॥ ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ॥
ದೀಘನಿಕಾಯೇ
ಪಾಥಿಕವಗ್ಗಟೀಕಾ
೧. ಪಾಥಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
ಸುನಕ್ಖತ್ತವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೧. ಅಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾತಿ ಮಲ್ಲೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ। ಛಾಯೂದಕಸಮ್ಪನ್ನೇ ವನಸಣ್ಡೇ ವಿಹರತೀತಿ ಅನುಪಿಯಸಾಮನ್ತಾ ಕತಸ್ಸ ವಿಹಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ। ಯದಿ ನ ತಾವ ಪವಿಟ್ಠೋ, ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಪಾವಿಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪವಿಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದಿ, ತೇನ ಅವಸ್ಸಂ ಭಾವಿನಿ ಭೂತೇ ವಿಯ ಉಪಚಾರಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ। ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ಕಿ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ। ಏತನ್ತಿ ಏತಂ ‘‘ಅತಿಪ್ಪಗೋ ಖೋ’’ತಿಆದಿಕಂ ಚಿನ್ತನಂ ಅಹೋಸಿ। ಅತಿವಿಯ ಪಗೋ ಖೋತಿ ಅತಿವಿಯ ಪಾತೋವ। ಛನ್ನಕೋಪೀನತಾಯ, ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಪಬ್ಬಜ್ಜುಪಗಮೇನ ಚ ಛನ್ನಪರಿಬ್ಬಾಜಕಂ, ನ ನಗ್ಗಪರಿಬ್ಬಾಜಕಂ।
೨. ಯಸ್ಮಾ ಭಗವತೋ ಉಚ್ಚಾಕುಲಪ್ಪಸುತತಂ, ಮಹಾಭಿನಿಕ್ಖಮನನಿಕ್ಖನ್ತತಂ, ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣದುಕ್ಕರಚರಣಂ, ವಿವೇಕವಾಸಂ, ಲೋಕಸಮ್ಭಾವಿತತಂ, ಓವಾದಾನುಸಾಸನೀಹಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಬಹುಪಕಾರತಂ, ಪರಪ್ಪವಾದಮದ್ದನಂ, ಮಹಿದ್ಧಿಕತಂ ‘‘ಭಗವನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಮಾನಥದ್ಧತಂ ಅಕತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ। ಲೋಕಸಮುದಾಚಾರವಸೇನಾತಿ ಲೋಕೋಪಚಾರವಸೇನ। ಚಿರಸ್ಸನ್ತಿ ಚಿರಕಾಲೇನ। ಆದೀನಿ ವದನ್ತಿ ಉಪಚಾರವಸೇನ। ತಸ್ಸಾತಿ ಭಗ್ಗವಗೋತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸ್ಸ। ಗಿಹಿಸಹಾಯೋತಿ ಗಿಹಿಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಹಾಯೋ। ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತೋತಿ ಯೇನಾಕಾರೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಾ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಮೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
೩. ಉದ್ದಿಸ್ಸಾತಿ ಸತ್ಥುಕಾರಭಾವೇನ ಉದ್ದಿಸ್ಸಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಭಗವಾ ಮೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಯದಾ ಸುನಕ್ಖತ್ತಸ್ಸ ‘‘ಭಗವನ್ತಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ವಾಚಾ ಭಿನ್ನಾ, ತದಾ ಏವಸ್ಸ ಭಗವತಾ ಸದ್ಧಿಂ ಕೋಚಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನತ್ಥಿ ಅಸಕ್ಯಪುತ್ತಿಯಭಾವತೋ ಸಾಸನತೋ ಪರಿಬಾಹಿರತ್ತಾ। ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಸಾಸನಯುತ್ತಿ, ಸಾ ಪನಾಯಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಾಸನಯುತ್ತಿಕೋವಿದೇ ಅಞ್ಞೇಸಂ ನ ಸಮ್ಮದೇವ ವಿಸಯೋತಿ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣವಸೇನಸ್ಸ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿ ನೂ’’ತಿ ಆದಿಂ ವತ್ವಾ ಸುನಕ್ಖತ್ತಂ ‘‘ಕೋ ಸನ್ತೋ ಕಂ ಪಚ್ಚಾಚಿಕ್ಖಸೀ’’ತಿ ಆಹ। ಯಸ್ಮಾ ಮುಖಾಗತೋಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ನ ಪೂಜಾಗತಾದಿಕೋ, ಯೋ ಚ ಯಾಚಕಯಾಚಿತಬ್ಬತಾವಸೇನ ಹೋತಿ, ತದುಭಯಞ್ಚೇತ್ಥ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ಸುನಕ್ಖತ್ತಂ ‘‘ಕೋ ಸನ್ತೋ ಕಂ ಪಚ್ಚಾಚಿಕ್ಖಸೀ’’ತಿ ಅವೋಚ, ತಸ್ಮಾ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಾಚಕೋ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯಾಚಿತಕೋ ವಾ ಯಾಚಕಂ ಪಚ್ಚಾಚಿಕ್ಖೇಯ್ಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ। ತ್ವಂ ಪನ ನೇವ ಯಾಚಕೋ ‘‘ಅಹಂ ಭನ್ತೇ ಭಗವನ್ತಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ವಿಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಮಮ ಸನ್ತಿಕಂ ಅನುಪಗತತ್ತಾ। ನ ಯಾಚಿತಕೋ ‘‘ಏಹಿ ತ್ವಂ ಸುನಕ್ಖತ್ತ ಮಮಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ವಿಹರಾಹೀ’’ತಿ ಏವಂ ಮಯಾ ಅಪತ್ಥಿತತ್ತಾ।
