ, ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ಸನ್ಧಾಯ – ‘‘ಯೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ। ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋತಿ ಇಮೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ, ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ, ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ ಚ ಸಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಚಾತಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ। ಸಙ್ಖಾರಾದಿಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಸಮಥೋತಿಆದಿ ಸಬ್ಬಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ। ಯಸ್ಮಾ ಹಿ ತಂ ಆಗಮ್ಮ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರವಿಪ್ಫನ್ದಿತಾನಿ ಸಮ್ಮನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ। ಸೋ ಮಮಸ್ಸ ಕಿಲಮಥೋತಿ ಯಾ ಅಜಾನನ್ತಾನಂ ದೇಸನಾ ನಾಮ, ಸೋ ಮಮ ಕಿಲಮಥೋ ಅಸ್ಸ, ಸಾ ಮಮ ವಿಹೇಸಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಾಯಕಿಲಮಥೋ ಚೇವ ಕಾಯವಿಹೇಸಾ ಚ ಅಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಚಿತ್ತೇ ಪನ ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ನತ್ಥಿ।
೬೫. ಅಪಿಸ್ಸೂತಿ ಅನುಬ್ರೂಹನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ। ಸೋ – ‘‘ನ ಕೇವಲಂ ಏತದಹೋಸಿ, ಇಮಾಪಿ ಗಾಥಾ ಪಟಿಭಂಸೂ’’ತಿ ದೀಪೇತಿ। ವಿಪಸ್ಸಿನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಪಸ್ಸಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅನಚ್ಛರಿಯಾತಿ ಅನುಅಚ್ಛರಿಯಾ। ಪಟಿಭಂಸೂತಿ ಪಟಿಭಾನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಗೋಚರಾ ಅಹೇಸುಂ, ಪರಿವಿತಕ್ಕಯಿತಬ್ಬತಂ ಪಾಪುಣಿಂಸು।
ಕಿಚ್ಛೇನಾತಿ ದುಕ್ಖೇನ, ನ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ। ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಮಗ್ಗಾ ಸುಖಪಟಿಪದಾವ ಹೋನ್ತಿ। ಪಾರಮೀಪೂರಣಕಾಲೇ ಪನ ಸರಾಗಸದೋಸಸಮೋಹಸ್ಸೇವ ಸತೋ ಆಗತಾಗತಾನಂ ಯಾಚಕಾನಂ ಅಲಙ್ಕತಪಟಿಯತ್ತಂ ಸೀಸಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಲಲೋಹಿತಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಸುಅಞ್ಜಿತಾನಿ ಅಕ್ಖೀನಿ ಉಪ್ಪಾಟೇತ್ವಾ ಕುಲವಂಸಪದೀಪಕಂ ಪುತ್ತಂ ಮನಾಪಚಾರಿನಿಂ ಭರಿಯನ್ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ದೇನ್ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಾನಿ ಚ ಖನ್ತಿವಾದಿಸದಿಸೇಸು ಅತ್ತಭಾವೇಸು ಛೇಜ್ಜಭೇಜ್ಜಾದೀನಿ ಪಾಪುಣನ್ತಸ್ಸ ಆಗಮನೀಯಪಟಿಪದಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ। ಹಲನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹಕಾರೋ ನಿಪಾತಮತ್ತೋ, ಅಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಪಕಾಸಿತುನ್ತಿ ದೇಸೇತುಂ; ಏವಂ ಕಿಚ್ಛೇನ ಅಧಿಗತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಲಂ ದೇಸೇತುಂ; ಕೋ ಅತ್ಥೋ ದೇಸಿತೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ। ರಾಗದೋಸಪರೇತೇಹೀತಿ ರಾಗದೋಸಫುಟ್ಠೇಹಿ ರಾಗದೋಸಾನುಗತೇಹಿ ವಾ।
ಪಟಿಸೋತಗಾಮಿನ್ತಿ ನಿಚ್ಚಾದೀನಂ ಪಟಿಸೋತಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾಸುಭನ್ತಿ ಏವಂ ಗತಂ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಂ। ರಾಗರತ್ತಾತಿ ಕಾಮರಾಗೇನ ಭವರಾಗೇನ ದಿಟ್ಠಿರಾಗೇನ ಚ ರತ್ತಾ। ನ ದಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ ಅಸುಭನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಭಾವೇನ ನ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತಿ ತಮೋಖನ್ಧೇನ ಆವುಟಾತಿ
ಅಪ್ಪೋಸ್ಸುಕ್ಕತಾಯಾತಿ ನಿರುಸ್ಸುಕ್ಕಭಾವೇನ, ಅದೇಸೇತುಕಾಮತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಕಸ್ಮಾ ಪನಸ್ಸ ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ ನಮಿ? ನನು ಏಸ – ‘‘ಮುತ್ತೋ ಮೋಚೇಸ್ಸಾಮೀ, ತಿಣ್ಣೋ ತಾರೇಸ್ಸಾಮಿ’’,
‘‘ಕಿಂ
ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ, ಸನ್ತಾರೇಸ್ಸಂ ಸದೇವಕ’’ನ್ತಿ॥
ಪತ್ಥನಂ ಕತ್ವಾ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋತಿ। ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನುಭಾವೇನ ಪನಸ್ಸ ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ ನಮಿ। ತಸ್ಸ ಹಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ಕಿಲೇಸಗಹನತಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಗಮ್ಭೀರತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಸತ್ತಾನಂ ಕಿಲೇಸಗಹನತಾ ಚ ಧಮ್ಮಗಮ್ಭೀರತಾ ಚ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಪಾಕಟಾ ಜಾತಾ। ಅಥಸ್ಸ – ‘‘ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಕಞ್ಜಿಕಪುಣ್ಣಲಾಬು ವಿಯ ತಕ್ಕಭರಿತಚಾಟಿ ವಿಯ ವಸಾತೇಲಪೀತಪಿಲೋತಿಕಾ ವಿಯ ಅಞ್ಜನಮಕ್ಖಿತಹತ್ಥಾ ವಿಯ ಕಿಲೇಸಭರಿತಾ ಅತಿಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಾ ರಾಗರತ್ತಾ ದೋಸದುಟ್ಠಾ ಮೋಹಮೂಳ್ಹಾ, ತೇ ಕಿಂ ನಾಮ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತಯತೋ ಕಿಲೇಸಗಹನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನುಭಾವೇನಾಪಿ ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ ನಮಿ।