ಕೋ ಸಮಾನೋತಿ ಯಾಚಕಯಾಚಿತಕೇಸು ಕೋ ನಾಮ ಹೋನ್ತೋ। ಕನ್ತಿ ಯಾಚಕಯಾಚಿತಕೇಸು ಏವ ಕಂ ನಾಮ ಹೋನ್ತಂ ಮಂ ಪಚ್ಚಾಚಿಕ್ಖಸಿ। ತುಚ್ಛಪುರಿಸಾತಿ ‘‘ಯತ್ತಕೋ ತೇ ಅಪರಾಧೋ, ತತ್ತಕೋ ದೋಸೋ’’ತಿ। ಯಾವಞ್ಚಾತಿ ಅವಧಿಪರಿಚ್ಛೇದಭಾವದಸ್ಸನಂ ‘‘ಯಾವಞ್ಚ ತೇತಿ ತಯಾ। ಇದನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ। ಅಪರದ್ಧನ್ತಿ ಅಪರಜ್ಝಿತಂ। ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಪಚ್ಚಾಚಿಕ್ಖಾಮಿದಾನಾಹಂ ಭನ್ತೇ ಭಗವನ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ವದನ್ತೇನ ತುಚ್ಛಪುರಿಸ ತಯಾ ಯಾವಞ್ಚಿದಂ ಅಪರದ್ಧಂ, ನ ತಸ್ಸ ಅಪರಾಧಸ್ಸ ಪಮಾಣಂ ಅತ್ಥೀತಿ।
೪. ಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾತಿ ಭಾವನಾನುಯೋಗೇನ ವಿನಾ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಅನುಟ್ಠಾತಬ್ಬಧಮ್ಮಾ। ಸೋ ಹಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಚಿತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಮತ್ತೇನ ಇಜ್ಝನತೋ ತೇಸಂ ಸಮ್ಭಾವಿತಧಮ್ಮೋ ವಿಯ ಠಿತೋ ತಥಾ ವುತ್ತೋ, ಮನುಸ್ಸಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ತೇಸು ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತನತೋ। ಇದ್ಧಿಭೂತಂ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ, ನ ಆದೇಸನಾನುಸಾಸನೀಪಾಟಿಹಾರಿಯನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ಕತೇತಿ ಪವತ್ತಿತೇ। ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ನಿಗ್ಗಚ್ಛತಿ, ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಗ್ಗಮನವಸೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ಧಮ್ಮೇ ಹಿ ನಿಗ್ಗಚ್ಛನ್ತೇ ತಂಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲೋ ‘‘ನಿಗ್ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ನಿ-ಸದ್ದೋ ಉಪಸಗ್ಗಮತ್ತಂ, ಯಾತಿ ಇಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ। ತತ್ರಾತಿ ಪಧಾನಭಾವೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಭುಮ್ಮವಸೇನ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ…ಪೇ॰… ಸಂವತ್ತಮಾನೇ’’ತಿ।
೫. ಅಗ್ಗನ್ತಿ ಞಾಯತೀತಿ ಅಗ್ಗಞ್ಞಂ। ಲೋಕಪಞ್ಞತ್ತಿನ್ತಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನಂ। ಲೋಕಸ್ಸ ಅಗ್ಗನ್ತಿ ಲೋಕುಪ್ಪತ್ತಿಸಮಯೇ ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ಲೋಕಸ್ಸ ಅಗ್ಗ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬಂ। ಅಗ್ಗಮರಿಯಾದನ್ತಿ ಆದಿಮರಿಯಾದಂ।
೬. ಏತ್ತಕಂ ವಿಪ್ಪಲಪಿತ್ವಾತಿ ‘‘ನ ದಾನಾಹಂ ಭನ್ತೇ ಭಗವನ್ತಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ವಿಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ, ‘‘ನ ಹಿ ಪನ ಮೇ ಭನ್ತೇ ಭಗವಾ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾ ಇದ್ಧಿಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ, ‘‘ನ ಹಿ ಪನ ಮೇ ಭನ್ತೇ ಭಗವಾ ಅಗ್ಗಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇತೀ’’ತಿ ಚ ಏತ್ತಕಂ ವಿಪ್ಪಲಪಿತ್ವಾ। ಇದಂ ಕಿರ ಸೋ ಭಗವಾ ಸತ್ಥುಕಿಚ್ಚಂ ಇದ್ಧಿಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ, ಅಗ್ಗಞ್ಞಪಞ್ಞಾಪನಞ್ಚ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಕಥೇಸಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸುನಕ್ಖತ್ತೋ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ। ಉತ್ತರವಚನವಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವತೋ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠೋ। ತತೋ ಏವ ನಿರವೋ ನಿಸ್ಸದ್ದೋ।
ಆದೀನವದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಆದೀನವಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಯಮೇವ ಗರಹಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ। ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾ ಪನ ಆದೀನವಾ ಅನೇಕವಿಧಾ, ತೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸುನಕ್ಖತ್ತೋ ನ ಸದ್ದಹೇಯ್ಯಾತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸ್ಸೇವ ಗಹಣಂ ಅನೇಕಕಾರಣೇನಾತಿ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ ಅರಹ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ದೀ॰ ನಿ॰ ೧.೧೫೭, ೨೫೫) ಅನೇಕವಿಧೇನ ವಣ್ಣಕಾರಣೇನ। ಏವಂ ಮೇ ಅವಣ್ಣೋ ಅತ್ತನೋ ಬಾಲತಾಯ ವಣ್ಣಾರಹಾನಂ ಅವಣ್ಣಂ ಕಥೇತ್ವಾ। ಏವಂ ಭಗವಾ ಮಕ್ಖಿಭಾವೇ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ತಸ್ಸ ಕಥನೇ ಕಾರಣಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಇತಿ ಖೋ ತೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹಾತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಏವಞ್ಹಿ ಸುನಕ್ಖತ್ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಕೋಪಿ ವಚನೋಕಾಸೋ ನ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ। ಅಪಕ್ಕಮೀತಿ ಅಪಕ್ಕನ್ತೋ ಸಾಸನತೋ ಭಟ್ಠೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಚುತೋ’’ತಿ। ಏವಮೇವಾತಿ ಅಪಕ್ಕಮನ್ತೋ ಚ ನ ಯಥಾ ತಥಾ ಅಪಕ್ಕಮಿ, ಯಥಾ ಪನ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಅಪಾಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯ, ಏವಮೇವ ಅಪಕ್ಕಮಿ।
ಕೋರಖತ್ತಿಯವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೭. ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹೀತಿ ದ್ವೀಹಿ ವಾಕ್ಯೇಹಿ ಆರದ್ಧಂ ಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನ ತದುಭಯತ್ಥನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಉಪರಿದೇಸನಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ। ಅನುಸನ್ಧಿದಸ್ಸನವಸೇನಾತಿ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿಸಙ್ಖಾತಅನುಸನ್ಧಿದಸ್ಸನವಸೇನ।
ಏಕಂ ಸಮಯನ್ತಿ ಚ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’’ತಿ ಚ। ಥೂಲೂ ನಾಮ ಜನಪದೋತಿ ಜನಪದೀನಂ ರಾಜಕುಮಾರಾನಂ ವಸೇನ ತಥಾಲದ್ಧನಾಮೋ। ಕುಕ್ಕುರವತಂ ಸಮಾದಾನವಸೇನ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಕುಕ್ಕುರವತಿಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾದಿನ್ನಕುಕ್ಕುರವತೋ’’ತಿ। ಅಞ್ಞಮ್ಪೀತಿ ‘‘ಚತುಕ್ಕೋಣ್ಡಿಕಸ್ಸೇವ ವಿಚರಣಂ, ತಥಾ ಕತ್ವಾವ ಖಾದನಂ, ಭುಞ್ಜನಂ, ವಾಮಪಾದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಮುತ್ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಸುನಖೇಹಿ ಕಾತಬ್ಬಕಿರಿಯಂ। ಚತೂಹಿ ಸರೀರಾವಯವೇಹಿ ಕುಣ್ಡನಂ ಗಮನಂ ಚತುಕ್ಕೋಣ್ಡೋ, ಸೋ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಚತುಕ್ಕೋಣ್ಡಿಕೋ। ಸೋ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಚತೂಹಿ ಸರೀರಾವಯವೇಹಿ ಸಙ್ಘಟ್ಟಿತಗಮನೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚತುಸಙ್ಘಟ್ಟಿತೋ’’ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ದ್ವೇ ಜಣ್ಣೂನೀ’’ತಿಆದಿ। ಭಕ್ಖಸನ್ತಿ ವಾ ಭಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ಅಸಿತಬ್ಬಞ್ಚ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಖಾದನೀಯಂ ಭೋಜನೀಯ’’ನ್ತಿ। ಕಾಮಂ ಖಾದನಞ್ಚ ನಾಮ ಮುಖೇನ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಹತ್ಥೇನ ಪನ ತತ್ಥ ಉಪನಾಮನಂ ನಿವಾರೇತುಂ ಅವಧಾರಣಂ ಕತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಹತ್ಥೇನ ಅಪರಾಮಸಿತ್ವಾ’’ತಿ, ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸುನ್ದರರೂಪೋತಿ ವತಾತಿ ಪತ್ಥನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ ‘‘ಅಹೋ ವತಾಹಂ ಲಾಭೀ ಅಸ್ಸ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ‘‘ಸಮಣೇನ ನಾಮ ಏವರೂಪೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಅಹೋ ವತಾಹಂ ಏದಿಸೋ ಭವೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ತಸ್ಸ ಪತ್ಥನಾ ಅಹೋಸಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಏವಂ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ।
ಗರಹತ್ಥೇ ಅಪಿ-ಕಾರೋ ‘‘ಅಪಿ ಸಿಞ್ಚೇ ಪಲಣ್ಡಕ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ। ಅರಹನ್ತೇ ಚ ಬುದ್ಧೇ, ಬುದ್ಧಸಾವಕೇ ‘‘ಅರಹನ್ತೋ ಖೀಣಾಸವಾ ನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ। ಯಥಾಹ ಮಹಾಸೀಹನಾದಸುತ್ತೇ ‘‘ನತ್ಥಿ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾ ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸಾ’’ತಿ (ಮ॰ ನಿ॰ ೧.೧೪೬)। ಸತ್ತಮಂ ದಿವಸನ್ತಿ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ। ಅಲಸಕೇನಾತಿ ಅಜೀರಣೇನ ಆಮರೋಗೇನ।
ಅಟ್ಠಿತಚಮತ್ತತಾಯ ಪುರಾಣಪಣ್ಣಸದಿಸೋ। ಬೀರಣತ್ಥಮ್ಬಕನ್ತಿ ಬೀರಣಗಚ್ಛಾ।
ಮತ್ತಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಮತ್ತಂ, ಭೋಜನಮತ್ತವನ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ತೇನಾಹ ‘‘ಪಮಾಣಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ। ಮನ್ತಾ ಮನ್ತಾತಿ ಮನ್ತಾಯ ಮನ್ತಾಯ।