‘‘ಅಯಞ್ಚ ಧಮ್ಮೋ ಪಥವೀಸನ್ಧಾರಕಉದಕಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಯ ಗಮ್ಭೀರೋ, ಪಬ್ಬತೇನ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಠಪಿತೋ ಸಾಸಪೋ ವಿಯ ದುದ್ದಸೋ, ಸತಧಾ ಭಿನ್ನಸ್ಸ ವಾಲಸ್ಸ ಕೋಟಿಯಾ ಕೋಟಿಂ ಪಟಿಪಾದನಂ ವಿಯ ದುರನುಬೋಧೋ, ನನು ಮಯಾ ಹಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ವಾಯಮನ್ತೇನ ಅದಿನ್ನಂ ದಾನಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಅರಕ್ಖಿತಂ ಸೀಲಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಅಪರಿಪೂರಿತಾ ಕಾಚಿ ಪಾರಮೀ ನಾಮ ನತ್ಥಿ। ತಸ್ಸ ಮೇ ನಿರುಸ್ಸಾಹಂ ವಿಯ ಮಾರಬಲಂ ವಿಧಮನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಪಥವೀ ನ ಕಮ್ಪಿತ್ಥ, ಪಠಮಯಾಮೇ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ನ ಕಮ್ಪಿತ್ಥ, ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮೇ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಂ ವಿಸೋಧೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ನ ಕಮ್ಪಿತ್ಥ, ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮೇ ಪನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಸ್ಸೇವ ಮೇ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತು ಕಮ್ಪಿತ್ಥ। ಇತಿ ಮಾದಿಸೇನಾಪಿ ತಿಕ್ಖಞಾಣೇನ ಕಿಚ್ಛೇನೇವಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಪಟಿವಿದ್ಧೋ ತಂ ಲೋಕಿಯಮಹಾಜನಾ ಕಥಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಧಮ್ಮಗಮ್ಭೀರತಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನುಭಾವೇನಾಪಿ ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ ನಮೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ।
ಅಪಿಚ
೬೬. ಅಞ್ಞತರಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಅಞ್ಞತರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಕವಾಳೇ ಜೇಟ್ಠಕಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ ಏಸೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ನಸ್ಸತಿ ವತ ಭೋ ಲೋಕೋತಿ ಸೋ ಕಿರ ಇಮಂ ಸದ್ದಂ ತಥಾ ನಿಚ್ಛಾರೇಸಿ, ಯಥಾ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಸುತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇ ಸನ್ನಿಪತಿಂಸು। ಯತ್ರ ಹಿ ನಾಮಾತಿ ಪುರತೋ ಪಾತುರಹೋಸೀತಿ ತೇಹಿ ದಸಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಸಹಸ್ಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪಾತುರಹೋಸಿ। ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಜಾತಿಕಾತಿ ಪಞ್ಞಾಮಯೇ ಅಕ್ಖಿಮ್ಹಿ ಅಪ್ಪಂ ಪರಿತ್ತಂ ರಾಗದೋಸಮೋಹರಜಂ ಏತೇಸಂ, ಏವಂ ಸಭಾವಾತಿ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಜಾತಿಕಾ। ಅಸ್ಸವನತಾತಿ ಅಸ್ಸವನತಾಯ। ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ದಸಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುವಸೇನ ಕತಾಧಿಕಾರಾ ಪರಿಪಾಕಗತಾ ಪದುಮಾನಿ ವಿಯ ಸೂರಿಯರಸ್ಮಿಸಮ್ಫಸ್ಸಂ, ಧಮ್ಮದೇಸನಂಯೇವ ಆಕಙ್ಖಮಾನಾ ಚತುಪ್ಪದಿಕಗಾಥಾವಸಾನೇ ಅರಿಯಭೂಮಿಂ ಓಕ್ಕಮನಾರಹಾ ನ ಏಕೋ, ನ ದ್ವೇ, ಅನೇಕಸತಸಹಸ್ಸಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಞ್ಞಾತಾರೋ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ।
೬೯. ಅಜ್ಝೇಸನನ್ತಿ ಏವಂ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಯಾಚನಂ। ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುನಾತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಞಾಣೇನ ಚ ಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣೇನ ಚ। ಇಮೇಸಞ್ಹಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಞಾಣಾನಂ ‘‘ಬುದ್ಧಚಕ್ಖೂ’’ತಿ ನಾಮಂ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ‘‘ಸಮನ್ತಚಕ್ಖೂ’’ತಿ, ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಞಾಣಾನಂ ‘‘ಧಮ್ಮಚಕ್ಖೂ’’ತಿ। ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖೇತಿಆದೀಸು ಯೇಸಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ರಾಗಾದಿರಜಂ ಅಪ್ಪಂ, ತೇ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಾ। ಯೇಸಂ ತಂ ಮಹನ್ತಂ, ತೇ ಮಹಾರಜಕ್ಖಾ। ಯೇಸಂ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ತಿಕ್ಖಾನಿ, ತೇ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾ। ಯೇಸಂ ತಾನಿ ಮುದೂನಿ, ತೇ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಾ। ಯೇಸಂ ತೇಯೇವ ಸದ್ಧಾದಯೋ ಆಕಾರಾ ಸುನ್ದರಾ, ತೇ ಸ್ವಾಕಾರಾ। ಯೇ ಕಥಿತಕಾರಣಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತಿ, ಸುಖೇನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಂ, ತೇ ಸುವಿಞ್ಞಾಪಯಾ। ಯೇ ಪರಲೋಕಞ್ಚೇವ ವಜ್ಜಞ್ಚ ಭಯತೋ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ಪರಲೋಕವಜ್ಜಭಯದಸ್ಸಾವಿನೋ ನಾಮ।