೮. ಏಕದ್ವೀಹಿಕಾಯ ಗಣನಾಯ। ನಿರಾಹಾರೋವ ಅಹೋಸಿ ಭಗವತೋ ವಚನಂ ಅಞ್ಞಥಾ ಕಾತುಕಾಮೋ, ತಥಾಭೂತೋಪಿ ಸತ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ಉಪಟ್ಠಾಕೇನ ಉಪನೀತಂ ಭಕ್ಖಸಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಧೀ’’ತಿ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಭೋಜನತಣ್ಹಾಯ ಆಕಡ್ಢಿಯಮಾನಹದಯೋ ತಂ ಕುಚ್ಛಿಪೂರಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ‘‘ಅಥಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಚೇಪಿ…ಪೇ॰… ಚಿನ್ತೇಯ್ಯಾತಿ ಯದಿ ಏಸೋ ಅಚೇಲೋ ‘‘ಧೀ’’ತಿ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ‘‘ಅಜ್ಜಪಿ ಅಹಂ ನ ಭುಞ್ಜೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇಯ್ಯ, ತಥಾಚಿನ್ತನೇ ಸತಿಪಿ ದೇವತಾವಿಗ್ಗಹೇನ ತಂ ದಿವಸಂ…ಪೇ॰… ಕರೇಯ್ಯ। ಕಸ್ಮಾ? ಅದ್ವೇಜ್ಝವಚನಾ ಹಿ ತಥಾಗತಾ, ನ ತೇಸಂ ವಚನಂ ವಿತಥಂ ಹೋತಿ।
ಗತಗತಟ್ಠಾನಂ ಅಙ್ಗಣಮೇವ ಹೋತೀತಿ ತೇಹಿ ತಂ ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೇಹಿ ಗತಗತಪ್ಪದೇಸೋ ಉತ್ತರಕಸಾಮನ್ತಾ ವಿವಟಙ್ಗಣಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ। ತೇತಿ ತಿತ್ಥಿಯಾ। ಸುಸಾನಂಯೇವ ಗನ್ತ್ವಾತಿ ‘‘ಬೀರಣತ್ಥಮ್ಬಕಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಾಪಿ ಅನೇಕವಾರಂ ತಂ ಅನುಸಂಯಾಯಿತ್ವಾ ಪುನಪಿ ತಂಯೇವ ಸುಸಾನಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ।
೯. ಇದನ್ತಿ ಇದಂ ಮತಸರೀರಂ। ‘‘ತಮೇವ ವಾ ಸರೀರಂ ಕಥಾಪೇಸೀತಿ ತಂ ಸರೀರಂ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಠಿತಪೇತೇನ ಕಥಾಪೇಸೀ’’ತಿ ಕೇಚಿ। ಕೋರಖತ್ತಿಯಂ ವಾ ಅಸುರಯೋನಿತೋ ಆನೇತ್ವಾ ಕಥಾಪೇತು ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಪೇತಂ, ಕೋ ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ। ‘‘ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯೋ ಹಿ ಬುದ್ಧವಿಸಯೋ’’ತಿ ಪನ ವಚನತೋ ತದೇವ ಸರೀರಂ ಸುನಕ್ಖತ್ತೇನ ಪಹತಮತ್ತಂ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವೇನ ಉಟ್ಠಾಯ ತಮತ್ಥಂ ಞಾಪೇಸೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ। ಪುರಿಮೋಯೇವ ಪನ ಅತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವಿನಿಚ್ಛಿತೋ। ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ನಿಬ್ಬತ್ತಟ್ಠಾನತೋ’’ತಿಆದಿ (ದೀ॰ ನಿ॰ ಅಟ್ಠ॰ ೩.೧೦)।
೧೦. ವಿಪಾಕನ್ತಿ
ಸಮಾನೇತಬ್ಬಾನೀತಿ
ಅಚೇಲಕಳಾರಮಟ್ಟಕವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೧೧. ನಿಕ್ಖನ್ತದನ್ತಮಟ್ಟಕೋತಿ ನಿಕ್ಖನ್ತದನ್ತೋ ಮಟ್ಟಕೋ। ಸೋ ಕಿರ ಅಚೇಲಕಭಾವತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಮಟ್ಟಕಿತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಚರಿ ವಿವರದನ್ತೋ ಚ, ತೇನ ನಂ ‘‘ಕೋರಮಟ್ಟಕೋ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾನನ್ತಿ। ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ತಸ್ಸ ದೇನ್ತೋ ‘‘ಸಾಧುರೂಪೋ ಅಯಂ ಸಮಣೋ’’ತಿ ಸಮ್ಭಾವೇನ್ತೋ ಅಗ್ಗಂ ಸೇಟ್ಠಂಯೇವ ದೇನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಲಾಭಗ್ಗಂ ಪತ್ತೋ, ಅಗ್ಗಲಾಭಂ ಪತ್ತೋ’’ತಿ। ಬಹೂ ಅಚೇಲಕಾ ತಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ವಿಚರನ್ತಿ, ಗಹಟ್ಠಾ ಚ ತಂ ಬಹೂ ಅಡ್ಢಾ ವಿಭವಸಮ್ಪನ್ನಾ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಯಿರುಪಾಸನ್ತಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಸಗ್ಗಂ ಅಗ್ಗಪರಿವಾರಂ ಪತ್ತೋ’’ತಿ। ವತಾನಿಯೇವ ಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ಪದಾನಿ। ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಙ್ಕರತೋ ವತಕೋಟ್ಠಾಸಾ ವಾ। ಸಮತ್ತಾನೀತಿ ಸಮಂ ಅತ್ತನಿ ಗಹಿತಾನಿ। ಪುರತ್ಥಿಮೇನಾತಿ ಏನ-ಸದ್ದಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ‘‘ವೇಸಾಲಿ’’ನ್ತಿ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ಅವಿದೂರತ್ಥೇ ಚ ಏನ-ಸದ್ದೋ ಪಞ್ಚಮ್ಯನ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ವೇಸಾಲಿತೋ ಅವಿದೂರೇ’’ತಿ।
೧೨. ಸಾಸನೇ ಪರಿಚಯವಸೇನ ತಿಲಕ್ಖಣಾಹತಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿ। ನ ಸಮ್ಪಾಯಾಸೀತಿ ನಾವಬುಜ್ಝಿ ನ ಸಮ್ಪಾದೇಸಿ। ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮ್ಮಾ ಞಾಣಗತಿಯಾ’’ತಿಆದಿ। ಸಮ್ಪಾಯನಂ ವಾ ಸಮ್ಪಾದನಂ। ಪಞ್ಹಂ ಪುಟ್ಠಸ್ಸ ಚ ಸಮ್ಪಾದನಂ ನಾಮ ಸಮ್ಮದೇವ ಕಥನನ್ತಿ ತದಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ। ಕೋಪವಸೇನ ತಸ್ಸ ಅಕ್ಖೀನಿ ಕಮ್ಪನಭಾವಂ ‘‘ಕಮ್ಪನಕ್ಖೀನಿಪಿ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ’’ತಿ। ಕೋಪನ್ತಿ ಕೋಧಂ, ಸೋ ಪನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಕುಪ್ಪನವಸೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕುಪ್ಪನಾಕಾರ’’ನ್ತಿ ದೋಸನ್ತಿ ಆಘಾತಂ, ಸೋ ಪನ ಆರಮ್ಮಣೇ ದುಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದುಸ್ಸನಾಕಾರ’’ನ್ತಿ। ಅತುಟ್ಠಾಕಾರನ್ತಿ ತುಟ್ಠಿಯಾ ಪೀತಿಯಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಪ್ಪವತ್ತಿಆಕಾರಂ। ಕಾಯವಚೀವಿಕಾರೇಹಿ ಪಾಕಟಮಕಾಸಿ। ಮಾ ವತ ನೋತಿ ಏತ್ಥ ಮಾತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ, ನೋತಿ ಮಯ್ಹನ್ತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಹೋ ವತ ಮೇ ನ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ। ಮಂ ವತ ನೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ನೋತಿ ಸಂಸಯೇತಿ ಆಹ ‘‘ಅಹೋಸಿ ವತ ನು ಮಮಾ’’ತಿ।
೧೪. ಪರಿಪುಬ್ಬೋ ದಹಿತ-ಸದ್ದೋ ವತ್ಥನಿವಾಸನಂ ವದತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿದಹಿತೋ ನಿವತ್ಥವತ್ಥೋ’’ತಿ। ಯಸನಿಮಿತ್ತಕತಾಯ ಲಾಭಸ್ಸ ಯಸಪರಿಹಾನಿಯಾವ ಲಾಭಪರಿಹಾನಿ ವುತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಯಸಾ ನಿಹೀನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ।
ಅಚೇಲಪಾಥಿಕಪುತ್ತವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೧೫. ‘‘ಅಹಂ ಸಬ್ಬಂ ಜಾನಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ವದತಿ ಪಟಿಜಾನಾತೀತಿ ಞಾಣವಾದೋ, ತೇನ ಮಯಾ ಞಾಣವಾದೇನ ಸದ್ಧಿಂ। ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಗಚ್ಛತೋತಿ ಉಪಡ್ಢಭಾಗೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಪದೇಸಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಇದ್ಧಿಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಕಾತುಂ ಗಚ್ಛತೋ। ಕಿಂ ಪನಾಯಂ ಅಚೇಲೋ ಪಾಥಿಕಪುತ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಪಮಾಣಂ ನ ಜಾನಾತೀತಿ? ನೋ ನ ಜಾನಾತಿ। ಯದಿ ಏವಂ, ಕಸ್ಮಾ ಸುಕ್ಖಗಜ್ಜಿತಂ ಗಜ್ಜೀತಿ? ‘‘ಏವಾಹಂ ಲೋಕೇ ಪಾಸಂಸೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಕೋಹಞ್ಞೇ ಕತ್ವಾ ಸುಕ್ಖಗಜ್ಜಿತಂ ಗಜ್ಜಿ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಗರವಾಸಿನೋ’’ತಿಆದಿ। ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಯುಗಗ್ಗಾಹಂ ಆರಭಿತ್ವಾ।
೧೬. ಹೀನಜ್ಝಾಸಯತ್ತಾ…ಪೇ॰… ಉದಪಾದಿ। ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ ಸತ್ತಾ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕೇ ಏವ ಸತ್ತೇ ಸೇವನ್ತಿ ಭಜನ್ತಿ ಪಯಿರುಪಾಸನ್ತೀ’’ತಿ (ಸಂ॰ ನಿ॰ ೨.೯೮)।
ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ‘‘ನಾಹಂ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ವದನ್ತೋತಿ ಸಾಠೇಯ್ಯೇನ ವಿನಾ ಉಜುಕಮೇವ ‘‘ಅಹಂ ಬುದ್ಧೋ ನ ಹೋಮೀ’’ತಿ ವದನ್ತೋ। ಚಿತ್ತದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಹಾನೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ। ವಿಪತೇಯ್ಯಾತಿ ಏತ್ಥ ವಿ-ಸದ್ದೋ ಪಠಮೇ ವಿಕಪ್ಪೇ ಉಪಸಗ್ಗಮತ್ತಂ, ದುತಿಯೇ ಪನ ವಿಸರಣತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತಧಾ ವಾ ಪನ ಫಲೇಯ್ಯಾ’’ತಿ।
೧೭. ಏಕಂಸೇನಾತಿ ಏಕನ್ತೇನ, ಏಕನ್ತಿಕಂ ಪನ ವಚನಪರಿಯಾಯವಿನಿಮುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನಾ’’ತಿ। ಓಧಾರಿತಾತಿ ಅವಧಾರಿತಾ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಭಾಸಿತಾ। ವಿಗತರೂಪೇನಾತಿ ಅಪಗತಸಭಾವೇನ ‘‘ವಿಗಚ್ಛಿತಸಭಾವೇನಾ’’ತಿ, ಇದ್ಧಾನುಭಾವೇನ ಅಪನೀತಸಕಭಾವೇನ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ತನೋ’’ತಿಆದಿ।
೧೮. ದ್ವಯಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ದ್ವಯಗಾಮಿನೀ। ಕೀದಿಸಂ ದ್ವಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸರೂಪೇನಾ’’ತಿಆದಿ। ಅಯಞ್ಹಿ ಸೋ ಗಣ್ಡಸ್ಸುಪರಿಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾದೋಸಂ।
೧೯. ಅಜಿತಸ್ಸ ಲಿಚ್ಛವಿಸೇನಾಪತಿಸ್ಸ ಮಹಾನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ತತೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅಚೇಲಸ್ಸ ಪಾಥಿಕಪುತ್ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಪರೋದನಂ। ಅಭಾವಾತಿ ‘‘ತೇಜೋಧಾತುಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ।
ಇದ್ಧಿಪಾಟಿಹಾರಿಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೨೦. ನಿಚಯನಂ ಧನಧಞ್ಞಾನಂ ಸಞ್ಚಯನಂ ನಿಚಯೋ, ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತಾತಿ ನೇಚಯಿಕಾ, ಗಹಪತಿ ಏವ ನೇಚಯಿಕಾ ಗಹಪತಿನೇಚಯಿಕಾ। ಏತ್ತಕಾನಿ ಜಙ್ಘಸಹಸ್ಸಾನೀತಿ ಪರಿಮಾಣಾಭಾವತೋ ಸಹಸ್ಸೇಹಿಪಿ ಅಪರಿಮಾಣಗಣನಾ। ತೇನೇವಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಸನ್ನಿಪತಿತಾಯ ಏವಂ ಮಹತಿಯಾ ಪರಿಸಾಯ ಬನ್ಧನಮೋಕ್ಖಂ ಕಾತುಂ ಲಬ್ಭತಿ, ಏತೇನೇವ ಕಾರಣೇನ।