ಅಯಂ ಲೋಕೋತಿ ಖನ್ಧಲೋಕೋ, ಧಾತುಲೋಕೋ, ಆಯತನಲೋಕೋ, ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಲೋಕೋ, ವಿಪತ್ತಿಭವಲೋಕೋ, ಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಭವಲೋಕೋ, ವಿಪತ್ತಿಸಮ್ಭವಲೋಕೋ। ಏಕೋ ಲೋಕೋ – ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ। ದ್ವೇ ಲೋಕಾ – ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ। ತಯೋ ಲೋಕಾ – ತಿಸ್ಸೋ ವೇದನಾ। ಚತ್ತಾರೋ ಲೋಕಾ – ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ। ಪಞ್ಚ ಲೋಕಾ – ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ। ಛ ಲೋಕಾ – ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ ಆಯತನಾನಿ। ಸತ್ತ ಲೋಕಾ – ಸತ್ತ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ। ಅಟ್ಠ ಲೋಕಾ – ಅಟ್ಠ ಲೋಕಧಮ್ಮಾ। ನವ ಲೋಕಾ – ನವ ಸತ್ತಾವಾಸಾ। ದಸ ಲೋಕಾ – ದಸಾಯತನಾನಿ। ದ್ವಾದಸ ಲೋಕಾ – ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ। ಅಟ್ಠಾರಸ ಲೋಕಾ – ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ। ವಜ್ಜನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇ ಕಿಲೇಸಾ ವಜ್ಜಂ, ಸಬ್ಬೇ ದುಚ್ಚರಿತಾ ವಜ್ಜಂ, ಸಬ್ಬೇ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾ ವಜ್ಜಂ, ಸಬ್ಬೇ ಭವಗಾಮಿಕಮ್ಮಾ ವಜ್ಜಂ। ಇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಲೋಕೇ ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ವಜ್ಜೇ ತಿಬ್ಬಾ ಭಯಸಞ್ಞಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಉಕ್ಖಿತ್ತಾಸಿಕೇ ವಧಕೇ
ಉಪ್ಪಲಿನಿಯನ್ತಿ ಉಪ್ಪಲವನೇ। ಇತರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ಅನ್ತೋನಿಮುಗ್ಗಪೋಸೀನೀತಿ ಯಾನಿ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಪದುಮಾನಿ ಅನ್ತೋನಿಮುಗ್ಗಾನೇವ ಪೋಸಯನ್ತಿ। ಉದಕಂ ಅಚ್ಚುಗ್ಗಮ್ಮ ಠಿತಾನೀತಿ ಉದಕಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತಾನಿ। ತತ್ಥ ಯಾನಿ ಅಚ್ಚುಗ್ಗಮ್ಮ ಠಿತಾನಿ, ತಾನಿ ಸೂರಿಯರಸ್ಮಿಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ಆಗಮಯಮಾನಾನಿ ಠಿತಾನಿ ಅಜ್ಜ ಪುಪ್ಫನಕಾನಿ। ಯಾನಿ ಸಮೋದಕಂ ಠಿತಾನಿ, ತಾನಿ ಸ್ವೇ ಪುಪ್ಫನಕಾನಿ। ಯಾನಿ ಉದಕಾನುಗ್ಗತಾನಿ ಅನ್ತೋಉದಕಪೋಸೀನಿ, ತಾನಿ ತತಿಯದಿವಸೇ ಪುಪ್ಫನಕಾನಿ। ಉದಕಾ ಪನ ಅನುಗ್ಗತಾನಿ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಸರೋಜಉಪ್ಪಲಾದೀನಿ ನಾಮ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ। ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಙ್ಖಿತ್ತೇನ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಅತ್ಥೇ ವಿಭಜಿಯಮಾನೇ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ। ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸತೋ ಪರಿಪುಚ್ಛತೋ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕರೋತೋ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೇ ಸೇವತೋ ಭಜತೋ ಪಯಿರುಪಾಸತೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ನೇಯ್ಯೋ। ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಬಹುಮ್ಪಿ ಸುಣತೋ ಬಹುಮ್ಪಿ ಭಣತೋ ಬಹುಮ್ಪಿ ಗಣ್ಹತೋ ಬಹುಮ್ಪಿ ಧಾರಯತೋ ಬಹುಮ್ಪಿ ವಾಚಯತೋ ನ ತಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಧಮ್ಮಾಭಿಸಮಯೋ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪದಪರಮೋ (ಪು॰ ಪ॰ ೧೪೮, ೧೪೯, ೧೫೦, ೧೫೧)।
ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಉಪ್ಪಲವನಾದಿಸದಿಸಂ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ – ‘‘ಅಜ್ಜ ಪುಪ್ಫನಕಾನಿ ವಿಯ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ, ಸ್ವೇ ಪುಪ್ಫನಕಾನಿ ವಿಯ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ, ತತಿಯದಿವಸೇ ಪುಪ್ಫನಕಾನಿ ವಿಯ ನೇಯ್ಯೋ, ಮಚ್ಛಕಚ್ಛಪಭಕ್ಖಾನಿ ವಿಯ ಪದಪರಮೋ’’ತಿ ಅದ್ದಸ। ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಚ – ‘‘ಏತ್ತಕಾ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಾ, ಏತ್ತಕಾ ಮಹಾರಜಕ್ಖಾ। ತತ್ರಾಪಿ ಏತ್ತಕಾ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ’’ತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಅದ್ದಸ। ತತ್ಥ ತಿಣ್ಣಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಅತ್ಥಂ ಸಾಧೇತಿ, ಪದಪರಮಾನಂ ಅನಾಗತೇ ವಾಸನತ್ಥಾಯ ಹೋತಿ।
ಅಥ ಭಗವಾ ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅತ್ಥಾವಹಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ವಿದಿತ್ವಾ ದೇಸೇತುಕಮ್ಯತಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಪುನ ತೇ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ತೀಸು ಭವೇಸು ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತೇ ಭಬ್ಬಾಭಬ್ಬವಸೇನ ದ್ವೇ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಅಕಾಸಿ। ಯೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಯೇ ತೇ ಸತ್ತಾ ಕಮ್ಮಾವರಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ, ವಿಪಾಕಾವರಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ, ಕಿಲೇಸಾವರಣೇನ
ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಭಬ್ಬಪುಗ್ಗಲೇ
೭೦. ತತ್ಥ ಅಜ್ಝಭಾಸೀತಿ ಅಧಿಅಭಾಸಿ, ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಆರಬ್ಭ ಅಭಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸೇಲೇ ಯಥಾ ಪಬ್ಬತಮುದ್ಧನಿಟ್ಠಿತೋತಿ ಸೇಲಮಯೇ ಏಕಗ್ಘನೇ ಪಬ್ಬತಮುದ್ಧನಿ ಯಥಾಠಿತೋವ, ನ ಹಿ ತತ್ಥ ಠಿತಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಗೀವುಕ್ಖಿಪನಪಸಾರಣಾದಿಕಿಚ್ಚಂ ಅತ್ಥಿ। ತಥೂಪಮನ್ತಿ ತಪ್ಪಟಿಭಾಗಂ ಸೇಲಪಬ್ಬತೂಪಮಂ। ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ, ಯಥಾ ಸೇಲಪಬ್ಬತಮುದ್ಧನಿ ಯಥಾಠಿತೋವ ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ ಸಮನ್ತತೋ ಜನತಂ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯ, ತಥಾ ತ್ವಮ್ಪಿ ಸುಮೇಧ, ಸುನ್ದರಪಞ್ಞಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಮಯಂ ಪಞ್ಞಾಮಯಂ ಪಾಸಾದಮಾರುಯ್ಹ ಸಯಂ ಅಪೇತಸೋಕೋ ಸೋಕಾವತಿಣ್ಣಂ ಜಾತಿಜರಾಭಿಭೂತಂ ಜನತಂ ಅಪೇಕ್ಖಸ್ಸು, ಉಪಧಾರಯ ಉಪಪರಿಕ್ಖ।
ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯಥಾ ಹಿ ಪಬ್ಬತಪಾದೇ ಸಮನ್ತಾ ಮಹನ್ತಂ ಖೇತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ಕೇದಾರಪಾಳೀಸು ಕುಟಿಕಾಯೋ ಕತ್ವಾ ರತ್ತಿಂ ಅಗ್ಗಿಂ ಜಾಲೇಯ್ಯುಂ। ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಞ್ಚ ಅನ್ಧಕಾರಂ ಅಸ್ಸ। ಅಥಸ್ಸ ಪಬ್ಬತಸ್ಸ ಮತ್ಥಕೇ ಠತ್ವಾ ಚಕ್ಖುಮತೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಭೂಮಿಂ ಓಲೋಕಯತೋ ನೇವ ಖೇತ್ತಂ, ನ ಕೇದಾರಪಾಳಿಯೋ, ನ ಕುಟಿಯೋ, ನ ತತ್ಥ ಸಯಿತಮನುಸ್ಸಾ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯುಂ, ಕುಟಿಕಾಸು ಪನ ಅಗ್ಗಿಜಾಲಮತ್ತಮೇವ ಪಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ। ಏವಂ ಧಮ್ಮಪಾಸಾದಮಾರುಯ್ಹ ಸತ್ತನಿಕಾಯಂ ಓಲೋಕಯತೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಯೇ ತೇ ಅಕತಕಲ್ಯಾಣಾ ಸತ್ತಾ, ತೇ ಏಕವಿಹಾರೇ ದಕ್ಖಿಣಜಾಣುಪಸ್ಸೇ ನಿಸಿನ್ನಾಪಿ ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಆಪಾಥಂ ನಾಗಚ್ಛನ್ತಿ, ರತ್ತಿಂ ಖಿತ್ತಸರಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ। ಯೇ ಪನ ಕತಕಲ್ಯಾಣಾ ವೇನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲಾ, ತೇ ತಸ್ಸ ದೂರೇ ಠಿತಾಪಿ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಸೋ ಅಗ್ಗಿ ವಿಯ ಹಿಮವನ್ತಪಬ್ಬತೋ ವಿಯ ಚ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –
‘‘ದೂರೇ ಸನ್ತೋ ಪಕಾಸೇನ್ತಿ, ಹಿಮವನ್ತೋವ ಪಬ್ಬತೋ।
ಅಸನ್ತೇತ್ಥ ನ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ರತ್ತಿಂ ಖಿತ್ತಾ ಯಥಾ ಸರಾ’’ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೩೦೪)।
ಉಟ್ಠೇಹೀತಿ ವೀರಾತಿಆದೀಸು ಭಗವಾ ವೀರಿಯವನ್ತತಾಯ ವೀರೋ, ದೇವಪುತ್ತಮಚ್ಚುಕಿಲೇಸಮಾರಾನಂ ವಿಜಿತತ್ತಾ ವಿಜಿತಸಙ್ಗಾಮೋ, ಜಾತಿಕನ್ತರಾದಿನಿತ್ಥರಣತ್ಥಾಯ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ಥವಾಹನಸಮತ್ಥತಾಯ ಸತ್ಥವಾಹೋ, ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಇಣಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಅಣಣೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ।
೭೧. ಅಪಾರುತಾತಿ ವಿವಟಾ। ಅಮತಸ್ಸ ದ್ವಾರಾತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ। ಸೋ ಹಿ ಅಮತಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ದ್ವಾರಂ। ಸೋ ಮಯಾ ವಿವರಿತ್ವಾ ಠಪಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಪಮುಞ್ಚನ್ತು ಸದ್ಧನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇ ಅತ್ತನೋ ಸದ್ಧಂ ಪಮುಞ್ಚನ್ತು ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತು। ಪಚ್ಛಿಮಪದದ್ವಯೇ ಅಯಮತ್ಥೋ, ಅಹಞ್ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಪಗುಣಂ ಸುಪ್ಪವತ್ತಿತಮ್ಪಿ ಇಮಂ ಪಣೀತಂ ಉತ್ತಮಂ ಧಮ್ಮಂ ಕಾಯವಾಚಾಕಿಲಮಥಸಞ್ಞೀ ಹುತ್ವಾ ನ ಭಾಸಿಂ, ಇದಾನಿ ಪನ ಸಬ್ಬೇ ಜನಾ ಸದ್ಧಾಭಾಜನಂ ಉಪನೇನ್ತು, ಪೂರೇಸ್ಸಾಮಿ ತೇಸಂ ಸಙ್ಕಪ್ಪನ್ತಿ।
ಅಗ್ಗಸಾವಕಯುಗವಣ್ಣನಾ
೭೩. ಬೋಧಿರುಕ್ಖಮೂಲೇತಿ ಬೋಧಿರುಕ್ಖಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ ಅಜಪಾಲನಿಗ್ರೋಧೇ ಅನ್ತರಹಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ಖೇಮೇ ಮಿಗದಾಯೇತಿ ಇಸಿಪತನಂ ತೇನ ಸಮಯೇನ ಖೇಮಂ ನಾಮ ಉಯ್ಯಾನಂ ಹೋತಿ, ಮಿಗಾನಂ ಪನ ಅಭಯವಾಸತ್ಥಾಯ ದಿನ್ನತ್ತಾ ಮಿಗದಾಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಖೇಮೇ ಮಿಗದಾಯೇ’’ತಿ। ಯಥಾ ಚ ವಿಪಸ್ಸೀ ಭಗವಾ, ಏವಂ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಬುದ್ಧಾ ಪಠಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಾಯ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ಆಕಾಸೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಓತರನ್ತಿ। ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪನ ಭಗವಾ ಉಪಕಸ್ಸ ಆಜೀವಕಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ದಿಸ್ವಾ – ‘‘ಉಪಕೋ ಇಮಂ ಅದ್ಧಾನಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ, ಸೋ ಮಂ ದಿಸ್ವಾ ಸಲ್ಲಪಿತ್ವಾ ಗಮಿಸ್ಸತಿ। ಅಥ ಪುನ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತೋ ಆಗಮ್ಮ ಅರಹತ್ತಂ ಸಚ್ಛಿಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾರಸಯೋಜನಮಗ್ಗಂ ಪದಸಾವ ಅಗಮಾಸಿ। ದಾಯಪಾಲಂ ಆಮನ್ತೇಸೀತಿ ದಿಸ್ವಾವ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ – ‘‘ಅಯ್ಯೋ ನೋ, ಭನ್ತೇ, ಆಗತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಉಪಗತಂ ಆಮನ್ತೇಸಿ।
೭೫-೬. ಅನುಪುಬ್ಬಿಂ ಕಥನ್ತಿ ದಾನಕಥಂ, ದಾನಾನನ್ತರಂ ಸೀಲಂ, ಸೀಲಾನನ್ತರಂ ಸಗ್ಗಂ, ಸಗ್ಗಾನನ್ತರಂ ಮಗ್ಗನ್ತಿ ಏವಂ ಅನುಪಟಿಪಾಟಿಕಥಂ ಕಥೇಸಿ। ತತ್ಥ ದಾನಕಥನ್ತಿ ಇದಂ ದಾನಂ ನಾಮ ಸುಖಾನಂ ನಿದಾನಂ, ಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಮೂಲಂ, ಭೋಗಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾ, ವಿಸಮಗತಸ್ಸ ತಾಣಂ ಲೇಣಂ ಗತಿ ಪರಾಯಣಂ, ಇಧಲೋಕಪರಲೋಕೇಸು ದಾನಸದಿಸೋ ಅವಸ್ಸಯೋ
ಯಸ್ಮಾ ಪನ ದಾನಂ ದದನ್ತೋ ಸೀಲಂ ಸಮಾದಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತದನನ್ತರಂ ಸೀಲಕಥಂ ಕಥೇಸಿ। ಸೀಲಕಥನ್ತಿ ಸೀಲಂ ನಾಮೇತಂ ಅವಸ್ಸಯೋ ಪತಿಟ್ಠಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ತಾಣಂ ಲೇಣಂ ಗತಿ ಪರಾಯಣಂ। ಇಧಲೋಕಪರಲೋಕಸಮ್ಪತ್ತೀನಞ್ಹಿ ಸೀಲಸದಿಸೋ ಅವಸ್ಸಯೋ ಪತಿಟ್ಠಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ತಾಣಂ ಲೇಣಂ ಗತಿ ಪರಾಯಣಂ ನತ್ಥಿ, ಸೀಲಸದಿಸೋ ಅಲಙ್ಕಾರೋ ನತ್ಥಿ, ಸೀಲಪುಪ್ಫಸದಿಸಂ ಪುಪ್ಫಂ ನತ್ಥಿ, ಸೀಲಗನ್ಧಸದಿಸೋ ಗನ್ಧೋ ನತ್ಥಿ, ಸೀಲಾಲಙ್ಕಾರೇನ ಹಿ ಅಲಙ್ಕತಂ ಸೀಲಕುಸುಮಪಿಳನ್ಧನಂ ಸೀಲಗನ್ಧಾನುಲಿತ್ತಂ ಸದೇವಕೋಪಿ ಲೋಕೋ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ತಿತ್ತಿಂ ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಏವಮಾದಿಸೀಲಗುಣಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ಕಥಂ।
ಇದಂ ಪನ ಸೀಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಯಂ ಸಗ್ಗೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸೀಲಾನನ್ತರಂ ಸಗ್ಗಕಥಂ ಕಥೇಸಿ। ಸಗ್ಗಕಥನ್ತಿ ಅಯಂ ಸಗ್ಗೋ ನಾಮ ಇಟ್ಠೋ ಕನ್ತೋ ಮನಾಪೋ, ನಿಚ್ಚಮೇತ್ಥ ಕೀಳಾ, ನಿಚ್ಚಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾ ದೇವಾ ನವುತಿವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ದಿಬ್ಬಸುಖಂ ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಲಭನ್ತಿ, ತಾವತಿಂಸಾ ತಿಸ್ಸೋ ಚ ವಸ್ಸಕೋಟಿಯೋ ಸಟ್ಠಿ ಚ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾನೀತಿ ಏವಮಾದಿಸಗ್ಗಗುಣಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ಕಥಂ। ಸಗ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಕಥಯನ್ತಾನಞ್ಹಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಮುಖಂ ನಪ್ಪಹೋತಿ। ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ – ‘‘ಅನೇಕಪರಿಯಾಯೇನ ಖೋ ಅಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಗ್ಗಕಥಂ ಕಥೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿ।
ಏವಂ ಸಗ್ಗಕಥಾಯ ಪಲೋಭೇತ್ವಾ ಪುನ ಹತ್ಥಿಂ ಅಲಙ್ಕರಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಸೋಣ್ಡಂ ಛಿನ್ದನ್ತೋ ವಿಯ – ‘‘ಅಯಮ್ಪಿ ಸಗ್ಗೋ ಅನಿಚ್ಚೋ ಅದ್ಧುವೋ, ನ ಏತ್ಥ ಛನ್ದರಾಗೋ ಆದೀನವೋತಿ ದೋಸೋ। ಓಕಾರೋತಿ ಅವಕಾರೋ ಲಾಮಕಭಾವೋ। ಸಂಕಿಲೇಸೋತಿ ತೇಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ಸಂಸಾರೇ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನಂ। ಯಥಾಹ – ‘‘ಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ ವತ ಭೋ ಸತ್ತಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೨.೩೫೧)। ಏವಂ ಕಾಮಾದೀನವೇನ ತೇಜ್ಜತ್ವಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇ ಆನಿಸಂಸಂ ಪಕಾಸೇಸಿ, ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಗುಣಂ ಪಕಾಸೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೇಸಂ ಅಮ್ಬಟ್ಠಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತನಯಞ್ಚೇವ ಉತ್ತಾನತ್ಥಞ್ಚ।
೭೭. ಅಲತ್ಥುನ್ತಿ ಕಥಂ ಅಲತ್ಥುಂ? ಏಹಿಭಿಕ್ಖುಭಾವೇನ। ಭಗವಾ ಕಿರ ತೇಸಂ ಇದ್ಧಿಮಯಪತ್ತಚೀವರಸ್ಸೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ಅನೇಕಾಸು ಜಾತೀಸು ಚೀವರದಾನಾದೀನಿ ದಿಸ್ವಾ ಏಥ ಭಿಕ್ಖವೋತಿಆದಿಮಾಹ
ಸನ್ದಸ್ಸೇಸೀತಿಆದೀಸು ಇಧಲೋಕತ್ಥಂ ಸನ್ದಸ್ಸೇಸಿ, ಪರಲೋಕತ್ಥಂ ಸನ್ದಸ್ಸೇಸಿ। ಇಧಲೋಕತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ದಸ್ಸೇಸಿ, ದುಕ್ಖನ್ತಿ ದಸ್ಸೇಸಿ, ಅನತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇಸಿ, ಖನ್ಧೇ ದಸ್ಸೇಸಿ, ಧಾತುಯೋ ದಸ್ಸೇಸಿ, ಆಯತನಾನಿ ದಸ್ಸೇಸಿ, ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ದಸ್ಸೇಸಿ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಉದಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಪಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ದಸ್ಸೇಸಿ, ತಥಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ, ತಥಾ ವಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋಪಿ ಉದಯಬ್ಬಯವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಸಲಕ್ಖಣಾನಿ ದಸ್ಸೇಸಿ, ಪರಲೋಕತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ನಿರಯಂ ದಸ್ಸೇಸಿ, ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಂ, ಪೇತ್ತಿವಿಸಯಂ, ಅಸುರಕಾಯಂ, ತಿಣ್ಣಂ ಕುಸಲಾನಂ ವಿಪಾಕಂ, ಛನ್ನಂ ದೇವಲೋಕಾನಂ, ನವನ್ನಂ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾನಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇಸಿ।
ಸಮಾದಪೇಸೀತಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲತೇರಸಧುತಙ್ಗದಸಕಥಾವತ್ಥುಆದಿಕೇ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೇ ಗಣ್ಹಾಪೇಸಿ।
ಸಮುತ್ತೇಜೇಸೀತಿ ಸುಟ್ಠು ಉತ್ತೇಜೇಸಿ, ಅಬ್ಭುಸ್ಸಾಹೇಸಿ। ಇಧಲೋಕತ್ಥಞ್ಚೇವ ಪರಲೋಕತ್ಥಞ್ಚ ತಾಸೇತ್ವಾ ತಾಸೇತ್ವಾ ಅಧಿಗತಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಕಥೇಸಿ। ದ್ವತ್ತಿಂಸಕಮ್ಮಕಾರಣಪಞ್ಚವೀಸತಿಮಹಾಭಯಪ್ಪಭೇದಞ್ಹಿ ಇಧಲೋಕತ್ಥಂ ಬುದ್ಧೇ ಭಗವತಿ ತಾಸೇತ್ವಾ ತಾಸೇತ್ವಾ ಕಥಯನ್ತೇ ಪಚ್ಛಾಬಾಹಂ, ಗಾಳ್ಹಬನ್ಧನಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಚಾತುಮಹಾಪಥೇ ಪಹಾರಸತೇನ ತಾಳೇತ್ವಾ ದಕ್ಖಿಣದ್ವಾರೇನ
ಸಮ್ಪಹಂಸೇಸೀತಿ ಪಟಿಲದ್ಧಗುಣೇನ ಚೋದೇಸಿ, ಮಹಾನಿಸಂಸಂ ಕತ್ವಾ ಕಥೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ।
ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಆದೀನವನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಠಮಮಗ್ಗಾಧಿಗಮತ್ಥಂ ಕಾಮಾನಂ ಆದೀನವಂ ಕಥೇಸಿ, ಇಧ ಪನ ಉಪರಿಮಗ್ಗಾಧಿಗಮತ್ಥಂ – ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಙ್ಖಾರಾ ಅದ್ಧುವಾ ಅನಸ್ಸಾಸಿಕಾ, ಯಾವಞ್ಚಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಲಮೇವ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ನಿಬ್ಬಿನ್ದಿತುಂ ಅಲಂ ವಿರಜ್ಜಿತುಂ ಅಲಂ ವಿಮುಚ್ಚಿತು’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಅ॰ ನಿ॰ ೭.೬೬; ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೧೩೪) ನಯೇನ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಆದೀನವಞ್ಚ ಲಾಮಕಭಾವಞ್ಚ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಞ್ಚ ಕಿಲಮಥಂ ಪಕಾಸೇಸಿ। ಯಥಾ ಚ ತತ್ಥ ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇ, ಏವಮಿಧ – ‘‘ಸನ್ತಮಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ ಪಣೀತಂ ತಾಣಂ ಲೇಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಆನಿಸಂಸಂ ಪಕಾಸೇಸಿ।
ಮಹಾಜನಕಾಯಪಬ್ಬಜ್ಜಾವಣ್ಣನಾ
೭೮. ಮಹಾಜನಕಾಯೋತಿ
೮೦. ಭಗವನ್ತಂ ಸರಣಂ ಗಚ್ಛಾಮ, ಧಮ್ಮಞ್ಚಾತಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅಪರಿಪುಣ್ಣತ್ತಾ ದ್ವೇವಾಚಿಕಮೇವ ಸರಣಮಗಮಂಸು।
೮೧. ಅಲತ್ಥುನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಏಹಿಭಿಕ್ಖುಭಾವೇನೇವ ಅಲತ್ಥುಂ। ಇತೋ ಅನನ್ತರೇ ಪಬ್ಬಜಿತವಾರೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
ಚಾರಿಕಾಅನುಜಾನನವಣ್ಣನಾ
೮೫. ಪರಿವಿತಕ್ಕೋ ಉದಪಾದೀತಿ ಕದಾ ಉದಪಾದಿ? ಸಮ್ಬೋಧಿತೋ ಸತ್ತ ಸಂವಚ್ಛರಾನಿ ಸತ್ತ ಮಾಸೇ ಸತ್ತ ದಿವಸೇ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಉದಪಾದಿ। ಭಗವಾ ಕಿರ ಪಿತುಸಙ್ಗಹಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಹಾಸಿ। ರಾಜಾಪಿ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಜೇಟ್ಠಪುತ್ತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಬುದ್ಧೋ ಜಾತೋ, ದುತಿಯಪುತ್ತೋ ಮೇ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗಸಾವಕೋ ಜಾತೋ, ಪುರೋಹಿತಪುತ್ತೋ ದುತಿಯಅಗ್ಗಸಾವಕೋ, ಇಮೇ ಚ ಅವಸೇಸಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಗಿಹಿಕಾಲೇಪಿ ಮಯ್ಹಂ ಪುತ್ತಮೇವ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ವಿಚರಿಂಸು। ಇಮೇ ಸಬ್ಬೇ ಇದಾನಿಪಿ
ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿವುತೋ ಅನ್ತೋಸಾಣಿಯಾವ ರಾಜಗೇಹಂಗನ್ತ್ವಾ ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ವಿಹಾರಂ ಪಚ್ಚಾಗಚ್ಛತಿ। ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ದಟ್ಠುಮ್ಪಿ ನ ಲಭತಿ, ಕುತೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖಂ ವಾ ದಾತುಂ, ಪೂಜಂ ವಾ ಕಾತುಂ, ಧಮ್ಮಂ ವಾ ಸೋತುಂ। ನಾಗರಾ ಚಿನ್ತೇಸುಂ – ‘‘ಅಜ್ಜ ಸತ್ಥು ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸತ್ತಮಾಸಾಧಿಕಾನಿ ಸತ್ತಸಂವಚ್ಛರಾನಿ, ಮಯಞ್ಚ ದಟ್ಠುಮ್ಪಿ ನ ಲಭಾಮ, ಪಗೇವ ಭಿಕ್ಖಂ ವಾ ದಾತುಂ, ಪೂಜಂ ವಾ ಕಾತುಂ, ಧಮ್ಮಂ ವಾ ಸೋತುಂ। ರಾಜಾ – ‘ಮಯ್ಹಮೇವ ಬುದ್ಧೋ, ಮಯ್ಹಮೇವ ಧಮ್ಮೋ, ಮಯ್ಹಮೇವ ಸಙ್ಘೋ’ತಿ ಮಮಾಯಿತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ಉಪಟ್ಠಹಿ। ಸತ್ಥಾ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಹಿತಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನೋ। ನ ಹಿ ರಞ್ಞೋಯೇವ
ತೇ ಸೇನಾಪತಿಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ತಸ್ಸೇತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇತ್ವಾ – ‘‘ಸಾಮಿ, ಕಿಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪಕ್ಖೋ ಹೋಸಿ, ಉದಾಹು ರಞ್ಞೋ’’ತಿ ಆಹಂಸು। ಸೋ – ‘‘ಅಹಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಪಕ್ಖೋ ಹೋಮಿ, ಅಪಿ ಚ ಖೋ ಪನ ಪಠಮದಿವಸೋ ಮಯ್ಹಂ ದಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ। ತೇ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿಂಸು। ಸೋ ರಾಜಾನಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ – ‘‘ನಾಗರಾ, ದೇವ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಕುಪಿತಾ’’ತಿ ಆಹ। ಕಿಮತ್ಥಂ ತಾತಾತಿ? ಸತ್ಥಾರಂ ಕಿರ ತುಮ್ಹೇಯೇವ ಉಪಟ್ಠಹಥ, ಅಮ್ಹೇ ನ ಲಭಾಮಾತಿ। ಸಚೇ ಇದಾನಿಪಿ ಲಭನ್ತಿ, ನ ಕುಪ್ಪನ್ತಿ, ಅಲಭನ್ತಾ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯುಜ್ಝಿತುಕಾಮಾ ದೇವಾತಿ। ಯುಜ್ಝಾಮಿ, ತಾತ, ನಾಹಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ದೇಮೀತಿ। ದೇವ ತುಮ್ಹಾಕಂ ದಾಸಾ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯುಜ್ಝಾಮಾತಿ ವದನ್ತಿ, ತುಮ್ಹೇ ಕಂ ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಯುಜ್ಝಿಸ್ಸಥಾತಿ? ನನು ತ್ವಂ ಸೇನಾಪತೀತಿ? ನಾಗರೇಹಿ ವಿನಾ ನ
ರಾಜಾ ಸತ್ತಮಾಸಾಧಿಕಾನಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಸಂವಚ್ಛರಾನಂ ಸಜ್ಜಿತಂ ದಾನಮುಖಂ ಸತ್ತನ್ನಮೇವ ದಿವಸಾನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಛ ದಿವಸೇ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅಪಸ್ಸನ್ತಾನಂಯೇವ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಸತ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ನಾಗರೇ ಪಕ್ಕೋಸಾಪೇತ್ವಾ – ‘‘ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಥ, ತಾತ, ಏವರೂಪಂ ದಾನಂ ದಾತು’’ನ್ತಿ ಆಹ। ತೇಪಿ – ‘‘ನನು ಅಮ್ಹೇಯೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಂ ದೇವಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ – ‘‘ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಆಹಂಸು। ರಾಜಾ ಪಿಟ್ಠಿಹತ್ಥೇನ ಅಸ್ಸೂನಿ ಪುಞ್ಛಮಾನೋ ಭಗವನ್ತಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ – ‘‘ಭನ್ತೇ, ಅಹಂ ಅಟ್ಠಸಟ್ಠಿಭಿಕ್ಖುಸತಸಹಸ್ಸಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಾರಂ ಅಕತ್ವಾ ಯಾವಜೀವಂ ಚತೂಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಚಿನ್ತೇಸಿಂ। ನಾಗರಾ ನ ದಾನಿ ಮೇ ಅನುಞ್ಞಾತಾ, ನಾಗರಾ ಹಿ ‘ಮಯಂ ದಾನಂ ದಾತುಂ ನ ಲಭಾಮಾ’ತಿ ಕುಪ್ಪನ್ತಿ। ಭಗವಾ ಸ್ವೇ ಪಟ್ಠಾಯ ತೇಸಂ ಅನುಗ್ಗಹಂ ಕರೋಥಾ’’ತಿ ಆಹ।
ಅಥ ದುತಿಯದಿವಸೇ ಸೇನಾಪತಿ ಮಹಾದಾನಂ ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ – ‘‘ಅಜ್ಜ ಯಥಾ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಏಕಭಿಕ್ಖಮ್ಪಿ ನ ದೇತಿ, ಏವಂ ರಕ್ಖಥಾ’’ತಿ ಸಮನ್ತಾ ಪುರಿಸೇ ಠಪೇಸಿ। ತಂ ದಿವಸಂ ಸೇಟ್ಠಿಭರಿಯಾ ರೋದಮಾನಾ ಧೀತರಂ ಆಹ – ‘‘ಸಚೇ, ಅಮ್ಮ, ತವ ಪಿತಾ ಜೀವೇಯ್ಯ, ಅಜ್ಜಾಹಂ ಪಠಮಂ ದಸಬಲಂ ಭೋಜೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ
ಭಗವಾ ಸೇನಾಪತಿಸ್ಸ ಗೇಹಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತಾಸನೇ ನಿಸೀದಿ। ಸೇನಾಪತಿ ಯಾಗುಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪಗಞ್ಛಿ, ಸತ್ಥಾ ಪತ್ತಂ ಪಿದಹಿ। ನಿಸಿನ್ನೋ, ಭನ್ತೇ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋತಿ। ಅತ್ಥಿ ನೋ ಏಕೋ ಅನ್ತರಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತೋ ಲದ್ಧೋತಿ। ಸೋ ಮಾಲಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಅದ್ದಸ। ಚೂಳುಪಟ್ಠಾಕೋ ಆಹ – ‘‘ಸಾಮಿ, ಮಾಲಾತಿ ಮಂ ವತ್ವಾ ಮಾತುಗಾಮೋ ವಞ್ಚೇಸೀ’’ತಿ। ಪಾಯಾಸೋ ಭಗವನ್ತಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಹೋತಿ। ಸೇನಾಪತಿಪಿ ಅತ್ತನೋ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ಅದಾಸಿ। ಸತ್ಥಾ ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ಮಙ್ಗಲಂ ವತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾಮಿ। ಸೇನಾಪತಿ – ‘‘ಕಾ ನಾಮ ಸಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಮದಾಸೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ। ಸೇಟ್ಠಿಧೀತಾ, ಸಾಮೀತಿ। ಸಪ್ಪಞ್ಞಾ ಸಾ ಇತ್ಥೀ, ಏವರೂಪಾಯ ಘರೇ ವಸನ್ತಿಯಾ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಸಗ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ನ ದುಲ್ಲಭಾತಿ ತಂ ಆನೇತ್ವಾ ಜೇಟ್ಠಿಕಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇಸಿ।
ಪುನದಿವಸೇ ನಾಗರಾ ದಾನಮದಂಸು, ಪುನದಿವಸೇ ರಾಜಾತಿ ಏಕನ್ತರಿಕಾಯ ದಾನಂ ದಾತುಂ ಆರಭಿಂಸು। ರಾಜಾಪಿ ಚರಪುರಿಸೇ ಠಪೇತ್ವಾ ನಾಗರೇಹಿ ದಿನ್ನದಾನತೋ ಅತಿರೇಕತರಂ ದೇತಿ, ನಾಗರಾಪಿ ತಥೇವ ಕತ್ವಾ ರಞ್ಞಾ ದಿನ್ನದಾನತೋ ಅತಿರೇಕತರಂ। ರಾಜಗೇಹೇ ನಾಟಕಿತ್ಥಿಯೋ ದಹರಸಾಮಣೇರೇ ವದನ್ತಿ – ‘‘ಗಣ್ಹಥ, ತಾತಾ, ನ ಗಹಪತಿಕಾನಂ ಗತ್ತವತ್ಥಾದೀಸು ಪುಞ್ಛಿತ್ವಾ ಬಾಳದಾರಕಾನಂ ಖೇಳಸಿಙ್ಘಾಣಿಕಾದಿಧೋವನಹತ್ಥೇಹಿ ಕತಂ
೮೭. ಅಞ್ಞತರೋ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಆಯಾಚಿತಬ್ರಹ್ಮಾವ।
೮೯. ಚತುರಾಸೀತಿ ಆವಾಸಸಹಸ್ಸಾನೀತಿ ಚತುರಾಸೀತಿ ವಿಹಾರಸಹಸ್ಸಾನಿ। ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ದ್ವಾದಸಸಹಸ್ಸಭಿಕ್ಖುಗಣ್ಹನಕಾ ಮಹಾವಿಹಾರಾ ಅಭಯಗಿರಿಚೇತಿಯಪಬ್ಬತಚಿತ್ತಲಪಬ್ಬತಮಹಾವಿಹಾರಸದಿಸಾವ ಅಹೇಸುಂ।
೯೦. ಖನ್ತೀ ಪರಮಂ ತಪೋತಿ ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿ ನಾಮ ಪರಮಂ ತಪೋ। ತಿತಿಕ್ಖಾತಿ ಖನ್ತಿಯಾ ಏವ ವೇವಚನಂ। ತಿತಿಕ್ಖಾ ಸಙ್ಖಾತಾ ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿ ಉತ್ತಮಂ ತಪೋತಿ ಅತ್ಥೋ। ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಮನ್ತಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಮನ್ತಿ ವದನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾ। ನ ಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಪರೂಪಘಾತೀತಿ ಯೋ ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿವಿರಹಿತತ್ತಾ ಪರಂ ಉಪಘಾತೇತಿ ಬಾಧೇತಿ ಹಿಂಸತಿ, ಸೋ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ। ಚತುತ್ಥಪಾದೋ ಪನ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ। ‘‘ನ ಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಹಿ ನ ಸಮಣೋ ಹೋತೀತಿ ವೇವಚನಂ। ಪರೂಪಘಾತೀತಿ ಏತಸ್ಸ ಪರಂ ವಿಹೇಠಯನ್ತೋತಿ ವೇವಚನಂ। ಅಥ ವಾ ಪರೂಪಘಾತೀತಿ ಸೀಲೂಪಘಾತೀ। ಸೀಲಞ್ಹಿ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ಪರನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ಯೋ ಚ ಸಮಣೋ ಪರಂ ಯಂ ಕಞ್ಚಿ ಸತ್ತಂ ವಿಹೇಠಯನ್ತೋ ಪರೂಪಘಾತೀ ಹೋತಿ, ಅತ್ತನೋ ಸೀಲಂ ವಿನಾಸಕೋ, ಸೋ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಥವಾ ಯೋ ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ಪರೂಪಘಾತೀ ಹೋತಿ, ಪರಂ ಅನ್ತಮಸೋ ಡಂಸಮಕಸಮ್ಪಿ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತಿ, ಸೋ ನ ಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತೋ। ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಮಲಸ್ಸ ಅಪಬ್ಬಾಜಿತತ್ತಾ। ‘‘ಪಬ್ಬಾಜಯಮತ್ತನೋ ಮಲಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಧ॰ ಪ॰ ೩೮೮) ಇದಞ್ಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತಲಕ್ಖಣಂ। ಯೋಪಿ ನ ಹೇವ ಖೋ ಉಪಘಾತೇತಿ, ನ ಮಾರೇತಿ, ಅಪಿ ಚ ದಣ್ಡಾದೀಹಿ ವಿಹೇಠೇತಿ, ಸೋ ಪರಂ ವಿಹೇಠಯನ್ತೋ ಸಮಣೋ ನ ಹೋತಿ। ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ವಿಹೇಸಾಯ ಅಸಮಿತತ್ತಾ। ‘‘ಸಮಿತತ್ತಾ ಹಿ ಪಾಪಾನಂ
ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಸ್ಸ। ಅಕರಣನ್ತಿ ಅನುಪ್ಪಾದನಂ। ಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ಚತುಭೂಮಿಕಕುಸಲಸ್ಸ। ಉಪಸಮ್ಪದಾತಿ ಪಟಿಲಾಭೋ। ಸಚಿತ್ತಪರಿಯೋದಪನನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಜೋತನಂ, ತಂ ಪನ
ತತಿಯಗಾಥಾಯ ಅನೂಪವಾದೋತಿ ವಾಚಾಯ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನುಪವದನಂ। ಅನೂಪಘಾತೋತಿ ಕಾಯೇನ ಉಪಘಾತಸ್ಸ ಅಕರಣಂ। ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇತಿ ಯಂ ತಂ ಪಅತಿಮೋಕ್ಖಂ, ಅತಿಪಮೋಕ್ಖಂ, ಉತ್ತಮಸೀಲಂ, ಪಾತಿ ವಾ ಅಗತಿವಿಸೇಸೇಹಿ ಮೋಕ್ಖೇತಿ ದುಗ್ಗತಿಭಯೇಹಿ, ಯೋ ವಾ ನಂ ಪಾತಿ, ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತೀತಿ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ। ತಸ್ಮಿಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಚ ಸಂವರೋ। ಮತ್ತಞ್ಞುತಾತಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಪರಿಭೋಗವಸೇನ ಪಮಾಣಞ್ಞುತಾ। ಪನ್ತಞ್ಚ ಸಯನಾಸನನ್ತಿ ಸಯನಾಸನಞ್ಚ ಸಙ್ಘಟ್ಟನವಿರಹಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತತ್ಥ ದ್ವೀಹಿಯೇವ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚತುಪಚ್ಚಯಸನ್ತೋಸೋ ದೀಪಿತೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ। ಏತಂ ಬುದ್ಧಾನ ಸಾಸನನ್ತಿ ಏತಂ ಪರಸ್ಸ ಅನುಪವದನಂ ಅನುಪಘಾತನಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಪರಿಭೋಗೇಸು ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿವಸಿಭಾವಾಯ ವಿವಿತ್ತಸೇನಾಸನಸೇವನಞ್ಚ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಸನಂ ಓವಾದೋ ಅನುಸಿಟ್ಠೀತಿ। ಇಮಾ ಪನ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಗಾಥಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ।
ದೇವತಾರೋಚನವಣ್ಣನಾ
೯೧. ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಇಮಿನಾ ವಿಪಸ್ಸಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅಪದಾನಾನುಸಾರೇನ ವಿತ್ಥಾರಕಥನೇನ – ‘‘ತಥಾಗತಸ್ಸೇವೇಸಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಧಾತು ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾಯ ಧಮ್ಮಧಾತುಯಾ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ – ‘‘ದೇವತಾಪಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಏತಮತ್ಥಂ ಆರೋಚೇಸು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ದೇವತಾರೋಚನಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ಏಕಮಿದಾಹನ್ತಿಆದಿಮಾಹ।
ತತ್ಥ ಸುಭಗವನೇತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ವನೇ। ಸಾಲರಾಜಮೂಲೇತಿ ವನಪ್ಪತಿಜೇಟ್ಠಕಸ್ಸ ಮೂಲೇ। ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಂ ವಿರಾಜೇತ್ವಾತಿ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಮೂಲಸಮುಗ್ಘಾತವಸೇನ ವಿರಾಜೇತ್ವಾ। ಯಥಾ ಚ ವಿಪಸ್ಸಿಸ್ಸ, ಏವಂ ಸೇಸಬುದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ಸಾಸನೇ ವುತ್ಥಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಾ ದೇವತಾ ಆರೋಚಯಿಂಸು, ಪಾಳಿ ಪನ ವಿಪಸ್ಸಿಸ್ಸ
ತತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ನ ಹಾಯನ್ತಿ, ನ ವಿಹಾಯನ್ತೀತಿ ಅವಿಹಾ। ನ ಕಞ್ಚಿ ಸತ್ತಂ ತಪನ್ತೀತಿ ಅತಪ್ಪಾ। ಸುನ್ದರದಸ್ಸನಾ ಅಭಿರೂಪಾ ಪಾಸಾದಿಕಾತಿ ಸುದಸ್ಸಾ। ಸುಟ್ಠು ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ಸುನ್ದರಮೇತೇಸಂ ವಾ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಸುದಸ್ಸೀ। ಸಬ್ಬೇಹೇವ ಚ ಸಗುಣೇಹಿ ಭವಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಜೇಟ್ಠಾ, ನತ್ಥೇತ್ಥ ಕನಿಟ್ಠಾತಿ ಅಕನಿಟ್ಠಾ।
ಇಧ ಇತಿ ಖೋ ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದಿಮಾಹ। ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಉತ್ತಾನಮೇವಾತಿ।
ಇತಿ ಸುಮಙ್ಗಲವಿಲಾಸಿನಿಯಾ ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ
ಮಹಾಪದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।