೨೧. ಚಿತ್ತುತ್ರಾಸಭಯನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉತ್ರಾಸನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಭಯಂ, ನ ಞಾಣಭಯಂ, ನಾಪಿ ‘‘ಭಾಯತಿ ಏತಸ್ಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಭಯಂ। ಛಮ್ಭಿತತ್ತನ್ತಿ ತೇನೇವ ಚಿತ್ತುತ್ರಾಸಭಯೇನ ಸಕಲಸರೀರಸ್ಸ ಛಮ್ಭಿತಭಾವೋ। ಲೋಮಹಂಸೋತಿ ತೇನೇವ ಭಯೇನ, ತೇನ ಚ ಛಮ್ಭಿತತ್ತೇನ ಸಕಲಸರೀರೇ ಲೋಮಾನಂ ‘‘ಲೋಮಾನಂ ಉದ್ಧಗ್ಗಭಾವೋ’’ತಿ। ಅನ್ತನ್ತೇನ ಆವಿಜ್ಝಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ನಿಸೀದನತ್ಥಂ ನಿಗೂಳ್ಹಟ್ಠಾನಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತೋ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾರಾಮಂ ಪರಿಯನ್ತೇನ ಅನುಸಂಯಾಯಿತ್ವಾ, ಕಸ್ಸಚಿದೇವ ಸುನಕ್ಖತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಸುನಕ್ಖತ್ತಸದಿಸಸ್ಸ ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಪಟಿಞ್ಞಂ ಅಪ್ಪಹಾಯ ಸತ್ಥು ಸಮ್ಮುಖೀಭಾವೇ ಸತ್ತಧಾ ತಸ್ಸ ಮುದ್ಧಾಫಲನಂ ಧಮ್ಮತಾ। ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಾ ನಸ್ಸತು ಬಾಲೋ’’ತಿಆದಿ।
೨೨. ಸಂಸಪ್ಪತೀತಿ ತತ್ಥೇವ ಪಾಸಾಣಫಲಕೇ ಬಾಲದಾರಕೋ ವಿಯ ಉಟ್ಠಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಅವಸೀದನವಸೇನ ಇತೋ ‘‘ಓಸೀದತೀ’’ತಿ। ತತ್ಥೇವ ಸಞ್ಚರತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪಾಸಾಣೇ ಆನಿಸದುಪಟ್ಠಿನೋ ಸಞ್ಚಲನಂ ನಿಸಜ್ಜವಸೇನೇವ ಸಞ್ಚರತಿ, ನ ಉಟ್ಠಾಯ ಪದಸಾ।
೨೩. ವಿನಟ್ಠರೂಪೋತಿ
ಪಠಮಭಾಣವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ।
೨೫. ಗೋಯುತ್ತೇಹೀತಿ ಬಲವನ್ತಬಲೀಬದ್ದಯೋಜಿತೇಹಿ।
೨೬. ತಸ್ಸಾತಿ ಜಾಲಿಯಸ್ಸ। ಅಯಞ್ಹಿ ಮಣ್ಡಿಸೇನ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಿ, ತತೋ ಪುರೇತರಂ ಭಗವತೋ ಗುಣಾನಂ ಅಜಾನನಕಾಲೇ ಅಯಂ ಪವತ್ತಿ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತಿಟ್ಠತು ತಾವ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ…ಪೇ॰… ಪರಾಜಯೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ।
೨೭. ತಿಣಸೀಹೋತಿ ತಿಣಸದಿಸಹರಿತವಣ್ಣೋ ಸೀಹೋ। ಕಾಳಸೀಹೋತಿ ಕಾಳವಣ್ಣೋ ಸೀಹೋ। ಪಣ್ಡುಸೀಹೋತಿ ಪಣ್ಡುವಣ್ಣೋ ಸೀಹೋ। ಕೇಸರಸೀಹೋತಿ ಕೇಸರವನ್ತೋ ಸೇತವಣ್ಣೋ, ಲೋಹಿತವಣ್ಣೋ ವಾ ಸೀಹೋ। ಮಿಗರಞ್ಞೋತಿ ಏತ್ಥ ಮಿಗ-ಸದ್ದೋ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಸದಕುರುಙ್ಗಾದೀಸು ಕೇಸುಚಿದೇವ ಚತುಪ್ಪದೇಸು ನಿರುಳ್ಹೋ, ಇಧ ಪನ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣವಸೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮಿಗರಞ್ಞೋತಿ ಸಬ್ಬಚತುಪ್ಪದಾನಂ ರಞ್ಞೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಆಗನ್ತ್ವಾ ಸೇತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಆಸಯೋ, ನಿವಾಸನಟ್ಠಾನಂ। ಸೀಹನಾದನ್ತಿ ಪರಿಸ್ಸಯಾನಂ ಸಹನತೋ, ಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಹನನತೋ ‘‘ಸೀಹೋ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಸ್ಸ ಮಿಗಾಧಿಪಸ್ಸ ಘೋಸಂ, ಸೋ ಪನ ತೇನ ಯಸ್ಮಾ ಕುತೋಚಿಪಿ ಅಭೀತಭಾವೇನ ಪವತ್ತೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಭೀತನಾದ’’ನ್ತಿ। ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತಾಸು ತಾಸು ದಿಸಾಸು ಗನ್ತ್ವಾ ಚರಿತಬ್ಬತಾಯ ಗೋಚರೋ ಘಾಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಗೋಚರಾಯಾತಿ ಆಹಾರತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ। ವರಂ ವರನ್ತಿ ಮಿಗಸಙ್ಘೇ ಮಿಗಸಮೂಹೇ ಮುದುಮಂಸತಾಯ ವರಂ ವರಂ ಮಹಿಂಸವನವರಾಹಾದಿಂ ವಧಿತ್ವಾತಿ ಯೋಜನಾ। ತೇನಾಹ ‘‘ಥೂಲಂ ಥೂಲ’’ನ್ತಿ। ವರವರಭಾವೇನ ಹಿ ತಸ್ಸ ವರಭಾವೋ ಇಚ್ಛಿತೋ। ಸೂರಭಾವಂ ಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ ಸೂರಭಾವಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಂ, ತೇನ। ಸೂರಭಾವೇನಾಪಿ ಹಿ ‘‘ಕಿಂ ಇಮೇ ಪಾಣಕೇ ದುಬ್ಬಲೇ ಹನ್ತ್ವಾ’’ತಿ ಅಪ್ಪಥಾಮೇಸು ಪಾಣೇಸು ಕಾರುಞ್ಞಂ ಉಪತಿಟ್ಠತಿ।
೨೮. ವಿಘಾಸೋತಿ ಪರಸ್ಸ ಭಕ್ಖಿತಸೇಸತಾಯ ವಿರೂಪೋ ಘಾಸೋ ವಿಘಾಸೋ, ಉಚ್ಛಿಟ್ಠಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಭಕ್ಖಿತಾತಿರಿತ್ತಮಂಸ’’ನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ವಿಘಾಸೇ, ವಿಘಾಸನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಸ್ಮಿಮಾನದೋಸೇನಾತಿ ಅಸ್ಮಿಮಾನದೋಸಹೇತು, ಅಹಂಕಾರನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ। ಸೋ ಪನಸ್ಸ ಅಸ್ಮಿಮಾನೋ ಯಥಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ರಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ।
‘‘ಸೇಗಾಲಕಂಯೇವಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಯಥಾವುತ್ತೋವ ಅತ್ಥೋ। ಭೇರಣ್ಡಕಂಯೇವಾತಿ ಭೇರಣ್ಡಸಕುಣರವಸದಿಸಂಯೇವ, ಭೇರಣ್ಡೋ ನಾಮ ಏಕೋ ಪಕ್ಖೀ ದ್ವಿಮುಖೋ, ತಸ್ಸ ಕಿರ ಸದ್ದೋ ಅತಿವಿಯ ವಿರೂಪೋ ‘‘ಅಪ್ಪಿಯಅಮನಾಪಸದ್ದಮೇವಾ’’ತಿ। ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸೇಸತೋ ಸುಟ್ಠು ಗತಾತಿ ಸುಗತಾ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ। ತೇ ಅಪದಾಯನ್ತಿ ಸೋಧೇನ್ತಿ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಏತೇಹೀತಿ ಸುಗತಾಪದಾನಾನಿ, ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ। ಯಸ್ಮಾ ತಾಹಿ ತೇ ‘‘ಸುಗತಾ’’ತಿ ಲಕ್ಖೀಯನ್ತಿ, ತಾ ಚ ತೇಸಂ ಓವಾದಭೂತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸುಗತಲಕ್ಖಣೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ। ಯದಿ ತಾ ಸುಗತಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಭೂತಾ, ಸಾಸನಭೂತಾ ಚ, ಕಥಂ ಪನೇಸ ಪಾಥಿಕಪುತ್ತೋ ತತ್ಥ ತಾಸು ಸಿಕ್ಖಾಸು ಜೀವತಿ, ಕೋ ತಸ್ಸ ತಾಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏತಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ। ಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಂ ದೇಮಾತಿ ದೇನ್ತೀತಿ ಬುದ್ಧಸಞ್ಞಾಯ ದೇನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ। ತೇನ ಏಸ…ಪೇ॰… ಜೀವತಿ ನಾಮ ನ ಸುಗತನ್ವಯಅಜ್ಝುಪಗಮನತೋ। ‘‘ತಥಾಗತೇ’’ತಿಆದಿ ‘‘ತಥಾಗತ’’ನ್ತಿಆದಿ। ಬಹುವಚನಂ ಏವ ಗರುಸ್ಮಿಂ ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಬಹುವಚನಪ್ಪಯೋಗತೋ ಏಕವಚನಂ ವಿಯ ವುತ್ತಂ ವಚನವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ।
೨೯. ಸಮೇಕ್ಖಿತ್ವಾತಿ ಸಮಂ ಕತ್ವಾ ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನೇನ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ, ತಂ ಪನ ಅಪೇಕ್ಖನಂ ತಥಾ ಮಞ್ಞನಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಮಞ್ಞಿತ್ವಾ’’ತಿ। ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಂ ಸಮೇಕ್ಖನಮ್ಪಿ ಮಞ್ಞನಂ ಏವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಮಞ್ಞೀತಿ ಪುನ ಅಮಞ್ಞಿತ್ಥಾ’’ತಿ, ತೇನ ಅಪರಾಪರಂ ತಸ್ಸ ಮಞ್ಞನಪ್ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ। ಭೇರಣ್ಡಕರವಂ ಕೋಸತಿ ವಿಕ್ಕೋಸತೀತಿ ಕೋತ್ಥು।
೩೦. ತೇ ‘‘ಬ್ಯಗ್ಘೋತಿ ಮಞ್ಞತೀತಿ ಸೀಹೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿ। ಯದಿಪಿ ಯಥಾವುತ್ತನಿಬ್ಬಚನವಸೇನ ಸೀಹೋಪಿ ‘‘ಬ್ಯಗ್ಘೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ, ಬ್ಯಗ್ಘ-ಸದ್ದೋ ಪನ ಮಿಗರಾಜೇ ಏವ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೀಹೇನ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ।
೩೧. ಸೀಹೇನ ವಿಚರಿತವನೇ ಸಂವಡ್ಢತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಹಾವನೇ ಸುಞ್ಞವನೇ ವಿವಡ್ಢೋ’’ತಿ।
೩೪. ಕಿಲೇಸಬನ್ಧನಾತಿ
‘‘ಸಾರತ್ತರತ್ತಾ ಮಣಿಕುಣ್ಡಲೇಸು,
ಪುತ್ತೇಸು ದಾರೇಸು ಚ ಯಾ ಅಪೇಕ್ಖಾ।
ಏತಂ ದಳ್ಹಂ ಬನ್ಧನಮಾಹು ಧೀರಾ,
ಓಹಾರಿನಂ ಸಿಥಿಲಂ ದುಪ್ಪಮುಞ್ಚ’’ನ್ತಿ॥ (ಧ॰ ಪ॰ ೩೪೬; ಜಾ॰ ೧.೨.೧೦೨)।
ಕಿಲೇಸಬನ್ಧನಾತಿ ವಾ ದಸವಿಧಸಂಯೋಜನತೋ। ಮಹಾವಿದುಗ್ಗಂ ನಾಮ ಚತ್ತಾರೋ ಓಘಾ ಮಹನ್ತಂ ಜಲವಿದುಗ್ಗಂ
ಅಗ್ಗಞ್ಞಪಞ್ಞತ್ತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೩೬. ಇಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ। ಇದಂ ನಾಮ ಲೋಕಸ್ಸ ಅಗ್ಗನ್ತಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ಅಗ್ಗಞ್ಞಂ, ಸೋ ಪನ ಲೋಕಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ಪವತ್ತಿ ಪವೇಣೀ ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಲೋಕುಪ್ಪತ್ತಿಚರಿಯವಂಸ’’ನ್ತಿ। ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿತೋ ಉತ್ತರಿತರಂ ನಾಮ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥಿ ಪಜಾನಿತಬ್ಬೇಸು, ತಂ ಪನ ಕೋಟಿಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಾವ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾ ಪಜಾನಾಮೀ’’ತಿ ಆಹ। ‘‘ಮಮ ಪಜಾನನಾ’’ತಿ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತೋ ತಣ್ಹಾವಸೇನ, ‘‘ಅಹಂ ಪಜಾನಾಮೀ’’ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತೋ ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ, ‘‘ಸುಟ್ಠು ಪಜಾನಾಮಿ ಸಮ್ಮಾ ಪಜಾನಾಮೀ’’ತಿ ಪಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಮಾನವಸೇನ ನ ಪರಾಮಸಾಮೀತಿ ಯೋಜನಾ। ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತಞ್ಞೇವಾ’’ತಿ ಪದಂ ‘‘ನಿಬ್ಬುತಿ ವಿದಿತಾ’’ತಿ ಪದದ್ವಯೇನಾಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತಂಯೇವ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ ನಿಬ್ಬುತಿ ಚ ಪಚ್ಚತ್ತಂಯೇವ ವಿದಿತಾ’’ತಿ, ಸಯಮ್ಭುಞಾಣೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಾ ನಿಬ್ಬುತಿ ಸಯಮೇವ ವಿದಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ। ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ವಿವಿಧವಿಭತ್ತಿಕಂ ಹುತ್ವಾ ಆವುತ್ತಿನಯೇನ ‘‘ಅತ್ತನಾಯೇವ ಅತ್ತನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ। ಅವಿದಿತನಿಬ್ಬಾನಾತಿ ಅಪ್ಪಟಿಲದ್ಧನಿಬ್ಬಾನಾ ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ। ಪಜಾನನಮ್ಪಿ ಹಿ ತದಧಿಗಮವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ। ಏತಿ ಇಟ್ಠಭಾವೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅಯೋ, ಸುಖಂ। ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಅನಯೋ, ದುಕ್ಖಂ। ತದೇವ ಹಿತಸುಖಸ್ಸ ಬ್ಯಸನತೋ ಬ್ಯಸನಂ।
೩೭. ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ಭಗವಾಪಿ ‘‘ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯೋ ತತ್ಥ ಸಾರಸಞ್ಞೀ’’ತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ। ಆಧಿಪಚ್ಚಭಾವೇನಾತಿ ಆಧಿಪಚ್ಚಸಭಾವೇನ। ಯಸ್ಸ ಆಚರಿಯವಾದಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುರಿಸೋ ‘‘ಆಚರಿಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಆಚರಿಯವಾದೋ ಆಚರಿಯಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆಚರಿಯಭಾವಂ ಆಚರಿಯವಾದ’’ನ್ತಿ। ಏತ್ಥಾತಿ ಆಚರಿಯವಾದೇ। ಇತಿ ಕತ್ವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ। ಸೋತಿ ಆಚರಿಯವಾದೋ। ‘‘ಅಗ್ಗಞ್ಞಂ’’ ತ್ವೇವ ವುತ್ತೋ ಅಗ್ಗಞ್ಞವಿಸಯತ್ತಾ। ಕೇನ ವಿಹಿತನ್ತಿ ಕೇನ ಪಕಾರೇನ ವಿಹಿತಂ। ತೇನಾಹ ‘‘ಕೇನ ವಿಹಿತಂ ಕಿನ್ತಿ ವಿಹಿತ’’ನ್ತಿ। ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇತಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ
೪೧. ಖಿಡ್ಡಾ ಪದೋಸಿಕಾ ಮೂಲಭೂತಾ ಏತ್ಥ ಸನ್ತೀತಿ ಖಿಡ್ಡಾಪದೋಸಿಕಂ, ಆಚರಿಯಕಂ। ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಖಿಡ್ಡಾಪದೋಸಿಕಮೂಲಕ’’ನ್ತಿ। ಮನೋಪದೋಸಿಕನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ।
೪೭. ಯೇನ ‘‘ಅಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ। ತುಚ್ಛಾ, ಮುಸಾತಿ ಚ ಕರಣತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತುಚ್ಛೇನ, ಮುಸಾವಾದೇನಾ’’ತಿ। ವಚನಸ್ಸ ಅನ್ತೋಸಾರಂ ನಾಮ ಅವಿಪರೀತೋ ಅತ್ಥೋತಿ ತದಭಾವೇನಾಹ ‘‘ಅನ್ತೋಸಾರವಿರಹಿತೇನಾ’’ತಿ। ಅಭಿಆಚಿಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಘಟ್ಟೇನ್ತಾ ಕಥೇನ್ತಿ, ಅಕ್ಕೋಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಪರೀತಸಞ್ಞೋತಿ ಅಯಾಥಾವಸಞ್ಞೋ। ಸುಭಂ ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತವಿಮೋಕ್ಖಂ। ವಣ್ಣಕಸಿಣನ್ತಿ ಸುನೀಲಕಸುಪೀತಕಾದಿವಣ್ಣಕಸಿಣಂ। ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಯಂ ಸುಭಂ, ಅಸುಭಞ್ಚ ವಣ್ಣಕಸಿಣಂ, ತಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ। ನ ಅಸುಭನ್ತಿ ಅಸುಭಮ್ಪಿ ‘‘ಅಸುಭ’’ನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ನ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಸುಭಂ’’ ತ್ವೇವ ಸಞ್ಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ। ವಿಪರೀತಾ ಅಯಾಥಾವಗಾಹಿತಾಯ, ಅಯಾಥಾವವಾದಿತಾಯ ಚ।
೪೮. ಯಸ್ಮಾ ‘‘ತಥಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತು’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮಯಾ ಏತಸ್ಸ…ಪೇ॰… ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ। ಮಮ್ಮನ್ತಿ ಮಮ್ಮಪ್ಪದೇಸಂ ಪೀಳಾಜನನಟ್ಠಾನಂ। ಸುಟ್ಠೂತಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ। ಯಥಾ ನ ವಿನಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಅನುರಕ್ಖ।
ವಾಸನಾಯಾತಿ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯಾವಹಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ವಾಸನಾಯ। ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವಾತಿ।
ಪಾಥಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ।